I welcome the opportunity to open this important debate on the farming industry in Wales. We as a party are pleased to have the opportunity to place specific motions before the Assembly about the way in which we should assist the farming industry to overcome its problems, especially the problems it will face during this year’s autumn and winter months. This is not solely our motion but one that was discussed with the agricultural unions in Wales as we listened to their advice and arguments. We presented our suggestions to the Assembly Government in detailed letters and discussions.

During the past few weeks there has been a great deal of discussion but we must confess that the farmers have had a bellyful of the talking as meetings failed to reach any outcomes or have any influence. The farmers are asking for a decision from the Assembly on specific schemes to help them deal with the crisis. We have had the opportunity during the last two days to respond in a party political fashion to what happened during the summer. I hope we can put that aside for an hour to show complete unanimity in every party in the Assembly on the way forward for resolving the industry’s short-term problems.

I will not be referring to any other party during the discussion apart from putting pressure on the Assembly Government to ensure that these schemes are delivered in the short term. So that there is no misunderstanding, either within or outside the Assembly, even if we were to implement these two schemes mentioned in the proposal, it would not be a final resolution to the agriculture industry’s problems. After all, we are talking about short-term schemes, schemes that would help farmers during the autumn and winter months. The schemes are also time-specific.

During the weeks before the summer recess, we, on the Agriculture and Rural Development Committee, became aware that long-term structural problems affect the industry. However, adopting these proposals would clearly signify the Assembly’s willingness to act quickly and positively to ensure that we can overcome the short-term problems. I would find it difficult to believe that any party in the Assembly could not support us today.

This is the clearest message that we, as an Assembly, can give: that there is complete unanimity on the way we will move forward. I believe, without a doubt, that if we adopt this proposal unanimously, that is the clearest message possible to the Treasury, the Government in London and the European Commission that the Assembly means business on this matter.

Any split or division as a result of this proposal would mean that messages would go to London and to Brussels that Assembly Members are not of the same opinion. Certainty is essential on this.

I want to draw your attention to the main elements of the crisis facing the industry. It is obvious that produce prices on the market continue to be very low and that farmers’ incomes are falling year upon year. Farmers’ profit is very vulnerable in parts of Wales where land is less favourable. However, during recent years, there have been significant reductions in farmers’ incomes. The reality is that an overwhelming majority of Wales’s farmers are farming at a loss. That is obvious, as prices have fallen so substantially.

That did not happen in a year. Since 1996, year after year, season after season, prices have fallen. The situation is worsened by the fact that this is happening across all sectors. In the past, when one sector, for example the beef sector, was doing badly, another sector such as the sheep sector would assist. If prices were bad in the sheep sector, maybe the dairy sector was doing well. At the moment all sectors are suffering. Unless we act quickly, farmers will face further serious losses.

There are several specific reasons for our proposing these two schemes. Why only refer to these two schemes? Let us first look at the calf situation. One of the problems facing the calf sector is that it is from now until the end of the year that 40 per cent of calves born into dairy herds will be born. That is about 40,000 calves without any value in the market. Until the end of July there was a calf processing aid scheme in place, and we acknowledge that the Government has extended the scheme twice. However, as the scheme was not extended until the end of the year, the farmers are facing a crisis. The intention was that the markets that had been closed to the calves would be reopened at the end of the scheme. That has not happened and until the markets are reopened the farmers’ problems will continue.

As the crisis will be at its worst between now and the end of the year, we demand that the calf culling scheme comes into operation from 1 October until the end of December.

Old ewes are also a problem as there is no longer a market for them. There is no price for the animal or for the sheepskin as the market in Russia no longer exists. This means that the farmers are sending the old ewes to the market without receiving any money for them. The problem is that many farmers are keeping them on the farm waiting for something to happen. This creates feeding difficulties over the winter. This is a short-term crisis and that is why an old ewe culling scheme needs to be introduced. There are about 100,000 of these animals in Wales and it would cost approximately £10 per head to cull them. We would have to ensure that the meat was destroyed and would not be available on the market. Peter Rogers and Geraint Davies have made the basic point that no money would be going into the farmers’ pockets out of the price that we are recommending for the scheme. The only thing the farmers would do would be to pay for the culling scheme.

That is why we have insisted that these two specific proposals should come before the Assembly. In addition to the short-term problems with the ewes and the calves, there are other reasons why we tabled these proposals. We know about the BSE problems, the high value of the pound and the rules about specified risk material. We must accept that there are major problems. May I refer to some comments that have been made in the context of this discussion? Some people doubt whether we should be giving short-term funding to the agricultural sector, asking what will suffer if we deduct money from the agricultural budget or any other budget in the Assembly. There is no suggestion that the money for these two schemes would have to come from a budget that would mean that there would not be any money for schools and hospitals. Only comparatively small sums are required to fund the two schemes and assist farmers in a period of crisis. If the Assembly—and we will be calling for this unless London acts—were to adopt the calf processing aid scheme it would cost around £800,000. Is this Assembly not willing to respond to the worst crisis facing the agricultural industry since the thirties by allocating £800,000 to ensure that the farmers are safe over the winter? To me, the facts speak for themselves.

It is important that we put further pressure on Nick Brown and the Government in London to ensure that they introduce an old ewe culling scheme and a calf processing aid scheme from the Treasury budget immediately. That is our responsibility. This is a crisis and the Treasury should be willing to respond to it.

We hope that those discussions will go ahead and that they will be successful. But we must make this clear: if the London Government is not willing to move on the calf processing aid scheme, the Assembly must take the responsibility. In adopting our motion, the Assembly would commit itself to proceeding to secure a national scheme for Wales. That would show that the Assembly is willing to act on a Wales-only basis. It would be an important message not only to the agricultural industry, but to the people of Wales generally. It would show that the Assembly is willing to move on this matter.

I wish to refer to the Liberal Democrats’ amendment. Our motion commits the Assembly to put pressure on London to fund both schemes—the cull ewe scheme and the calf processing aid scheme. However, if London does not move, we will fund the calf scheme at a cost of £800,000.

Let us make this quite clear. We would also wish to implement the other scheme soon. There is no doubt about that. However, there are practical reasons why we cannot accept Mick Bates’s amendment. Unfortunately, he is asking the Assembly to commit itself to implementing both schemes from 1 October onwards. That is not possible, and there are totally practical reasons for that. The calf processing aid scheme is in existence at the moment. All the Assembly and the Scotland and Northern Ireland Governments would have to do is pick up that scheme and get the agreement of the London Government and the European Union to implement it. The system is in place. All we need to do is get agreement.

The other scheme is new. There are many more hoops to jump through to be successful. We must be practical. We must commit the Assembly to do what is possible within the timetable. I say this to Mick Bates and the Liberal Democrats: if London is unwilling to implement the scheme, the mater will have to come back to the Assembly to be considered.

I would like to make it perfectly clear that there are problems with the scheme. There is a need to be certain that it is possible to police it effectively. It is possible to police the calf scheme because the animals are tagged. It is not possible to do the same with the ewes. There are practical problems. I ask the Liberal Democrats, if they accept this response, to withdraw their amendment. The only pledge we can give them is that we, as a party, will be willing to return to this scheme if London does not move. Certainly, it would be difficult for us to accept their amendment today.

Yr ydych yn gwybod yn sgîl fy nghyfraniadau ddoe ein bod yn cefnogi’r ddau gynllun. Fodd bynnag, ydych chi’n teimlo fod y ddau gynllun hyn yn ddigonol i ddelio ag argyfwng tymor byr? Ydych chi’n barod i gysylltu’ch galwad am y cynllun cymorth prosesu lloi gyda galwad i greu marchnad allforio cig llo ym Mhrydain? Mae hynny’n fater allweddol. Dim ond am y tymor byr eleni yr ydych chi’n sôn. I ddelio â’r broblem dros unrhyw hyd o amser, rhaid inni hefyd gael prosesu cig llo ym Mhrydain.

yn Saesneg Yr ydym yn gytûn ar hynny ac yr wyf yn ceisio gwneud yr achos dros y cynnig. Mae’n holl bwysig ein bod yn creu marchnad gig llo gartref gan y bydd datblygu hynny’n darparu cyfleoedd clir i’r diwydiant. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni ddelio â llu o faterion eraill, fel y problemau tymor hir sydd yn effeithio ar y diwydiant. Yn y ddadl hon, yr ydym yn edrych ar y problemau tymor byr. Nid wyf yn awgrymu y bydd derbyn y cynnig hwn yn datrys y problemau sylfaenol sydd yn wynebu’r diwydiant. Bydd yn rhaid inni ddod yn ôl atynt dro ar ôl tro a gweithio’n galed i’w datrys.

in Welsh At present, therefore, the talking must stop. We ask the Assembly to accept this motion unanimously and move forward to implement the calf cull scheme if London refuses to move on it. I ask you to support the motion.

Ddoe, cawsom huodledd mawr gan ffermwr ac Aelod dros Ynys Môn wrth gyflwyno ple’r ffermwyr am ymrwymiad gan y Cynulliad hwn. Cynigiwyd agwedd gadarnhaol newydd tuag at amaethyddiaeth Cymru, sydd yn gymaint rhan o’n hetifeddiaeth ddiwylliannol amrywiol. Mae’r gwelliant hwn yn rhan o’r strategaeth honno i roi cyfeiriad newydd i amaethyddiaeth Cymru, sydd ar ei gliniau ar hyn o bryd ac ar fin rhoi mwy fyth o straen ar wasanaethau cefnogol fel gwasanaethau cymdeithasol, iechyd ac addysg. Mae Ieuan yn llygad ei le, mae’n rhaid inni roi cymorth yn awr i’r sector godro a defaid yng Nghymru. Os na wnawn, bydd llawer o drigolion y bryniau’n dioddef y gaeaf hwn.

Rhaid inni bwysleisio fod ein gwelliant yn arwyddo cefnogaeth i ffermio defaid yng Nghymru yn ogystal â diwydiant llaeth Cymru. Rhaid inni ddiogelu safle ffermwyr Cymru. Fe’m synnwyd fod hynny wedi’i adael allan, oherwydd mae ffermwyr â chyfrifoldeb mawr yn sylweddoli natur y sefyllfa. Mae’n rhaid wrth newid, ond heb gymorth tymor byr, yn enwedig i’r sector defaid yng Nghymru, ni fydd fawr o bwynt i strategaethau tymor hir.

Y mae’r gwelliant hwn yn darparu cyfle i wneud y cam a’r ymrwymiad holl bwysig hwnnw. Fel y nododd Ieuan, ar ochr y lloi pris cymharol fach o £800,000 ydyw; £1 miliwn yw pris y cam bach a gynigiaf i. Byddai’r gefnogaeth hon yn help sylweddol i roi taw ar y syniad mai siop siarad yw’r Cynulliad. Yn anad dim, bydd yn dangos ei fod yn barod i amddiffyn buddiannau Cymreig.

Bydd y rhan fwyaf ohonoch yn gwybod fod yr argyfwng defaid yn ganlyniad deddfwriaeth gan y Llywodraeth a laddodd y farchnad—biwrocratiaeth Brydeinig wedi mynd dros ben llestri. Yr oedd y farchnad yn fywiog, ond rhoddwyd cynnyrch anwerthadwy i’r sector defaid, yn erbyn cyngor da gan wleidyddion call, yr undebau amaethyddol ac arbenigwyr ar ochr ymgynghorol y diwydiant. Ni allwch daflu 100,000 o ddefaid i ffwrdd, fel nwyddau sydd wedi mynd yn hen ar silff siop. Cadwodd rhai ffermwyr y cynnyrch yn y gobaith y byddai’r farchnad yn gwella. Fodd bynnag, gwyddom bellach nad dyna a ddigwyddodd ac mai gwaethygu wnaeth pethau. Sut allwn ni helpu ffermydd defaid Cymru? Mae’n rhaid inni ddarparu rhwyd diogelwch yn y penderfyniad hwn heddiw. Os, am ryw reswm neu’i gilydd, na fydd Llywodraeth y DU yn gweld y ffordd yn glir i weithredu’r cynlluniau, yna nid ydym ond hanner y ffordd tuag at ddweud ‘Gwnaiff, fe wnaiff y Cynulliad hwn helpu amaethyddiaeth Cymru yn y sectorau llaeth a defaid’.

Mae angen inni helpu drwy ddarparu’r cynllun difa defaid. Mae Ieuan wedi codi cwestiwn ynghylch rhai agweddau ar weithredu’r cynllun, a phan af i farchnad y Trallwng, bron bob wythnos, bydd y rhan fwyaf o ffermwyr yn dweud wrthyf sut i wneud hynny. Pam na ofynnir i’r awdurdod mwyaf ym Mhrydain, sef y Comisiwn Cig a Da Byw (MLC), sut i weithredu’r cynllun difa mamogiaid? Fel y gwyr rhai ohonoch, fe luniodd yr MLC gynllun o’r fath bedair wythnos yn ôl. Ei egwyddor gyntaf yw sicrhau nad oes dim poen i’r ffermwr a’i ail egwyddor yw osgoi unrhyw ensyniadau o dwyll er mwyn dangos y gallwn ni gael system yng Nghymru, fel ym mhob ardal arall lle ffermir defaid, sydd yn sicrhau y gellir olrhain defaid.

Yr ydych i gyd wedi clywed ffermwyr a gwyr busnes bach yn achwyn am fiwrocratiaeth. Am unwaith, mae’n gweithio er mantais inni. Ar bob fferm, ynghyd â’r llyfr moddion a’r llyfr symudiadau, fe welwch lyfr cofnodi diadell, lle mae’n rhaid i bob ffermwr gofnodi’r nifer o ddefaid ar ei fferm. Pan aiff â’r defaid hynny i’r farchnad bydd bob amser yn cael derbynneb gwerthiant. Yn yr un modd, mae gennym bellach gynlluniau difa sydd hefyd yn darparu derbynneb. Felly y mae’n bosibl darparu system wirio, fel y gwna’r UE, ar gyfer pob cynllun defaid a gwartheg. Y mae gennym y gwasanaeth sifil i weithredu, i fonitro ac i wirio’r cynllun hwn, felly peidiwch â meddwl am funud na allwch chi weithredu cynllun o’r fath yng Nghymru.

Yng nghyd-destun Ewrop, gwn fod y pwyllgor defaid, sydd yn cyfarfod ar 24 Medi, yn derbyn yr egwyddor o gynllun difa oherwydd eu bod yn sylweddoli goblygiadau cadw 100,000 o ddefaid di-eisiau ar fryniau Cymru o safbwynt lles a’r amgylchedd. Fe wnaiff Ewrop gefnogi’r cynnig hwn ond ni wnaf guddio’r ffaith nad yw adran gymorth y wladwriaeth yn hoff ohono. Pam na allwn ni dderbyn yr her o ymladd dros ein hunaniaeth fel Cymry a dweud y cawn ein cynllun unigryw ein hunain yng Nghymru, fel yr awgryma’r gwelliant hwn? O ran twyll, awgrymwyd y byddai ffermwyr Cymru’n derbyn defaid o ardaloedd bryniog eraill ym Mhrydain. Nid oes unrhyw ffermwr mynydd yng ngogledd Lloegr neu’r Alban yn mynd i roi 50 o ddefaid ar drelar a gwario £100 ar ddisel i’w cario i Gymru. Nid yw’n mynd i ddigwydd. Mae’r cynllun ei hun yn un ymarferol a gellir ei weithredu’n ddibynadwy yng Nghymru’n unig.

Y famog a dargedir yw’r famog fynyddig fach ac nid yr anifeiliaid mwy, y mae marchnad eithaf rhesymol ar eu cyfer. Soniodd rhai aelodau am y gost ac yr wyf yn rhannu rhesymeg Ieuan. Rhaid inni allu gwneud safiad cefnogol unigryw dros ein system amaethyddol yng Nghymru. Mae angen inni sicrhau y bydd yr £800,000 posibl ar gyfer y cynllun lloi a’r £1 miliwn posibl ar gyfer cynllun difa mamogiaid ar gael. Yr wyf yn rhannu cred Ieuan, neu ei obaith, y bydd Nick Brown a Llywodraeth y DU yn talu’r arian. Gobeithiaf y gwnânt ac fe ddylent oherwydd y maent yn cronni cist drysor sylweddol. Mae gwariant cyhoeddus ar ei isaf ers 40 mlynedd, dan 40 y cant. Gallent fod yn ariannol gyfoethog yn San Steffan. Mae angen i’n gweinyddiaeth brofi ei hymrwymiad i amaethyddiaeth Cymru.

Y mae cyllid ar gael yn San Steffan. Yr wyf yn sicr hefyd fod gan bob un ohonom yma gyfle i greu’r hyn a rennir gan Ieuan a mi, sef gweledigaeth ar gyfer dyfodol amaethyddiaeth Cymru. Nid oes amheuaeth nad yw’r ffermwyr yn deall yr angen am newid. Rhaid inni dderbyn y gwelliant hwn heddiw er mwyn darbwyllo pobl o’n hymrwymiad i ddiwydiant defaid Cymru, neu fel arall fe fydd ar ei ben ei hun. Yr wyf yn ddyn ymarferol ac, fel ffermwr, mae ein fferm yn dibynnu fel llawer o rai eraill ar incwm oddi ar y fferm. Mae’n ffordd o fyw ac mae’n siwr fod llawer ohonoch chi heddiw yn falch o frolio bod gennych berthnasau agos neu aelodau o’r teulu sydd yn ffermio.

Mae amrywiaeth ein diwylliant yn y fantol ac mae’n rhaid inni ddangos ymrwymiad i amaethyddiaeth Cymru. Bydd y gwelliant hwn yn sicrhau cydraddoldeb yn y diwydiant amaethyddol. Bydd yn cefnogi diwydiant defaid Cymru. Mae ein gwelliant yn cwblhau’r cynnig ac yr wyf yn gobeithio y gwna bawb ei gefnogi.

Yr wyf yn berchen ar ddiadell rhif T55 ac yn magu defaid Suffolk o dras. Effeithiwyd arnaf gan argyfwng y blynyddoedd diwethaf. Gan imi fod yn destun rhai sylwadau cyfeiliornus yn yr haf, efallai y gallaf roi sylwadau ar yr hyn a ddywedwyd yn y wasg am amaethyddiaeth.

Darllenwn yn y wasg fod ffermwyr wedi gorgynhyrchu, ond gwyddom fod llywodraeth ar ôl llywodraeth ers y rhyfel wedi annog cynhyrchu o’r fath. Os oes cymaint o orgynhyrchu, pam ein bod yn mewnforio cymaint o dramor? Mae hyn yn aml heb ddim hylendid a chyda chreulondeb diangen a direolaeth. Neidiodd rhai o’n partneriaid Ewropeaidd ar y problemau hyn, gan hyd yn oed ddarganfod mwy o ddyfeisiau i rwystro’n masnach.

Tybed a wna ein marchnadoedd allforio fyth ddod dros hyn? O’r £1,000 o bunnoedd treth a dalwyd i’r Undeb Ewropeaidd dim ond £212 a ddaeth yn ôl i’r Deyrnas Unedig. Gellid tybio y defnyddir y gweddill yn llwyr ar fiwrocratiaeth, tâp coch a’r beichiau sydd yn lluosi drwy’n diwydiant amaethyddol.

Mae’n cynnyrch ni yng Nghymru’n flasus dros ben ac yn ddiogel. Bydd y Ceidwadwyr yn cefnogi gwelliant Mick Bates. Yr ydym yn bryderus fod y Blaid yn pleidleisio yn erbyn gwelliant Mick Bates er mwyn talu am gefnogaeth Llafur i’w cynnig. Mae’n rhaid gofyn sut y mae’r Blaid yn dod at eu syniadau arbennig nhw.

Tybed a ydynt yn ymgynghori â’r ymysgaroedd fel rhyw ddewiniaid o’r oes a fu, neu efallai’n ymgynghori â’r llurig fel yr hen Israeliaid, yr Wrim a’r Twmin. Na, gwelwn eu datganiad mewn papur newydd ymhell cyn i’r Cynulliad gwrdd. O bosibl yn y Times nesaf at y golofn llys a chymdeithasol, neu yn y Daily Telegraph, y papur trwm adnabyddus hwnnw o swyddfa ganolog y Ceidwadwyr sydd o bosibl y papur trwm sydd yn gwerthu fwyaf yn y wlad, neu yn y Sun, lle dywedir wrthyf fod lluniau diddorol ond dim ysgrifen. Na, gwelwn fwriadau pleidleisio Plaid Cymru yn y Western Mail ymhell cyn i’r Cynulliad gwrdd. Pan dderbyniant eu gorchmynion gan y Blaid Lafur ni wneir hynny ag urddas. Ni fydd y Prif Ysgrifennydd a’r Trefnydd yn cyflwyno cyfarchion ac yn erfyn presenoldeb ysgrifenyddion Plaid Cymru mewn cyfarfodydd o fantais gyffredin. Na, mae’n fater o fynd i fyny’r grisiau cefn i dderbyn eu gorchmynion. Mae’n debyg y bydd ganddynt gynnig yn eu cynhadledd yr wythnos nesaf ar sut y maent yn bwriadu cefnogi’r weinyddiaeth leiafrifol Lafur. Yr ydym yn bryderus iawn am yr anwadalwch a fu ar gynifer o faterion. Y gwir fater yma yw i’r Cynulliad hwn gefnogi’r ffermwyr yng Nghymru.

Er fy mod yn llwyr gefnogi’r cynnig a wneir gan Blaid Cymru heddiw, yr wyf wedi ffieiddio dros yr ychydig wythnosau diwethaf at y modd y ceisiwyd cael elw gwleidyddol rhad ar draul y problemau echrydus sydd yn wynebu’r gymuned amaethyddol yng Nghymru. Llaw gadarn sydd ei hangen ar y diwydiant ffermio, nid adwaith tymor byr sydd yn ceisio ennill poblogrwydd, fel hynny a welwyd yn y Siambr y prynhawn yma a chan y siaradwr diwethaf. Nid newydd ymddangos y mae’r problemau ym myd ffermio. Yr ydym yn awr yn gweld anterth cymysgedd o broblemau a fu’n datblygu dros nifer o flynyddoedd. Fe wnaeth yr argyfwng BSE nid yn unig ddegymu’r diwydiant gwartheg, ond hefyd fe daflodd gynhyrchiant ffermydd oddi ar ei echel yn llwyr. O ganlyniad, dewisodd ffermwyr ffermio defaid yn lle. Gogwyddwyd y fantol gynhyrchu yn llwyr gan y cynnydd mewn cynhyrchu defaid heb i’r diwydiant yn ei gyfanrwydd feddwl am ganlyniadau hyn yn y tymor hir. Nid oes unrhyw amheuaeth na fu i’r mesurau rheoli iechyd a gyflwynwyd yn sgîl yr argyfwng BSE ychwanegu at y broblem.

Fodd bynnag, dim ond un broblem sydd wedi effeithio ar y diwydiant defaid yw honno. Mae’n rhaid inni gydnabod hefyd, er bod y bunt gref wedi rhoi manteision amlwg i rai sectorau o’r economi, nad yw wedi helpu’r sector cynhyrchu sylfaenol. Bu’r cyfnewid rhwng gwahanol dda byw ar ffermydd yn fodd i oedi’r argyfwng presennol a gohirio’r angen i ddadansoddi beth oedd yn mynd o’i le. Y mae’n greulon dweud mai bai Christine Gwyther yn gyfan gwbl yw hyn. Mae’r cynllun cyffredinol a gytunwyd ar gyfer cynhyrchu wedi arwain at argyfwng. Mae’r canlyniad yn gyfystyr â thoddiad ariannol yn y diwydiant.

Rhaid inni beidio ag adweithio’n rhy frysiog. Rhaid inni fod yn realistig yng Nghymru, yn enwedig o safbwynt y mamogiaid. Rhaid inni feddwl yn ofalus a sicrhau ein bod yn gwneud yr hyn sydd ei angen. Mae’n hanfodol fod y diwydiant cyfan yn cael ei roi ar gwrs tymor hir a fydd yn rhoi sefydlogrwydd a hyder. Mae’n rheidrwydd dadansoddi’r broblem yn ofalus a chreu atebion tymor hir. I wneud hyn mae’n rhaid inni sicrhau y daliwn ein gafael ar y mentrau a sefydlwyd i sicrhau llwyddiant yn y tymor hir. Mae’r bartneriaeth Bwyd-amaeth, sydd yn cynnwys y sector llaeth, y sector cig a’r sector organig, yn enghraifft wych o gydweithio a yrrir gan weledigaeth gyffredin. Mae Tir Gofal, er mai megis cychwyn y mae, yn fenter hirdymor hefyd. Mae’n hanfodol i ffermwyr allu cael gwybodaeth a chyngor ar arallgyfeirio cynaliadwy. Rhaid i’r diwydiant ymaddasu i’r marchnadoedd. Nid oes pwynt mewn dweud yr oedd y farchnad yno. Os nad yw hi yno’n awr, mae’n hanfodol edrych o’r newydd arno er mwyn gallu cynhyrchu ar ei chyfer.

Before I continue with my general comments, I would like to respond briefly to William Graham’s accusation that a bargain has been struck between Plaid Cymru and the Government of Wales on this matter. No deal has been made. This is our motion and no-one else has moved a motion to this effect. We hope to persuade the Assembly to support this motion. It is a practical motion which comes within the Assembly’s powers. It could be implemented.

I would like to make a short contribution on matters associated with the calf disposal scheme and I would like to mention the dairy industry. The future of Milk Marque is important and is relevant to this motion. I speak as someone who has supported Milk Marque every step of the way. I supported Milk Marque’s wish to remain in existence as a co-operative with the right to process milk. I support the farmers’ current attempt to make Stephen Byers reverse his decision on that.

I am doubtful and concerned about Milk Marque’s recent plan to split Wales in two and to join the two parts with regions of England, as a kind of appendage to England’s large regions. This would mean that south Wales would become part of a region extending from Cardigan Bay to London and beyond, to the east coast of England. Such an arrangement poses great dangers to the Welsh dairy industry.

As a Welshman and a nationalist, I hate the idea. Milk Marque’s recommendation ignores Wales’s territorial unity and identity but there are practical reasons, which are perhaps more important. First, this idea would make a mess of the Welsh food strategy and the idea of developing a market and products based on Wales’s great advantages from the standopoint of quality and a healthy environment. That strategy is an integral part of the prosperous and sustainable future we want to see for our agriculture and rural areas.

Secondly, I fear that the strategy of the new Milk Marque will be based on the interests of the majority of the producers—the large producers of eastern England—as regards the nature of the products and the location of the processing centres. The new Milk Marque can succeed commercially but the danger is that it will succeed at the expense of our producers.

A ydyw Cynog Dafis yn cytuno â mi fod datgymalu Milk Marque yn ganlyniad anochel i adroddiad Stephen Byers? Fy marn i ar ôl siarad ag ef yw nad oedd dim dewis ond gadael i hyn ddigwydd i Milk Marque. A ydyw’n cytuno y dylai yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig barhau ein gwrthwynebiad, y cytunodd hi ag ef ar lafar, drwy gefnogi adolygiad barnwrol Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr? A ydyw’n cytuno y dylai hi droi’n gwrthwynebiad yn weithredu uniongyrchol gwirioneddol—nid geiriau yn unig—drwy ddangos gwrthwynebiad go-iawn y Cynulliad hwn ac nid dim ond defnyddio geiriau rhad o wrthwynebiad gwenieithus i’r diwydiant amaeth?

I agree with Glyn about the need to use all means possible to overturn Stephen Byers’s unreasonable decision on this matter. However, we must consider what will happen if we fail to do that. I am concerned about the kind of thing that is being described at present.

As I said, it is likely that the new Milk Marque can succeed commercially. The danger is that its success will be at the expense of our producers. The nightmare scenario would be that the farmers of Wales would be far from the main creameries where major investment would take place, and would have to cover the cost of transporting their milk. The effect could be disastrous for the whole dairy industry. Over the years we have been concerned that the whole industry could be drawn eastwards.

This is not in any way an attack on Milk Marque. I am simply facing the reality of commercial forces and interests and the way in which they work. If you doubt my prophesy, look at past experiences. Look at Dairy Crest specifically. Dairy Crest was a co-operative owned by the farmers of Wales and England. It was formerly, to all intents and purposes, part of the old Milk Marketing Board. I was involved in this matter over the years.

In Felinfach, Dairy Crest refused to develop new products and the creamery was closed so that the milk could be taken to creameries in England. Local farmers and others had to risk all their savings to build a new cheese making plant. Local farmers invested to create a new venture. Without their entrepreneurship, Milk Marque would not be in Felinfach in Ceredigion today.

You will remember Whitland. They also refused to develop new products. A most excellent creamery was closed and Dairy Crest refused to sell it to anyone else—much to their shame. The commercial world is a hard world. Dairy Crest was protecting its own commercial interests.

The needs of Wales are different. We need a variety of products, with the emphasis on added value, being marketed as Welsh produce of a high standard from a healthy environment. I am talking about establishing a Welsh entity within the dairy industry, either as some sort of co-operative belonging to the farmers of Wales or some kind of joint venture. There is more than one option available in this field. The familiar arguments against this—namely size, transportation problems from north to south, the fact that links run from east to west—in my opinion do not hold water, not to mention holding milk.

However, I suspect that this is not an ambitious project. It is a challenging project and I believe that succeeding in something like this is crucial. Our appeal, therefore, is that the key players in Wales, Milk Marque—I want it to be part of the discussion—the co-operatives in Wales (we have some very powerful ones), the Development Agency and its food department, farmers’ organisations, the Assembly Secretary for Agriculture and Rural Development and the Secretary for Economic Development and their civil servants, should all put their heads together—

This is very interesting but what has it got to do with the motion?

The motion refers to the crisis in the dairy industry. It refers to the calf cull scheme and I think it is important that we put all that in a wider context, namely the viability of the Welsh dairy industry. Thank you, Carwyn, for that kind intervention.

I believe that people need to put their resources and their heads together to see how this project can be realised. In my opinion it is a matter of national will and self-confidence.

In Wales, since September 1997, we have decided to be a nation for real. I hope that we have learnt the lesson that it is our responsibility to look after our own interests. One thing is certain: no-one else will.

Efallai ei bod yn ymddangos yn od fod cynrychiolydd o un o etholaethau mwyaf diwydiannol Cymru yn dewis cyfrannu at y ddadl hon. Fodd bynnag, yr wyf yn cytuno gyda’r pwynt a wnaed, sef bod y sefyllfa yn y Gymru wledig yn rhan o’n hamrywiaeth ddiwylliannol ac os na allwn ni ddatrys y problemau sydd yn bodoli yng nghefn gwlad yna bydd Cymru fel cenedl yn lle llawer tlotach. Yr wyf yn siarad hefyd oherwydd fod fy nheulu i yn dod o gymuned ffiniol a gwledig ac wedi crafu bywoliaeth ar y tir ers sawl cenhedlaeth. Yr wyf yn deall y boen a’r anhawster a’r ymroddiad y mae ffermio yn ei fynnu, fel yr eglurodd Peter Rogers yn ei gyfraniad ddoe. Gobeithio erbyn diwedd y ddadl heddiw y byddwn yn gallu cymryd rhyw gamau adeiladol i ddelio â’r argyfwng sydd ar ein gwarthaf. Y mae gennym broblem wirioneddol, fel a ddangosir gan yr hyn a ddigwyddodd dros yr haf. Dros yr haf cawsom yr hyn na ellir ond ei ddisgrifio fel ymosodiad personol ciaidd ar rywun sydd, fel y gwyddom i gyd, wedi bod yn gweithio’n ddygn i geisio gwarchod buddiannau amaethyddiaeth Cymru. Cawsom haf o giamocs a gimics gwleidyddol. Os yw’r cymunedau gwledig ac amaethyddol am gyflwyno’u hachos yn y modd yma, yna maent yn mynd i ddihysbyddu’r ewyllys da sydd yn bodoli tuag atynt mewn rhannau mawr o’r Gymru drefol.

Nid yw giamocs a gimics yr haf yn mynd i wneud unrhyw argraff wrth ofyn am driniaeth arbennig gan y cannoedd o bobl a gollodd eu swyddi yn ardal Castell-nedd a Phort Talbot dros y chwe i naw mis diwethaf. Nid yw’n mynd i weithio. Rhaid inni gael gweledigaeth fwy adeiladol a hirdymor ar gyfer dyfodol cymunedau amaethyddol a gwledig Cymru. Rhaid inni sylweddoli fod anghysondeb yn rhemp drwy ffermio ac amaethyddiaeth yng Nghymru. Er gwaethaf cyfraniad William, mae’r ystadegau i’w gweld yn dangos cynnydd parhaus mewn gorgynhyrchu wrth i’r argyfwng fynd yn fwy enbyd ac anobeithiol yn y cymunedau gwledig. Mae’n ymddangos fod y Blaid Geidwadol eisiau i’r farchnad fodoli ymron bob agwedd arall ar fywyd economaidd. Fodd bynnag, pan yw’r amgylchiadau economaidd yn anodd yn y cymunedau amaethyddol a gwledig, mae’n galw am fwy o gefnogaeth ac ymyriad.

Yn gyffredinol, y marchnadoedd yw’r peirianwaith gorau a phe bai marchnad amaethyddol rydd ar draws y byd byddai’n ffermwyr ni mewn safle llawer gwell. Maent yn dioddef rheolaeth ar gynhyrchu ar hyn o bryd ac nid oes ganddynt fynediad i farchnad rydd. Dyna’r broblem.

Caiff y diwydiant amaethyddol yng Nghymru nawdd o gymaint â £400 i £450 miliwn. Pe bai’r nawdd a’r cymorth hwnnw yn arwain at ddiwydiant ffyniannus, byddai rhywfaint o fudd mewn dilyn y ffordd arbennig hon. Fodd bynnag, fel y clywsom gan gymaint o gyfraniadau angerddol heddiw, mae amaethyddiaeth yn methu a rôl gyfyngedig yn unig sydd ganddi. Mae angen inni gamu’n ôl a chymryd golwg strategol eang ar rôl a dyfodol amaethyddiaeth yng Nghymru. Er y byddwn efallai’n gallu cadw rhai o’r ffermwyr presennol ar y tir, nid oes dwywaith na fydd eu meibion, eu merched a’u hwyrion a’u hwyresau’n gallu dal i ffermio. Os am gynnig dyfodol gwahanol iddynt hwy, rhaid inni edrych o ddifrif ar sut y caiff y £400 miliwn hyn eu gwario.

Er na ddaw’r cyfan o’r £400 miliwn o grant bloc y Cynulliad, mae’n gyfwerth â thair gwaith y cyfanswm grant bloc i Awdurdod Datblygu Cymru. Byddai tair blynedd o’r nawdd hwn yn ddigon i greu arian cyfatebol ar gyfer Amcan 1. Rhaid inni edrych o ddifrif ar ddyfodol amaethyddiaeth a lefel y gefnogaeth a roddir iddi, ac ystyried ffyrdd gwahanol o gynnal ein cymunedau gwledig. Nid oes gan amaethyddiaeth dymor hir i’r rhan fwyaf o’i ffermwyr. Mae angen inni edrych o’r newydd ar bethau ac ystyried blaenoriaethau newydd er mwyn sicrhau fod cefn gwlad Cymru’n ffynnu ac yn parhau.

Mae a wnelo’r cynnig hwn yn rhannol â chymorth prosesu lloi. Rhaid nodi’n glir mai pwrpas y cymorth hwn yw diogelu lles anifeiliaid a’r amgylchedd, nid noddi ffermwyr. Fodd bynnag, y mae’n cael yr effaith honno gan ei fod yn dileu’r gost ychwanegol o ladd lloi. Gyda’r ergydion economaidd a ddioddefodd ffermwyr un ar ôl y llall, ni allant dderbyn y golled ychwanegol honno ar hyn o bryd. Ymdrin â’r sefyllfa ar hyn o bryd yr ydym, yn hytrach na’r un hirdymor, y bydd angen rhoi sylw iddi rywbryd eto. Heddiw yr ydym yn trafod eitem benodol i liniaru’r sefyllfa.

Hoffwn sôn am ddolenni yn y gadwyn mewn cymunedau gwledig. Mae ffermwyr a ffermio wrth graidd economi’r gymuned wledig. Hebddynt hwy, mae bygythiad i siopau pentref, tafarnau, cymdeithasau, ysgolion, ysbytai, gofal meddygol a holl fywyd trefi marchnad. Nid yw’n eitem ar ei phen ei hun o fewn cymunedau gwledig. Os aiff ffermwyr i’r wal, bydd costau uwch i lywodraeth leol a fframwaith y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn yr ardaloedd hynny. Yr wyf yn bryderus oherwydd imi glywed awgrym nad yw ffermwyr yn poeni am les eu hanifeiliaid. I ffermwyr wneud elw da, mae’n rhaid iddynt ofalu am eu hanifeiliaid. A minnau unwaith wedi cadw anifeiliaid ar raddfa fach, gallaf ddweud fod y pleser a’r balchder pan gyrhaedda stoc newydd yn aruthrol. Mae’n rhaid ei bod yn dorcalonnus i ffermwyr sydd yn methu magu’r stoc hwnnw. Rhaid i’r Cyfarfod Llawn hwn ystyried hynny ac ni ddylai gael ei roi o’r neilltu ohewydd bod galwadau eraill ar ein harian.

Yr wyf eisiau gwneud sylw ar y cwestiwn o ‘glosio at’ y Blaid Lafur. Fel Aelod a dreuliodd ei holl fywyd gwleidyddol i’r gogledd o’r M4 ac i’r de o’r Bannau, fel llawer o rai eraill—

Y Cymoedd.

Nid wyf yn byw yn y Cymoedd. Yr wyf yn byw i’r gogledd o’r M4, ond yr wyf yn byw yn ardal un o gynghorau’r Cymoedd os yw hynny o gymorth. A siarad yn drosiadol, os nad yw’r rhan fwyaf ohonom wedi llwyddo i drywanu person Llafur â chyllell yn ystod y dydd, fe’i cawn yn anodd iawn cysgu’r nos.

Nid wyf innau’n cymryd y sylwadau hynny’n llythrennol, neu ni fyddwn yn teimlo’n ddiogel iawn yma.

Yr oeddwn yn siarad yn drosiadol.

Yr wyf yn cefnogi’r cynnig ond yn wyneb y cyfyngiad ar amser ac er mwyn caniatáu i Aelodau eraill siarad, fe wnaf yn gyndyn roi heibio’r rhan fwyaf o’m haraith a phwysleisio un pwynt arbennig. Bu llawer o chwythu bygythion ac ymhonni gwleidyddol yn ystod yr haf ac mae’n ddoniol gweld plaid y farchnad rydd, a’r BSE, yn galw am fwy o nawdd cyhoeddus. Cofiwn fod y baich o reoleiddio sydd yn pwyso mor drwm ar y diwydiant ffermio yn y wlad hon yn ganlyniad BSE a dim arall. Dyna wleidyddiaeth bleidiol. Mae ymhonni gwleidyddol pleidiol yn un peth. Mae’r ffordd y cafodd yr Ysgrifennydd dros Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ei chystwyo, ei bwlio, ei henllibio a’i lladd arni yn y modd mwyaf personol o’r funud y cafodd ei phenodi yn warthus. Cafodd ei herlid o bant i bentan. Mae’n amlwg fod rhai Aelodau’n mwynhau—

Na. Gyda pharch, Glyn, fe gollasoch eich cyfle yn y cynnig o gerydd yn gynharach. Ni chewch ddwyn fy nhro i wrth y meic.

Rhaid iddi fynd, mae hi’n llysieuwraig; rhaid iddi fynd, mae hi yn erbyn hela llwynogod. Gadewch inni fod yn onest. Yr ydych chi o’r farn fod yn rhaid iddi fynd am mai menyw ydyw hi ac na allwn ni ddim cael menyw i ofalu am amaethyddiaeth. Dyna graidd pethau. Hoffwn ganmol Christine am wneud gwaith ardderchog mewn amgylchiadau anhygoel o anodd ac am wneud hynny yn hynod o raslon a theg yn wyneb geiriau cas bron yn gyson. Mae hi’n sefyll dros Gymru, dros y Cynulliad a thros ffermwyr. Er mwyn Duw, gadewch iddi fynd ymlaen â’i gwaith. [Cymeradwyaeth].

Hoffwn i Richard roi enghraifft inni o unrhyw un sydd wedi beirniadu Christine am fod yn fenyw yn ei safle. Gan mai fi yw’r Aelod o’m plaid ar y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, fe wnaf i ddelio â nhw.

Siaradaf â chi wedyn, Helen.

Yr wyf i’n hapus gyda’r trefniant hwnnw.

Fel y gwyddoch, gofynnais ddoe am gael siarad yn y ddadl ar amaethyddiaeth. Oherwydd cyfyngiadau amser, ni chefais fy ngalw. Gofynnais am gael siarad eto heddiw ac fe nodoch yn gynharach y cawn. Fel yr Aelod dros yr etholaeth wledig unigol fwyaf yn y Cynulliad ac fel merch a enillodd bleidleisiau ffermwyr, byddwn yn ddiolchgar am ganiatâd i wneud ychydig o sylwadau.

In proposing this motion, we are presenting to the Chamber policies that the Assembly can unite to support, and through uniting to support them, also implement them. It is clear from our discussions with the agriculture unions that they have had more than enough of words and statements. They now want practical action. We call on Westminister and Nick Brown, the Minister for Agriculture, to take action on ewes and calves of no commercial value and introduce the practical schemes that are within his power to introduce, to ensure that the financial pressure currently on farmers is lifted.

We have also stated that if Nick Brown does not take action on calves, we will call on the Assembly to shoulder that responsibility so that the scheme can be implemented immediately. As Ieuan explained, there are problems with Mick Bates’s amendment. Due to its wording, it is not practical. Therefore we cannot support it. In the discussion we had in the Agriculture and Rural Development Committee this morning, it was clear that there are problems with a cull ewe scheme for Wales only.

However, should Nick Brown fail to implement a cull ewe scheme, we would have to look again at a scheme for Wales. That will not be easy as there are serious practical problems but we would reconsider it. I give Mick and the Liberal Democrats that promise.

To sum up the gravity of the situation, I regret that some have misused the scarce time in this debate. I sympathise with Kirsty, who represents a constituency with many farmers and has not had an opportunity to contribute. Some Members have wasted their opportunity in order to make worthless points. Christine will summarise on behalf of the Government. As the Secretary for Agriculture and Rural Development, I think that she has a duty to respond to Brian’s comments earlier.

If that is the Labour Party’s view, then there is a complete lack of understanding of the rural economy. Agriculture contributes massively to and supports that economy. If Brian Gibbons has his way, the rural economy would be completely destroyed. You cannot take agriculture out of the rural economy. That shows fundamental ignorance and a person who shows such ignorance should not contribute to an important debate. I hope that Christine will respond on behalf of the Labour Party to some of those comments.

I sympathise with Brian’s initial comments. Those of us who are trying to convey the views of the agriculture industry have a duty to do so in a way that does not alienate people. Brian was right about that. If he had stopped there, his contribution would have been valuable. Unfortunately, the rest of his contribution detracted from those initial comments.

We are in crisis. There is in the Chamber a painting of Ceredigion by John Elwyn, which I understand is worth at least £3,000. I do not understand much about art and I would not like to express an opinion on the subject. However, is this picture worth 3,000 ewes or 3,000 calves? Is that the reality of the situation we face? We must take action as a matter of urgency. The proposal allows that. Let us show that we are a mature Assembly and that, having voiced our views, we can unite. As Ieuan said, uniting on this matter is essential to deliver to farmers what they need to lift the financial burden of this crisis. There are other problems facing the industry, but we should be mature enough to establish a basis on which to move towards developing the agriculture industry in Wales.

Pe bai Rhodri Glyn wedi caniatáu i Kirsty siarad, efallai y byddai hi wedi cael ei dau funud. Cawsoch gyfle i wneud hynny. Yr oeddwn i’n bwriadu gadael iddi ddweud ei phwt ac mae’n flin gennyf ei bod bellach wedi gadael y Siambr. Yn amlwg mae ganddi gyfraniad i’w wneud ar y pwnc hwn.

Cyfeiriodd Cynog at Milk Marque. Cyfarfûm â Milk Marque sawl gwaith yn ystod yr haf. Mae eu cynlluniau ar gyfer ailstrwythuro posibl yn fasnachol gyfrinachol ac ni wnaf eu trafod yn y Siambr heb ganiatâd y cwmni. Pan fyddaf wedi cael y caniatâd hwnnw, byddaf yn hapus i drafod eu cynlluniau yn llawn. Gwnaeth Cynog rai pwyntiau dilys.

Yr wyf yn deall difrifoldeb yr argyfwng tymor byr sydd yn wynebu amaethyddiaeth yng Nghymru. Mae’r Prif Ysgrifennydd wedi adleisio fy ngeiriau ar y pwnc hwnnw. Nid wyf yn cuddio y tu ôl i neb, Nick Bourne, ac ni wneuthum hynny drwy gydol yr haf. Yr ydych wedi fy ngweld mewn sioeau amaethyddol, felly gwyddoch nad yw hynny’n wir. Cefais haf llawn, yn cyfarfod ag undebau a gweinidogion amaeth drwy’r DU gyfan.

Yr wyf yn derbyn nad ydych yn cuddio y tu ôl i neb ond yn sicr ni wnaethoch gefnogi galwad am i’r Cynulliad ddychwelyd yn ystod yr haf pan oedd hi’n glir fod y mwyafrif yn dymuno hynny. Pam na wnaethoch chi hynny?

Nid wyf yn siwr a ofynnodd y mwyafrif am hynny. Penderfynodd y Prif Ysgrifennydd na ddylid ailgynnull y Cynulliad ar gyfer y mater hwn. Cyn y gwyliau mynegais y byddwn i, neu yn hytrach Ieuan Wyn Jones, yn hapus i ailgynnull y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig pe ceid newyddion pellach am gig eidion ar yr asgwrn. Pe bai hynny wedi’i roi ar waith, byddai wedi bod yn gychwyn call i’r ddadl hon, ond ni ofynnwyd amdano. Gobeithio fod hynny o gymorth.

Soniodd un o’ch cydbleidwyr gynnau am gyfrifoldeb y Cabinet a’r modd y byddai pawb yn cymryd cyfrifoldeb am benderfyniadau Llywodraeth Cymru. Yr ydych chi newydd basio’r baich i Alun Michael, gan ddweud mai ei benderfyniad ef oedd peidio â galw’r Cynulliad yn ôl. Felly yr ydych chi’n sefyll wrth ei benderfyniad ac fe wnaethoch chi ei gefnogi.

Ydw, a do mi wnes. Yr wyf yn cefnogi’r Prif Ysgrifennydd yn llawn. Mae’r cynnig yr ydym yn ei drafod y prynhawn yma’n cydnabod pwysigrwydd fy mhenderfyniad dros yr haf, sef cynnal trafodaeth lawn ac agored, gan y byddai gweithredu heb drafodaeth yn wirion.

Dros yr ychydig wythnosau diwethaf mae sylwebwyr ar y sefyllfa bresennol wedi dweud wrthyf fod rhai gwleidyddion uwch mewn pleidiau eraill yn anhapus â’r safiad a gymerais. Fel cyfryngwyr, dim ond cynhyrfu’r dyfroedd yr oeddent hwy i geisio personoli’r sefyllfa. Yr wyf yn deall eu rhesymeg. Fy ateb iddynt hwy bob tro oedd fod Alun Michael, y ffigwr gwleidyddol mwyaf profiadol yng Nghymru ar wahân i’r Llywydd, yn ategu fy null o weithredu yn llwyr.

Nid gwleidyddion Llafur yn unig a ategodd y dull o weithredu. Cyfeiriais ddoe at hynt Mesur Llywodraeth Cymru 1998. Mae Hansard, 26 Ionawr 1998, yn cofnodi’r araith ganlynol yn Nhy’r Cyffredin:

Y siaradwr oedd llefarydd y Ceidwadwyr ar faterion Cymreig, Nigel Evans AS. Profwyd Nigel yn anghywir o ran ei fod yn meddwl bod angen yr Ysgrifennydd Gwladol i siarad â’r Gweinidog Amaeth. Mae’r mater hwnnw bellach wedi’i ddatganoli. Yr wyf wrth fy modd oherwydd ni fyddem yn cael y drafodaeth hon heddiw pe baem yn dibynnu ar y Ceidwadwyr. Fodd bynnag, yr oedd yn gywir yn ei farn fod atebion cydweithredol ar gyfer y DU gyfan yn fwy tebygol o lwyddo na gweithredu unochrog. Os ydym o ddifrif ynghylch delio â’r argyfwng presennol, rhaid inni gydnabod y ffaith honno.

Y mae’r cynnig yn trafod y problemau tymor byr. Yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig y bore yma fe ddechreuasom drafod ein blaenoriaethau cyllideb ar gyfer y cylch cyllidebol nesaf. Trafodwyd atebion tymor hir, datblygu cynaliadwy a chefnogi’r diwydiant mewn cyfnod o ailstrwythuro. Nid o’m genau i y daeth yr ymadroddion hyn ond o enau pobl o amgylch y bwrdd. Yr oedd yn dda ei glywed.

Cawsom gyfraniadau da y prynhawn yma. Yr oedd Karen Sinclair yn iawn wrth egluro sut y mae BSE a’r ailstrwythuro yn sgîl hynny wedi effeithio ar y ffactor da byw. Mae’r ddealltwriaeth fod angen inni weithio gyda’n gilydd yn y tymor hir i wneud gwahaniaeth i’r diwydiant hwn yn rhywbeth cyffredin i’r Pwyllgor cyfan.

Rhaid inni ymosod ar y problemau tymor byr. Yr ydym wedi profi cylch mileinig o gynhyrchiant cynyddol a phrisiau is. Arweiniodd toriadau mewn prisiau at fwy o gynhyrchu. Ni allai hynny ddigwydd mewn unrhyw ddiwydiant arall oherwydd na chaiff diwydiannau eraill eu cefnogi yn yr un modd. Yr wyf yn credu fod y diwydiant bellach yn wynebu’r ffaith hon.

Ar hyn o bryd, mae’r marchnadoedd yn symud y mamogiaid i’w difa ar elw is neu ddim elw i’r cynhyrchydd. Y mae gennyf swyddogion yn cadw llygad barcud ar y sefyllfa drwy ymweld â marchnadoedd bob wythnos i weld beth yn union sydd yn digwydd. Y diwydiant amaethyddol ei hun a gynigiodd y cynllun difa mamogiaid i dynnu mamogiaid allan o’r farchnad er budd yr amgylchedd, lles anifeiliaid ac i atal dirwasgiad pellach yn y farchnad. Cynigiwyd hyn mewn cyfarfod yn Llundain o bedwar cynrychiolydd amaethyddiaeth y DU yn Llundain.

Mewn termau ymarferol, yr ydym wedi cytuno na ellid gweithredu system ddifa mamogiaid yn gall yng Nghymru yn unig. Ni fyddai unrhyw sail ar gyfer adnabod anifeiliaid o Gymru. Nid ydynt wedi’u tagio ac nid yw cofnodion ffermydd yn berffaith. Nid bai’r ffermwr yw hynny bob amser; mae’n digwydd oherwydd pwysau eraill. Mae hyn yn codi posibilrwydd o dwyll. Byddai gweithredu cynllun yng Nghymru’n cynyddu’r perygl o dwyll. Yr wyf o’r farn y dylem geisio osgoi hyn, yn enwedig gan fod problemau tebyg gan rannau o’r DU. Gadewch inni geisio cael cynllun i’r DU. Byddai unrhyw gynllun, boed ar gyfer y DU neu ar gyfer Cymru’n unig, angen cymeradwyaeth y Comisiwn Ewropeaidd. Yr ydym wedi clywed beth mae Gweriniaeth Iwerddon wedi’i wneud dros ei ffermwyr. Efallai eu bod wedi mynd i faes cymorth anghyfreithlon gan y wladwriaeth. Y broblem gyda’r cynllun hwnnw, y ceisiasant ei gyflwyno y llynedd, oedd ei fod yn ymddangos fel cymorth i ladd-dai. Mae’r agwedd hon yn destun ymchwiliad difrifol. Rhaid inni fod yn ofalus iawn. [Torrwyd ar draws.] Hoffwn ichi wybod, Kirsty, fy mod i’n gwrando, os hoffech chi wneud yr un modd.

Cyflwynwyd y cynllun cymorth prosesu lloi i ddechrau yn sgîl BSE fel cam tymor byr yn unig, i helpu ffermwyr i ymaddasu ar ôl colli eu marchnadoedd. Aeth y ffermwyr i ddibynnu ar y cynllun gan eu bod yn elwa arno yn nhermau busnes tymor byr. Er gwaethaf sawl rhybudd fod terfyn ar oes y cynllun, ar ddiwedd Gorffennaf nid oedd y ffermwyr yn barod ac nid oeddent wedi ymaddasu. Eu hunig ymateb i gymorth ariannol fu gorgynhyrchu. Mae’r pwysau yn ôl ar ffermwyr i ymaddasu ac mae angen eu cydweithrediad llawn i sicrhau na ddigwydd hyn byth eto.

Y mae marchnadoedd yn bodoli, gellir magu croesfridiau llaeth/eidion ar gyfer cig eidion. Cynigiwyd y syniad o gig llo lles-gyfeillgar yn y Siambr hon ac mae fy swyddogion yn gweithio arno. Defnyddiaf y term ‘lles-gyfeillgar’ yn fwriadol iawn. Byddai’n gyfeillgar wrth les anifeiliaid a phobl fel ei gilydd gan y byddai’n cadw arian yn y wlad hon ac yn darparu swyddi mewn ardaloedd gwledig anghennus. Dyna ychwanegu gwerth go iawn a rhywbeth y gallwn weithio tuag ato.

I would be interested in Christine Gwyther’s response to the views of her Labour colleague, Brian Gibbons who said there was no future for agriculture as one of the principal rural industries of Wales.

Yr oedd Brian Gibbons yn sôn am y ffordd yr oedd y cyhoedd yn gweld y diwydiant amaethyddol. O fewn y Siambr hon ac o fewn y Blaid Lafur credwn fod dyfodol yn y diwydiant amaethyddol. Efallai na fydd yn y ffurf y mae ar hyn o bryd. Yr ydym wedi ymrwymo yn ein maniffesto i gefnogi ffermydd teulu. Mae’n amlwg fod arnom eisiau i’r diwydiant fodoli, ymaddasu, gwella a llwyddo.

Dychwelaf at y cynllun cymorth prosesu lloi.

Y cynnig yr euthum ag ef i Lundain oedd cynllun â therfyn o £20 y pen. Dyna gost tagio, lladd proffesiynol a gwaredu. Gan ei fod hefyd yn cynnwys costau gweinyddu nid oes dim costau cudd ychwanegol i boeni’r Cynulliad.

Byddai’r cynllun mewn grym o fis Hydref hyd Ragfyr, pryd y byddai’n rhaid iddo ddod i ben. Byddai’n ymdrin â’r broblem uniongyrchol yn unig, problem sydd ag ystyriaethau o ran lles anifeiliaid a’r amgylchedd, fel y nododd ambell siaradwr. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod y gall llawer o feysydd ar wahân i ffermio gael eu helpu gan y cynllun hwn.

Dywedais yn gyhoeddus y byddwn yn fodlon torri fy nghwys fy hun er mwyn Cymru pe na châi’r cynllun hwn ei gyflwyno ledled y DU. Fodd bynnag, yr wyf hefyd wedi datgan yn glir, os na wnaiff fy nghydweithwyr mewn tiriogaethau eraill gytuno i gael cynllun ledled y DU, y bydd raid imi gael eu cytundeb ar gynllun i Gymru’n unig. Nid oes gan y Cynulliad y grym i weithredu cynllun yn unochrog. Yr unig ffordd y gellid cyflwyno cynllun o’r fath fyddai trwy’r Bwrdd Ymyrryd. Dim ond gyda chytundeb y pedair adran amaeth yn y DU y gall hynny ddigwydd, gan fod gennym i gyd lais yn y Bwrdd Ymyrryd. Byddai hefyd angen i’r Comisiwn Ewropeaidd gymeradwyo’r lleihad arfaethedig yn y tâl a’r cynnig y dylai weithredu yng Nghymru yn unig

Mae angen i’r Cynulliad gydnabod y ffeithiau hyn, fel y gwnaethom dros y ddeuddydd diwethaf. Wrth wneud hyn yr ydym yn dangos ein bod yn gorff ymarferol a chyfrifol. Yr oedd Brian Gibbons yn garedig pan ddywedodd fy mod wedi gweithio’n galed iawn dros yr haf. Nid fi oedd yr unig un, gan fod holl Aelodau eraill y Cynulliad wedi gweithio’r un mor galed. Fy mhroblem arbennig i oedd yr argyfwng tymor byr yn y sector amaethyddol. Yr wyf wedi rhoi cynigion gerbron cydweithwyr mewn rhannau eraill o’r DU, er nad dyna unig bwnc ein trafodaethau. Yr ydym hefyd yn cael trafodaethau difrifol ar faterion fel storio cig oen dros dymor byr a chyda chymorth y wladwriaeth, a sut i gael gwared â thâp coch heb beryglu’r cyhoedd.

Oherwydd natur y diwydiant amaethyddol mae ei ffawd yn troi mewn cylchoedd ac fe geir rhai cyfnodau o wasgfa yn y calendr. Un o’r rhain yw’r hydref, a fi fyddai’r person olaf i wadu fod yr hydref hwn yn arbennig o anodd. Fy nyletswydd i ar fyrder yw parhau trafodaethau priodol gyda’r diwydiant ac eraill er mwyn sicrhau ein bod yn dysgu oddi wrth y profiad hwn. Nid wyf yn unig yn fy nyhead, gan fod yr undebau i gyd eisiau helpu’r diwydiant i ymaddasu, newid a llwyddo. Rhaid i’r Cynulliad wynebu a chefnogi unrhyw newidiadau y bydd yn rhaid eu gwneud. Y gwir drychineb fydd os glaniwn yn yr un lle ar yr un adeg y flwyddyn nesaf.

Pan ddaeth y Blaid Lafur i rym fe addawsant chwistrelliad o arian i gywiro’r hyn yr haerent ei fod yn danariannu yn yr NHS. Gwnaethant ddau addewid mawr, y cyntaf yn ymwneud â gwariant. Addawsant wario £1 biliwn yn ychwanegol ar yr NHS yng Nghymru, ar ben y llinell waelod o £2.4 biliwn. £2.4 biliwn a £1 biliwn—beth feddyliwch chi Aelodau yw’r ateb? A oes unrhyw un eisiau rhoi cynnig arni? Yr wyf yn berffaith hapus i ganiatáu ymyriad. Fe wnaf y swm fy hun. £3.4 biliwn yw’r ateb a gaech chi, mae’n debyg, pe bai gennych grwp ffocws ar y mater hwn. Nid wyf yn meddwl y bu gan Lafur un erioed, ond efallai y gallem ni argymell un. Nid yw’r system o rifyddeg syml iawn yn gweithio o dan Lafur. O dan Lafur, mae ychwanegu £1 biliwn at £2.4 biliwn yn rhoi £2.9 biliwn, nid £3.4 biliwn. Llafur newydd, mathemateg newydd.

Y rheswm pam y mae gennym y fath argyfwng hyder ar hyn o bryd yw bod y Blaid Lafur wedi ceisio gwneud ffurf bathetig o gyfrifyddiaeth ddwbl na wnaed erioed gan unrhyw lywodraeth ddemocrataidd fodern, a pheidio â chael ei dal. Y mae pobl bellach yn gofyn pam ein bod yn wynebu problemau yn y gwasanaeth iechyd gwladol a ninnau’n gwario’r holl arian ychwanegol yma, am eu bod wedi eich cymryd o ddifrif. Maent wedi eich cymryd ar eich gair. Mae’n fy nigalonni, fel Ceidwadwr, i gyfaddef ichi gael cefnogaeth enfawr o du’r cyhoedd yn yr etholiad diwethaf. Y peth cyntaf yr ydych wedi’i wneud yw ei hafradu gyda’r addewid pathetig yma sydd heb gael ei wireddu.

Yr wyf yn derbyn nad yw yr Ysgrifennydd Cynulliad dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn defnyddio’r ffigur £1 biliwn ychwanegol mwyach. Ni ddefnyddiwyd ef ers tri neu bedwar mis. Gwahoddaf hi i ailadrodd y ffigur os yw hi’n fodlon gwneud yr haeriad hwnnw eto. Fodd bynnag, yr wyf yn credu bod ei thawedogrwydd ar y mater hwn yn dangos bod arnoch ofn gwneud eich hunain yn destun gwawd os meiddiwch ddefnyddio’r math yma o dric eto.

Cafodd y rhaglen adeiladu cyfalaf—adeiladu ysbytai newydd—ei chwtogi o £62 miliwn, pan ddechreuasoch lywodraethu, i ragolwg o £4 miliwn erbyn y flwyddyn 2001. Dyna’r toriad mwyaf yn hanes y gwasanaeth iechyd gwladol. Dyna gamp arall gan y Blaid Lafur. Fe ddisgrifiwyd hynny yn eich adroddiad arolwg eich hunain, a ysgrifennwyd gan weision sifil, fel cwtogiad drastig yn y rhaglen wariant cyfalaf. Gwyddom bellach fod y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yn wynebu diffyg cronnol o £72 miliwn.

Bu’n rhaid cynnal arolwg oherwydd cyflwr y gwasanaeth iechyd gwladol dan weinyddiad Llafur. Mae’r argyfwng ariannu presennol yn golygu—ac yr wyf yn dyfynnu o adroddiad arolwg, sydd yn ddogfen dechnegol ddiduedd a ysgrifennwyd gan weision sifil—

‘nid oes unrhyw ddarpariaeth ar gyfer datblygiadau mewn gwasanaethau fel iechyd meddwl, a phrin ddim ar gyfer datblygu gofal sylfaenol.’

Gwasanaethau iechyd meddwl, yn sicr o ran mesurau gofal sylfaenol ac ataliol, sydd wrth graidd eich strategaeth gyfredol ar gyfer y gwasanaeth iechyd gwladol. Mae eich arolwg eich hunain yn dangos nad oes gennych le i symud oherwydd y ffordd yr ydych yn rheoli’r gwasanaeth iechyd gwladol a faint o arian yr ydych yn barod i’w roi iddo.

Mae’r arolwg yn codi’r cwestiwn o gau ysbytai. Yn ôl yr adroddiad, mae

‘angen mwy o fuddsoddiad mewn nifer llai o unedau achosion llym nag sydd i’w cael yng Nghymru ar hyn o bryd.’

A ydych chi’n ceisio dweud wrthym fod eich Llywodraeth chi wedi adeiladu NHS diogel, cryf dros y 18 mlynedd diwethaf? Ydych chi’n ceisio dweud wrthym na wnaethoch chi unrhyw ddifrod, na wnaethoch chi anrheithio’r NHS a’i adael mewn cyflwr mor warthus fel ei bod yn siwr o gymryd mwy nag ychydig dros ddwy flynedd i ddechrau ei wella?

Hoffwn roi ateb cynhwysfawr ichi. Fodd bynnag, yr oeddwn i’n siarad am y rhaglen adeiladu cyfalaf ac mi gyfyngaf fy sylwadau i ateb ar y pwynt hwnnw. Cafwyd rhaglen adeiladu ysbytai a oedd yn fwy nag erioed o’r blaen dan y weinyddiaeth Geidwadol. Ar gyfartaledd, gwariwyd £100 miliwn y flwyddyn. Fodd bynnag, dim ond £4 miliwn a werir dan y Blaid Lafur. Os ydych chi’n meddwl mai rheoli gwych yw hynny, mae croeso ichi ei gadw.

Mae’r gweision sifil wedi dweud fod angen mwy o fuddsoddiad mewn ychydig llai o unedau achosion llym. ‘Unedau achosion llym’ yw term y gwasanaeth sifil am ysbytai. Dyna’r sefyllfa bresennol. Ers y cyfrif stoc, mae’r cyn Weinidog Iechyd Llafur, Jon Owen Jones, wedi annog y Cynulliad i gefnogi Jane Hutt er mwyn iddi allu gweithredu ‘penderfyniadau anodd’. Gwnaeth y sylw mewn erthygl yn The Western Mail, a ddarllenwyd gan bawb ohonoch, yr wyf yn siwr:

‘Ni all NHS Cymru fforddio cynnal y nifer presennol o ysbytai cyffredinol’.

Y dyn hwn a oedd yn rhedeg y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru nes i ni gymryd yr awenau ym mis Gorffennaf. Aeth yn ei flaen i awgrymu y gallem ystyried lleihau nifer yr ysbytai o 16 i chwech. Ai dyma agenda’r Blaid Lafur? Fe wnaf ildio i’r Ysgrifennydd Cynulliad dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol os hoffai hi wadu hynny yn awr, neu fe edrychaf ymlaen at ei sylwadau ymhen munud neu ddau.

Bydd ar y cyhoedd eisiau gwybod. A fydd rhaglen gau ysbytai o ganlyniad i’r argyfwng yma yr arweiniwyd ni iddo yn yr NHS gan y Blaid Lafur hon? Bu’r Ysgrifennydd Cynulliad ei hun ychydig yn fwy gonest ar y dewis o gwtogi niferoedd meddygon a nyrsys yng Nghymru. Yn ei hateb ysgrifenedig imi, dywedodd:

‘gall y dull mwyaf priodol o adfer cydbwysedd ariannol olygu lleihau nifer staff rheng flaen yr NHS.’

A wnaiff yr Ysgrifennydd Cynulliad dynnu’r sylw hwnnw yn ôl yn awr? Nid oes dim ymateb. Os na fydd hi’n tynnu’r sylw’n ôl yn ei haraith bydd morâl y gweithlu yn yr NHS yn parhau i fod yn isel iawn; gyda thoriad yn niferoedd meddygon a nyrsys ar ôl yr ehangu mawr a ddigwyddodd yn ystod blynyddoedd y bu’r Blaid Geidwadol mewn grym.

Dyma’r gwasanaeth iechyd gwladol newydd dan Lafur: toriad anferth yn y rhaglen gyfalaf i adeiladu ysbytai; bygythiad i’r ysbytai presennol; y dewis o leihau niferoedd meddygon a nyrsys.

Yn fy sylwadau agoriadol dywedais y cafwyd dau addewid mawr, ac yn awr deuaf at yr ail, sef torri rhestrau aros. Trodd hyn yn drychineb ac yn embaras i Lafur. Yng Nghymru, codi wnaeth rhestrau aros, nid cwympo. Mae’r nifer sydd yn aros ers dros 18 mis wedi dyblu. Nid dyna’r rhestrau aros hwyaf, mae’r nifer wedi dyblu ers ichi ddod i rym. Mae’r nifer sydd yn aros am apwyntiad cyntaf claf allanol wedi cynyddu dan Lafur o 100,000 i 152,000. Mae’r nifer sydd yn aros ers dros chwe mis am apwyntiad cyntaf claf allanol i fyny o 6,000 pan ddechreuodd Llafur lywodraethu i bron 26,000 heddiw. Dyna gynnydd o 330 y cant. Arfer meddygol gwael yw hynny. Yr ydych yn amddifadu pobl o gael diagnosis cadarn drwy oedi’r apwyntiad cyntaf. Mae’n drychineb i’r rhai sydd yn aros ac yn dioddef, yn ymdopi ag ansicrwydd cyflwr cyn iddo gael ei ddadansoddi’n llawn ac i driniaeth gael ei phennu.

Cofiwch mai hwn oedd prawf mawr Llafur. Dywedasant y gellid eu barnu ar sail perfformiad ar restrau aros. Nid fi sydd wedi awgrymu hyn, dyma y gofynasoch chi am gael eich barnu arno. Yr ydych erbyn hyn hanner ffordd drwy eich gweinyddiad yng nghyd-destun y DU ac yr ydych wedi methu yn hynod â chyflawni’ch gair ar restrau aros. Mae ein dadl wedi’i chwtogi ysywaeth, felly caeaf ben y mwdwl ar fy sylwadau. Fodd bynnag fe wnaf dybio fod tinc Orwellaidd braidd erbyn hyn i’r geiriau ‘things can only get better’.

Fel y gwyddoch i gyd, yr wyf i’n feddyg teulu yn Abertawe, a’m practis i oedd un o’r rhai cyntaf i gael ymweliad gan yr Ysgrifennydd newydd dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ei phenodiad ym Mehefin. Yr oeddwn i bryd hynny yn dal i ymarfer fel meddyg amser llawn. Dadl yw hon am gleifion, salwch a dioddefaint. Nid oes arnaf eisiau gweld troi’r NHS yn bêl droed wleidyddol a dyna sydd i’w weld yn digwydd y prynhawn yma. Nid oes ar bobl Cymru eisiau pregeth gan Aelodau’r Blaid Geidwadol ar yr NHS, diolch yn fawr iawn David.

Mae gennym etifeddiaeth wirioneddol drychinebus, ond fe gyfyngaf fy sylwadau i destun y cynnig. Fe wnawn gefnogi’r cynnig hwn gan y Ceidwadwyr oherwydd y mae yna argyfwng ariannu. Nid oes dianc oddi wrth y ffaith fod gwariant y pen ar iechyd yn y DU yn llai nag mewn democratiaethau cymharol yn y Gorllewin. Mae ystadegau iechyd yn y DU ymhlith y gwaethaf yn Ewrop hefyd ac ystadegau iechyd Cymru yw’r gwaethaf yn y DU. Felly, ni yw’r rhan waelaf o’r dyn claf yn Ewrop, a cheisiwn wella hynny drwy wario’r swm lleiaf o arian. Fodd bynnag, mae’r gyllideb a ddyrannwyd i’r Cynulliad hwn y tu hwnt i’n rheolaeth. Eto, rhaid inni gyfyngu’n siarad i’r hyn y gallwn ei gyflawni gyda’r £2.5 neu £2.6 biliwn, beth bynnag sydd gennym i’w wario yng Nghymru.

Mae’n rhy simplistig awgrymu y dylem gau ychydig o ysbytai er mwyn arbed arian. Mae arnom angen dadl ehangach, fwy aeddfed, ymhell o fod yn ffraeo gwleidyddol, nad wyf i’n barod i gymryd rhan ynddo heddiw. Yfory, byddwn yn trafod y gyllideb yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Byddwn yn pwyso am weithredu a dadl aeddfed, eang ar bethau fel lleihau’r bil cyffuriau; beth y gellir ei wneud ynghylch strwythurau a sicrhau gweinyddu mwy effeithlon; costau cynyddol mynd i gyfraith; y fenter cyllid preifat, a fydd ac sydd yn costio swm anferth o arian i’r NHS nad yw’n gynaliadwy yn y tymor hir. Dyna beth y dylem fod yn ei drafod o fewn terfynau cyllideb gyfyngedig yr NHS. Rhaid inni ymateb i alw’r cleifion, sydd fwyfwy’n troi’n brynwriaeth. Rhaid inni hefyd fynd i’r afael â’r tanariannu cyffredinol, y morâl yn gyffredinol a’r argyfwng o ran recriwtio a chadw staff ym myd meddygaeth, nyrsio a bydwreigiaeth a phob sector arall yn y gwasanaeth iechyd. Ni wnaiff Plaid Cymru dderbyn darlith gan Geidwadwr ar yr hyn y mae meddygon a nyrsys yn ei feddwl.

Mae naw deg y cant o gysylltiadau â chleifion yn y wlad hon yn digwydd yn y gymuned erbyn hyn. Dyna pam y mae cynnig Jon Owen Jones i ganoli popeth mewn ardaloedd dinesig pell yr un mor chwerthinllyd ag ydyw seilio polisi yn gyfan gwbl ar ddelfrydau hyfforddi Coleg Brenhinol y Llawfeddygon.

Yr ydym yn cefnogi’r cynnig. Yr ydym yn arbennig o awyddus i gael y ddadl ar beidio â chau ysbytai oherwydd, fel meddygon teulu, yr ydym wedi wynebu gostyngiadau dyddiol yn niferoedd gwelyau ysbyty. Dan y Pleidiau Ceidwadol a Llafur fel ei gilydd, mae nifer y gwelyau ysbyty ar i lawr flwyddyn ar ôl blwyddyn. Yma yn y de, mae’r argyfwng gwelyau yn golygu ei bod i bob pwrpas yn amhosibl derbyn rhywun i’r ysbyty mewn argyfwng, heb wibio i fyny ac i lawr coridor yr M4 gyda nhw. Dechreuodd hynny o dan Lywodraeth David.

Tra ein bod yn cefnogi ystyr gwelliant Jane Hutt, yr ydym yn ei wrthwynebu am ei fod yn ceisio cymryd lle’r ail bwynt bwled ynghylch gwrthod yr alwad am gau ysbytai. Pe bai Jane Hutt yn fodlon rhoi’r canlynol yn ei gwelliant:

‘Yn nodi â siom fod yr argyfwng hwn i raddau helaeth yn waddol degawdau o danariannu a marchnateiddio’r NHS yng Nghymru gan weinyddwyr Torïaidd yn y gorffennol.’

fel trydydd pwynt bwled byddem yn ei dderbyn. Fodd bynnag, nid ydym yn ei dderbyn os yw’n cymryd lle’r ail bwynt bwled. Rhaid inni gael dadl ar ariannu’r NHS yn y dyfodol ac nid ar ffeithiau hanesyddol, er mor wir y bônt.

Pan ddechreuais ymddiddori mewn gwleidyddiaeth yr oedd gennyf ddiddordeb arbennig mewn rhai pynciau ac yr wyf yn cyfaddef nad oedd y gwasanaeth iechyd yn un ohonynt. Nid wyf yn edrych ar y gwasanaeth iechyd o safbwynt nac arbenigedd proffesiynol fel fy nghyfaill o Blaid Cymru nac o safbwynt rheoli fel rhai o’r Ceidwadwyr. Fodd bynnag, fe ddatblygais ddiddordeb yn y gwasanaeth iechyd fel un o drigolion Llanfair-ym-Muallt pan fygythwyd cau’r ysbyty yno a minnau eisiau gwybod y byddai yno ysbyty imi pe bawn i’n sâl.

Mae’r Ceidwadwyr yn iawn pan ddisgrifiant y sefyllfa yng Nghymru fel argyfwng. Weithiau fe orddefnyddir y gair hwnnw a gall fod yn felodramatig, ond cytunaf gyda chi David ein bod yn wynebu argyfwng. Mae’r £72 miliwn o ddiffyg a fydd wedi cronni gan yr awdurdodau iechyd erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon yn frawychus. Mae £72 miliwn yn llithro’n hawdd dros y tafod ac yn llifo’n dda. Fodd bynnag, y tu ôl i bob punt a cheiniog o’r £72 miliwn hynny mae stori ddynol am drallod, poen a dioddefaint. Y tu ôl i bob punt a cheiniog mae rhywun sydd yn methu cael llawdriniaeth bediatrig ar y galon am nad ydyw ar gael yng Nghymru. Rhaid i bobl yn Awdurdod Iechyd Bro Taf aros chwe blynedd am lawdriniaeth i gael clun newydd. Yr wyf yn eich cymeradwyo hefyd David am gyfeirio at yr arolwg o sefyllfa’r NHS. Fe’ch atgoffaf y bu i’r arolwg bwysleisio natur drychinebus polisi’r Blaid Geidwadol ar y farchnad fewnol.

Hunanfaldod ar fy rhan yw ymyrryd gan fy mod newydd roi araith. Bydd gan y system newydd gymaint o anawsterau ariannol a heriau rheolaethol â’r hen un. Mae’n niwtral ar y mater hwnnw.

Yr wyf yn falch eich bod wedi cydnabod y gallai’r system newydd fod cyn waethed â’r hen un. Mae arolwg yr NHS yn datgan yn glir y bu’r farchnad fewnol a’r diwylliant a greodd o fewn y gwasanaeth iechyd lle gorfodid pobl i gystadlu yn erbyn ei gilydd am gleifion ac arian yn system drychinebus. Soniodd Dai am welyau ac efallai y gallaf gefnogi ei eiriau â ffeithiau. Ym 1980 yr oedd rhyw 8.4 o welyau am bob 1,000 o boblogaeth. Erbyn 1996, pan oeddem yn dod at ddiwedd y Llywodraeth Geidwadol yn Llundain, yr oedd y ffigur hwnnw wedi cwympo i 5.5 o welyau. Mae Dai’n gywir pan ddywed fod niferoedd y gwelyau wedi cwympo ac wedi parhau i wneud hynny dan y weinyddiaeth bresennol.

Er bod bai ar y Ceidwadwyr am y sefyllfa a wynebwn yn awr, nid yw edrych yn ôl yn mynd i helpu pobl Cymru. Rhaid inni edrych i’r dyfodol, ond nid yw’n ymddangos yn addawol dan bolisïau’r weinyddiaeth Lafur bresennol ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Mae David eisoes wedi cyfeirio at y gyfrifyddiaeth greadigol yng nghyllideb gwariant iechyd. Mae hefyd wedi tynnu sylw at y cynnydd nid yn unig mewn rhestrau aros ond hefyd y cynnydd enfawr mewn amserau aros. Pe bawn i’n glaf ni fyddai ots faint o bobl fyddai o’m blaen i ar y rhestr, ond yn hytrach am ba hyd y byddai’n rhaid imi ddioddef gyda’m cyflwr cyn cael triniaeth. Rhaid i amserau aros yn hytrach na rhestrau aros fod yn wir adlewyrchiad o’r modd y deliwn â phethau yn y gwasanaeth iechyd yn hytrach na rhestrau aros. Nid yw’r Blaid Lafur yn rhoi gwasanaeth priodol i bobl Cymru ar y mater hwn.

Y mae cau ysbytai’n bwnc sydd yn agos at fy nghalon ar ôl treulio 18 mis o’m bywyd gwleidyddol yn ymladd yn erbyn cau ysbytai yn fy etholaeth. Mae’n eironig fod y dyn sydd yn gyfrifol am redeg y gwasanaeth iechyd yng Nghymru yn sydyn yn cyflwyno cynlluniau ar gyfer y gwasanaeth iechyd sydd heb unrhyw debygrwydd i’w weithredoedd hyd at 1 Gorffennaf. Mae’r Cynulliad fel pe bai’n awyddus i olchi’i ddwylo o’r cynlluniau hyn. Nid oes unrhyw synnwyr perchnogaeth. Y mae’n eironig hefyd mai’r gweision sifil a helpodd Jon Owen Jones i’w drafftio yw’r union bobl sydd yn gwasanaethu’r Prif Ysgrifennydd yn y Cynulliad.

Pa statws sydd gan y cynlluniau hyn? Ysgrifennais at Jane Hutt ar 31 Awst yn holi a fyddai hi’n mynd â’r cynlluniau hyn yn eu blaenau ynteu’n eu gadael ar y silff. Yr wyf yn dal i aros am ateb.

Ni all y gwasanaeth iechyd fynd yn ei flaen fel hyn. Haerodd y Pwyllgor oll-bleidiol yn San Steffan a adroddodd ar gyflwr y gwasanaeth iechyd nad oedd fawr ddim y gallem ei wneud dros y gwasanaeth iechyd yng Nghymru heb i fwy o adnoddau gael eu darparu’n ganolog. I symud pethau yn eu blaenau, rhaid inni gael dadl agored a gonest. Nid eistedd ar adroddiadau yn fwriadol neu fel arall yw’r ffordd i gynnal dadl. Hoffwn i Jane roi statws adroddiad Jon Owen Jones imi. A oes unrhyw goel arno ynteu ai rhagflaenydd strategaeth gorfforaethol Bob Hudson ydyw? Ar 21 Gorffennaf, addawodd Jane i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol na fyddai unrhyw restr o ysbytai i’w cau. A ydyw’r addewid hwnnw’n dal i sefyll?

yn Saesneg Defnyddiodd Dai Lloyd ei amser i roi gwers hanes inni. Os yw’r 18 mlynedd diwethaf yn berthnasol i’r ddadl hon, beth am y blynyddoedd cyn hynny? Beth am adeg y Llywodraeth Lafur ddiwethaf pan oedd pethau gynddrwg fel bod cyrff yn pentyrru ar y stryd? Os yw’r 18 mlynedd diwethaf yn berthnasol, mae’r blynyddoedd cyn hynny yr un mor berthnasol.

yn Saesneg Fodd bynnag, yr wyf yn poeni ynghylch cau ysbytai oherwydd flwyddyn yn ôl, bu llawer ohonom yng ngogledd sir Fynwy yn gwrthwynebu cyfuno’r ymddiriedolaethau a chreu un ymddiriedolaeth enfawr. Digwyddodd hyn ledled Cymru. Yr oeddem yn bryderus oherwydd ein bod yn teimlo y byddai’r uno’n arwain at gau ysbytai fel Nevill Hall yn y Fenni. Gwnaethom y pwyntiau hyn dro ar ôl tro a dywedwyd wrthym dro ar ôl tro na fyddai uno’r ymddiriedolaethau’n golygu cau’r uned ddamwain ac argyfwng nac israddio’r ysbyty. Mewn gwirionedd, wrth iddynt wneud y penderfyniadau hyn, dyna’n union yr oeddent yn ystyried ei wneud. Mae’n rhaid bod pobl gogledd sir Fynwy’n siomedig pan ddarllenasant sylwadau Jon Owen Jones.

yn Saesneg Fodd bynnag, nid oes arnaf eisiau bod yn rhy blwyfol ynghylch y mater hwn, gwn fod fy amser yn fyr—[Chwerthin.] Pe bai gwelliant yn rheolaeth yr NHS, efallai na fyddai mor fyr.

yn Saesneg Mae’r ddadl hon yn effeithio ar bobl o bob man yng Nghymru, nid dim ond ardaloedd gwledig, a, Rhodri Glyn Thomas, heb fanteisio ar nodiadau, hoffwn ddweud:

in Welsh People who live in rural communities have the right to local hospitals.

Mae’n rhyfeddol imi fod Dai Lloyd, ar ôl dweud na fyddai’n gwneud araith wleidyddol ar y gwasanaeth iechyd, wedi defnyddio’i amser i ymosod ar record y Blaid Geidwadol mewn Llywodraeth. Ymddiheurodd hefyd i’w gyn bartneriaid clymbleidiol am fethiant y glymblaid, fel eglurhad dros pam na all ei blaid ef gefnogi’r gwelliant. Clywais Brian Gibbons y tu ôl imi yn dweud ei bod yn ymddangos fod y glymblaid ar ben. Yr wyf yn amau hynny, o leiaf i ddibenion y ddadl bwysig hon ar ddyfodol y gwasanaeth iechyd gwladol.

A bod yn sinigaidd, yr oeddwn yn amheus iawn o araith ac erthygl gan y cyn Weinidog Iechyd dros Gymru. Bu i’r dyn a fu’n gyfrifol am y gwasanaeth iechyd tan 1 Gorffennaf wneud araith a rhyddhau erthygl ym mis Awst. Bid siwr yr oedd yn hedfan barcud ac yn gweithredu fel ceffyl tywyll ar ran y sawl sydd ar hyn o bryd yn gyfrifol am y gwasanaeth iechyd yng Nghymru, sef Jane Hutt. Ni allaf gredu na siaradodd ef â hi ynglyn â’i gynigion. Mae’n rhaid fod yna restr gau gan Hutt ac os nad oes, cafodd yr Ysgrifennydd dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyfle yn ystod araith David Melding i godi a gwadu bodolaeth rhestr o’r fath a’r bwriad i gwtogi gwasanaethau ysbyty. Hyderaf y bydd ganddi ail gyfle i siarad ymhen ychydig ac y dywed wrthym nad oes ganddi unrhyw fwriad i gau nac israddio ysbytai na chwtogi gwasanaethau ysbyty. Yr wyf yn gobeithio y gwnaiff hi ymrwymo i wrthwynebu penodi pedwerydd ymgynghorydd yn Ysbyty’r Tywysog Philip, Llanelli, a fyddai wrth fodd Helen Mary Jones, mi wn.

Mae mwy o ffyrdd o ladd ysbytai na chyhoeddi eu cau. Gobeithio y dywed Jane Hutt wrthym pam y mae’r rhestrau aros yn codi a chodi a chodi ar ôl inni glywed na allai pethau ond gwella dan y Llywodraeth Lafur hon o safbwynt rhestrau aros. Dyma un o’u pum addewid cynnar. Ddwy flynedd a hanner yn ddiweddarach, beth yw ystyr ‘cynnar’ yng ngeiriadur Llafur, oherwydd mae rhestrau aros wedi dyblu yng Nghymru. Hoffwn glywed pam y mae rhestrau aros yn hwy a pham y mae pobl yn cael triniaeth fwy difrifol pan gânt eu derbyn oherwydd y trychineb sydd gennym.

Hoffwn gael sicrwydd hefyd ar rywbeth a godwyd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynghylch costau symud y staff o Dy Crugywel. Dangoswyd hyn fel debyd ar gyllideb y gwasanaeth iechyd. Pam ddylai hynny gael ei gymryd allan o gyllideb y gwasanaeth iechyd? Ar ran cleifion yng Nghymru hoffwn gael sicrwydd na fydd dim cwtogi ar ysbytai yng Nghymru, na fydd cau ysbytai ac y gwneir iawn am y diffyg heb dorri gwasanaethau. Gwyddom eisoes o’r atebion ysgrifenedig y bydd yna doriadau yn y staff a gynyddwyd yn ystod blynyddoedd y Ceidwadwyr, yn yr un modd ag y mae’r ysbyty yn Llanelli a adeiladwyd ac a agorwyd dan y Llywodraeth Geidwadol yn wynebu problemau.

Nid ymatebais i’r herian yn ystod yr ychydig funudau diwethaf gan fod yn well gennyf roi fy ymateb yn yr araith hon. Mae’n ddiddorol ein bod wedi colli’r gwr bonheddig ysgyrnygus o’r sedd draw fan acw, ond yn awr mae’r ysgyrnygu fel pe bai’n dod o enau’r gweddill o’r gwyr bonheddig a’r ffermwyr ar y chwith inni. Gellid maddau i bobl a wyliai’r ddadl hon o’r tu allan neu o gefn y Siambr am fethu gwybod ai yn San Steffan ynteu’r Cynulliad yr oeddem ni. Yr wyf yn gobeithio y byddwn yn gallu cael dadl aeddfed ar y gwasanaeth iechyd oherwydd y mae’r pethau a ddywedwyd heddiw yn ychwanegu at yr ofnau sydd gan bobl yng Nghymru. Yr wyf wedi treulio’r pedwar mis diwethaf yn mynd o gwmpas i dawelu meddyliau pobl yn Nyfed Powys, yn Llanelli a Chaerfyrddin. Ddoe fe gyfarfûm â phobl yn sir Fynwy a thawelais eu hofnau am Ysbyty Nevill Hall. Byddaf yn gwneud yr un peth ym Mlaenau Gwent a gogledd Cymru. Mae’r bobl yn y Siambr a’r cyhoedd yn gwybod beth y bûm yn ei wneud yn y pedwar mis diwethaf.

Dros yr ychydig ddyddiau diwethaf yr ydym wedi cael dadl ddifrifol a phwysig ar gyflwr ein cenedl a’n pobl; ein teuluoedd ffermio, ein glowyr a’n plant. Mae’r dadleuon hyn yn cyffwrdd ag iechyd a lles pobl Cymru. Pan ddeuthum i’m swydd ym mis Mai yr oeddwn yn glir ynghylch fy amcanion, fy nghyfrifoldebau a’r her a wynebwn. Mae gennym lefelau annerbyniol o afiechyd cronig sydd yn falltod ar ein cymunedau. Dyma’r hyn y dylem fod yn ei drafod heddiw. Er gwaethaf gwelliannau diweddar mewn iechyd, y gwir creulon yw bod cyfran sylweddol o’r boblogaeth yn dal dan anfantais ddifrifol o safbwynt iechyd a disgwyliad oes. Mae pobl yng Nghymru yn marw’n iau. Mae gennym ddisgwyliad oes ymhlith yr isaf yn Ewrop a’r gyfradd uchaf o gofrestradau canser yn yr Undeb Ewropeaidd. Mae ein harolwg o iechyd Cymru, a gyhoeddais heddiw, yn rhoi darlun llwm o’r pocedi o afiechyd cronig ac eithafol yn ein cymunedau. Y mae anghydraddoldebau iechyd sydd yn rhannu Cymru yn ‘gyfoethogion’ a ‘thlodion’, fel y ffaith fod y gyfradd farwolaethau o ganser yr ysgyfaint i ddynion dan 75 oed ym Mlaenau Gwent tua dwy waith y ffigur ar gyfer Powys. Nod y Cabinet yw gwrthdroi hyn, a’r brif ddadl yw sut y gallwn wneud hyn. Yn sgîl creu Llywodraeth newydd i Gymru, cawn y cyfle i daro at wreiddiau afiechyd. Gwneir hyn drwy’r polisïau a drafodwyd gennym ac a amlinellwyd yn y Papur Gwyrdd ‘Iechyd Gwell, Cymru Well’. Y prif nod yw codi iechyd y bobl dlotaf yng Nghymru i fyny i’r un lefel â’r rheini sydd â’r iechyd gorau. Mae’n amcan clir sydd yn rhoi arweiniad imi yn fy syniadau.

Nid wyf yn honni bod sefyllfa ariannol yr NHS yng Nghymru yn unrhyw beth ond difrifol. Yr ydym yn benderfynol o ddelio â’r problemau mewn ffordd agored, adeiladol ac aeddfed gan roi ystyriaeth realistig a phriodol i’r anawsterau y mae’r NHS yn eu hwynebu. Yr ydych yn creu ofn drwy gyfrannu at y ddadl yn y modd yma. Fe gomisiynodd Alun Michael fel Ysgrifennydd Gwladol yr arolwg o gyllid yr NHS ym mis Chwefror ac fe drafodwyd y materion ariannol hynny yn aeddfed ac adeiladol yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ym mis Gorffennaf. Rhoddodd adroddiad yr arolwg lawer o negeseuon pwysig inni eu dwyn i galon. Rhaid i gyrff iechyd fyw o fewn eu modd yng nghyd-destun Cymru gyfan. Mae defnyddio gweddill yr NHS yng Nghymru i dalu dyledion cyrff sydd yn methu byw o fewn eu cyllidebau yn cadarnhau anghydraddoldeb, yn groes i egwyddorion rheolaeth ariannol gadarn ar arian cyhoeddus. Yn y pen draw mae’n annheg gan ei fod yn lleihau’r arian sydd ar gael i’w wario ar welliannau i’r gwasanaeth, buddsoddi cyfalaf a’r agenda ehangach o hybu iechyd gwell ledled Cymru.

Nid oes dim o hyn yn gyfrinachol nac ynghudd mewn adroddiadau yn San Steffan. Y mae yma yng Nghymru, mae wedi bod gerbron Pwyllgor ac yn hysbys ichi. Y mae gennym gyfle—

Nid oes arnaf awydd cael fy nghyhuddo o gyfrannu at hinsawdd o ofn ac yr wyf yn ddiolchgar i Jane am ildio. Rhoddwyd sawl cyfle ichi wadu a datgysylltu eich hun oddi wrth ddatganiadau Jon Owen Jones ar raglenni cau ysbytai a gwasanaethau. Byddai hynny’n gwneud llawer mwy i ddileu ofn nag unrhyw beth y gallai neb arall ei ddweud yn y Siambr hon heddiw a byddwn yn dra ddiolchgar pe baech yn gwneud hynny.

Nid wyf yn dymuno derbyn yr ail bwynt bwled yn y cynnig sydd yn ymdrin â sylwadau a wnaed gan Jon Owen Jones ar gau ysbytai. Nid Jon Owen Jones yw’r Gweinidog Iechyd. Fe’m penodwyd i yn Ysgrifennydd dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gan Lywodraeth Cymru. Yr wyf wedi derbyn cyngor gan lawer o bobl, yn cynnwys Jon Owen Jones, ynghylch sut y dylwn ddelio â’r problemau iechyd yng Nghymru. Yr wyf wedi rhoi sicrwydd ledled Cymru fel y gallwch dystio yn y Siambr hon. Am weddill yr araith byddaf yn ymdrin â’r materion dan sylw.

Er na allwn ddatrys y problemau dros nos, yr ydym wedi dechrau’n dda gyda’r arolwg. Yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant a maniffesto Llafur ar gyfer etholiadau’r Cynulliad fe addawsom i ymrwymo £1 biliwn o adnoddau dros y tair blynedd nesaf. Gwyddoch hynny’n iawn, gan fod yn rhaid eich bod wedi darllen y maniffesto. [Torrwyd ar draws.]

Dyna £1 biliwn dros y cyfnod tair blynedd o gymharu â chyfartaledd twf o 8.5 y cant mewn termau gwirioneddol yn ystod tair blynedd olaf y Llywodraeth Geidwadol. Nid yw fy ystadegau i’n dangos ichi wario £100 miliwn y flwyddyn ar gyfalaf: dangosant ichi wario £48 miliwn yn 1996-1997, £77 miliwn yn 1997-1998 a £75 miliwn yn 1998-1999. Pan gyhoeddwyd yr adolygiad gwariant cyfansawdd, disgrifiwyd gwariant ychwanegol Llafur ar iechyd gan William Hague a Francis Maude fel byrbwylltra. Go brin fod hyn yn gyson â’r cynnig y daethoch chi ag ef ger ein bron. Rhoddodd penderfyniad Alun Michael ar ddyraniad ariannol eleni i awdurdodau iechyd lefelau o gynnydd nas gwelwyd o’r blaen, sef cynnydd cyffredinol o 10.5 y cant yn eu dyraniadau dewisol. Yr ydym hefyd wedi diddymu’r gofyniad canolog am arbedion effeithlonrwydd sydd yn rhyddhau arian fel amod ar gyrff iechyd, ac wedi darparu £19 miliwn yn ychwanegol i awdurdodau iechyd i ddelio â rhestrau aros yn rheolaidd fel y gallant sicrhau gwell cynllunio. Ni wnaed y penderfyniadau hyn heb gost ac yr ydym wedi gorfod mynd heb rai datblygiadau pwysig, fel y rhaglen gyfalaf i Gymru gyfan, sydd yn fater pryder inni. Rhaid inni geisio ei ail-sefydlu oherwydd cafodd ei hanrheithio yn achos y Ceidwadwyr.

Nid cwestiwn o arian yn unig yw delio â phroblemau ariannol y gwasanaeth iechyd. Y mae niferoedd cynyddol o bobl yn cael eu trin gan yr NHS yng Nghymru o hyd. Bydd galwadau a disgwyliadau’n codi. Yr wyf eisiau symud y ddadl hon tuag at newid diwylliant cyfan ac i ffwrdd oddi wrth y farchnad fewnol annheg, rhwygol a gwastraffus. Yr ydych yn anghywir, David, oherwydd y mae’r arolwg yn beirniadu’r farchnad fewnol.

Yr ydym wedi siarad am ddeuddydd am yr argyfwng mewn amaethyddiaeth ac mae’r NHS yn haeddu mwy na’r ystyriaeth fer a roddwyd iddo’r prynhawn yma. Rhaid imi wrthbrofi’r ystadegau a roddwyd oherwydd fe amcangyfrifwyd, yn dilyn cyflwyno’r farchnad fewnol i’r NHS, y bu cynnydd cenedlaethol o 20,000 o uwch reolwyr a lleihad o 50,000 o nyrsys. Dengys amcangyfrif ar gyfer Cymru y cynyddodd nifer y nyrsys 50 y cant rhwng 1989 a 1995, tra bod nifer yr uwch reolwyr wedi cynyddu dros 500 y cant. Rhaid inni gywiro’r honiadau a wnaethoch ynglyn â nyrsys a meddygon. Beth am y rheolwyr a ddaeth i fodolaeth yn y farchnad fewnol a dra-arglwyddiaethodd dros yr 20 mlynedd diwethaf?

Mae arnaf eisiau sicrhau fod gennym system newydd i ddelio â phroblemau’r gwasanaeth iechyd gwladol. Nid ydych yn ein helpu gyda’ch penderfyniad a’ch cynnig heddiw. Rhaid inni symud yn ein blaenau trwy gynnal dadl aeddfed sydd yn cynnwys pawb. Yr wyf wedi siarad â staff yr NHS drwy Gymru gyfan. Y nyrsys, clinigwyr, cynghorau iechyd cymuned, awdurdodau lleol a chyrff iechyd yw’r bobl sydd â chonsýrn am ddyfodol yr NHS ac sydd yn gofyn sut y gallant hwy ddylanwadu ar y sefyllfa. Dros yr ychydig fisoedd diwethaf, ac ym Mhowys ddoe, cawsom drafodaeth adeiladol ar sut i symud ymlaen. Y mae hyn yn rhywbeth y mae Aelodau’r Cynulliad o’r ardal honno wedi bod yn falch i fod yn rhan ohono. Ni fu unrhyw gau ysbytai, a charwn atgoffa’r Ceidwadwyr y caewyd 72 o ysbytai yng Nghymru yn ystod eu 18 mlynedd o lywodraeth.

Troi pobl yn erbyn ei gilydd a gyrru ysbytai benben â’i gilydd a wnaeth y farchnad fewnol. Adeiladu ymerodraethau oedd y nod ac nid ateb anghenion iechyd a chymdeithasol y boblogaeth. Mae angen inni wyrdroi ysbryd yr NHS o gwmpas drwy fynd yn ôl 51 o flynyddoedd at lansio’r NHS gan Aneurin Bevan, a gofyn sut y gallwn ni adnewyddu’r gwasanaethau iechyd a chymdeithasol y mae pobl yng Nghymru’n eu caru a’u hangen? Mae angen eu hailadeiladu mewn modd sydd yn sicrhau gwasanaethau hygyrch, teg yn hytrach na throi’r sefyllfa yn bêl droed wleidyddol arall, sydd yn ddinistriol, yn peri ofn ac yn ein rhwystro rhag symud ymlaen mewn unrhyw ffordd gadarnhaol.

Yfory byddwn yn trafod y gyllideb mewn Pwyllgor. Gobeithio y gallwn gael dadl aeddfed, a gaiff ei rhannu wedyn â’r Siambr. Mae iechyd a lles ein cenedl yn ein dwylo ni ac nid yw o gymorth cael penderfyniadau fel hyn sydd yn magu mwy o ofn. Nid ydynt yn arwain at ddadl adeiladol ac nid ydynt yn galluogi pobl eraill yn y Siambr hon i fynegi eu barn ar y modd yr ydym yn ceisio symud pethau yn eu blaenau.