Hoffwn grynhoi’r cynnydd yr ydym yn ei wneud o ran datblygu ein cynllun strategol. Pwysleisiaf y gair ‘ein’. Os yw ein cynllun i adlewyrchu gwleidyddiaeth newydd, rhaid iddo hefyd adlewyrchu blaenoriaethau ac uchelgais y Cynulliad. Rhaid iddo fod yn gynllun y bernir pawb ohonom yn ei erbyn. Rhaid iddo hefyd bennu’r blaenoriaethau i’n gwaith Pwyllgor a gwaith y Cyfarfodydd Llawn, a’n penderfyniadau unigol.

Ar 22 Mehefin, eglurais sut yr oeddwn yn bwriadu cysylltu’r gwaith yn ein cynllun â phenderfyniadau ar y gyllideb. Y nod yw sicrhau mai ar sail y polisi y dyrennir adnoddau. Ar 16 Gorffennaf, lansiodd y Prif Ysgrifennydd a minnau y broses gynllunio. Gwahoddasom ystod eang o gyrff i gyflwyno’u sylwadau ar ein gwerthoedd, ein blaenoriaethau a’r cynlluniau gwariant a etifeddwyd gennym. Daeth yr ymgynghori i ben ar 9 Medi a derbyniasom dros 100 o ymatebion, sydd ar gael yn y Llyfrgell. Cawsom sylwadau gan lywodraeth leol, busnes, sectorau addysg, sectorau gwirfoddol a grwpiau sydd yn ymdrin â’r celfyddydau, yr amgylchedd, tai, cludiant ac iechyd. Yr oedd y diddordeb a’r brwdfrydedd a ysgogwyd gan yr ymgynghori yn drawiadol. Mae’r cyfraniadau yn dystiolaeth glir o’r creadigrwydd a’r dalent yng Nghymru, sydd yn bwysig iawn inni.

Mae’r Cabinet wedi gallu defnyddio’r syniadau gorau i ddatblygu fframwaith polisi fel bod y Cynulliad a’i bartneriaid yn gallu dechrau gweithredu oddi mewn iddo i wella ansawdd bywyd i bawb yng Nghymru. Mae crynodeb o’r prif negeseuon ar gael ar y safle ar y we. Cafwyd cefnogaeth gref i’n pwyslais ar bartneriaeth a llywodraeth cydgysylltiedig, ac mae pawb yn croesawu’r pwysigrwydd a roddir gennym i’r prif themâu trawsbynciol, gan gynnwys datblygu cynaliadwy, cynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal.

Mae ein haddewid i weithio mewn ffyrdd cwbl newydd hefyd wedi taro tant. Cred pobl fod hynny’n gwneud synnwyr a dylai barn y bobl fod yn bwysig i wleidyddion. Cafwyd cefnogaeth i’r pwyslais ar weithio gyda’n gilydd i gyflawni ein hamcanion ac ar osgoi’r agwedd ‘ni ŵyr orau’, sydd yn dod i’r amlwg weithiau ym mhob gwleidydd. Cafwyd cefnogaeth hefyd i’n pwyslais ar weithio dros Gymru; ar roi sylw arbennig i’r rhai sydd â diffyg mantais; ac ar weithio’n strategol drwy nodi’r ystyriaethau mawr pwysig a hybu atebion lleol. Mae atebion ac anghenion lleol wedi codi dro ar ôl tro yn ein trafodaethau. Cafwyd cefnogaeth hefyd i dargedau monitro sydd yn canolbwyntio fwyfwy ar farnu llwyddiant ein hymdrechion i ddod â budd i unigolion, busnesau a chymunedau, ac i weithio tuag at lywodraeth dda drwy symleiddio lle bo hynny’n bosibl a mynd ar drywydd y gwerth gorau, sydd yn greiddiol i’n holl waith.

Mae’r ymgynghori wedi ein helpu i roi cnawd ar ein gweledigaeth. Dylem ymgyrraedd at hybu Cymru hyderus, unedig, sydd yn edrych tuag allan lle mae economi iach a gwell amgylchedd yn rhoi’r cyfle i bawb fwynhau gwell ansawdd bywyd. Dylem hefyd ymgyrraedd at Gymru decach lle gwelir gwerth ym mhawb ac yr anogir hwy i chwarae rhan lawn. Mae’n bwysig bod pawb yn teimlo bod iddynt werth.

Mae’r Cabinet am lunio ein cynllun strategol o gwmpas y weledigaeth hon. Bwriadaf gadw’r pum amcan allweddol, sydd wedi eu newid fymryn. Yr amcanion yw sicrhau gwell economi, a hwnnw’n economi cryfach, gwella cyfleoedd dysgu, gwell iechyd a lles, gwell ansawdd bywyd, a llywodraeth a fydd yn well a symlach. Yr oedd llywodraeth well a symlach yn gri o’r galon gan lawer. Bydd y cynllun yn canolbwyntio ar y camau ymarferol sydd yn ofynnol i symud ymlaen ym mhob un o’r meysydd hyn a bernir ein llwyddiant ar yr hyn a wnawn, nid yr hyn a ddywedwn. Mae hyn yn wyriad radical oddi wrth ddulliau’r gorffennol. Awgrymaf y dylai’r cynllun ddangos sut y bydd camau gweithredu ym mhob maes yn cyfrannu tuag at gyflawni ein hamcanion mewn meysydd trawsbynciol fel datblygu cynaliadwy, cynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal.

Gwneuthum bob ymdrech i gymryd sylw o’r ymatebion adeiladol a ddaeth i law. Galwyd arnom i ddal ar y cyfle i ddatblygu polisïau sydd wedi eu teilwrio at anghenion ac amgylchiadau Cymru lle bo hynny’n bosibl. Mae hynny’n bwysig er mwyn creu gweledigaeth radical o sut beth fyddai llwyddiant ym mhob ardal a chymuned yng Nghymru. Mae’n llawer haws dweud hyn na’i wneud ond yr wyf yn benderfynol y byddwn, gyda’n gilydd, yn ceisio ymateb i’r her.

Cadarnhaodd llawer o sylwadau yr angen ar inni gynyddu proffil a dylanwad Cymru dramor a mabwysiadu safbwynt rhyngwladol. Mae hyn yn un o’n hegwyddorion gwaith yn barod a dylid ei wneud yn flaenoriaeth i weithredu arno’n fuan. Dadleuodd eraill o blaid mwy o bwyslais ar rwystro yn hytrach na gwella a bydd y cynllun yn nodi cyfleoedd ar gyfer gwneud hynny.

Pwysleisiai llawer o ymatebion yr angen i osod amcanion a thargedau synhwyrol. Mae pobl am iddynt fod yn ddigon hirdymor, am iddynt adlewyrchu materion go iawn ac am iddynt gael eu defnyddio’n sensitif. Rhaid inni ddatblygu ein cynllun gweithredu yn unol â hyn. Anogwyd ni hefyd i symud yn gyflym o’r strategaeth at weithredu yn enwedig ar y prif themâu trawsbynciol. Anghyfrifol fyddai rhuthro i weithredu cyn i’r polisïau gael eu datblygu a’u profi’n briodol. Fodd bynnag, rhaid i’r cynllun gynnwys meysydd lle gellir gweithredu’n gynnar. Erfyniwyd llawer am i’n rhaglenni fod yn ddiwastraff. Mae pobl am gael llai o raglenni, ac am i’w diben a’r trefniadau cyllido sydd yn gefn iddynt fod yn gliriach. Cydymdeimlaf â hynny, a byddwn yn ystyried beth y gellir ei wneud dros y flwyddyn nesaf. Mae llawer wedi dadlau hefyd y dylid rhoi mwy o bwysau yn ein cynlluniau i drafnidiaeth integredig, yr angen i fynd i’r afael ag amddifadedd trefol tu allan i’r Cymoedd, ac anghenion arbennig y sector amaethyddol o fewn economi gwledig modern. Mae hynny yn hollbwysig.

Derbyniasom geisiadau am fwy o arian o’r mwyafrif o gyfeiriadau. Cyflwynwyd gwell dadl o blaid rhai ceisiadau nag eraill, ond mae nifer o’r rhai a ymgeisiai, gan gynnwys y rheini o’r sector gwirfoddol a llywodraeth leol, wedi dadlau nad yw ein gwerthoedd a’n blaenoriaethau yn cyd-fynd â’r cynlluniau gwariant a etifeddwyd gennym. Beirniadwyd hefyd y trefniadau cyllido cymhleth ac ansicr sydd weithiau’n rhan o’r drefn. Mae’n bosibl addasu a gwella. Cytunodd y Prif Ysgrifennydd a minnau yr wythnos diwethaf i weithio gyda chyngor partneriaeth cysgodol y sector gwirfoddol i adolygu’r systemau cyfredol ar gyfer dyrannu adnoddau i sector sydd yn cynyddu yn ei bwysigrwydd fwyfwy. Cafwyd dadl dda yng nghyfarfod y sector gwirfoddol, a gobeithiaf y gall y cynllun corfforaethol ddatblygu rhai o’r materion a godwyd ymhellach.

Fodd bynnag, nid oes llawer o hyblygrwydd ar gael yng nghyllideb y flwyddyn nesaf. Camgymeriad fyddai disgwyl symud buan i ddiwygio’r cynlluniau gwariant a etifeddwyd fel eu bod yn fwy cydnaws â’n blaenoriaethau. Mae yna bwynt pwysig o egwyddor. Mae’n rhy hawdd tybio mai arian newydd yw’r ateb i’n holl broblemau. Mae stiwardiaeth dda yn golygu bod rhaid inni fod yn fwy beirniadol. Cyn edrych ar y cyfleoedd i wario mwy, mae gennym ddyletswydd i ofyn cwestiynau caled am y gwerth a gawn o’r £8 biliwn o arian trethdalwyr sydd wedi ei ymddiried i’n gofal. Gallaf eich sicrhau fy mod yn gofyn cwestiynau caled fel rhan o gylch y gyllideb eleni a gall sawl un o Ysgrifenyddion y Cynulliad gadarnhau hynny. Mae’r sector busnes yn enwedig yn awgrymu y gallai gwasanaethau cyhoeddus, gan gynnwys y Cynulliad, fod yn fwy cynhyrchiol a gwneud arbedion effeithlonrwydd. Addawaf ichi na adewir unrhyw garreg heb ei throi yn yr ymgyrch i sicrhau gwell gwerth.

Un ffordd o gyflawni hyn yw drwy gydlynu a chydgynllunio’r rhaglenni gwariant presennol yn well. Gall y Cynulliad ychwanegu mwy o werth yma. Mae gennym gyfle euraid i sicrhau bod gwasanaethau fel tai, iechyd, addysg a hyfforddiant ac adnewyddu trefol yn sicrhau gwell canlyniadau drwy weithio mewn ffordd sydd yn fwy cydgysylltiedig. Gwnaethpwyd rhai pwyntiau egnïol am yr agenda tai yn y fforwm llywodraeth leol pan drafodwyd y cynllun corfforaethol. Mae gofyn inni ddatblygu’r pwyntiau hynny. Mae yna botensial enfawr i fynd ati ar ffurf tîm Cymru i wella ansawdd bywyd yn y cymunedau yn ein plith sydd â’r diffyg mantais mwyaf, a bydd y cynllun yn achub ar y cyfleoedd hyn.

Yr oedd gan sefydliadau a sectorau unigol eu hawgrymiadau a’u pryderon eu hunain. Mewn rhai achosion, yr oeddynt yn groes i’w gilydd. Dadleuai’r gymuned fusnes y dylid rhoi’r flaenoriaeth bennaf wrth ddyrannu adnoddau i ddatblygu economi datblygedig, cystadleuol a mwy amrywiol. Tueddai’r rhan fwyaf o gyrff sector cyhoeddus a’r sector gwirfoddol i bwysleisio’r angen i ymaflyd fel blaenoriaeth yn y sialensiau cymdeithasol mawr. Awgrymai buddiannau eraill y dylid rhoi mwy o bwysau ar wella’r amgylchedd. O edrych arnynt fesul un, yr oedd y dadleuon yn argyhoeddi. Fodd bynnag, ni all Cymru fforddio dewis rhwng economi iach, cymdeithas deg a mwy diogel a gwella’r amgylchedd ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Maent oll yn elfennau hanfodol yn ein cenhadaeth i greu Cymru well. Yr her yw sicrhau’r cydbwysedd cywir.

Yr wyf wedi adolygu ein blaenoriaethau gweithredu yng ngoleuni’r sylwadau hyn. Fodd bynnag, bu’n rhaid gwneud penderfyniadau. Tra’n ceisio cael cymaint o gytundeb â phosibl ni allwn ac ni ddylem fynd ati i lywodraethu ar sail yr hyn sydd yn gyffredin i bawb. Mae pobl yn disgwyl arweiniad ac mae’n ddyletswydd arnom i gyflenwi hynny. Fodd bynnag, yn sgîl yr ymgynghori, yr wyf wedi fy argyhoeddi bod gennym bellach well set o amcanion a blaenoriaethau, a bod iddynt ffocws llawer cliriach. Mae gennym fframwaith rhagorol i weithredu oddi mewn iddo gyda’n partneriaid i fynd i’r afael â’r materion economaidd a chymdeithasol taer sydd yn ein hwynebu. Cyhoeddwyd nodyn yn cyflwyno ein blaenoriaethau diwygiedig ar y safle ar y we ynghyd â strwythur arfaethedig y cynllun. Da o beth fyddai cael sylwadau’r Aelodau ar y strwythur yn fuan gan fod y gwaith o ddatblygu’r cynllun yn mynd rhagddo ar garlam. Yr wyf wedi trafod y cynnydd a wnaethpwyd ar y cynllun gyda’r cynghorau partneriaeth i lywodraeth leol a’r sector gwirfoddol eisoes. Maent wedi croesawu’r drafodaeth. Byddaf yn cyflwyno syniadau i fforwm y sector busnes yn cyn bo hir.

Yn yr ysbryd o bartneriaeth, yr wyf wedi cynnig cyflwyno drafft cynnar o’r cynllun i’r fforymau a rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf iddynt am y datblygiadau dros y misoedd nesaf. Caiff fersiwn drafft o’r cynllun ei gyhoeddi ar y fewnrwyd cyn y Nadolig. Bydd gan y Cynulliad gyfle i drafod y cynllun yn fanwl pan gyflwynaf fersiwn datblygedig i’r Cyfarfod Llawn fis Chwefror. Gwahoddaf y Cynulliad i gymryd sylw o’r prif negeseuon a ddaeth i’r amlwg drwy’r ymgynghori ac o strwythur arfaethedig y cynllun. Gwahoddaf chi hefyd i gymeradwyo’r newidiadau a wnaethpwyd yng ngoleuni’r llu o sylwadau adeiladol a ddaeth i law. Mae gwelliant i’r cynnig wedi ei gyflwyno yn enw Plaid Cymru. Yn dilyn fy sylwadau ar strwythur a datblygiad y cynllun i’r dyfodol, efallai na fydd angen cynnig y gwelliant. Fodd bynnag, gadawaf hynny i chi, Dafydd.

in Welsh I welcome Edwina’s comments and in that spirit it may be possible that we will not need to push this amendment to a vote. However, it is important that the points have been made. I propose the amendment in order to pay attention to that aspect.

in Welsh I welcome the debate and the thinking behind trying to establish a strategic plan for the Assembly. This debate is only a part of the consultation process. The process has already started and much work remains to be done. That is the point of the amendment and I was pleased to hear Edwina’s comments on that. I also welcome her points and the emphasis she placed on consultation and partnership. These are essential elements in the implementation of a strategic plan.

in Welsh Some aspects of the response to the consultation on the original document during the summer is unsatisfactory. Approximately 100 responses were received and the response from some sectors was weak. Only five responses were received from the business sector, which is less than was expected, and only one university college responded. The Trades Union Congress Wales, 10 of the counties and numerous health authorities and trusts did not respond. I am not devaluing what has already been achieved but we have room to push for the response of those sectors once again.

in Welsh We also need to consider reviewing the consultation technique in order to attract and create a better response. We must capture the imagination of the people of Wales in order to harness the energy of our country and make the strategic plan acceptable to everyone. We must convey clearly the meaning of a strategic plan. It is a plan that deals with the purpose and objectives of the Assembly in terms of a mission statement. We must define the Assembly’s priorities and ensure that we have the ability to monitor the work of achieving them. We must create a programme to implement the priorities and secure the necessary resources for that work. We need to set responsibilities for those working to reach targets and we must regularly review our efforts in trying to reach our goal. Any failure in reaching our target should lead us to ask why we did not succeed. That is why the amendment was proposed. If it is the Government’s intention to review on those terms, I accept it and welcome it. A strategic plan must be amended from time to time in light of circumstances and developments.

in Welsh The starting point is to agree, if possible, on the nature of the society we are trying to create in Wales. We can agree on some elements across political boundaries: freedom of the individual, civil rights, working within a legal framework, creating an opportunity for everyone to achieve his or her potential as an individual; raising living standards and the quality of life, establishing a sustainable system, foster personal responsibility and social conscience, reject racism, create better unity within Wales and improve the confidence of the people of Wales.

in Welsh We would all agree with this as an aim across party boundaries. There are other elements where we have our differences in the Assembly but where consensus is possible.

in Welsh One example is the co-operative principle which has been strong in our society in Wales. The need to create the will to be entrepreneurial is something we really need as we try to recreate the economy. We need to acknowledge our heritage as a nation. What can we do to ensure that the next generation, if not this one, is thoroughly bilingual? Wales needs to have its rightful place within the European system.

yn Saesneg Gadewch inni fod yn blwmp ac yn blaen. Mae gennym ni yng Nghymru werthoedd gwahanol i werthoedd Lloegr. Nid ydynt yn well nac yn waeth, ond yn wahanol. Mae’r gwerthoedd hynny yn cynnwys pwysigrwydd cymuned, yr ymlyniad sydd gennym i gyfiawnder cymdeithasol, a mwy o bwyslais ar les cyhoeddus yn hytrach nag ar elw preifat yn unig. Hynny sydd yn rhoi inni broffil gwleidyddol Cymru, sydd wedi ei adlewyrchu i raddau helaeth yn y Siambr hon, yn fwy felly efallai nag yn San Steffan. Rhaid i’r Cynulliad seilio ei weledigaeth ar y gwerthoedd hyn.

yn Saesneg Mae gennym hefyd sialensiau y mae’n rhaid inni roi sylw iddynt: i oresgyn rhaniadau yng Nghymru, y gogledd yn erbyn y de, y diwydiannol yn erbyn y gwledig, siaradwyr Cymraeg yn erbyn siaradwyr Saesneg. Mae pawb sydd yn byw yng Nghymru yn ddinasyddion llawn a chydradd ynddi ac yn rhan o Gymru. Rhaid cael hynny yn gonglfaen i’n patrwm strategol. Rhaid inni greu mwy o hunan hyder, ennyn mwy o ysbryd mentro, cau’r bylchau mawr o ran incwm, gwasanaethau a chyfle sydd yn bodoli yng Nghymru a meithrin balchder mewn bod yn Gymry heb i’r balchder fod yn drahaus.

yn Saesneg Wrth droi unrhyw gynllun strategol yn realiti, nid yw gobeithion da eu bwriad a rhestrau dymuniadau yn ddigon. Mae angen systemau arnom, ac mae hynny’n golygu’r partneriaethau y cyfeiriais atynt gyda llywodraeth leol ac asiantaethau eraill yng Nghymru. Mae angen arweinyddiaeth arnom ac mae hynny’n golygu pobl a fydd yn gwneud i bethau ddigwydd—nodaf eich sylwadau chi, Edwina, ar yr agwedd honno—ac mae angen adnoddau arnom.

yn Saesneg Hoffwn ymdrin yn fyr â’r mater o adnoddau. Mae gweithio o fewn terfynau cyfyngedig y grant bloc yn achosi problemau. Ychwanegaf air o rybudd. Gadewch inni beidio â llyncu’r propaganda bod Cymru’n cael llawer iawn mwy o wariant y pen nag ydym yn ei haeddu neu nag sydd ei angen arnom. Mae yna rai gwasanaethau, fel iechyd, lle’r ydym yn cael mwy. Mae hynny’n dilyn y proffil oedran i raddau helaeth. Cyfeiria’r ddogfen ymgynghorol ‘Gwell Cymru’ ym mharagraff 38 at wariant cyhoeddus adnabyddadwy, ond nid yw ond yn cynnwys peth o’r gwariant cyhoeddus adnabyddadwy. Mae yna wariant cyhoeddus adnabyddadwy ar faterion fel amddiffyn, lle gwyddom faint sydd yn cael ei wario yng Nghymru a’r tu allan iddi. Felly, gadewch inni beidio â chael ein llyncu gan beth o’r propaganda sydd yn dod o San Steffan. Gadewch inni beidio â boddi ein lleisiau ein hunain.

yn Saesneg Credaf fod angen inni edrych eto ar fformwla Barnett, er enghraifft, i weld a yw’n rhoi bargen dda inni. Mae’r fformwla wedi dyddio. Fe’i seiliwyd ar y sefyllfa fel yr oedd yn ôl yn 1978-1980. Mae’r ffactorau perthnasol wedi newid ers hynny. Os nad oes gennym y grym i amrywio’r dreth yn y Cynulliad, bydd yn rhaid edrych eto ar fformwla Barnett. Os ydym yn credu mewn gwasanaethau cyhoeddus mae’n rhaid inni gredu yn y modd i dalu amdanynt, neu yr ydym yn siarad â dwy dafod. Dyna lle nad yw safbwynt Llafur Newydd yn Llundain efallai yn adlewyrchu’r pwyslais a’r gwerthoedd sydd gennym yng Nghymru.

yn Saesneg Gan fod yr arian sydd gennym wedi ei gyfyngu, rhaid inni sicrhau, fel y dywedodd Edwina, ein bod yn gwneud popeth yn ein gallu i ddefnyddio ein harian yn effeithiol, i gael gwerth am arian, i sefydlu systemau archwilio effeithiol, cwtogi ar fiwrocratiaeth a rhesymoli cyllidebau costus—er enghraifft, yr hyn a wariwn ar y Mesur Cyffuriau. Yr wyf yn falch bod Llundain hefyd yn dechrau edrych ar hyn yn awr. Rhaid inni ganfod lle y gall cynnydd absoliwt bach wneud gwahaniaeth sylweddol i’r gwasanaethau a gyflenwir. Er enghraifft, mae effaith luosogi dda yn bosibl yn y sector gwirfoddol, felly gall cynnydd bach gyflenwi llawer mwy. Mae hynny’n wir yn y celfyddydau, am gyllidebau fel cyllideb y bwrdd croeso ac am eitemau fel y comisiynydd plant, lle gall symiau gwariant cymharol fach roi inni bethau pwysig. Rhaid inni hefyd ystyried y cynlluniau isel eu cost neu ddi-gost y gall y Cynulliad eu sefydlu. Pethau fel rhyddid gwybodaeth, gwleidyddiaeth gynhwysol—os meiddiaf sôn am hynny heddiw—cyfle cyfartal, polisi iaith a symleiddio’r system gynllunio. Gellir cyflawni’r rhain heb lawer o gost ond gallant wneud gwahaniaeth sylweddol a helpu’r economi yn ei flaen.

yn Saesneg Gallwn weld hefyd sut mae denu mwy o adnoddau i mewn. Rhaid inni gael cymaint â phosibl o’r arian Ewropeaidd y mae gennym hawl iddo a—lle bo hynny’n deg a chyfiawn—annog pobl i hawlio’r nawdd cymdeithasol y mae ganddynt hawl iddo. Mae llawer o bobl sydd â hawl i gefnogaeth heb fod yn gwybod y dylent ei derbyn. Gallwn sefydlu partneriaethau gyda’r sector gwirfoddol, gyda’r cymdeithasau tai er enghraifft. Efallai y bydd yn bosibl dod ag arian preifat i mewn i ymgymryd â gweithredoedd megis adnewyddu tai, a fyddai fel arall yn disgwyl blynyddoedd i gael eu gwneud. Mae yna ffyrdd o ddenu arian i mewn er mwyn cyflawni ein hamcanion.

yn Saesneg Rhaid inni resymoli asedau’r sector preifat. Efallai y byddai ein cynghorau a’n cwangos yn elwa o ryddhau rhai asedau pe caniateid iddynt gadw’r arian a ddaw o hynny. Dylem wneud y mwyaf o hyn. Dylem geisio rhannu’r budd a geir pan ganiateir mantais gynllunio. Ni ddylai fynd i bocedi preifat; rhaid sicrhau budd i’r cyhoedd. Rhaid inni hefyd sicrhau mewnfuddsoddi. Pe bawn i’n ganghellor Cymru, dyna rai o’r pethau y byddwn i’n ceisio eu gwneud.

yn Saesneg Yn y cynllun strategol, rhaid inni bennu ein blaenoriaethau gwariant. Rhaid inni adeiladu ar ein hadnoddau naturiol wrth greu ystod teg o swyddi rhesymol o fewn cyrraedd i’n holl gymunedau. Edwina, yr wyf yn poeni braidd am y gostyngiad yng nghyllideb Awdurdod Datblygu Cymru a’r cymorth dethol rhanbarthol a ddangoswyd yn y tablau a aeth allan gyda’r ddogfen yn yr haf. Wrth edrych ar y gyllideb, gobeithiaf y byddwch yn ystyried hynny’n ofalus iawn. Os ydym i gael yr enillion a ddymunwn, yn enwedig gan y bydd rhan helaeth o Gymru ar y lefel uchaf i gael cymorth dethol rhanbarthol, bydd arnom angen llinell fwy, nid llai, yn y gyllideb.

yn Saesneg Rhaid inni sicrhau tai digonol oherwydd mae hynny’n allweddol ar gyfer ystyriaethau fel iechyd ac addysg. Rhaid inni sicrhau bod y gwasanaeth iechyd gwladol yn rhannu’n gwerthoedd, gan gynnig gwasanaethau hanfodol yn rhad ac am ddim. Rhaid inni ystyried archwiliadau deintyddol, profion llygaid a datblygu ysbytai cymunedol. Rhaid inni sicrhau bod ein gweithlu yn grefftus, mynd i’r afael â’r argyfwng yng nghefn gwlad gyda’r cynllun i ddenu ffermwyr ifainc newydd i mewn i amaethyddiaeth ac uno Cymru drwy sicrhau gwell trafnidiaeth ar ffurf rheilffyrdd a ffyrdd rhwng gogledd a de Cymru.

yn Saesneg Mae angen amcanion strategol arnom hefyd i wella llywodraeth. Rhaid inni wneud gwasanaethau cyhoeddus canolog a lleol yn fwy ymatebol i’r cyhoedd. Rhaid inni gryfhau ein llais a’n cysylltiadau â Brwsel. Rai misoedd yn ôl, awgrymodd Hywel Ceri Jones sut y gellir gwneud hynny, a chredaf fod yna gyfarfod ddydd Gwener a allai ymdrin â rhan o’r agenda honno. Gobeithiaf y gellir bwrw ymlaen â’r eitemau hynny. Rhaid inni ganfod ffyrdd i gyflymu hynt deddfwriaeth sylfaenol drwy Dŷ’r Cyffredin. Yr wyf yn sicr y trafodir hynny yno yfory. Mae angen newid deddfwriaethol arnom ar bethau fel addysg, llywodraeth leol ac iaith lle mae gennym strwythurau deddfwriaethol penodol yma yng Nghymru. Rhaid inni sicrhau llwybr cyflym i gael y pethau hyn heb ddisgwyl dwy neu dair blynedd iddo ddigwydd.

yn Saesneg Fel y dywedodd Edwina, mae’n rhaid i’r polisïau a fydd yn deillio o’r ymgynghori hwn gael eu gweld fel polisïau a wnaethpwyd yng Nghymru i ddiwallu anghenion Cymru. Yr wyf yn gwarantu y bydd Plaid Cymru yn chwarae rhan lawn a chadarnhaol yn y broses o greu cynllun strategol gyda’r nod o gyflawni’r fath amcanion ac, yn bwysicach efallai, i droi’r cynllun hwnnw yn realiti.

Byddwn yn cefnogi’r cynnig ger ein bron ac os rhoddir y gwelliant ger ein bron byddwn yn cefnogi hwnnw hefyd. Mae’n amlwg eisoes oddi wrth y ddau siaradwr o’m blaen fod yna gryn dipyn o gytuno ar y mater hwn rhwng tair, os nad pedair, plaid.

Croesawaf y cyfle a rydd y ddadl hon i holl Aelodau’r Cynulliad gyfrannu at y fframwaith polisi strategol cyffredinol y bydd y Cynulliad hwn yn cynnal ei ddadleuon am bolisïau a chyllidebau ail reng oddi mewn iddo yn y dyfodol. Mae’r ddadl hon yn dilyn cyhoeddi y papur ymgynghorol ‘Gwell Cymru’ fis Gorffennaf diwethaf, a groesawyd gennyf ar y pryd. Mae’r ddadl hon yn ystyried y blaenoriaethau gweithredu diwygiedig, a chroesawaf hwythau hefyd fel gwelliant i’r fersiwn gwreiddiol. Mae’r papur wedi elwa o’r broses ymgynghori helaeth. Byddaf yn tynnu sylw at rai o’r egwyddorion gweithredu yn y papur yr ydym yn eu croesawu’n arbennig ac at y meysydd lle mae angen gwneud mwy o waith.

Yn gyntaf, soniaf am safbwynt fy mhlaid tuag at yr egwyddor o gynllun corfforaethol i’r Cynulliad. Gallai pob un o’r gwrthbleidiau gymeradwyo’r cynllun hwn. Yn ei haraith, pwysleisiodd Edwina Hart yn fawr y syniad y dylai pawb ohonom fod â pherchenogaeth dros y cynllun hwn. Yr wyf yn derbyn y gallai fod yn bosibl i Aelodau’r Cynulliad o bob plaid gytuno ar fframwaith polisi strategol cyffredinol. Fodd bynnag, rhaid inni ochel rhag creu sefyllfa lle na cheir unrhyw ddadl briodol a thrylwyr.

Mae’r Aelodau Ceidwadol yn credu mewn strwythur lle ceir dadlau rhwng safbwyntiau croes, er nad ydynt o blaid y math anfoesgar o ddadlau a geir yn San Steffan. Mae dadlau rhwng safbwyntiau croes yn hanfodol os yw cynigion y Llywodraeth i gael ystyriaeth briodol. Yn gyffredinol, nid yw cytundebau rhwng pob plaid yn llwyddo i lunio cynigion sydd ag ôl meddwl praff arnynt nac yn dal diddordeb y cyhoedd yn y broses lywodraethu. Felly, mae’n holl bwysig fod y cynllun corfforaethol yn cael ei gyfyngu i egwyddorion cyffredinol. Dylid ei gyfyngu i bennu’r fframwaith polisi strategol cyffredinol—fframwaith y bydd y Llywodraeth a’r gwrthbleidiau yn rhydd i ddatblygu polisïau mwy penodol oddi mewn iddo.

Yr wyf am drafod yn awr y polisïau y gallwn i gyd gytuno arnynt. Er ein bod yn anghytuno fel pleidiau, mae pawb ohonom am i’r Cynulliad lwyddo a gweithredu er budd pennaf Cymru a’i phobl. Rhaid inni gael cynllun corfforaethol sydd yn hoelio’i weledigaeth ar Gymru hyderus, lwyddiannus sydd yn edrych tuag allan. Yr ydym oll am gael cynllun sydd yn annog codi cynnyrch mewnwladol crynswth y pen Cymru yn nes at y cyfartaledd drwy Brydain. Yr ydym am weld ffyniant ym mhob rhan o Gymru a chytunwn fod angen cau’r bwlch sydd yn bodoli yng Nghymru o ran ffyniant.

Dylai pawb ohonom gefnogi’r blaenoriaethau gweithredu diwygiedig a roddwyd ger ein bron heddiw. Yr wyf am ddethol rhannau o’r testun sydd yn neilltuol o ddeniadol i ni. Yr ydym o blaid y cyfeiriad at fod yn gystadleuol. Yn y byd cystadleuol sydd ohoni heddiw, ni all unrhyw genedl na rhanbarth fod yn llwyddiannus onid yw’n para i fod yn gystadleuol. Yr ydym hefyd o blaid y gwerth a roddir ar godi proffil a dylanwad rhyngwladol Cymru. Nid oes unrhyw amheuaeth bod y dimensiwn rhyngwladol wedi chwarae rhan fawr yn cryfhau rhagolygon economaidd Cymru dros y blynyddoedd diwethaf, er bod tuedd i anghofio hyn ar brydiau. Croesawaf yr ymrwymiad i lunio dyfodol cynaliadwy ar gyfer amaethyddiaeth gydag economi gwledig modern ac yr oeddwn yn falch o glywed yr Ysgrifennydd Cyllid yn codi’r pwynt hwn.

Cyfeirir at greadigrwydd, natur mentergaraidd a chyrff sydd yn gallu cynnal eu hunain yn ariannol i hybu gofal iechyd ymatebol o ansawdd dda. Mae digon yn y ddogfen hon i’n galluogi i groesawu’n amodol y cyfeiriad hwn y mae cynllun corfforaethol y Cynulliad yn datblygu ynddo.

Mae yna flaenoriaethau y mae angen gwneud mwy o waith arnynt. Dylid ymhelaethu ar y flaenoriaeth ar ‘well iechyd a lles’. Fel arfer, yr wyf o blaid geirio’n gryno. Fodd bynnag, mae’r drafftio yn rhy gryno ar y flaenoriaeth hon ac yn awgrymu nad yw mor bwysig ag yr hoffem ni iddi fod. Dylid cyfeirio’n fwy penodol at y gwasanaeth iechyd gwladol a’r manteision a fyddai’n llifo o berthynas agosach rhwng gofal iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol. Fodd bynnag, nid yw’r rhain ond pwyntiau drafftio.

Mae angen gweithio fwyaf ar flaenoriaeth sydd yn ein rhwymo ni oll i roi gwerth am arian ac enillion cynhyrchiant. Rhaid cyflawni hynny mewn cyllideb na fydd, mewn termau real, yn fawr mwy na chyllideb sefyll yn stond inni. Oni bai ein bod yn sicrhau gwerth am arian ac enillion cynhyrchiant, ni fyddwn yn gallu cynhyrchu’r Gymru well y mae pawb ohonom am ei gweld. Yr oeddwn yn falch mai hwn oedd y pwynt mwyaf egnïol yn araith yr Ysgrifennydd Cyllid. Rhaid iddi fod mewn sefyllfa i ddefnyddio’r cynllun corfforaethol i dynnu sylw at y neges gwerth am arian ar bob cyfle posibl.

Trof eto i ystyried i ba raddau y gellir symud cynllun corfforaethol yn ei flaen gyda’r holl bleidiau’n cytuno arno. Seiniaf nodyn o rybudd am ba mor bell y gall cynllun corfforaethol y cytunir arno fynd. Yr ydym mewn gwrthblaid ac yr ydym yn cymryd ein cyfrifoldeb i fod yn wrthblaid o ddifrif. Ar adegau, ni yw’r unig wrthblaid a welwyd yn y Cynulliad. Os yw cynllun corfforaethol yn symud oddi wrth egwyddorion cyffredinol at egwyddorion neu gyllidebau penodol, buan y gwelwn ni eitemau na allwn ni gytuno arnynt neu na allwn eu cefnogi. Cyn gynted ag y dechreuwn ddelio â chyllidebau penodol yr ydym yn siŵr o gadw at ein trywydd polisi ein hunain. Fe welwn wedyn na allwn gymeradwyo’r cynllun corfforaethol cyffredinol am fod gormod yn cael ei gynnwys ynddo, gan gynnwys eitemau nad ydym yn cytuno â hwy.

Efallai y byddwn am weld ffocws cyllidebol cryfach ar y gyllideb wledig neu’r gyllideb gofal iechyd. Efallai y byddwn am osod targedau unigol i’r Cabinet yn ei gyfanrwydd ac i Ysgrifenyddion y Cynulliad yn unigol. Efallai y byddwn am weld mecanweithiau gwahanol, fel y soniodd Dafydd Wigley, i droi’r geiriau aruchel yn y fframwaith cynllunio strategol cyffredinol yn bolisïau sydd yn cael eu gwireddu. Efallai y byddwn yn anghytuno ar rai o’r mecanweithiau hynny. Fodd bynnag, yn y ddadl heddiw mae’r Ysgrifennydd Cyllid wedi gwahodd y Cynulliad i nodi’r prif negeseuon sydd yn deillio o’r ymgynghori ar ‘Gwell Cymru’ ac i gymeradwyo’r newidiadau a wnaethpwyd i’r ‘Blaenoriaethau Gweithredu’. Yr ydym yn barod i wneud hynny.

Mae hwn yn gyfle i’w groesawu i drafod y ddogfen hon a’r ymatebion iddi gan gyrff o bob rhan o Gymru. Croesawaf yn arbennig y ffordd gynhwysol y mae’r Ysgrifennydd Cyllid wedi delio â’r mater hwn, a’m hymateb i hynny yw cadw fy sylwadau mor bositif ac adeiladol â phosibl.

Dechreuaf drwy wrthgyferbynnu’r broses sydd yn cael ei defnyddio i ddelio â’r mater hwn yn awr gyda’r ffordd y cynhaliwyd ymgynghoriad tebyg y llynedd. Mewn llawer ffordd, torrwyd tir newydd yng Nghymru gyda’r ymgynghoriad blaenorol. Fodd bynnag, y gwahaniaeth heddiw yw bod bodolaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn caniatáu inni gael trafodaeth agored ar yr ymatebion a’n blaenoriaethau ni. Mae hyn yn golygu bod mwy o ystyr i’r broses ymgynghori ac mae’n tystio i’r angen am y Cynulliad hwn a sut y mae wedi newid y ffordd y cawn ein llywodraethu.

Dywedwyd wrthym mai cam yw’r ddogfen waith y gofynnwyd inni ei nodi tuag at lunio cyllideb sydd yn adlewyrchu’r blaenoriaethau ynddi. Felly, yr wyf am dynnu sylw at faterion a blaenoriaethau y dylid eu hadlewyrchu yn y gyllideb. Yn ei hymateb i’r ddogfen ymgynghorol, dywedodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru mai uchelgeisiau cyfyng sydd gan y Cynulliad i’r sector ysgolion ac addysg gymunedol o’u cymharu â’r hyn sydd ei angen mewn gwirionedd i godi safonau. Fel CLlLC, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn gweld lleihau maint dosbarthiadau tu hwnt i gyfnod allweddol 1 a gwella adeiladau ysgolion fel blaenoriaeth uchel i’r Cynulliad. I ni, mae’r materion hyn yn allweddol o ran dangos a allwn ni wneud gwahaniaeth.

Rhaid canolbwyntio’n benodol ar leihau amserau aros yn yr NHS. Mater sydd yn ymwneud ag adnoddau yw hynny. Fel rhan o hynny, rhaid inni weithio mewn ffordd fwy cyfannol drwy grwpiau iechyd lleol. Rhaid inni sicrhau bod gan adrannau gwasanaethau cymdeithasol adnoddau digonol i liniaru’r pwysau ar wasanaethau iechyd lleol a galluogi mwy o bobl i fwy yn y gymuned yn hytrach na mewn sefydliad.

Mae gan dai digonol o ansawdd uchel hefyd ran bwysig i’w chwarae. Rhaid mynd i’r afael â’r swmp enfawr o waith trwsio sydd wedi cronni ledled Cymru ac mae’r symudiad i ganfod ateb yn y sector tai cyngor drwy drosglwyddo stoc i’w groesawu ar y cyfan. Fodd bynnag, daw hynny â’i broblemau ei hun i gyllideb y Cynulliad—nid y lleiaf ohonynt fydd datrys problem y dyledion heb eu talu a fydd yn aros unwaith y bydd y gwerthiannau stoc wedi eu cwblhau. Rhaid rhoi’r polisi hwn ar waith o fewn proses o adfywio cymunedau a rhaid hefyd inni ganfod atebion o ran tai preifat.

Deallaf fod y ddogfen hon yn dod o fewn themâu trawsbynciol datblygu cynaliadwy a chynhwysedd cymdeithasol a chymeradwyaf yr ymdrechion a wnaethpwyd i adlewyrchu’r themâu hyn yn y blaenoriaethau diwygiedig. Fodd bynnag, mae yna sawl blaenoriaeth lle gellid gwella yn y cyswllt hwn. Yn yr adran ar ‘well cyfleoedd dysgu’ gellir adlewyrchu datblygu cynaliadwy yn y cwricwlwm drwy ddysgu disgyblion am y dewisiadau o ran ffordd o fyw. Cyfeirir at system drafnidiaeth gynaliadwy ym mlaenoriaeth 14. Mae hynny’n hollbwysig i gynhwysedd cymdeithasol a datblygu cynaliadwy. Mae gwneud trafnidiaeth yn gynaliadwy yn bolisi allweddol o safbwynt Amcan 1 yn ogystal â’r ffordd y mae’r Cynulliad yn llunio ei gyllideb ei hun ar drafnidiaeth.

Croesawaf hefyd yr ymrwymiad i gyflwyno entrepreneuriaeth fel pwnc yn y cwricwlwm cenedlaethol. Mae’n drueni na chafodd hyn ei dderbyn ddoe fel rhan o’r ddogfen raglennu sengl. Efallai fod hyn yn enghraifft o reoli o ddydd i ddydd, pan ydym yn erbyn rhywbeth un diwrnod ac o’i blaid y diwrnod wedyn. Yn amlwg, mae angen llywodraeth sydd yn cydgysylltu’n well arnom.

Mae blaenoriaeth 13 yn sôn am ddatblygu cymunedau hyderus. Mae’n thema bwysig ac yn un y dylid ei hatgyfnerthu i amlinellu yr angen i ddatblygu cyfleusterau ieuenctid digonol, i gydnabod rôl bwysig y sector gwirfoddol a gwirfoddolwyr, ac i wella’r gefnogaeth i gymunedau. Dylem ystyried ein blaenoriaethau o ran eu heffaith ar gymunedau a sut y gallant gryfhau’r cymunedau hynny a’u gwneud yn fwy hunan-gynhaliol.

Nod blaenoriaeth 12 yw cyrraedd safonau uchel o ran rheoli ein hamgylchedd. Gwneir ymgais i ymestyn y flaenoriaeth hon i gynnwys rheoli gwastraff, ailgylchu a bioamrywiaeth. Mae’r geiriad yn ddi-fflach. Yn ogystal â rheoli ein hamgylchedd, dylem gyfeirio at ansawdd bywyd. Dylem sôn am fioamrywiaeth, a hyrwyddir mewn cynlluniau fel Tir Gofal, a chyfeirio at ailgylchu a chynhyrchu llai o wastraff fel amcanion gyda thargedau ymarferol ynghlwm wrthynt.

Dylem gyfeirio at gyfle cyfartal yn fwy penodol yn y blaenoriaethau, nid dim ond eu cynnwys mewn nodyn esboniadol dan Werth Gorau fel a wneir ar hyn o bryd. Rhaid inni gryfhau’r adran ar Werth Gorau i amlinellu ein gwaith yn hyrwyddo egwyddorion Gwerth Gorau mewn llywodraeth leol ac ymysg cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad.

Yr ydym wedi rhoi pwys mawr ar bartneriaeth yn y Cynulliad hwn, a dylai fod yn thema bwysig yn y ddogfen hon hefyd. Dylem barhau i weithio mewn partneriaeth gydag ystod eang o gyrff i sicrhau bod gwasanaethau’n cael eu cyflwyno ar y lefel fwyaf priodol. Yn aml, drwy lywodraeth leol, y sector gwirfoddol neu asiantaethau eraill y bydd hynny. Beth bynnag fo’r lefel, rhaid i’r gwasanaeth allu ymateb i newidiadau yn y galw a’r disgwyliadau.

Mae’r bartneriaeth gyda llywodraeth leol yn neilltuol o bwysig yn nhermau cyflwyno gwasanaethau. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi tynnu sylw at y syniad o gytundebau polisi rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol. Byddai’r rhain yn nodi cyd-amcanion a thargedau i gynghorau fynd ar eu trywydd ac, yn ei thro, byddai gan lywodraeth leol y rhyddid i flaenoriaethu ei gwariant yn unol â’r targedau hynny. Byddai hynny’n newid yn y ffordd y mae Llywodraeth ganolog wedi dilyn ei pholisïau ar lefel leol, ond byddai’n newid i’w groesawu ac yn un y dylid ymchwilio ymhellach iddo.

Unwaith y cytunir ar y cynllun hwn rhaid inni sicrhau bod pob plaid yn rhoi ei phwysau y tu ôl iddo. Cyfeiriaf yn enwedig at gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, ond hefyd at Lywodraeth y DU. Rhaid wrth adnoddau i wireddu ein huchelgais i Gymru a rhaid inni droi at Ganghellor y Trysorlys i gael yr adnoddau hynny. Gobeithiwn ei fod yn cytuno â ni a, phan ddaw i adolygu ei gynlluniau ei hun, y bydd i Gymru le amlwg ynddynt.

Fel aelod o’r fainc gefn yr wyf yn synnu cael fy ngalw mor gynnar yn y ddadl. Croesawaf y ffaith bod yna gynllun strategol. Yr oedd y rheini ohonom a fu’n ymgyrchu o blaid datganoli yn gresynu ynglŷn â’r diffyg gweledigaeth neu gyfeiriad strategol i Gymru yn y gorffennol. Mae cynnig y ffocws strategol hwnnw a mynd i’r afael â’r diffyg democrataidd cronig sydd wedi cronni yng Nghymru dros yr 20 mlynedd ddiwethaf yn ganolog i waith y Cynulliad. Strategaeth hirdymor yw’r cynllun corfforaethol sydd yn cyflwyno rhestr fwriadau yn hytrach na rhestr ddymuniadau, a hynny mewn modd calonnog ac uchelgeisiol. Yr ydym am ysgogi mwy o ffyniant, mynd i’r afael ag anghydraddoldeb a chynnwys holl bobl a chymunedau Cymru mewn dinasyddiaeth fyw, gyfranogol. Mae’n weledigaeth sydd yn edrych tua’r dyfodol ond ac iddi wreiddiau—a chytunaf â Dafydd Wigley—yn y gwerthoedd nodweddiadol Gymreig o gymuned, cydweithredu a chyd-ddibyniaeth.

Mae gennyf ychydig sylwadau am rai o’r manylion yn y rhestr flaenoriaethau ddiwygiedig. Gobeithiaf y cânt eu derbyn fel sylwadau adeiladol.

Mae pwynt un ar well economi, a hwnnw’n economi cryfach, yn cyfeirio at roi mwy o bwyslais ar fentrau bach a chanolig eu maint a’u datblygu. Mae hyn yn hollbwysig. Mae’r sector hwnnw wedi ei esgeuluso gan Awdurdod Datblygu Cymru a chan feistri gwleidyddol yn y gorffennol. Fodd bynnag, mae’r pwynt hwn yn cyfeirio at amrywiaeth, sydd yn awgrymu ystod o fewnfuddsoddi yn ogystal â datblygu brodorol, ac mae angen mewnfuddsoddwyr arnom yng Nghymru o hyd. Fel rhywun sydd yn cynrychioli etholaeth yng ngorllewin Cymru, Preseli Sir Benfro, mae angen inni ledaenu’r mewnfuddsoddi yn well fel nad yw i gyd yn digwydd ar y ffin â Lloegr. Mae hynny’n cyd-fynd â phwynt pedwar sydd yn trafod codi proffil rhyngwladol Cymru.

I symud ymlaen at well cyfleoedd dysgu, yn wyneb cynigion y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, dylid sôn mwy am batrwm gweithredu cyd-drefnedig ac integredig. Hefyd, os yw’r pwyntiau hyn wedi eu rhestru yn nhrefn eu blaenoriaeth efallai y dylid rhoi’r flaenoriaeth uchaf i bwynt saith. Nid ymddengys bod unrhyw sôn o gwbl am hyrwyddo addysg yn y gymuned, er enghraifft, drwy sefydliadau ar wahân i rai addysgol, drwy gynlluniau tu allan i’r ysgol neu yn y gweithle. Mae hwn yn ddiffyg difrifol.

O ran y flaenoriaeth i wella ansawdd bywyd, yr ydym eto yn trafod strategaeth, cyd-drefnu ac integreiddio. Mae’r term ‘integreiddio’ wedi ei adael allan yn rhyfedd iawn mewn cyd-destun cymunedol. Hynny yw, yr holl fuddianwyr perthnasol, mewn ffordd o siarad, yn gweithio gyda’i gilydd o fewn y gymuned. Nid dim ond trafnidiaeth y mae’n rhaid ei integreiddio, mae angen cyd-drefnu rhwng pobl ac o fewn cymunedau.

Mae pwynt 15 yn un pwysig sydd yn cyfeirio at alluogi mwy o bobl i ddod yn ymwybodol o’r iaith Gymraeg, ein diwylliant, ein hetifeddiaeth a chyfleoedd chwaraeon. Mewn Cymru aml-ddiwylliannol sydd yn parchu ei hamrywiaeth ddiwylliannol, dylai fod yn bosibl ychwanegu ‘a diwylliannau eraill’ ar ôl ‘ein diwylliant’. Yr wyf yn siŵr y gallwn wneud hynny.

I orffen ar nodyn mwy negyddol, mae’r Cynulliad wedi bodoli ers chwe mis a’r cyfan a ddywedir am well a symlach llywodraeth yw bod y flaenoriaeth honno ‘i gael ei datblygu’. Efallai y dylai hynny fod ym mhen blaen y strategaeth. Wedi dweud hynny, ac ar ôl ffiasgo ddoe, efallai nad ydym wedi ei datblygu yn dda iawn eto. Pwynt y mae’n rhaid ei wneud, y mae’r pleidiau eraill wedi ei anghofio yn ôl pob tebyg, yw i’r Blaid Lafur dod â datganoli i Gymru. Gwnaethant hynny er mwyn hyrwyddo gwleidyddiaeth gynhwysol amlbleidiol. Mae gan y Cynulliad system bleidleisio decach a gyflwynwyd gan y Blaid Lafur o safle o nerth, yn groes i’w buddiannau ei hun. Chwiliwch eich cydwybod wrth greu ffiasgo fel un ddoe, lle mae cynigion o gerydd yn cael eu camddefnyddio a’r hen wleidydda yn dod i’r amlwg, gan ddwyn anfri ar y Cynulliad.

How would Richard Edwards define a fiasco? There have been several fiascos. Which fiasco is he talking about when he refers to yesterday? Was it the fiasco that Christine Gwyther created?

Mae’r cyfraniad yna yn dweud y cyfan. Y ffiasgo yw’r dwli hollol ffug sydd wedi ei ddyfeisio gan y gwerthbleidiau dros y mis diwethaf a mwy, pob un ohonynt yn ceisio rhagori ar y llall.

Nid oedd yr ymyriad yn berthnasol i’r cynllun corfforaethol ychwaith. Fel sefydliad mae gennym lawer o ddatblygu i’w wneud

I will make some general comments in view of the fact that we had difficulty in finding out exactly what having a debate on the corporate plan entailed until the beginning of this week.

First, the question of finance. The consultation paper ‘A Better Wales’ repeats the old myth that Wales gets a generous deal from the United Kingdom Government. The words are:

‘The latest estimates show that public spending...on identifiable general government expenditure in Wales is about 18 per cent above the UK average.’

The identifiable public spending is only part of the story, although Dafydd Wigley has shown that other headings are also identifiable. Add the non-identifiable headings such as military expenditure and the huge expenditure on government in the south-east of England and the story becomes a different one.

We now know that, since 1992, money from the Welsh block has been used to finance European programmes—ones that almost everyone believed were being financed through additional money from Europe. The truth came to light during the last few months thanks to the Assembly.

That matter includes schemes like the Tir Gofal scheme. The European money used for the Tir Gofal scheme is not additional to the Welsh block. If we could ensure an European contribution to the Tir Gofal scheme in addition to the funds from the Welsh block, that scheme would be much more extensive. Far more farmers would be able to join, and that would be an important contribution to the laying of a new foundation for sustainable farming in Wales in the future.

I welcome the fact that the Assembly decided yesterday that it cannot allow the situation to continue. That is significant and the agreed proposal is an important step forward.

It is important to establish the point that the British state, looking at the whole picture, follows a taxation, public expenditure and macro-economics strategy which is extremely harmful to Wales, to regions in the north and west of England and to Scotland.

The strategy means high interest, a strong pound and low public expenditure. Although public expenditure is increasing at present it is still the lowest as a proportion of gross domestic product since Harold Macmillan’s Government in the 1950s. That is the reality which it is extremely important for us to remember.

That strategy, taken as a whole, is to a considerable extent the reason why the economy of Wales is in such a predicament, and why we are living in a society which is so unequal. It is important to establish that it is not any inherent defects or weaknesses in Wales that cause the situation but that it is the result of the factors to which I have referred.

Wales gets a bad deal from the Treasury and through the Barnett formula to which Dafydd Wigley referred, and that should be recognised in the strategic plan we will receive in the spring of 2000. We must recognise that, while at the same time recognising at the need for value for money, efficiency in public expenditure and so on.

Edwina Hart calls on us to act as a corporate body. That means that the Assembly as a whole, as we did yesterday with the Objective 1 proposal, must call for a fair deal for Wales. The Assembly now represents the welfare of Wales within the United Kingdom.

I now turn to the section on strategic challenges and the list of values and basic principles. I endorse and support them strongly. What is missing is any significant mention of enterprise or mission or national rebirth. Such a statement should be central, and I hope it will be central when the strategic document comes before us in the spring of 2000.

The enthusiasm regarding the national identity—an enthusiasm which is unthreatening and inclusive—is a potential dynamic force for the rebuilding of the economic, social and cultural life of Wales. We should be proud of that.

This is a national Assembly. Its purpose is to lead the national awakening, revival and rebirth. That is why it came into existence. I assume that this is not something for one party but something for everyone, I hope.

National regeneration also means a process of taking more and more control over our own lives. As a body we must think of moving forward to further constitutional developments as Britain and Europe are restructured. That should also be part of our mission as an Assembly. I think it is possible to have strong national consensus in favour of moving forward in that direction.

Associated with that is the need for us to claim the task of tackling one of the greatest problems of Wales throughout the twentieth century, the continuous migration of the young, the adventurous, the ambitious and those with higher educational qualifications.

That is the sociological reality dominating the history of Wales in the twentieth century. It is a reality which has strengthened as educational opportunities increase. We must acknowledge that.

I was delighted to hear Val Feld talk about this in a speech in Aberystwyth and again on Monday at a conference organised by the training and enterprise councils. We must create a climate, circumstances and a culture that ensures that talented and risk-taking young people of Wales are eager to create a future in Wales. This is a cultural and economic matter. The tendency to migrate is deep in our national psyche. I was extremely pleased to see Val Feld, as Chair of the Economic Development Committee, giving this prominence in our priorities. That must be done. This theme is not strong enough in the documents discussed yesterday and there is no mention of it in this document. That must be rectified and it should be one of the main indicators to measure the success of the Assembly’s work.

I was pleased to see an extra emphasis on sustainability in the revised priorities and I support everything that Peter Black said about that. It is also heartening to see a strong emphasis on sustainability in the Objective 1 document. Sustainable development, including the economic, social, environmental and cultural aspects, must be an integral part of the task of creating a national future for Wales.

There is great anticipation for the draft sustainable development plan, under preparation, and the consultation process that will follow. The plan and process must feed into the preparation of the strategic plan and permeate it. We must use the correct indicators, not only gross domestic product time and time again. That is an important indicator, but not the only one. We must use alternative indicators such as the index of sustainable economic welfare and those developed in the Department of the Environment, Transport and the Regions in London. They must be included in the process.

A new planning framework is the key to ensuring the success of sustainable development. We need a corporate plan to consider this matter a priority. We need a framework that spreads prosperity, prevents detrimental developments such as out of town shopping centres and open cast mining, and that facilitates and enables sustainable development in the renewable energy field.

We also need a clear intention to lessen the pressure of over development, for example in parts of the south-east. Other agencies such as the Welsh Development Agency must support this. They must reject the sort of hidden agenda that some people in the WDA have, for example that Cardiff should grow to a city of a million people. That sort of talk is often heard. They must be a part of the national project and aim to distribute prosperity.

I am extremely pleased to see the need for policy development tailored according to the needs and circumstances of Wales in the summary of responses and was glad to hear Edwina Hart mentioning that. This is an extremely important message for the First Secretary and Cabinet. So far, there are not many signs of that happening. At the moment, there is a tendency to copy slavishly the policy hand me downs from London. Teachers’ pay is a perfect example of that. We must reject that sort of tendency.

Plaid Cymru will issue a list of our priorities. We have already contributed but this will be a further contribution to the process. We will judge the strategic plan in the light of this question: to what extent will it reflect our national priorities in Wales, not ones that have been set in other places? I look forward to the next steps in the process.

Credaf yn bendant fod perchenogaeth o’r cynllun hwn yn hanfodol a bod y ddadl hon yn rhoi i’r Cynulliad ei gyfle cyntaf i drafod a rhoi cnawd ar brif negeseuon y cynllun. Mae’r broses ymgynghori a’r 100 ymateb a dderbyniwyd yn dangos diddordeb ac ymrwymiad llu o sefydliadau i’r cysyniad hwn ac, yn dra phwysig, i wireddu’r cynllun.

Fel sefydliad mawr a chymhleth, rhaid inni dderbyn bod yn rhaid i’r Cynulliad a phob corff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad fod â blaenoriaethau clir, a dyrannu adnoddau yn unol â hynny. Mynnwn fod ein partneriaid yn y sector cyhoeddus yn datblygu eu cynlluniau strategol eu hunain, a gallent ategu ein cynllun ni. Mae’n bwysig bod pobl yn gweld y Cynulliad yn arwain y ffordd o ran mabwysiadu ymarfer da ar hyn.

Rhaid i’r cynllun hwn beidio â chael ei weld fel ymarferiad biwrocrataidd neu rywbeth ar bapur. Bydd cynllun da yn help inni ganfod blaenoriaethau dichonadwy a gosod targedau realistig i’w cyflawni i’r dyfodol. Rhaid inni fod yn glir ynghylch camau gweithredu a mynegi ein hamcanion, dyheadau a thargedau gwrthrychol mewn termau syml.

Dychwelaf yn awr at fater perchenogaeth. Er mwyn i’r cynllun hwn fod yn gredadwy ac ymarferol rhaid inni ei symud yn ei flaen gyda’n partneriaid. Yr wyf yn falch i’r Ysgrifennydd Cyllid roi amlinelliad o’i thrafodaethau gyda grwpiau fel Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, y sector gwirfoddol a’r gymuned fusnes. Yr wyf wedi fy mhlesio’n arbennig â natur bositif yr ymatebion a gafwyd. Bydd cymorth a barn y cyrff hyn yn amhrisiadwy. Fodd bynnag, rhaid inni beidio ag anghofio ein cyfrifoldeb fel Cynulliad i wneud i’r cynllun hwn weithio er lles Cymru.

I gloi, yr wyf wedi edrych yn fanwl ar yr ymatebion i’r ymgynghori. Mae yna deimlad wrth ymgynghori nad ydym ond yn gwrando ar farn y prif chwaraewyr megis CLlLC a Chyd-ffederasiwn Diwydiannau Prydain. Mae pob ymateb a dderbyniwyd yr un mor ddilys ag unrhyw un arall ac yr wyf yn falch bod barn cyrff nad ydynt yn cael eu hystyried yn dra dylanwadol wedi arwain at newidiadau i’r cynlluniau. Nodais hefyd, Edwina, fod pob un bron o’r ymatebion yn cynnwys cais am gyllid ychwanegol. Cyfeiriodd llawer at Amcan 1. Efallai y byddai o ddiddordeb i Aelodau’r Cynulliad glywed i Tony Blair ddweud mewn Sesiwn Cwestiynau i’r Prif Weinidog brynhawn heddiw, mewn ateb i gwestiwn gan Lembit Öpik:

Diolchaf i’r Llywydd, er efallai y dylwn ddiolch i Richard Edwards yn lle hynny oherwydd mae ef fel petai’n meddwl bod ar y rhai hynny ohonom yma nad ydym yn aelodau o’r Blaid Lafur ddyled o ddiolchgarwch iddo ef a’i gyd-aelodau am roi i Gymru sefydliad democrataidd a system bleidleisio deg.

Croesawaf y broses y cawn ein hunain ynddi. Mae’n rhaid ei fod yn newid i’w groesawu i bobl Cymru i gael llais fel hyn.

Gwnaf rai sylwadau byr ar yr adran o’r papur sydd yn ymdrin â gwell iechyd a lles. Croesawaf y newid a fu yn y flaenoriaeth honno. Bellach mae’n cydnabod y berthynas agos rhwng yr NHS a gofal cymdeithasol. O ystyried bod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn treulio cymaint o amser yn trafod hynny, byddai’n ddiffyg amlwg peidio ei gynnwys yn y ddogfen hon. Mae’r NHS a darparwyr y gwasanaethau cymdeithasol ledled Cymru yn gwneud cyfraniadau aruthrol a gwerthfawr ond gwahanol. Fodd bynnag, o’u rhoi at ei gilydd, bydd eu heffaith ar fywydau pobl yng Nghymru yn llawer mwy grymus cyhyd â’n bod yn gallu canfod ffyrdd creadigol ac arloesol iddynt gronni eu hadnoddau a sefydlu cynlluniau i sicrhau gwell iechyd a lles.

Edrychaf ymlaen at weld blaenoriaeth 10 yn cael ei rhoi ar waith drwy fuddsoddiad gwirioneddol mewn llinellau hybu iechyd yn y gyllideb. Edrychaf ymlaen yn enwedig at gydnabyddiaeth o du’r weinyddiaeth Lafur y gallwn, gyda rhaglenni fel profion llygaid am ddim ac archwiliadau deintyddol am ddim, gymryd camau i atal salwch.

Croesawaf hefyd y newid sydd yn sôn am hyfywedd ariannol sefydliadau yn y gwasanaeth iechyd. Ar ddiwedd blwyddyn ariannol 1998-99, yr oedd gan awdurdodau iechyd Cymru ddiffyg cronnol o thua £72 miliwn a diffyg rheolaidd o £25.1 miliwn flwyddyn ar ôl blwyddyn. Braf yw gweld gweinyddiaeth sydd yn barod i gynnig cynllunio ariannol strategol ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Bu prinder difrifol yn hynny o beth mewn gweinyddiaethau a chyfnodau cyn hyn.

Mae’r ddogfen yn sôn am allu’r gwasanaethau iechyd i ymateb. Gobeithiaf fod hynny’n golygu y gwelwn rywbeth yn cael ei wneud o’r diwedd ar systemau sydd yn boenus o araf i’r miloedd sydd yn disgwyl am driniaeth. Mae amserau aros wedi codi’n ddramatig o fewn dwy flynedd. Cafwyd naid o tua 358 y cant yn y niferoedd sydd yn disgwyl chwe mis neu fwy. Croesawaf hefyd y gydnabyddiaeth a’r flaenoriaeth a roddir i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb o ran mynediad. Bydd fy etholwyr i ym Mrycheiniog a Maesyfed, sydd yn ei chael hi’n anodd cyrraedd at wasanaethau iechyd o ansawdd da oherwydd natur ddaearyddol eu hardaloedd, yn croesawu hynny’n arbennig.

Fodd bynnag, mae gennyf un feirniadaeth. Hoffwn ychwanegu blaenoriaeth 11(b) at flaenoriaeth 11 a sôn am staff yr NHS. Ein blaenoriaeth yw creu NHS sydd yn cefnogi pob cyfraniad y mae gweithwyr iechyd yng Nghymru yn ei wneud i’r system ac i’r gwasanaethau y maent yn eu cyflenwi. Rhaid i’r Cynulliad, tra’n disgwyl llawer iawn gan y staff hyn, sicrhau eu bod yn cael ein cefnogaeth yn y swyddi anodd y maent yn eu hwynebu. Clywsom fore heddiw mor fain yw hi ar Gymru o ran nifer y clinigwyr a gyflogir yn y wlad hon. Os edrychir ar ffigurau’r DU yn ei chyfanrwydd, cyflogwn ni tua 1,500 o glinigwyr fesul miliwn o bobl sydd yn gwrthgyferbynnu’n fawr â’r 2,500 y miliwn a gyflogir yn Awstralia, y 3,000 y miliwn a gyflogir yn yr Almaen a’r bron i 4,000 y miliwn a gyflogir yng ngwlad Groeg. Gobeithiaf y gellir rhoi ystyriaeth i greu blaenoriaeth sydd yn rhoi gwerth ar gyfraniad y staff o fewn yr NHS ac yn cydnabod yr angen i recriwtio mwy o bobl a thalu’n briodol iddynt am eu gwaith.

Mae geiriau ffrwyth yr adolygiad hwn yn dda ond maent yn dechrau suo rhywun i feddwl mor dda y mae’r Llywodraeth yn ei wneud yng Nghymru. Rhaid gwireddu’r dyheadau a fynegir. Mae hynny’n golygu gwaith gan y Cabinet a’r Pwyllgor a rhoddir sylw iddo yn y gwelliant.

Gan roi gwireddu’r amcanion i’r naill ochr am y tro, mae’n amlwg bod pob gair yn y ddogfen hon yn llwythog o ystyr. Ni newidiwyd geiriau er mwyn gwneud hynny. Felly, pan welaf ar dudalen tri fod y flaenoriaeth Gwerth Gorau wedi ei newid i ‘well a symlach llywodraeth’, gofynnaf beth yw ystyr hynny. A yw’n golygu nad yw’r Gwerth Gorau yn nod mwyach?, neu ai derbyn yn realistig a wneir na ellir ei gyflawni? Ym mhle mae hynny’n gadael y misoedd o waith i gyflawni’r Gwerth Gorau mewn llywodraeth leol? A yw’n golygu nad oes raid i’r Cynulliad weithio tuag at y Gwerth Gorau ond fod llywodraeth leol yn gorfod?

Nod y Cynulliad yw ‘gwell a symlach llywodraeth’. Mae gwell na’r misoedd diwethaf yn nod clodwiw. Bydd pawb ohonom yn gollwng ochenaid o ryddhad os na fydd rhaid inni wastraffu oriau mwyach yn ceisio cael gafael ar bapurau cyfarfodydd mewn amser rhesymol inni allu eu hystyried yn briodol. Mae symlach i mi yn golygu deddfau symlach a llai o fân reolau sydd yn ein galluogi i ryddhau egni ac adnoddau i ddarparu gwell gwasanaethau. Mae’n golygu canfod atebion cain i sicrhau bod pob lefel o lywodraeth yn gweithredu’n anrhydeddus yng ngwasanaeth pobl Cymru. Rhaid i’r ymadrodd effeithio ar Lywodraeth yng Nghymru boed hynny yng Nghaerdydd neu yn y neuaddau sir ar hyd a lled y wlad hon.

Pam y cyflwynwyd dogfen i’r Cyngor Partneriaeth ar Werth Gorau i lywodraeth leol sydd yn hunllef o fiwrocratiaeth a mân reolau? Os tybiwch fy mod yn gor-ddweud, rhoddaf flas o’r ddogfen ichi. Yn ei 50 tudalen ynghyd ag atodiadau, mae’n awgrymu sefydlu arolygiaeth Gwerth Gorau i weithredu lle nad oes un ar hyn o bryd. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru o’r farn bod hyn yn ‘gostus a busnesgar’. Gallech, gyda chyfiawnhad, gofio geiriau Mandy Rice Davies: ‘Mi fydden nhw, yn byddent?’

Yn gyntaf, mae’r ddogfen yn gwneud datganiadau positif am bartneriaeth, yna mae’n mynd rhagddi i bennu adolygiadau a chynlluniau perfformiad sydd yn cynnwys rhaglen, amcanion a mesurau perfformiad, adolygiadau, archwiliadau a thystysgrifau Gwerth Gorau i’w cyhoeddi erbyn 31 Mawrth bob blwyddyn. Mae hynny yn chwe eitem. Dan Ddeddf Cyllid 1999 mae’n rhaid cyflwyno gwybodaeth dan wyth prif bennawd. Mae’n mynd yn ei blaen at ddangosyddion perfformiad, cynlluniau gweithredu, cymhariaeth gyda chynghorau eraill wedi ei seilio ar bedwar prif ddangosydd a’r angen am systemau gwybodaeth perfformio. Rhaid ymdrin mewn modd strategol, integredig ag ymgynghori gan ddefnyddio saith dull. Ar dudalen 23 dywed:

‘…er mwyn sicrhau gwelliant parhaus. Lle mae’r farchnad yn amlwg yn wan, bydd yr awdurdodau am ystyried sut mae annog cystadleuaeth er mwyn sicrhau bod y gwasanaethau mwyaf cystadleuol yn cael eu darparu i’w cymuned’.

Sut y gwneir hyn? Â’r ddogfen rhagddi i ddweud y dylai fod yna adolygiadau polisi a thrawsbynciol gyda phum amcan allweddol. Mae hynny cyn y ceir unrhyw sôn am ymyrryd. Efallai fod hyn yn hanfodol i sicrhau bod llywodraeth leol yn perfformio hyd eithaf ei gallu. Nid wyf yn dadlau yn erbyn archwiliad rhesymol, priodol, ond mae’n mynd ymhellach na hynny. Efallai na ellir ymddiried mewn llywodraeth leol i roi gwell a symlach llywodraeth. Y broblem wrth lapio haen o lywodraeth mewn cynifer â hyn o fân reolau yw y bydd yn treulio llawer o amser yn ceisio ffyrdd i’w hosgoi. Treuliodd y rhan fwyaf o gynghorau lleol lawer iawn o amser yn gwneud hynny gyda deddfwriaeth Dorïaidd am 18 mlynedd. Yr oedd bob amser yn bosibl gosod mân ddarnau o ddeddfwriaeth at ei gilydd i gael sylfaen gyfreithiol ar gyfer darparu gwasanaeth, er mor benderfynol oedd y Torïaid nad oeddynt am i bobl leol gael y gwasanaeth hwnnw.

Mae lapio llywodraeth leol mewn mân reolau yn mygu syniadau ffres a ffyrdd newydd o weithio ac yn hybu diwylliant o ddibyniaeth. Mae gennyf ddarlun ofnadwy o neuadd sir adnabyddus gyda’r Prif Ysgrifennydd yn cordeddu tâp coch o’i hamgylch. Peidiwch â phoeni, ni fydd Plaid Cymru yn cynhyrchu cerdyn Nadolig felly.

Mae llywodraeth symlach yn golygu canfod atebion cain, sydd yn cywiro eu diffygion eu hunain, i broblemau. Gelwir un ohonynt yn etholiad. Byddwn yn disgwyl i Lywodraeth Cymru fod ag atebion eraill pan fydd yn datblygu’r thema hon ymhellach a gobeithiaf y bydd yn berthnasol i lywodraeth leol yn ogystal â llywodraeth ganolog yng Nghymru.

Hoffwn ymdrin â’r blaenoriaethau diwygiedig o ran iechyd yn y ddogfen hon. Dywed y ddogfen mai blaenoriaeth 10 yw ‘gwella iechyd a lleihau anghydraddoldeb drwy fynd i’r afael ag achosion gwaelodol salwch’, ac nad yw ond ar ffurf ddrafft. Fodd bynnag, mae wedi ei newid yn sylweddol ac y mae’r geiriad diwygiedig yn gryn welliant. Mae’r geiriau cynharach ‘ceisio lleihau gwahaniaethau’ braidd yn gamarweiniol, tra bo’r ffurf newydd â geiriad cadarnach yn canolbwyntio ar ddelio â’r achosion. Yn gyffredinol, oni allwn fynd i’r afael â’r achosion, ni allwn effeithio’n sylweddol ar iechyd hirdymor pobl Cymru.

Bydd naw o’r 18 blaenoriaeth yn effeithio’n uniongyrchol ar iechyd. Er enghraifft, mae’r risg i iechyd pobl ddi-waith yn llawer uwch ac y mae blaenoriaeth tri yn delio â swyddi. Mae blaenoriaeth pump yn delio ag economi cefn gwlad a’r bobl yn yr amgylchiadau mwyaf anodd yn economi cefn gwlad sydd â’r iechyd gwaethaf. Mae blaenoriaeth chwech yn delio â rhoi cychwyn rhagorol mewn bywyd i blant drwy’r rhaglen Cychwyn Cadarn. Mae blaenoriaethau saith ac wyth yn delio ag addysg, dadymafael cymdeithasol a chwalfa a rhoi’r cyfle i bobl integreiddio’u hunain yn ôl i gymdeithas. Mae blaenoriaethau 10 ac 11 yn delio’n uniongyrchol ag iechyd a blaenoriaeth 12 â gwella ein hamgylchedd a llygredd. Mae blaenoriaeth 13 yn delio â gwead cymuned a gostwng lefelau troseddu.

Mae geiriad diwygiedig blaenoriaeth 10 yn delio ag achosion troseddu ac y mae’r rhestr o gamau gweithredu sydd yn ei dilyn yn drawiadol. Mae’r blaenoriaethau hyn yn canolbwyntio ar gymryd camau mawr ymlaen i ddelio â’r proffil iechyd difrifol wael yng Nghymru a’r anghydraddoldebau yn y maes iechyd.

Gan symud ymlaen at bwynt 11, gofynnodd Kirsty am bwynt 11(b) ond credaf fod yna bwynt 11(a) ac 11(b) yn barod. Mae pwynt 11(a) yn delio â phwysigrwydd gweithio gyda’n gilydd, gan fanteisio ar y berthynas rhwng iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol. Mae’r Prif Ysgrifennydd wedi ystyried bod tynnu’r ddau faes yma at ei gilydd yn flaenoriaeth o’r diwrnod cyntaf pan grëwyd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Caiff y flaenoriaeth hon ei hadlewyrchu hefyd yn ein polisïau ar ddatblygu grwpiau iechyd lleol a dod ag elfennau iechyd a gofal cymdeithasol y sector gwirfoddol a chynrychiolwyr cyhoeddus at ei gilydd i ddatblygu polisïau gofal iechyd.

Adlewyrchir pwynt 11(a) hefyd yn y Ddeddf Iechyd 1999 newydd, sydd yn caniatáu i awdurdodau iechyd a lleol weithio gyda’i gilydd. Mae’n ymdrin â’r broblem barhaus o ddewis asiantaeth flaen, comisiynydd blaen a chorff cyllido wrth ddyfeisio polisïau iechyd a gofal cymdeithasol. Mae’r Ddeddf Iechyd 1999 newydd yn gyfle rhagorol i gynrychiolwyr iechyd a gofal cymdeithasol weithio gyda’i gilydd a delio â’r anghydfodau diffinio gwaith hyn a fu’n gymaint o rwystr rhag cydweithio o fewn gofal cymdeithasol.

Mae pwynt 11(b), sydd yn delio ag anghydraddoldeb y bobl a’r cymunedau sydd â’r diffyg mantais mwyaf o ran mynediad, hefyd yn haeddu sylw. Rhoddwyd sicrwydd sawl gwaith inni yn y Siambr hon ac yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am sadrwydd ein hysbytai, er gwaethaf datganiad amlwg iawn i’r wasg yn mynegi’r gwrthwyneb yn ddiweddar. Cadwn at y polisi hwnnw. O ganlyniad, yr ydym yn fwy unol â’r dystiolaeth yn y cylchgronau gwyddonol a meddygol bod llai fyth o densiwn rhwng cyflwyno gwasanaeth effeithiol, effeithlon hawdd ei gyrraedd a maint ysbytai. Mae ysbytai bach i ganolig eu maint yn profi’n fwy effeithlon, effeithiol ac economaidd i’w rhedeg. Maent hefyd o fewn cyrraedd i fwy o bobl, a hynny yn haws. Fwyfwy, mae ein blaenoriaethau ni yn cyd-fynd â’r dystiolaeth feddygol.

Yn olaf, yr ydym yn ceisio sefydlu comisiynydd plant yng Nghymru. Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi trafod plant yn gadael gofal. Ar hyn o bryd, gofelir am oddeutu 300,500 o blant gan ein hawdurdodau lleol. Cawsom y rhaglen Cychwyn Cadarn a’r Comisiwn Gofal newydd yn edrych ar gartrefi preswyl a nyrsio yn ogystal â chartrefi gofal i bobl ifainc. Mae ein hagenda a’n blaenoriaethau yn gryn her. Bydd y polisïau a’r blaenoriaethau hyn yn rhoi inni yng Nghymru well iechyd, a hynny’n fwy cydradd.

Cytunaf fod y prosesau a’r egwyddorion cyffredinol wedi bod yn rhai cadarnhaol, a gobeithiaf y byddant yn arwain at Gymru decach. Fodd bynnag, er mai cynllun strategol yw’r teitl arno, yr wyf yn ei ystyried yn weledigaeth strategol genedlaethol. Croesawaf y pwyslais trymach ar ddatblygu cynaliadwy oherwydd mae hynny wrth wraidd datblygiad y Cynulliad ac yn ein galluogi i wneud Cymru’n arbennig. Byddwn yn mynd cyn belled â dweud mai’r hyn sydd ei angen arnom, yn hytrach nag awdurdod datblygu i Gymru, yw awdurdod datblygu cynaliadwy i Gymru. Byddai hynny yn sail i’n hymrwymiad llwyr i weledigaeth o ddatblygu cynaliadwy yng Nghymru. Hoffwn atgyfnerthu pwyntiau Cynog Dafis, sef er bod cynnyrch mewnwladol crynswth yn fesur da o’n llwyddiant, gwella ansawdd bywyd yng Nghymru ddylai fod yn nod pennaf inni. Mae angen atgyfnerthu hynny drwy ymrwymo i fesur ffactorau sydd yn effeithio ar ansawdd bywyd yn flynyddol. Mae gan Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau, er enghraifft, 14 elfen i fesur ansawdd bywyd, a da o beth fyddai inni eu mabwysiadu yn ein gweledigaeth strategol.

Dylai mabwysiadu cynllun ynni cynaliadwy i Gymru fod yn elfen gydradd yn y weledigaeth strategol hon. Rhaid inni droedio’r llinell honno. Byddai’n sail i’n gofal dros yr amgylchedd, yr economi a’n cymdeithas. Dylid addasu’r nodiadau arweiniad cynllunio yn unol â hynny. I wireddu ein gweledigaeth strategol rhaid inni sicrhau bod yna ddigon o gyfle yn y nodiadau arweiniad cynllunio i gymunedau gymryd rhan. Croesawaf yr egwyddor ryddfrydol o ddinasyddiaeth ddiwyd a fynegir yn y ddogfen. Ni ellir ond hybu hynny drwy gymryd rhan yn y drefn gynllunio, fel y gallwn ddatblygu’r prosiectau bio-màs cymunedol sydd mor bwysig yng nghyd-destun defnyddio ynni yng Nghymru.

Mae’r cyfeiriad at ddyfodol cynaliadwy i amaethyddiaeth i’w groesawu’n fawr. O fewn ymrwymiad i amaethyddiaeth dylai fod yna ymrwymiad i ddatblygu hunaniaeth i fwyd o Gymru ac i’w farchnata dan un nod ’cutan Cymreig a fyddai’n adnabyddus drwy’r byd. Dylai hynny fod yn rhan o’n gweledigaeth strategol. Yr wyf yn gofidio bod cyn lleied o sôn am dwristiaeth yn y weledigaeth strategol a amlinellir. Soniwyd am dwristiaeth yng nghynllun datblygu Amcan 1. Fodd bynnag, dylid rhoi blaenoriaeth uwch i dwristiaeth yn y ddogfen strategol hon, yn enwedig twristiaeth werdd.

Yn olaf, er mwyn gwireddu’r strategaeth hon rhaid inni sicrhau bod rhan ohoni’n dweud y dylem gynyddu ein cyllid. Rhaid inni roi pwysau ar Lywodraeth y DU i gynyddu dyraniad fformwla Barnett i Gymru. Dim ond wedyn y bydd gennym weledigaeth wir strategol.

Byddai’n rhaid imi fod yn Ysgrifennydd Cyllid lwcus heddiw i ddianc heb drafodaeth am gronfeydd strwythurol a fformwla Barnett. Wrth i’r cyfraniadau ddod ymlaen, gwyddwn na allai fy lwc ddal. Fodd bynnag, cawsom drafodaeth aeddfed ac adeiladol. Yr ydym wedi dechrau trafod rhai o’r materion allweddol a ddylai ein huno o ran blaenoriaethau. Gadawodd pwynt Dafydd Wigley, sef bod hwn wedi ei wneud yng Nghymru, argraff arnaf. Mae’n ymwneud â Chymru, ein blaenoriaethau a’n gweithredoedd a’r hyn a gyflawnwn. Mae hynny’n bwysig yn y cynllun corfforaethol hwn ac mae’n adlewyrchu hanfod datganoli. Mae datganoli yn broses barhaus mewn llawer ystyr. Mae polisïau’n esblygu. Rhaid inni sicrhau bod y cynllun corfforaethol hwn yn ymddangos fel ein polisi ni.

Peth arall a wnaeth argraff arnaf oedd sylwadau ar bwysigrwydd dwyieithrwydd, yr iaith a’r celfyddydau. Mae’r materion hynny yn ganolog i’n cymdeithas. Mae gennym werthoedd Cymreig a chymuned y mae’n rhaid iddynt fod â rhan lawn yn hyn. Yr ydym ni’n wahanol. Mae gennym werthoedd, breuddwydion ac uchelgeisiau cymunedol penodol sydd yn ein rhwymo at ein gilydd. Rhaid adlewyrchu hynny yn y cynllun. Yr oedd llawer o bwyntiau Dafydd yn adlewyrchu hynny. Deallaf hefyd bwynt Glyn na allwn ond cytuno i ryw raddau mewn cynllun corfforaethol a strategol. Bydd yna raniadau ar rai materion. Dyna pam y mae’n rhaid i bawb gytuno ar gynllun corfforaethol, ond gan dderbyn bod rhestrau ac amcanion allweddol Ysgrifenyddion y Cynulliad yn sail i’r cynllun. Bwriadwn wneud mwy o waith a thrafod mwy ar sut y cyflawnir yr amcanion hynny ac ar yr haen o dan y cynllun.

Gwnaeth Glyn Davies bwynt pwysig am fod yn gystadleuol. Mae bod yn gystadleuol a gwerth am arian yn faterion allweddol. Trawyd fi gan gyfraniadau Cynog a Peter, yn enwedig ar yr ystyriaethau amgylcheddol a chynaliadwyedd. Rhaid adlewyrchu hynny. Fel y dywedodd Mick, mae dod â meysydd eraill i mewn i’r strategaeth, yn enwedig economi cefn gwlad a’n polisi ar ynni, yn fater allweddol yn natblygiad y cynllun hwn.

Trawyd fi hefyd gan sylwadau Richard am fentrau bach a chanolig eu maint a’n proffil rhyngwladol. Trafododd fel y mae’n rhaid inni gyd-drefnu amcanion dysgu, gan ystyried sut y gellid cynnwys adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant a’r ffordd yr ydym yn dysgu. Soniodd Janet Davies am Werth Gorau sydd yn agenda allweddol i lywodraeth leol. Fodd bynnag, mae hefyd yn agenda i ni gan na allwn ofyn i eraill wneud yr hyn nad ydym ni’n fodlon ei wneud ein hunain. Mae pwynt ehangach yn codi o sylw Janet am ein partneriaid a sut y mae hyn oll yn cydweddu i’w gilydd. Os oes gennym gynllun corfforaethol a’n bod ni’n gwybod ein hamcanion a’n canlyniadau, rhaid i’r cyrff yr ydym yn gyfrifol amdanynt arddel mantell ein blaenoriaethau bras hefyd. Os gwnânt hynny, gallwn ystyried eu hamcanion a’u canlyniadau a’r hyn a wnânt o safbwynt datblygu cynaliadwy, sydd yn cysylltu â phwynt Mick ar yr angen am awdurdod datblygu cynaliadwy i Gymru. Gallwn edrych ar y cyrff hyn a gwneud lle iddynt, cyhyd â’n bod yn gallu sefydlu’r proffil bras hwn.

Gwnaethpwyd pwyntiau gwerthfawr yn ystod y ddadl hon a chânt eu nodi pan fyddwn yn dechrau ar yr adolygiad, cyn imi argraffu unrhyw newidiadau ar gyfer cynllun ym mis Rhagfyr. Nid yw’r drws wedi ei gau ar unrhyw elfen o hyn. Mae’n bwysig bod pobl yn ysgrifennu ataf os oes ganddynt unrhyw bwyntiau am y cynllun, gan rannu unrhyw wybodaeth ddefnyddiol gyda mi. Mae’n bwysig hefyd cydnabod na allwn fyth gynnwys popeth i blesio pawb. Bydd yn rhaid inni dderbyn rhywbeth y mae pawb ohonom yn cytuno arno fel y ffordd gyffredinol ymlaen yn nhermau datblygu strategol.

Gobeithiaf fod Plaid Cymru wedi derbyn y sicrwydd a roddais am y broses ymgynghori ac y byddant yn barod i dynnu eu gwelliant yn ôl. Diolchaf ichi oll am drafodaeth foesgar ac adeiladol brynhawn heddiw.

bod Cynllun Pensiwn Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn cael ei newid fel a ganlyn:

yn Rheol 2(1), yn y lle priodol, ychwaneger ‘the Assembly Cabinet means the committee of the National Assembly for Wales established under section 56 of the Act’;

ym mharagraff (3) o Reol C2, yn y diffiniad o ‘qualifying officer’ , ychwaneger y canlynol,

‘; and the leader of the largest party not represented in the Assembly Cabinet’; yn Rheol F1, ar ôl is-baragraff (a) ychwaneger ‘and’ a dileer is-baragraff (c);

yn Rheol K6, yn is-baragraffau (a)(ii) ac (c)(i) a (ii), yn y naill le a’r llall, yn lle’r geiriau ‘sub-paragraphs (a) to (c) of Rule F1(1)’ rhodder ‘sub-paragraphs (a) and (b) of Rule F1’; ac

ym mharagraff 9 o Atodlen 1 rhodder ‘decision’ yn lle ‘direction’ a rhodder ‘further decision’ yn lle ‘subsequent decision’;

bod Cynllun Cyfraniadau Ychwanegol Gwirfoddol yn cael ei sefydlu ar gyfer Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn unol â’r telerau yn y drafft a gyflwynwyd ar 14 Hydref 1999.

Heb demtio ffawd, gobeithiaf fod hwn yn fater syml. Mae’r penderfyniad yn sefydlu mân newidiadau technegol fel bod ein cynllun pensiwn ni yn cyd-fynd â’r cynlluniau yn San Steffan a Senedd yr Alban. Mae hefyd yn adlewyrchu yn y cynllun pensiwn y penderfyniad a wnaethpwyd yma yng Ngorffennaf, y dylai arweinydd y blaid fwyaf nad yw wedi ei chynrychioli yng Nghabinet y Cynulliad fod â hawl i gyflog yn rhinwedd y swydd honno. Canlyniad amlwg hynny yw y dylai’r cyflog hefyd fod yn bensiynadwy. Mae darpariaeth ariannol ar gyfer cost y newid hwn wedi ei gynnwys eisoes yng nghyllideb y Cynulliad.

Nid yw hwn yn fater plaid, gan ei fod yn effeithio ar bawb ohonom fel aelodau o’r cynllun, waeth beth fo’n teyrngarwch gwleidyddol. Mae ymddiriedolwyr y cynllun pensiwn wedi ystyried y newidiadau arfaethedig. Cynrychiolir pob un o’r pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad ymysg yr ymddiriedolwyr dan Gadeiryddiaeth y Dirprwy Lywydd. Yn y cylchlythyr a gyhoeddwyd gan yr ymddiriedolwyr fis Awst, rhoddasant wybod i’r holl Aelodau bod angen newid y rheol gymhwyso a chyflwyno cynllun cyfraniadau gwirfoddol ychwanegol.

I would like to second formally the proposal to change the Assembly Members’ pension scheme.

Gaf i ail-eilio gan fod y cynnig eisoes wedi ei eilio?

Cytunaf yn llwyr â’r cynnig.