Yr wyf yn falch bod gennym gyfle i drafod y Ddeddf Iechyd 1999 heddiw. Yr wyf hefyd yn falch bod ein dadl ddiwethaf yn un ar y gwasanaeth iechyd. Addewais, wrth wneud fy natganiad yng Ngorffennaf, y byddem yn cael dadl lawn yn y Siambr. Gobeithiaf y gallwn ddangos heddiw botensial y Ddeddf honno i ddiwygio a datblygu’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru a’i heffeithiau ar lywodraeth leol yn ogystal ag ar y gwasanaeth iechyd. Mae’r Ddeddf yn cynnwys cleifion, y sector gwirfoddol a’r gymuned ehangach fel partneriaid er mwyn bwrw ymlaen â’n hagenda ddiwygio.

Mae dechreuadau’r Ddeddf yn y Papur Gwyn ‘Rhoi Cleifion yn Gyntaf’, a gafodd gefnogaeth helaeth pan gyhoeddwyd ef gyntaf. Yr oedd y ddogfen honno’n mynegi’r hyn y mae’r NHS yn ceisio ei wneud ers tro er gwaethaf rhwystr y farchnad fewnol. Hynny yw, darparu gwasanaeth ymatebol, hygyrch ac uchel ei ansawdd i’r holl gleifion. Er mwyn cwrdd â’r gofynion mawr ar y gwasanaeth iechyd, mae arnom angen system newydd, decach sydd yn seiliedig ar bartneriaeth ac wedi ei hategu â gofal am ansawdd, tegwch ac effeithiolrwydd. Dyma’r prif bwyntiau strategol i Lywodraeth Cymru a fydd, fe obeithiaf, yn gymorth i lywio’r ddadl hon. Rhaid gwneud hyn oll yng nghyd-destun ein hamcan tymor hir a ddatganwn yn aml, sef gwella iechyd a lles pobl Cymru.

Mae’n dda gennyf fod consensws helaeth ar draws y pleidiau wrth fwrw ymlaen â’r agenda ddiwygiadol newydd ar iechyd. Trafodaf y gwelliannau a gyflwynwyd yn enwau David Melding, Kirsty Williams a Dai Lloyd. Mae’n ymddangos, fodd bynnag, fod gwelliant 1, wedi dod yn syth o swyddfa ganolog y Torïaid ac fe’i gwrthodaf. Mae’r rhan fwyaf ohonom yn falch o symud ymlaen o’r gwasanaethau digyswllt a hybwyd hefyd gan y farchnad fewnol ac a roddodd sefydliadau o flaen anghenion pobl. Fodd bynnag, mae’n ymddangos bod gwelliant 2 yn dod gan David Melding fel rhywun synhwyrol, rhesymol ac fe’i cefnogaf. Trafodaf hynny’n ddiweddarach.

Mae gwelliant 2 hefyd yn ystyried manylion aelodaeth y grwpiau iechyd lleol. Ystyriaf hynny a gwelliant Kirsty ar sefydlu’r Comisiwn Gwella Iechyd yn ddiweddarach. Mae gwelliant Dai Lloyd yn pwysleisio’r angen i weithredu agweddau ar y Ddeddf Iechyd er mwyn diwallu anghenion pobl Cymru. Fe ddangosais yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac yn y Siambr fod hyn yn digwydd eisoes. Mae gan Gymru draddodiad hir o fod ar y blaen mewn datblygiadau iechyd. Yr ydym ar flaen y gad mewn mentrau strategol pwysig fel y rhai hynny ar gyfer iechyd meddwl, iechyd meddwl ymysg plant a rhai yn eu harddegau cynnar, gofal sylfaenol a gwella gwasanaethau iechyd a chanser. Datblygir y gwasanaethau hyn yng Nghymru ar gyfer Cymru. Yr ydym yn barod i gefnogi gwelliant Dai Lloyd am ein bod yn cytuno â’r egwyddor sydd ynddo. Croesawaf y ffaith nad oes neb wedi anghytuno â phrif amcanion y ddeddf ddiwygiadol hon.

Canolbwyntiaf ar y prif themâu a fydd yn gwneud gwahaniaeth i iechyd a lles pobl Cymru. Y themâu yw partneriaeth, gweithio ar draws ffiniau, ac ansawdd. Rhaid inni gydnabod bod cynnydd da wedi digwydd. Yr ydym wedi ymrwymo i weithredu diwygiadau drwy’r Papur Gwyn yn y maes ac yn strategol. Mae 22 o grwpiau iechyd lleol yn gweithredu ers Ebrill ac maent yn datblygu cysylltiadau gwaith cydweithredol, da. Mae’r grwpiau iechyd lleol hyn yn arbennig i Gymru. Maent yn amlddisgyblaethol, ac yn cydffinio â’n hawdurdodau lleol, ac yn ennyn cenfigen ymysg cydweithwyr sydd yn edrych arnynt o’r tu allan i Gymru, ac mae arnynt gynrychiolwyr lleyg a rhai o’r sector gwirfoddol. Mae cyflwyno’r grwpiau iechyd lleol yn arwydd o ymagwedd eangfrydig at weithio mewn partneriaeth a chydweithio oddi mewn i’r grwpiau iechyd lleol hynny a thu allan iddynt.

Mae rhai nyrsys a fferyllwyr eisoes yn aelodau o adrannau gweithredol y grwpiau iechyd lleol ac yr wyf yn falch o weld y datblygiad hwnnw. Mae gan y grwpiau iechyd lleol sylfaen ehangach na’r grwpiau gofal sylfaenol yn Lloegr ac yr ydym yn adeiladu ar drefniadau’r grwpiau iechyd lleol, eu cyfansoddiad a’u cynnydd, drwy’r strategaeth gofal sylfaenol. Derbyniaf welliant 2 gan David Melding ar grwpiau iechyd lleol yn ysbryd consensws ond mae ar ymylon y materion mawr yr ydym yn eu trafod heddiw mewn perthynas â’r Ddeddf.

Mae grwpiau iechyd lleol yn bwysig o ran canolbwyntio ar anghenion lleol, materion yn ymwneud â gwledigrwydd, anghenion cymunedau lleiafrifol du ac ethnig a grwpiau sydd yn agored i niwed nad oes ganddynt lais cryf. Mae hynny’n cyfeirio’n ôl at ein dadl yr wythnos diwethaf. Bydd grwpiau iechyd lleol yn gallu rhoi anghenion defnyddwyr gwasanaethau, gofalwyr a chymunedau wrth graidd y broses o gomisiynu gwasanaethau. Bydd darparwyr gwasanaethau’n ymateb drwy sicrhau bod gwasanaethau’n diwallu anghenion pobl.

Rhaid inni sicrhau bod y grwpiau iechyd lleol yn derbyn ein cefnogaeth. Rhaid iddynt sicrhau’r arbenigedd a’r galluoedd sydd yn angenrheidiol i’w galluogi i ymgymryd â chyfrifoldebau comisiynu ychwanegol er budd y cleifion. Disgwyliaf y bydd nifer sylweddol o’r grwpiau iechyd lleol yn ymgymryd â chyfrifoldeb uniongyrchol dros gomisiynu amrediad o wasanaethau lleol cytunedig cyn gynted ag y bo modd. Cyfarfûm yn ddiweddar â chadeiryddion y grwpiau iechyd lleol sydd yn awyddus i fwrw ymlaen â hynny. Yr ydym yn ystyried sut y gallwn eu cynorthwyo wrth iddynt ymgymryd â’r agenda gomisiynu mor gyflym ag y gallant.

Mae’r hyblygrwydd newydd ar gyfer gofal iechyd a gofal cymdeithasol yn holl bwysig. Mae hyn yn fater lle y mae gennyf gyfle, fel Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, i helpu i chwalu’r rhwystrau hynny gyda chefnogaeth y Ddeddf hon. Mae’n cyflwyno hyblygrwydd newydd ar gyfer awdurdodau iechyd ac awdurdodau lleol er mwyn sicrhau ein bod yn diwallu anghenion pobl o ran gofal iechyd a gofal cymdeithasol. Eu hanghenion hwy yw’r man cychwyn wrth inni gynllunio.

Manteisiais ar bob cyfle i bwysleisio bod arnom angen gofal iechyd a gofal cymdeithasol di-fwlch. Nid yw pobl am gael rhwystrau a gwahaniaethau. Drwy gyflwyno’r hyblygrwydd newydd gallwn gael cyllidebau ar y cyd lle y bydd awdurdodau iechyd ac awdurdodau lleol yn cyfuno eu hadnoddau. Gallwn gael comisiynu arweiniol lle y bydd un awdurdod iechyd ac awdurdod lleol neu grŵp iechyd lleol yn cael trosglwyddo cyllid neu ddirprwyo swyddogaethau i un arall fel y gall fod yn gyfrifol am gomisiynu gofal iechyd a gofal cymdeithasol.

Nid materion sych mo’r rhain, gan eu bod yn hanfodol er mwyn chwalu’r rhwystrau sydd wedi atal cynnydd a gofal di-fwlch. Gallwn gael darpariaeth integredig lle y gall ymddiriedolaeth neu grŵp iechyd lleol ddarparu gwasanaethau gofal cymdeithasol sydd y tu hwnt i’r lefel sydd yn bosibl o dan ein pwerau presennol, neu lle y gall darparwr gwasanaethau cymdeithasol mewnol ddarparu gwasanaeth iechyd cymunedol trefnedig cyfyngedig. Mae hyn yn newid radicalaidd, diwygiadol. Yr wyf wedi cynnwys y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yr NHS, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol wrth edrych ar ddrafftiau dechreuol y canllawiau a chynhelir ymgynghori ehangach ar ôl hynny.

Rhaid inni gael cyfathrebu da a chefnogaeth gadarn er mwyn gwireddu’r cyfleoedd sydd yn codi o’r Ddeddf hon. Yr ydym yn datblygu grŵp gorchwyl a gorffen sydd yn cynnwys cynrychiolwyr o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yr awdurdodau iechyd a’r sector gwirfoddol er mwyn asesu i ganfod sut y gallwn symud ymlaen a throi’r cyfleoedd hyn yn ddiwygiadau yn y maes. Bydd newid sylweddol yn y cyfleoedd ar gyfer gwaith effeithiol ar y cyd. Mae’r cyfleoedd newydd a ddarperir yn y Ddeddf yn gyffrous ac yn arloesol.

Y rhaglenni gwella iechyd fydd y prif fecanweithiau cynllunio iechyd ar gyfer y dyfodol. Mae hyn yn ymwneud â dyrannu adnoddau ar sail anghenion iechyd a chymdeithasol. Bydd gennym gynlluniau tair-blynedd i wella gofal iechyd. Mae hynny’n bwysig ar ôl y cynllunio ysbeidiol a gawsom yn y gorffennol. Mae’r cyfrifoldeb arweiniol dros hybu a chydlynu rhaglenni gwella iechyd yn perthyn i’r awdurdodau iechyd. Rhaid iddynt gynnwys y grwpiau iechyd lleol, ymddiriedolaethau’r NHS a’r awdurdodau lleol—nid y gwasanaethau cymdeithasol yn unig, ond eu cyfrifoldebau corfforaethol ehangach. Rhaid iddynt hefyd gynnwys staff, defnyddwyr, gofalwyr, y gymuned leol, mudiadau gwirfoddol, prifysgolion, ysgolion a chyflogwyr. Gall pob un o’r rhain gymryd rhan wrth helpu i ddatblygu’r rhaglenni gwella iechyd. Yr ydym yn gweithio mewn hinsawdd sylfaenol wahanol. Gwelaf o’m profiad yn y gorffennol mai hyn yw craidd yr agenda gomisiynu yn hytrach nag agenda brynu—neu fwnglera prynu—y llywodraeth Dorïaidd flaenorol. Daw’r rhai sydd â diddordeb yn lleol at ei gilydd er mwyn asesu angen lleol, cynllunio gwasanaethau lleol ac ymateb i flaenoriaethau cenedlaethol.

Mae’r ail bwynt sydd gennyf yn ymwneud ag ansawdd. Mae hyn yn holl bwysig i’r gwasanaeth iechyd newydd gwell, oherwydd mae gennym drefniadau newydd er mwyn gwella ansawdd y gofal i gleifion. Mae hyn wrth wraidd agenda ddiwygiadol Llafur.

Sefydlwyd y Comisiwn Gwella Iechyd yn ffurfiol ar 1 Tachwedd. Y Cadeirydd yw’r Fonesig Deirdre Hine, ein cyn Brif Swyddog Meddygol, sydd yn golygu bod gennym bresenoldeb cryf o Gymru.

Mae’r Comisiwn yn gorff statudol ar gyfer Cymru a Lloegr. Bydd yn cydweithio’n agos â Chynulliad Cenedlaethol Cymru er mwyn sicrhau ein bod yn defnyddio ei adnoddau i’r eithaf ac y caiff y gwariant ar iechyd yng Nghymru ei dargedu lle y mae’r angen mwyaf. Bydd rhaglen waith flynyddol a gytunir gennyf fi. Bydd y Comisiwn yn ymweld â’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol cyn hir i drafod ei waith ac i roi cyfle i’r Aelodau gyfarfod â’r Prif Weithredwr a’r Cadeirydd.

Mewn ymateb i welliant 4 a gynigir gan Kirsty Williams, bydd y Comisiwn yn cynnwys gwasanaethau’r NHS a gomisiynir oddi wrth gyrff yn y sector preifat. Fodd bynnag, ni fydd yn ymwneud â gwasanaethau a ddarperir ar gyfer cleifion preifat. Mae hynny’n golygu bod eich gwelliant y tu allan i gylch gwaith y Comisiwn fel y’i diffinnir yn y Ddeddf Iechyd. Gan na fyddai sail statudol dros ymestyn rôl y Comisiwn fel hyn, gofynnaf i’r Aelodau beidio â chefnogi’r gwelliant hwn.

Mae’r ddyletswydd statudol newydd ynghylch ansawdd yn ei gwneud yn ofynnol i ymddiriedolaethau’r NHS sefydlu a chynnal trefniadau ar gyfer gwella a monitro ansawdd y gofal iechyd a ddarparant. Bydd ansawdd i bawb yn seiliedig ar egwyddorion hanfodol sef tegwch ac effeithiolrwydd clinigol. Mae’r elfennau allweddol eraill yn ymwneud â safonau cenedlaethol eglur ar gyfer gwasanaethau a thriniaethau drwy’r fframweithiau gwasanaeth cenedlaethol. Yr ydym eisoes wedi trafod y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol a’r modd y bydd yn ein harwain wrth ragnodi cyffuriau, er enghraifft. Mae gennym fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar ganser ceg y groth, yr oeddwn yn falch o helpu i’w lansio ar ôl yr etholiad. Mae hynny’n arbennig i Gymru. Yr ydym yn bryderus ynghylch cyflenwi gofal o ansawdd uchel yn lleol drwy reolaeth glinigol.

Mae’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol wedi ei sefydlu ac wedi ymgymryd â’i adolygiad cyntaf. Bydd yn gweithredu yng Nghymru a Lloegr er mwyn dynodi ymarfer da, a bydd yn ein cynorthwyo a’n harwain. Lledaenir ei gyngor yn eang drwy’r NHS er lles yr holl gleifion.

Symudaf ymlaen at y ddeddfwriaeth sydd o bwys hanfodol i’r Cynulliad hwn. Ers 1 Tachwedd, yr ydym wedi datblygu llawer o ddarpariaethau’r Ddeddf Iechyd a fydd yn ehangu cwmpas gorchmynion sefydlu ymddiriedolaethau’r NHS fel y gallant ddarparu ysbytai a chyfleusterau newydd nad oeddent wedi eu rheoli cyn hynny gan yr awdurdod iechyd. Bydd cyfyngiadau ar bwerau’r ymddiriedolaethau i godi incwm, ac estynnir y rhain er mwyn sicrhau eu bod yn berthnasol i holl swyddogaethau’r ymddiriedolaeth ac nid y rhai yn y gorchymyn sefydlu’n unig. Cyflwynwyd newidiadau yng nghyfundrefn ariannol yr ymddiriedolaethau, a fydd yn newid dull ariannu’r ddyled gyfalaf wreiddiol ac yn sicrhau bod benthyca ychwanegol gan yr ymddiriedolaethau yn ddarostyngedig i gyfarwyddyd y Cynulliad. Bydd y gorchymyn yn fodd i ddarparu sylfaen statudol i’r rhaglenni gwella iechyd a drafodais a dyletswydd newydd ynghylch ansawdd i ymddiriedolaethau’r NHS mewn perthynas â darpariaeth gofal i gleifion.

O 1 Rhagfyr ymlaen, bydd y gorchymyn yn ymestyn pwerau llunio cyfarwyddiadau’r Cynulliad i gynnwys ymddiriedolaethau’r NHS. Mae hynny’n ddatblygiad deddfwriaethol newydd o bwys i’r Cynulliad. Yr ydym wedi defnyddio’r darpariaethau brys er mwyn datblygu’r adrannau hyn o’r Ddeddf ar yr adeg fwyaf priodol. Bellach yr ydym yn llunio cyfres o orchmynion pellach a fydd yn datblygu rhannau allweddol eraill o’r Ddeddf yng Nghymru, fel diddymu’r drefn cyllidebau meddygon teulu. Yn ogystal â’r gorchymyn dechrau, bydd hyn yn golygu ategu’r gorchymyn dechrau drwy ymgynghori, cyfarwyddo a gorchmynion pontio mewn rhai achosion.

Rhaid inni alluogi’r Ddeddf hon i’n helpu i symud ymlaen a llunio dyfodol yr NHS yng Nghymru. Nid yw ond rhan o’r darlun cyffredinol ac o ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’. Yr ydym yn bwrw ymlaen ag amryw o ddatblygiadau ar yr un pryd â gweithredu’r Ddeddf er mwyn sicrhau y gwneir hyn ar lefel strategol. Ddydd Gwener, dywedais wrth gynhadledd iechyd o bwys y byddaf yn cadeirio bwrdd iechyd a lles newydd. Bydd y bwrdd hwnnw’n sicrhau ymagwedd strategol at ddatblygu ein gwasanaethau iechyd a chymdeithasol, a bydd yn cynnwys yr NHS, y Prif Swyddog Meddygol a chyfarwyddiaethau gofal cymunedol y Cynulliad.

Mae gwaith yn mynd rhagddo ar ddatblygu strategaeth gofal sylfaenol, ar sail ein menter gofal sylfaenol. Mae’r grwpiau iechyd lleol yn rhan bwysig o hynny. Mae gennym grŵp gorchwyl a gorffen ar ragnodi cyffuriau, ac yr wyf yn falch o gyhoeddi mai’r cadeirydd fydd Dr Norman Mills. Yr ydym hefyd wedi sefydlu grŵp amseroedd aros a blaenoriaethau clinigol, o ganlyniad uniongyrchol i drafodaethau yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae gennym waith a allai gynnig her yn ogystal ag enillion mawr yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Rhaid inni ganfod y cyfleoedd a gynigir gan y Ddeddf Iechyd radicalaidd a diwygiadol hon, a sicrhau eu bod yn dod yn rhan o wella iechyd a lles pobl Cymru.

Cynigiaf hefyd welliant 2. Ar ôl yr ail gymal, ychwaneger:

Fel cyn-aelod o adran ymchwil y Blaid Geidwadol, yr wyf yn siomedig o weld nad wyf wedi ymddihatru o arddull y tŷ. Fodd bynnag, ceisiaf berfformio gystal ag y gallaf. Gwrthwynebwn y cynnig hwn ar y sail bod cyllidebau meddygon teulu wedi eu diddymu. Fodd bynnag, cyfeiriaf at y pwyntiau hynny y credwn eu bod yn gadarnhaol a gweithiwn yn adeiladol ar ôl sefydlu’r diwygiadau hyn, a ddigwyddodd bellach yn achos y rhan fwyaf ohonynt, ac wrth iddynt ddod i rym a chael eu rhoi ar waith yn y dyfodol. Derbyniwn wirioneddau ein sefyllfa wleidyddol.

Fodd bynnag, mae’n briodol ystyried llwyddiant y drefn cyllidebau meddygon teulu a chofio y bydd ei dileu yn arwain o bosibl at wasanaethau gwaeth i lawer o gleifion. Yr oedd y drefn cyllidebau meddygon teulu yn un wirfoddol bob amser. Mae hynny’n bwynt canolog yn y ddadl hon. Gwelwyd ei bod yn arloesol ac yn llwyddiannus iawn. Mae cryn gostau ynglŷn â’i diddymu a rhaid inni eu nodi: cost y biwrocratiaethau newydd sydd yn gysylltiedig â sefydlu grwpiau iechyd lleol a’r cynnydd mewn pethau fel y bil cyffuriau y disgwylir iddo godi o £3 miliwn eleni o ganlyniad uniongyrchol i ddiddymu cyllidebau meddygon teulu. Trafodwyd hynny yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Mae llawer yn ystyried y drefn cyllidebau meddygon teulu yn obsesiwn rhyfedd ar ran y Ceidwadwyr. Yn ystod ein cyfnod maith mewn llywodraeth, moderneiddiwyd y gwasanaeth iechyd, ac mae llawer o’r diwygiadau a wrthwynebwyd yn ffyrnig gan yr holl bleidiau yn 1989 bellach wedi eu derbyn yn gyffredinol. Cyfeiriaf at un ohonynt yn ddiweddarach. Fodd bynnag, ystyriwyd cyllidebau meddygon teulu yn llwyddiant gan lawer o awdurdodau annibynnol. Dyfynnaf un neu ddau ohonynt. Dywedodd y Sefydliad er Cydweithredu a Datblygu Economaidd, ‘Ymddengys bod meddygon teulu wedi ymgymryd â’r gwaith o brynu yn well nag awdurdodau iechyd rhanbarthol.’

Dyna oedd eu casgliad ynghylch diwygiadau cyllidebau meddygon teulu. Yr oedd y Gymdeithas Feddygol Brydeinig, nad oedd, er tegwch, yn llwyr gytûn â’r drefn gyllidebau, yn ddigon rhadlon i ddweud,

‘Mae cyllidebau meddygon teulu yn fodel da ar gyfer annog atebolrwydd defnyddwyr yn yr NHS.’

Dywedodd y Swyddfa Archwilio Genedlaethol—y corff gwarchod mawr,

‘Mae’r rhan fwyaf o ddeiliaid cyllidebau wedi cyflwyno gwelliannau, gan gynnwys mwy o wasanaethau i gleifion yn y practisiau eu hunain, gwell cyfathrebu ag ysbytai a rhagnodi cyffuriau mwy cost-effeithiol.’

Mae’r diddymu sydd ar fin digwydd ar y drefn cyllidebau meddygon teulu a’r ddisgyblaeth a oedd yn gysylltiedig â hynny, gan gynnwys yr hwb i feddygon teulu ymddiddori’n uniongyrchol yn y gwahanol wasanaethau sydd ar gael i gleifion mewn ysbytai, wedi arwain at restrau aros hwy, yn enwedig yn achos apwyntiadau cleifion allanol. Gallai hynny barhau. Mae rhestrau aros y tu hwnt i reolaeth. Nid oes gobaith o ostyngiad o 5,000 yn rhestr aros y cleifion mewnol, sef yr hyn a addawyd gan y weinyddiaeth Lafur hon yng Nghymru. Mae’r rhain yn effeithiau o ganlyniad i’r diwygiadau yn y sector gofal sylfaenol, fel diddymu’r drefn cyllidebau meddygon teulu. Nid ydym yn eu derbyn. Nid oes gennym y pŵer gwleidyddol i’w hatal ac ni fyddwn yn cymryd camau i danseilio’r diwygiadau. Bydd y ddadl yn symud yn ei blaen, ond mae’n briodol aros ac ystyried llwyddiant y drefn cyllidebau meddygon teulu. Mae’n sicr yn llwyddiant o’n safbwynt ni.

Mae’r Blaid Lafur wedi derbyn ymddiriedolaethau’r NHS fel un o ffeithiau bywyd yn y gwasanaeth iechyd. Croesawn hynny. Drwy gadw’r ymddiriedolaethau cedwir y gwahaniaeth rhwng y prynwr a’r darparwr. Mae hyn yn ewyddor bwysig yn y gwasanaeth iechyd ac fe’i cyflwynwyd yn y 1980au hwyr gan y Llywodraeth Geidwadol. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth hon wedi gweithredu er mwyn ymyrryd â gwaith ymddiriedolaethau’r NHS. Mae’r ailgyflunio wedi creu dryswch mawr gan arwain at ddiffyg arweinyddiaeth yn yr ymddiriedolaethau hyn. Yr oedd llawer o swyddi uwch reolwyr heb eu llenwi, a chyfrannodd hynny at yr argyfwng ariannol. Mae llawer o’r ymddiriedolaethau mewn dyled erbyn hyn. Ni fu’r ailgyflunio a ddigwyddodd o gymorth.

Yr ydym yn amheus o bolisi’r Llywodraeth o integreiddio ymddiriedolaethau cymunedol ac aciwt yn ymddiriedolaethau sengl. Nid yw’r ymagwedd Wal-Mart hon at iechyd, sef un system i ddarparu’r cyfan, yn ddigon da. Y perygl posibl yw y gallai gwasanaethau cymunedol ddioddef ac y caiff gwasanaethau aciwt holl sylw’r rhai sydd yn penderfynu. Efallai fy mod wedi symleiddio’r sefyllfa ond galwn y Llywodraeth hon i gyfrif am ei pherfformiad ar lefel iechyd cymunedol.

Y cwbl yw’r ymddiriedolaeth newydd i Gaerdydd a Bro Morgannwg yw Awdurdod Iechyd De Morgannwg ar newydd wedd. Mae hynny’n tanseilio egwyddor ymddiriedolaethau’r NHS.

Y grwpiau iechyd lleol yw’r conglfeini newydd, yr uned newydd mewn iechyd sylfaenol. Rhaid inni eu defnyddio yn y modd gorau ac mae fy ngwelliannau yn yr un ysbryd. Byddai’n well gennym pe bai’r drefn cyllidebau meddygon teulu’n parhau ond ni ddigwydd hynny. Gobeithiwn felly y bydd y grwpiau iechyd lleol yn gweithio’n dda ac y byddant yn ymestyn yr ymarfer gorau fel y cawn yr enghreifftiau gorau o’r drefn cyllidebau meddygon teulu mewn gofal iechyd sylfaenol. Fe’n beirniadwyd yn aml oherwydd y drefn cyllidebau meddygon teulu a gynhwysai tua 50 y cant o’r meddygon yng Nghymru, drwy ddweud bod gennym system iechyd ddwy lefel, rywsut neu’i gilydd. Yr oedd honno’n feirniadaeth niweidiol ac ni fu inni erioed ddelio â hynny’n llwyddiannus. Fodd bynnag, nid oes diben cael system iechyd un lefel os mai’r lefel isaf sydd gennych. Yr ydym am gael y lefel uchaf drwy Gymru. Rhaid inni sicrhau y caiff y grwpiau iechyd lleol eu hannog i weithio ar y lefel uchaf gyda’r cymhelliant i ddarparu’r gwasanaeth iechyd gorau posibl.

Mae’r cydweithio rhwng darparwyr gofal iechyd a chymdeithasol yn bwysig. Rhaid inni bwysleisio hynny ar bob cyfle. Ni wnaethpwyd hyn yn foddhaol yn y gorffennol o dan wahanol weinyddiaethau. Croesawaf y sylw gan y Llywodraeth i’r materion hyn, a gobeithiaf y bydd defnydd ar y pwerau a ddarparwyd. Nid oes rhaid defnyddio’r pwerau o reidrwydd ond rhaid inni sicrhau y caiff y pwerau eu defnyddio pan edrychwn ar y perfformiad ar bob lefel o’r gwasanaeth iechyd. Os na ddefnyddir hwy, rhaid inni ystyried gwneud y pwerau hynny’n ddyletswyddau. Croesawaf fentrau fel cyllidebau ar y cyd, comisiynwyr arweiniol a darpariaeth integredig. Gallai’r rhain wella’r ddarpariaeth o ofal iechyd a chymdeithasol pan ddylai hynny fod yn integredig ac yn ddi-fwlch, a defnyddio’r jargon.

Dylem ystyried y posibiliad o gynnwys nyrs ar bwyllgorau gweithredol y grwpiau iechyd lleol. Nid yw hyn yn alwad ddiamod ond dylid ystyried y ddadl o’i phlaid. Os ydym am wneud pethau ychydig yn wahanol yng Nghymru, nid oes dim o’i le ar hynny. Cytunaf â’r Democratiaid Rhyddfrydol y dylid hefyd ystyried rhan y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth yn y grwpiau iechyd lleol. Fodd bynnag, gallai fod yn ormod cael cynrychiolwyr o broffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth ar bob pwyllgor gweithredol oherwydd rhaid i bwyllgorau gweithredol fod yn eithaf bach os ydynt i roi arweiniad gweithredol.

I gloi, nid ydym yn gwrthwynebu gwelliant 3 a gyflwynwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol, ond byddwn yn ymatal am nad ydym yn sicr ynghylch union natur y cynnig. Byddai angen egluro’r gwelliant cyn y gallem ei gefnogi. Cefnogwn welliant 4 am ei bod yn bwysig i’r Comisiwn Gwella Iechyd gael pwerau hefyd i ymwneud â gofal iechyd preifat. Byddwn yn ymatal ar welliant 5 am fod arnom angen mwy o fanylion am yr hyn a ystyriwch yn ddiffygion posibl neu gyfredol. Nid wyf yn barod i gefnogi’r gwelliant hwnnw nes yr eglurir y rhain.

Diolchaf i chi am eich goddefgarwch ar y mater hwn. Ymddiheuraf os nad yw fy mhapurau yn y fersiwn diweddaraf oherwydd mae hyn yn ddyrys. Os caf egluro’r mater, fel y dywedodd Kirsty Williams wrthyf yn gyntaf, mae’r gwelliant a gyflwynwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol ynghylch cymal ychwanegol rhwng pwyntiau bwled dau a thri yn y cynnig wedi ei dynnu’n ôl. Mae’n amlwg na fyddwn yn ymatal ar hynny. Cefnogwn welliant 4 ac ymataliwn ar welliant 3.

I had found a comfortable seat on the front bench—preparing the way.

I propose amendment 3. To the third clause, add

in Welsh Naturally, we welcome a great deal of the Health Act 1999’s contents because it is fair enough. We welcome the abolition of GP fundholding. We also welcome partnership, especially the partnership between health and social services. That has not been seen in the past; we found that local government social workers were carrying out the same kind of work as the health service’s health visitors and were often dealing with the same people. Duplicating work in this manner is not sensible when resources are scarce. Partnership is the sensible option and we welcome that.

yn Saesneg Mae gwelliant 3 yn pwysleisio’r angen am agenda benodol Gymreig. Prif bwyntiau’r Ddeddf Iechyd 1999 yw terfynu’r drefn cyllidebau meddygon teulu, cyflwyno ymddiriedolaethau gofal sylfaenol, sefydlu’r Comisiwn Gwella Iechyd, hyblygrwydd newydd rhwng awdurdodau iechyd ac awdurdodau lleol sydd yn cynnwys rhaglenni gwella iechyd a dyletswydd newydd ynghylch ansawdd. Mae’r rhain yn bwyntiau canmoladwy. Fodd bynnag, maent oll yn dod o fewn cwmpas Cymru a Lloegr. Beth bynnag yw’ch barn am hynny, mae Cymru wedi ei gadael â’r ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU. Mae gennym 18 y cant yn fwy o glefyd y galon, 10 y cant yn fwy o ganserau ac mae ein disgwyliad einioes flwyddyn yn llai nag yn Lloegr. Mae’n amlwg nad ydym yn elwa o’r trefniadau presennol. Gellid newid hynny’n rhannol drwy gynyddu gwariant, fel y trafodasom yr wythnos diwethaf. Rhaid inni hefyd newid y dull y gwariwn arian. Mae Plaid Cymru yn ffafrio gwario llai o arian ar strwythurau gweinyddol a mwy ar ofal uniongyrchol i gleifion.

yn Saesneg Mae Plaid Cymru’n croesawu diwedd y drefn cyllidebau meddygon teulu. Fodd bynnag, yr ydym yn anfodlon bod tair lefel o weinyddiaeth yn y gwasanaeth iechyd ar gyfer pob pwynt daearyddol yng Nghymru, er bod y gyllideb iechyd yn annigonol. Bydd awdurdodau iechyd, ymddiriedolaethau a grwpiau iechyd lleol oll yn derbyn cyllideb a biwrocratiaeth i benderfynu blaenoriaethau gofal iechyd ar gyfer yr un ardaloedd daearyddol. Pe bai gennym ddigon o arian, cytunwn y dylem gael tair lefel o weinyddiaeth soffistigedig gydag archwiliadau, adborth clinigol a rheolaeth glinigol. Fodd bynnag, yn fy meddygfa i gwelaf bobl mewn poen a gaiff eu rhoi ar restrau aros gan nad oes digon o arian i’w trin ar unwaith. Rhaid iddynt aros am fisoedd i gael cluniau newydd neu i gael codi pilen oddi ar eu llygad a ninnau â thair lefel o weinyddiaeth gwasanaeth iechyd soffistigedig. Bydd fy nghleifion yn gofyn i mi pam y maent yn gorfod aros mewn poen am glun newydd, tra ceir tri strwythur gwahanol o weinyddiaeth yn y gwasanaeth iechyd.

yn Saesneg Mae’r ystadegau iechyd gwaethaf gan Gymru am ein bod yn dilyn agenda Llundain sydd yn ein siomi dro ar ôl tro. Dyna pam yr ydym wedi cynnig y gwelliant ar ddatblygu naws Gymreig i’r Ddeddf Iechyd sydd bellach mewn grym. Fel aelod o’r Pwyllgor Deddfau, yr wyf wedi arfer â thrafod Deddfau sydd eisoes mewn grym. Daeth y grwpiau iechyd lleol a’r ymddiriedolaethau cyfunedig i fodolaeth ar 1 Ebrill, fis o flaen y Cynulliad. Mae nifer yr ymddiriedolaethau wedi disgyn o 31 i 15. Fodd bynnag, ac mae hyn o’r pwys mwyaf, mae’r ymddiriedolaethau cwango hyn gennym o hyd. Mae’r Ddeddf Iechyd yn trafod y posibiliad o drawsnewid y 22 o grwpiau iechyd lleol yn ymddiriedolaethau iechyd sylfaenol. Mae hyn yn creu 22 o ymddiriedolaethau ychwanegol gan roi cyfanswm o 37, mwy na’r nifer y llwyddodd y Cediwadwyr i’w creu yn ein hannwyl wlad.

yn Saesneg Nid wyf yn hoff o’r pwyslais parhaus ar ymddiriedolaethau gofal sylfaenol sydd yn y Ddeddf Iechyd. Mae’n anodd gweld sut y gellir eu creu yng Nghymru. Wrth ailgyfuno ymddiriedolaethau cyfunasom yr ymddiriedolaethau cymunedol â’r ymddiriedolaethau aciwt. Er mwyn inni ffurfio ymddiriedolaethau gofal sylfaenol gyda’r meddygon teulu byddai’n rhaid inni ddadgyfuno’r ymddiriedolaethau hynny, gan ailamlygu’r agwedd gymunedol. Mae yma ddiffyg eglurder wrth feddwl am y dyfodol: dymuno creu ymddiriedolaethau iechyd sylfaenol o hyd, ar ôl cyfuno’r agweddau cymunedol a gofal eilaidd.

yn Saesneg Yr wyf yn anfodlon hefyd â rheoleiddio elw a phrisiau cwmnïau fferyllol mawr. Mae hyn yn dal i fod ar sail Cymru a Lloegr yn y Ddeddf Iechyd hon. Yng Nghymru, mae 11 y cant o’n cyllid NHS yn cynnwys gwariant ar gyffuriau ar bresgripsiwn. Felly, er bod gennym Bapur Gwyn ar iechyd ar wahân i Gymru ac er bod y Cynulliad i fod yn gyfrifol am yr NHS yng Nghymru, penderfynir ar 11 y cant o’r gyllideb mewn lle arall.

yn Saesneg Byddem hefyd yn hoffi cael llais cryfach o Gymru yn y Comisiwn Gwella Iechyd. Dadleuais o blaid comisiwn gwella iechyd i Gymru ar ffurf fersiwn Cymreig o’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol. Os oes gennym reolaeth lwyr dros y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru, dylai’r fframweithiau rheoleiddio fod o dan reolaeth lwyr y Cynulliad, ac nid cangen wedi ei rheoli o rywle arall. Dyna’r hyn a olygaf, David, wrth gryfhau’r agenda Gymreig. Gobeithiaf fod hynny’n egluro’r pethau niwlog, ond mae’n siŵr y byddwch am ymatal o hyd.

Yr wyf yn falch o egluro y byddem wedi pleidleisio yn eich erbyn pe bai hynny’n gliriach yn eich welliant.

Byddaf bob amser yn falch o dderbyn ymyriad gan un o’r pleidiau llai. Mae cyllidebau ar y cyd a chydweithredu rhwng gwasanaethau iechyd a chymdeithasol yn syniadau rhagorol yn ddamcaniaethol. Cawn broblem fechan wrth eu gweithredu. Nid ydym am weld comisiynwyr arweiniol o’r gwasanaethau cymdeithasol, er enghraifft, yn penderfynu bod ar un o’u clientiaid angen ffisiotherapi, sydd hyd yma’n ddarpariaeth gan y gwasanaeth iechyd, ac yn codi tâl ar y client am y gwasanaeth hwnnw. Fel arfer bydd gwasanaethau cymdeithasol yn penderfynu bod elfen gostau’n gysylltiedig â darparu i bobl a hyd yn hyn mae ffisiotherapi’n rhad ac am ddim. Mae llawer ohonom yn ceisio sicrwydd na fydd elfen gostau i’r client pan gyfunir cyllidebau a phan benderfynir ar ddarpariaeth arferol y gwasanaeth iechyd gan wasanaethau cymdeithasol. Mae cryn nifer o bobl ym myd iechyd a gwasanaethau cymdeithasol wedi dweud wrthyf mai diffyg ar y cyd sydd ganddynt yn hytrach na chyllidebau ar y cyd. Mae hynny’n fater ar wahân.

Yr wyf yn glinigwr ac yr wyf yn bryderus ynghylch yr ystadegau iechyd gwaethaf hyn a’r hyn y gallwn ei wneud yn eu cylch. Dylem wario mwy ar ofal uniongyrchol i gleifion yng Nghymru. Dylai hynny fod yn elfen arall ar agenda iechyd Gymreig. Dylem wario mwy ar glefyd y galon am fod gennym fwy o glefyd y galon, ond yr ydym yn colli llawfeddygon y galon. Dylem wario mwy ar drawsblannu, ond yr ydym yn colli llawfeddygon trawsblannu. Dylem wario mwy ar ofal canser. Nid yw’r gwariant ar iechyd yn bwll diwaelod, fel y dywedais yr wythnos diwethaf. Mae pwll mesuradwy o angen am wasanaeth iechyd, angen clinigol ac angen o ran salwch nad yw’n cael ei gyflenwi ar hyn o bryd. Mae ein hystadegau canser ymysg y gwaethaf yn Ewrop am nad ydym yn gwario digon ar driniaethau canser. Gwariwn lai ar gemotherapi nag a wariwn ar foddion gweithio.

Yr wyf yn cael y gymhariaeth a dynnwch, Dai, rhwng ystadegau ar gyfer Cymru a rhai ar gyfer Lloegr yn ddiddorol iawn. Mae hynny’n cuddio’r anghysonderau a geir mewn gofal iechyd yn Lloegr. Synnaf eich bod fel petaech yn dadlau na ddylem wneud dim ond gwario mwy o arian fel ateb i’n problemau. Yr oeddech yn defnyddio ganser a chlefyd y galon yn enghreifftiau gan honni mai’r ateb oedd gwario mwy o arian ar drin canser a chlefyd y galon. Mae’n ymddangos eich bod yn dadlau dros wasanaeth afiechyd, nid gwasanaeth iechyd. Dylem fabwysiadu safbwynt mwy cyfannol at iechyd y genedl. Dylem ganolbwyntio ar achosion afiechyd, fel diweithdra, tai gwael, amgylchedd gwael a diffyg addysg a chyfleoedd ac yn y blaen. Un mater y bydd yn rhaid i’r Cynulliad ei wynebu wrth ddarparu ar gyfer iechyd yw creu gwasanaeth iechyd yn hytrach na gwasanaeth afiechyd. Os yw hynny i ddigwydd, bydd yn rhaid inni sicrhau ymagwedd newydd at ddarparu gofal iechyd a pheidio â dibynnu’n unig ar wario mwy o arian ar wasanaethau unigol.

Cytunaf â’r athroniaeth honno. Fodd bynnag, yr ydym yn trafod y Ddeddf Iechyd y prynhawn yma, ac yn benodol yr hyn y gallwn ei wneud ynghylch sector trin afiechyd y gwasanaeth iechyd. Mae arnom angen y cwmpas ehangach yr ydych yn sôn amdano, ond ar hyn o bryd nid oes gennym ddigon o arian i drin salwch, heb sôn am hybu iechyd. Fel y clywsom yr wythnos diwethaf, mae hybu iechyd yn bwysig inni. Dyna pam yr ydym yn dadlau dros beidio â chodi tâl am brofion llygaid a gwiriadau deintyddol ac yn y blaen, a bod yn llawer mwy llym ynghylch ysmygu. Mae hynny’n fater ar wahân, ac un ar gyfer diwrnod arall efallai. Ar hyn o bryd ni allwn drin y salwch y dylem ei drin. Yr ydym yn gorfod dogni gofal. Sefyllfa felly y bydd meddyg yn ei hwynebu bob dydd. Rhaid inni benderfynu pwy a gaiff ei drin. Er bod llawer o bobl yn sâl, ni ellir trin pob un ohonynt yr un diwrnod. Dyna’r gwir am wasanaeth afiechyd. Dylai gwasanaeth iechyd fod yn syniad hollgynhwysol, ond ni welsom y gwynfyd eto.

Yn y cynnig ar iechyd yr wythnos diwethaf gwelwyd gwahaniaeth pendant rhyngom ni ym Mhlaid Cymru a’r lleill o ran y ffordd ymlaen a welwn i’r NHS. Mae angen i’r NHS gael ffocws cymunedol Cymreig. Nid oes gennym rwydwaith o ysbytai cyffredinol dosbarth yng Nghymru. Mae arnom angen NHS sydd yn seiliedig ar y rhwydwaith o ysbytai cymunedol sydd gennym, a’r rhain wedi eu gwella a’u hatgyfnerthu yn eu rôl drwy gysylltiadau ffibrau opteg telefeddygol modern â mannau o ragoriaeth. Dyna’r ffordd arbennig Gymreig ymlaen oherwydd ceir rhwydwaith o ysbytai cymunedol, ar yr amod y gallwn atal pobl rhag cau mwy ohonynt. Byddwn wedyn yn cadw’r rhwydwaith sydd gennym eisoes. Dyna’r agenda arbennig Gymreig a gollwyd yr wythnos diwethaf pan bleidleisiodd Jane a David a’u cyd Aelodau yn erbyn y syniad hwnnw a chefnogi’r canoli cynyddol sydd yn seiliedig ar anghenion hyfforddi Coleg Brenhinol y Llawfeddygon. Yr oeddent hwy’n teimlo y byddai’r gwasanaeth iechyd ar ei ennill pe câi eu llawfeddygon eu hyfforddi mewn ysbytai cyffredinol dosbarth oedd â dalgylch o 0.5 miliwn o bobl. Mae colegau brenhinol eraill, yn enwedig Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol, yn gwrthod y ddadl honno. Ni allaf ddeall pam y mae’n rhaid inni seilio dyfodol yr NHS ar ganoli cynyddol ac ar farn un coleg brenhinol. Mae arnom angen agenda Gymreig, nid canoli. Mae arnom angen gofal i bobl yn eu cymuned a gwariant ar driniaethau i gleifion. Cefnogwch y gwelliant.

Diolch am y cyfle i gyfrannu i’r ddadl hon ar ddeddf iechyd o bwys. Mae’n ddeddf a fydd yn chwarae rôl holl bwysig wrth fynd i’r afael ag afiechyd pobl Cymru, annhegwch rhwng cymunedau yng Nghymru ac wrth sicrhau gwasanaeth iechyd o ansawdd sydd yn cyflawni gobeithion pobl Cymru. Mae’n nodi’r dechrau ar chwalu’r rhwystrau ffug a fu rhwng gofal iechyd a gofal cymdeithasol, a sefydlu ysbryd newydd o gydweithrediad a phartneriaeth. Mae’n cyfuno’r wybodaeth, yr arbenigedd a’r profiad sydd gan glinigwyr a phroffesiynau cysylltiedig eraill, yr awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol ac, yn bwysicaf oll, cleifion Cymru. Mae’n cynnig cyfle i’r holl bartneriaid hynny ddatblygu dulliau arloesol o gydweithio a rhannu adnoddau—sydd yn fyd o wahaniaeth o’r ehangu terfynau a ffafriwyd gan yr hen gyfundrefn. Mae’n rhoi cyfle i ymdrin â rhai o’r problemau y mae clinigwyr a gweithwyr gofal cymdeithasol yn ymgodymu â hwy ers blynyddoedd lawer.

Mae’r Ddeddf yn cynnig cyfle i ddatrys problemau sydd yn ymwneud â blocio gwelyau a phobl agored i niwed a’u gofalwyr yn disgyn drwy’r rhwyd ar ôl eu rhyddhau o ysbyty. Gellir datblygu patrymau a gwasanaethau gofal iechyd a chymdeithasol sydd nid yn unig yn adlewyrchu safbwynt Cymreig, Dai, ond y gwahanol anghenion cymunedol oddi mewn i Gymru, ardaloedd trefol a gwledig, rhai â lefelau uchel o amddifadedd a rhai sydd yn gymharol lewyrchus. Fel Jane, nid wyf finnau’n gofidio am dranc y drefn cyllidebau meddygon teulu a gyhoeddir yn y Ddeddf hon. Ei heffaith, David, oedd biwrocrateiddio’r gwasanaeth boed ym mhractisiau meddygon teulu neu mewn awdurdodau iechyd. Bu’n rhaid cyflogi rheolwyr ychwanegol i ddelio â’r contractau yn y ddau ben. Yr oedd y costau hynny wedi eu cuddio’n aml, am eu bod wedi eu lledaenu ar draws Cymru. Y realiti i gleifion oedd system ddwy lefel a’r realiti i staff a phersonél yr NHS oedd eu bod wedi eu rhoi yn erbyn ei gilydd wrth iddynt ymladd am fusnes.

Soniodd Jane am bartneriaeth. Mae’r strwythurau yr ydym yn eu trafod heddiw yn cynnwys amrywiaeth eang o bobl yn y broses o ddatblygu patrymau gofal iechyd a chymdeithasol i bobl Cymru. Fodd bynnag, mae’r rhain yn gyfyngedig a hoffwn dynnu sylw at dri achos penodol. Yr wyf yn bryderus, fel fy nghyd-Aelodau Democrataidd Rhyddfrydol, ynghylch terfynu’r gofyniad statudol am gyd-bwyllgorau ymgynghorol. Nid ydym wedi gadael i’r grwpiau iechyd lleol brofi a ydynt yn barod i wrando a rhoi ystyriaeth i bryderon y sector gwirfoddol a’r cleifion. Mae’n anodd i hynny ddigwydd pan nad oes gennych ond un cynrychiolydd lleyg ac un cynrychiolydd o’r sector gwirfoddol ar grŵp iechyd lleol. Fodd bynnag, derbyniaf nad ydynt ond megis dechrau a bod rhaid inni adael i grwpiau iechyd lleol gael eu cefn atynt. Fodd bynnag, gyda diwedd y cyd-bwyllgorau ymgynghorol, rhaid inni fod yn arbennig o ofalus i sicrhau y rhoddir ystyriaeth i farn y cleifion a’r sector gwirfoddol.

Mae gwelliant 2 a gynigiwyd gan David yn cyfeirio at le nyrsys ar bwyllgor gweithredol y grwpiau iechyd lleol. Yr wyf yn derbyn, Jane, fod nyrsys ar y grwpiau iechyd lleol drwy hawl a bod nyrsys eisoes yn aelodau o lawer o bwyllgorau gweithredol. Fodd bynnag, o ystyried mai nyrsys sydd yn darparu’r rhan fwyaf o ofal yn y gymuned, nid yw’n gais afresymol i awgrymu y dylid gwarantu lle i nyrsys ar bwyllgor gweithredol y grwpiau iechyd lleol fel y gall eu cyfraniad gael lle blaenllaw yn natblygiad y rhaglenni gwella iechyd. Cefnogwn welliant David ond byddwn yn effro i gyfleoedd i newid strwythur y grŵp iechyd lleol er mwyn cynnwys lle penodol i nyrs ar y pwyllgor gweithredol.

Hoffwn sôn hefyd am sefyllfa’r proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth. Ein bwriad gwreiddiol, David, oedd na fyddai’r proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth ar y pwyllgor gweithredol ond ar y grŵp iechyd lleol yn gyffredinol. Darparant lawer o wasanaethau i’r gymuned fel therapi galwedigaethol a ffisiotherapi. Mae’n ddiofal peidio â’u cynnwys wrth gynllunio gwasanaethau oddi mewn i’w cymunedau. Yn ogystal ag adolygu lle nyrsrs ar y pwyllgor gweithredol, Jane, efallai y byddwch cystal â rhoi ymrwymiad heddiw i adolygu sefyllfa’r proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth a’u lle yn y grwpiau iechyd lleol.

Trof yn awr at y gwelliant. Croesawaf sefydlu’r Comisiwn Gwella Iechyd. Gwn nad yw ei gylch gwaith yn cynnwys meddygaeth breifat na gwasanaethau a gyflenwir mewn lleoliad preifat, a dyna’r rheswm pam yr wyf yn rhoi’r gwelliant hwn ger eich bron heddiw. Mae hawl gan bob claf yng Nghymru, pa un a gaiff ei drin yn yr NHS neu yn y sector preifat, i wybod bod ganddo warantau ansawdd ym mha bynnag lwybr o driniaeth a ddewisant. Nid yw hynny’n digwydd ar hyn o bryd.

Mae’n wir, Jane, nad oes gennym y pŵer i wneud hyn yn y Ddeddf Iechyd. Fodd bynnag, mae’r gwelliant yn gofyn i’r Cynulliad hwn gefnogi’r syniad y dylai’r Comisiwn Gwella Iechyd gael y rôl estynedig hon, fel bod pobl, beth bynnag fo’r lleoliad lle y derbyniant ofal, yn gwybod ei fod o ansawdd uchel. Ar hyn o bryd, caiff y sector preifat ei fonitro gan y pwyllgorau ymgynghorol meddygol ond mae eu rôl yn gyfyngedig. Ceir llawer o gyrff nad ydynt wedi eu cyfansoddi’n briodol ac mae pwerau cadeiryddion y pwyllgorau ymgynghorol meddygol yn gyfyngedig mewn llawer achos. Felly, mae bwlch amlwg ar hyn o bryd yn y broses o hyrwyddo’r agenda iechyd am nad ydym yn ymdrin â’r sector preifat.

Mae’n groes i’r egwyddor a fabwysiadwyd bellach ar gyfer gofal cymdeithasol. Ceir comisiwn â’r hawl i archwilio safonau mewn gofal cymdeithasol pa un a ddarperir hynny’n gyhoeddus neu drwy fenter breifat.

Diolch, David, am y pwynt perthnasol hwnnw. Yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yr ydym wedi trafod y Comisiwn ar gyfer Safonau Gofal sydd, fel y dywed David yn gywir, yn cynnwys lleoliadau gofal preifat a gofal cyhoeddus. Mae’n anghyson nad ydym yn disgwyl yr un safonau yn yr NHS. Gobeithiaf y bydd yr Aelodau’n ystyried y gwelliant yn ofalus ac yn anfon neges yn ôl i Lundain bod y Cynulliad yn credu y dylid ymestyn y Comisiwn Gwella Iechyd i gynnwys gwasanaethau iechyd preifat a chyhoeddus. Mae hyd yn oed y cyn-Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd, Frank Dobson wedi cyfaddef eleni fod llawer o waith i’w wneud yn y maes hwn a bod y darpariaethau cyfredol yn anfoddhaol. Mae’r Ddeddf Iechyd yn cynnig cyfle mawr inni fynd i’r afael â phroblemau iechyd Cymru.

I gloi, er bod y strwythurau a’r personél wedi eu sefydlu, mae angen adnoddau i wneud y gwaith yn llwyddiannus. Ni fydd grwpiau iechyd lleol, cydgomisiynu neu gomisiynu arweiniol yn llwyddo oni bai fod cyllid digonol i ganiatáu i’r NHS a’r personél gofal cymdeithasol wneud eu gwaith.

There are a number of areas in this Act which give the Assembly the freedom to draw up secondary legislation. Plaid Cymru welcomes this. It is essential that the Assembly meets the expectations of the people of Wales. We must, therefore, use our devolved powers to their limit to improve the health of the people of Wales and bridge the divide between different health areas in Wales.

We are in favour of Kirsty Williams’s amendment on broadening the role of the Commission for Health Improvement. I am not in favour of private health care but it must be regulated. However, there are aspects of the Act which are uncceptable. Why does the Assembly not have a right to govern the pharmaceutical companies’ prices and profits which account for 11 per cent of the health budget—a sum of £300 million?

At present we have no power to stop the pharmaceutical companies using cheap generic drugs and controlling the market. This means that we cannot continue with our plans to create a drugs formula for Wales. There has been a tenfold increase in the prices of some generic drugs during the past year. An official inquiry is needed to discover exactly what is going on in this key area.

Plaid Cymru supports amendment 2 by David Melding and amendment 4 by Kirsty Williams as they emphasise the importance of the right of every profession involved in medicine to insist on a place on every local health group. We must recognise the crucial role played by nurses, as well as pharmacists like myself, in both primary and preventative medicine. It is important, therefore, that every profession has an opportunity to contribute to the fundamental changes happening to the structure of the health service in Wales.

In principle, we support the idea of increasing the collaboration between the health service and local government. Despite that, it is essential that we consider the details closely. Many services are free of charge at present because they receive assistance from the health service. If local authorities were to take control of these services, would a charge be levied? This is an ambiguous issue and it is crucial that we keep a close eye on it as the partnership starts to bear fruit.

One of the main purposes of the Assembly is to create a health service for the people of Wales: a service of which we can be proud. This could mean developing alternative policies to those of England.

Dai Lloyd has just listed examples where not following a Welsh path could have disastrous results for Wales. I must warn that it is impossible to anticipate a number of things in the Health Act 1999. I implore you to support Dai’s amendment as a matter of principle. We must always be aware of our duty to develop and implement a Welsh health agenda to improve the health of the people of Wales.

Yr oedd yn braf clywed am rai o hen ganeuon y moody blues yng nghyfnod Mrs Thatcher a Mr Major. Y gwir yw bod y drefn cyllidebau meddygon teulu’n ddrud ac yn peri cynnen. Fel plaid wleidyddol a gredai mewn sector breifat cul a chwta, mae’n rhyfeddol bod y Blaid Geidwadol wedi trefnu cynnydd mor enfawr mewn gweinyddiaeth a biwrocratiaeth yn yr NHS. Mae’n amlwg o gyfraniad David Melding ei fod mewn cariad â biwrocratiaeth o hyd. Ymosododd ar ein gweinyddiaeth am gwtogi nifer yr ymddiriedolaethau a’r cwangos yng Nghymru. Mae’r Blaid Lafur o blaid NHS cul a chwta ac effeithlon. Ceisiodd y Blaid Geidwadol fasnacheiddio a phreifateiddio’r NHS.

A ŵyr Brian Gibbons fod gwrthwynebiad i fwriad y Blaid Lafur i gael gwared ag Ymddiriedolaeth NHS Nevill Hall a’r Cylch ymysg llawer o Aelodau Seneddol Llafur gan gynnwys yr AS dros Fynwy, Huw Edwards, a’r AS dros Flaenau Gwent, Llew Smith, ac amryw o aelodau’r Blaid Lafur ar y cyngor ar y pryd? A yw’n derbyn bod pryderon yn ei blaid ei hun yn ogystal ag yn y Blaid Geidwadol ynghylch cau’r ymddiriedolaethau?

Ydwyf, ond yr ydym yn trafod cyfuno ymddiriedolaethau, nid eu cau. Un o’r manteision o gyfuno ymddiriedolaethau yw cael gwared â’r weinyddiaeth a’r fiwrocratiaeth. Gobeithiaf fod y Blaid Geidwadol yn cefnogi hynny. Fodd bynnag, mae cyfaill y biwrocratiaid gyda ni yma.

Derbyniaf fod y drefn cyllidebau meddygon teulu wedi creu datblygiadau newydd a manteision mewn ardaloedd fel y maestrefi deiliog a Lloegr y trefi marchnad yn arbennig. Nid oedd yr ardaloedd â’r anghenion gofal iechyd mwyaf wedi dilyn llwybr y cyllidebau meddygon teulu ac o ganlyniad ni chawsant y cyfleoedd. Yr oedd modd i’r drefn cyllidebau meddygon teulu ddod â chyfleoedd am ei bod yn cael ffafriaeth a chyllid ychwanegol, nad oedd ar gael i’r practisiau heb gyllidebau. Mae rhyw anonestrwydd deallusol ynglŷn â dadlau bod llawer o’r manteision o’r drefn cyllidebau meddygon teulu yn ganlyniad i’r system yn unig. Yr oedd llawer o’r manteision yn ganlyniad i ariannu ychwanegol.

Mae’r grwpiau iechyd lleol yn ffocws newydd ar gyfer cyflenwi gofal iechyd sensitif yng Nghymru. Mae dadleuon da dros gynyddu’r gynrychiolaeth o nyrsys a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill ar grwpiau iechyd lleol ac ar eu pwyllgorau gweithredol. Fodd bynnag, mae’n bwysig inni barhau â’r rhesymoli mewn grwpiau iechyd lleol a’u pwyllgorau gweithredol am fod perygl y bydd y grwpiau’n rhy fawr ac anhylaw drwy ychwanegu mwy o bobl atynt. Yng ngoleuni’r profiad a geir yn y blynyddoedd nesaf hyn, efallai y gallem ailystyried strwythur grwpiau iechyd lleol ac edrych ar y broblem o bob ochr yn hytrach na chyflwyno’n gofynion yn raddol. Mae hynny’n ffordd fwy effeithlon a rhesymegol ymlaen.

Soniodd Dai Lloyd am yr angen i gwtogi ar nifer y lefelau yn y gwasanaeth iechyd. Bydd y rhai ohonom a fu yn y gwasanaeth iechyd yn ddigon hir yn cofio adeg pan oedd gennym ychydig o lefelau yn y gwasanaeth iechyd. Yr oedd gennym wasanaeth iechyd gorchymyn-a-rheoli canoledig cyn 1990, lle’r oedd cynllunio’r gwasanaeth iechyd bron yn fater o ymateb i anghenion y proffesiynau uchel eu bri yn y sector ysbytai. Drwy gyflwyno’r rhaniad rhwng y comisiynydd a’r darparwr yr ydym mewn gwirionedd yn cyflwyno tyndra ac felly’n caniatáu gwasanaeth sydd yn fwy seiliedig ar anghenion ac yn fwy sensitif iddynt. Ni fyddem wedi cael y sensitifrwydd hwnnw pe baem wedi parhau â rheolaeth yr awdurdodau iechyd dros yr ysbytai. Nid yw’r system honno wedi gweithio’n dda yn y gorffennol.

Mae fy mhrif bwynt yn ymwneud â phwysigrwydd y cysylltiadau newydd rhwng gofal iechyd a llywodraeth leol. Ers cyhoeddi Adroddiad Black yn 1980 a’i wahardd bron gan y Llywodraeth flaenorol, mae’n eglur, fel y dywedodd Ron Davies, nad yn y gwasanaeth iechyd y ceir y prif benderfynyddion ar iechyd pobl ond yn eu hamgylchiadau cymdeithasol ac economaidd. Po fwyaf fydd yr anghydraddoldeb mewn amgylchiadau cymdeithasol, mwyaf fydd y gwahaniaethau o ran iechyd. Un o gryfderau’r Papur Gwyn hwn yw ei fod yn cydnabod y gwironedd hwn ac yn rhoi rôl bwysig i awdurdodau lleol er mwyn ymdrin â phenderfynyddion afiechyd, yn enwedig drwy ddatblygu cynghreiriau iechyd lleol.

Dechreuodd llywodraeth leol ddatblygu ym Mhrydain tua 100 mlynedd yn ôl, ac un o’r prif symbyliadau oedd yr angen i ymdrin â iechyd gwael y dosbarth gweithiol. Mae’r angen hwnnw’r un mor berthnasol heddiw. Treuliasom lawer o amser yn y Cynulliad yn ymdrin â mentrau niferus y Llywodraeth i wrthweithio’r anghyfiawnderau hyn ac ymdrin â’r pwerau a roddwyd i awdurdodau lleol er mwyn ceisio cynyddu eu gallu i ddelio ag achosion afiechyd wrth eu gwraidd. Y rôl arweiniol a roddwyd i awdurdodau lleol wrth drafod penderfynyddion afiechyd yw un o ddarpariaethau pwysicaf y Ddeddf Iechyd 1999.

Mae Deddf Iechyd 1999 yn hybu cydweithredu gweithredol helaethach rhwng gofal iechyd a gofal cymdeithasol. Mae hon yn agwedd arall sydd i’w chroesawu. Ers 1994, mae gan awdurdodau lleol rôl arweiniol wrth ddarparu gofal yn y gymuned. Yr oedd un ystadegyn diweddar yn dangos bod awdurdodau lleol yn gyfrifol am gomisiynu tua 40 y cant o’r gofal nyrsio ym Mhrydain drwy ddarparu cartrefi nyrsio ac yn y blaen. Mae angen i awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd gydweithio wrth hybu iechyd yn y gymuned. Ceir traddodiad yr un mor hir o wasanaethau iechyd a llywodraeth leol yn ceisio cydweithredu mewn meysydd fel anawsterau dysgu, salwch meddwl a gwasanaethau plant. Er gwaethaf y gofyniad statudol am gyd-bwyllgorau ymgynghorol, y gwir yw nad oedd y rhain wedi ateb yr angen yn y rhan helaethaf o achosion. Nid oeddent yn cyflenwi’r math o lywodraeth integredig gydgysylltiol y mae angen taer amdani yn y gwasanaethau hyn. Mae Deddf Iechyd 1999 yn rhoi sylw i’r mater hwnnw ac yn darparu fframwaith cyfreithiol newydd fel y gall gwasanaethau iechyd a llywodraeth leol weithio gyda’i gilydd i fynd i’r afael â’r materion hyn. Mae’n rhoi pwerau hefyd ar gyfer cydgomisiynu a chyd-ddarparu gwasanaethau, cyllidebau ar y cyd ac yn caniatáu i naill ai gwasanaethau iechyd neu lywodraeth leol fod yn arweinydd neu’n asiantaeth sengl, yn ôl yr amgylchiadau lleol, wrth ddarparu’r elfennau gofal hyn.

Mae Deddf Iechyd 1999 yn caniatáu cyfuniad newydd o ofal iechyd a gofal cymdeithasol, nid yn unig wrth ddarparu gofal a thriniaeth mewn ysbytai ond hefyd wrth ymdrin â phenderfynyddion afiechyd. Oherwydd hynny dylid ei chroesawu.

Fel y dywedodd Dai Lloyd a Geraint Davies, mae agweddau ar Ddeddf Iechyd 1999 a’i goblygiadau i Gymru y mae Plaid Cymru yn eu croesawu. Un maes a welwn yn un cadarnhaol ac y carem weld datblygu pellach arno yw partneriaethau, yn enwedig ar lefel leol ond hefyd ar lefel ranbarthol a chenedlaethol. Croesawn y cyfeiriad yn y cynnig at ofalwyr, sydd yn awgrymu, heb ddatgan yn uniongyrchol, eu rôl fel derbynwyr a hefyd fel partneriaid wrth ddarparu gofal iechyd. Mae’n holl bwysig, wrth ddatblygu polisïau gofal iechyd, fod y Cynulliad yn llwyr gydnabod y cyfraniad mawr a wneir gan ofalwyr i wasanaeth iechyd gwladol Cymru. Mae’r cyfraniad hwn yn werth tua £34 biliwn yn y DU gyfan.

A ellir cyfeirio atom yn ôl priod enw ein plaid, Lywydd?

Mater o derminoleg yw hyn, Llywydd. Yr wyf mewn penbleth ynghylch a yw Plaid Cymru’n cyfeirio at Brydain ynteu at Gymru fel ‘nation’ yn ‘national health service’. Hoffwn—

Er mwyn egluro, Lywydd, y genedl y byddaf fi’n cyfeirio ati bob amser yw cenedl y Cymry.

Dychwelaf at yr hyn yr oeddwn yn ceisio ei ddweud. Mae’n bwysig inni gydnabod gofalwyr yn bartneriaid wrth ddarparu’r gwasanaeth iechyd ac nid yn rhai sydd yn ei dderbyn yn unig. Rhaid inni sicrhau bod Strategaeth Gofalwyr Genedlaethol Cymru yn gwireddu hynny.

Wrth ymgynghori a chynnwys y sector gwirfoddol, ar lefel leol ac ar lefelau eraill, mae’n bwysig bod y grwpiau a gynrychiolir, gan gynnwys yr holl grwpiau yn ein cymunedau, yn cael eu derbyn yn bartneriaid gweithredol. Pan ddechreuodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol drafod y strategaeth 20-mlynedd, nid fi oedd yr unig un a oedd yn bryderus o glywed na fu ymgynghori uniongyrchol â grwpiau sydd yn cynrychioli cymunedau du a lleiafrifoedd ethnig, ac nad ystyriwyd eu hanghenion. Yr ydym ni fel Pwyllgor a’n swyddogion wedi dysgu’n dda o’r wers honno. O hyn ymlaen rhaid inni sicrhau na fydd y Cynulliad na neb arall sydd yn penderfynu ar ofal iechyd yng Nghymru yn anwybyddu buddiannau iechyd cymunedau lleiafrifoedd ethnig. Yn yr un modd, rhaid inni sicrhau y bydd y deunyddiau ymgynghori a hybu iechyd a gynhyrchir gan grwpiau iechyd lleol, ymddiriedolaethau, awdurdodau iechyd a’r Cynulliad ar gael mewn ieithoedd lleiafrifoedd ethnig ac ar ffurfiau sydd yn hygyrch i bobl anabl, fel braille, print bras neu dâp clywedol.

Yn olaf, rhaid inni weithredu’n fwy egnïol i gynnwys cleifion fel partneriaid llawn wrth ddatblygu polisi iechyd. Ddoe bûm mewn cyfarfod yn f’etholaeth gyda swyddogion yr awdurdod iechyd a grŵp cleifion canser—grŵp yr wyf yn falch bod Jane Hutt wedi cyfarfod ag ef hefyd. Aeth swyddogion yr awdurdod iechyd o’r cyfarfod a’u barn wedi newid ar y maes polisi a drafodwyd. Yr oedd y grŵp cleifion yn teimlo fod dyfodiad y Cynulliad eisoes wedi newid barn ac agweddau biwrocratiaid iechyd tuag atynt fel cleifion. Dyna un o’r pethau a gyflawnwyd gan y Cynulliad. Rhaid inni sicrhau ein bod yn datblygu’r dechreuad da hwn a bod barn y rhai sydd yn derbyn gofal iechyd yn ganolog ym meddwl pawb sydd yn datblygu polisi iechyd.

Croesawn y pwyslais yn y cynnig ar ddyletswydd y Cynulliad i roi arweiniad strategol ym mhob mater gofal iechyd. Wrth ddatblygu gwasanaeth iechyd gwladol i Gymru rhaid inni ddechrau ar lefel gofal cymunedol a sylfaenol. Yn y pen draw bydd arnom angen mwy o adnoddau i ddiwallu ein hanghenion mwy. Yn y cyfamser, rhaid inni ddefnyddio’r adnoddau sydd gennym i’r eithaf a sicrhau y ceir ymgynghori effeithiol a rheolaidd â’r rhai yr effeithir arnynt fwyaf a’u bod wedi eu cynnwys ar bob lefel.

Ni fydd yr un ohonom yn anghytuno â safbwynt cyffredinol y ddogfen. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni roi gwleidyddiaeth ystumiau o’r neilltu pan soniwn am iechyd a dulliau i wella iechyd pobl Cymru. Mae hynny’n ddyletswydd sydd gennym tuag at bobl Cymru, am fod iechyd yn fater mor hanfodol. Nid oes dim sydd yn bwysicach i rywun na’i iechyd. Byddwn oll yn dioddef o’r un problemau iechyd, ond bod llinell derfyn rhwng y breintiedig a’r difreintiedig. Y cymunedau tlotaf sydd yn dioddef yr iechyd gwaethaf neu, fel y dywedodd y Sefydliad Ymchwil Amgylcheddol mewn papur yn 1998—‘Mae tlodi’n eich gwneud yn sâl’.

Na foed inni addurno hyn â geiriau ffansi am anghydraddoldebau a chymunedau wedi eu hallgáu’n gymdeithasol. Gadewch inni siarad yn blaen. Mae tlodi’n eich gwneud yn sâl. Fel y dywedir yn y ddogfen y cyfeiriais ati cynt, mae nifer fawr o astudiaethau yn y Deyrnas Unedig ac UDA wedi dangos yn gyson fod lle rhywun yn y drefn gymdeithasol yn effeithio’n gryf ar iechyd a hyd einioes. Ymddengys ei bod wedi ei hen brofi mai tlodi a statws cymdeithasol yw’r ffactorau penderfynu pwysicaf mewn iechyd, yn bwysicach hyd yn oed nag ysmygu.

Soniodd Brian Gibbons am Adroddiad Black, y cyhoeddiad gan Syr Donald Black yn 1980 a ddisgrifiodd yr anghydraddoldebau iechyd ym Mhrydain. Ei gasgliad oedd bod anghydraddoldebau pendant o ran iechyd rhwng y dosbarthiadau cymdeithasol ym Mhrydain. Aeth Black mor bell â datgan,

Cafwyd llawer o astudiaethau wedyn sydd yn ategu canfyddiadau Adroddiad Black, fel astudiaethau Whitehall ac, yn ddiweddarach, yr adroddiad gan Syr Donald Acheson, yr Ymchwiliad Annibynnol i Anghydraddoldebau mewn Iechyd, a gyflwynwyd i’r Senedd y llynedd.

Mae’r holl astudiaethau hyn yn cadarnhau bod tlodi’n eich gwneud yn sâl. Felly, croesawaf y dadleuon a gawsom hyd yn hyn ar ddieithrwch cymdeithasol a thlodi. Gwnaethom gynnydd yn hyn o beth.

Fy mhrif bwynt yw bod rhaid inni gydweithio i ffurfio partneriaethau cryf ac edrych yn strategol ar wella iechyd pobl yng Nghymru. Os ydym i gyflawni’r nodau a’r amcanion a osodir yn ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ a gwireddu potensial Deddf Iechyd 1999 yng Nghymru, rhaid inni roi’r gorau i feddwl dros dymor byr ac i ffraeo gwleidyddol a dod yn ôl at y diwylliant o gynwysoldeb a phartneriaeth.

Yr ydym yn symud ymlaen i fileniwm newydd. Mae gwedd gofal iechyd yn newid o dan Ddeddf Iechyd 1999. Bydd yn rhoi i’r NHS y cyfeiriad y mae arno’i angen i gamu’n hyderus i’r ganrif nesaf, ar yr amod y rhoddwn arweiniad strategol o’r Siambr hon pan fydd angen hynny.

Croesawaf sefydlu strwythurau newydd yn y gwasanaeth iechyd o ganlyniad i’r Ddeddf hon, fel y grwpiau iechyd lleol. Yn awr gallwn ffurfio partneriaethau cryf rhwng yr holl gyrff perthnasol er mwyn rhoi ystyriaeth strategol i ataliad yn hytrach na thriniaeth. Gallwn ddechrau rhoi sylw i’r anghydraddoldebau ym maes iechyd o safbwynt cydgysylltiol hollgynhwysol yn hytrach na’u hystyried ar wahân yn unig. Croesawaf sylwadau Ron Davies ynghylch ymagwedd fwy cyfannol at iechyd.

Anghytunaf â gwelliant 1 David Melding ynghylch y drefn cyllidebau meddygon teulu, oherwydd bu hynny’n orfiwrocrataidd ac mae’n groes i weithio mewn partneriaeth.

Fel Aelodau o’r Cynulliad, gallwn helpu i ddarparu ffocws er mwyn hybu partneriaethau. Gallwn hefyd gefnogi diwylliant newydd ar gyfer hybu iechyd ac ymwybyddiaeth o iechyd yng Nghymru. Mae hynny’n rhan o’n rôl. Dylem ymddiddori’n frwd yng ngwaith y grwpiau iechyd lleol. Mae eu nodau’n debyg i’r nodau y dylem ni eu harddel fel Cynulliad a dylai hynny fod yn ddilyniant i’r Ddeddf Iechyd.

Croesawaf y ffaith fod y grwpiau iechyd lleol yn ystyried datblygiad gofal sylfaenol. Fe’u cynorthwywyd yn y dasg honno gan y papur a drafodwyd gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ychydig wythnosau’n ôl, ‘Tuag at Strategaeth Gofal Sylfaenol’.

Maent yn ymwneud hefyd â rheolaeth glinigol ac ansawdd, comisiynu a datblygu gwasanaethau, rheoli a thechnoleg gwybodaeth ac, yn bwysicaf oll efallai, rôl y partneriaethau cyhoeddus, gan sicrhau bod y cyhoedd a defnyddwyr y gwasanaeth iechyd yn gallu bod yn gysylltiedig â chynllunio gwasanaethau. Mae hynny’n hanfodol ac fel Aelodau o’r Cynulliad mae’n rhaid inni wneud cymaint ag y gallwn i gefnogi hynny.

Pwyslais y Ddeddf Iechyd ar bartneriaethau, cydweithio a threfniadau ar y cyd yw’r ffordd iawn ymlaen er mwyn helpu i leihau anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru.

Yr wyf yn sicr bod pawb ohonom wedi darllen y cyhoeddiad diweddar gan Dr Stephen Monaghan, Jane Davidson a David Bainton Freeing the dragon: new opportunities to improve the health of the Welsh people, lle maent yn dadlau,

‘Mae angen dull newydd o weithredu felly, sydd yn ymdrin ag achos sylfaenol problemau iechyd lleol.’

Mae pawb yng Nghymru am weld hynny’n digwydd yn y gwasanaeth iechyd yn y ganrif nesaf. Er y bydd y mecanweithiau a sefydlwyd gan Ddeddf Iechyd 1999 yn cyflawni hynny i ryw raddau, mae’n rhaid inni sicrhau bod materion iechyd ac anghydraddoldeb ar ben yr agenda o hyd yng Nghaerdydd ac yn San Steffan.

Bu hon yn ddadl werthfawr. Dangosodd nad yw Deddf Iechyd 1999 ond yn rhan o ymgyrch lawer ehangach dros newid yng Nghymru. Mae’n cynnig cyfleoedd i ddatblygu ein cryfderau a bod yn wahanol. Mae’n rhoi her inni ddatblygu safbwynt strategol ar y modd y dylid trefnu’r NHS. Mae hefyd yn rhoi cyfleoedd inni ddatblygu atebion lleol a Chymreig i broblemau Cymreig.

Soniodd Christine am yr her holl bwysig o weithio mewn partneriaeth a chwalu’r rhwystrau a godwyd ac a atgyfnerthwyd pan gyflwynwyd y rhaniad rhwng y prynwr a’r darparwr gan y Llywodraeth flaenorol. Mae’n ddiddorol bod David Melding yn hiraethu am y dyddiau hynny. Fel llawer yn y Siambr hon, nid wyf yn hiraethu am ddyddiau’r farchnad. Ni ddylasai’r gwasanaeth iechyd erioed fod wedi cael ei yrru a’i weithredu fel marchnad. Yr oedd y drefn cyllidebau meddygon teulu’n afresymegol ac yn annheg. Ni chynhwysai ond rhai cleifion yng Nghymru. Yr ydym wedi rhyddhau £9.2 miliwn drwy derfynu’r drefn cyllidebau meddygon teulu, ac fe’i dosbarthwyd ym mhob rhan o Gymru. Mae hynny’n ddyraniad adnoddau sydd yn seiliedig ar anghenion iechyd a chymdeithasol, nid ar ffocws ideolegol cul.

Mae gennych bob hawl i ddadlau bod y drefn cyllidebau meddygon teulu’n creu system ddwy-lefel. Dyna oedd y brif feirniadaeth a wnaeth niwed i’m plaid. Fodd bynnag, yr oedd dros 50 y cant o bobl Cymru o dan bractisiau â chyllideb. Nid rhai’n unig. Mae hynny’n nifer fawr o bobl.

Yr oedd yn anghyfartal o ran dyrannu adnoddau. Dywedodd David Melding ei fod yn cefnogi’r cyfleodd newydd i grwpiau iechyd lleol. Mae meddygon teulu yn rheng flaen y gyfundrefn newydd. Maent yn croesawu’r cyfle i weithredu mewn timau ac i gomisiynu gwasanaethau a phartneriaethau gyda’u hawdurdodau lleol, gweithwyr iechyd proffesiynol eraill, y sector gwirfoddol a lleygwyr. Mae hyn yn gyfle newydd ac, ar ôl siarad gyda meddygon teulu ym mhob cwr o Gymru a chyda’r ddau sydd yn y Siambr hon, gwn fod y meddygon teulu sydd am sicrhau’r dyfodol gorau i’r gwasanaeth iechyd yn gweld hyn yn gyfle aruthrol a fydd yn eu helpu i ymdrin â’r argyfyngau a’r trafferthion a wynebant bob dydd pan fydd gwelyau wedi eu blocio, diffyg cyfathrebu gyda gwasanaethau cymdeithasol a diffyg gofal integredig. Mae diffyg gwasanaeth di-fwlch.

Cyfeiriaf sylw David Melding yn ôl at y ffaith bwysig ein bod bellach yn mabwysiadu gwasanaeth di-fwlch. Mae’n holl bwysig inni gael strategaeth ar gyfer comisiynu a gwasanaeth di-fwlch fel y gŵyr pobl na fydd yn rhaid iddynt fynd drwy ymddiriedolaethau, ymerodraethau a sefydliadau dirifedi i gael y gofal iechyd a chymdeithasol y mae arnynt ei angen. Rhaid inni gydnabod bod meddygon teulu’n croesawu’r ffordd ymlaen a bod y rhaniad rhwng y prynwr a’r darparwr yn peri cynnen. Magai ddrwgdybiaeth, awydd i ehangu terfynau a dyrannu negyddol ar adnoddau iechyd, gan roi ysbytai yn erbyn ei gilydd.

Yr oedd iechyd meddwl ar ei golled yn arbennig yn y farchnad ac yn y system farchnad fewnol. Mae’n holl bwysig inni ymdrin â’r agweddau hynny ar ofal lle na fydd pobl mor uchel eu cloch. Mewn iechyd meddwl, ni fydd pobl yn codi llais ynghylch yr angen i ddatblygu rhaglenni gwella iechyd priodol sydd yn cydnabod anghenion pobl yn y cymunedau.

Bellach mae gennym gytundebau tymor-hir sydd yn llawer mwy effeithiol na biwrocratiaeth y drefn cyllidebau meddygon teulu. Ni chytunwn fyth. Fodd bynnag, gellwch roi hyn yn eich llyfrau hanes. Nid oedd y drefn cyllidebau meddygon teulu’n gweithio, David Melding, ac yn awr mae gennym gyfleoedd newydd gwirioneddol.

Cyfeiriaf at rai o’r gwelliannau eraill. Cefnogaf welliant 2 gan ei fod yn amlinellu’r hyn yr ydym yn anelu ato. Cyfeiriodd David Melding at aelodaeth y grwpiau iechyd lleol. Yr ydym yn ystyried cyfeiriadau posibl ar gyfer datblygu grwpiau iechyd lleol. Nid ydym am sôn am statws grwpiau gweithredol. Mae grwpiau iechyd lleol yn dimau o bobl sydd yn helpu i ddatblygu, comisiynu a darparu gwasanaethau. Ni ddylid eu gweld fel pe baent â hierarchiaeth oddi mewn iddynt.

Soniodd Kirsty am y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth. Cyfarfûm ag aelodau o’r proffesiynau hynny’n ddiweddar mewn cynhadledd yng Nghasnewydd a thrafodasom y mater hwn. Rhoddais ar ddeall i’r grwpiau iechyd lleol y bydd yn rhaid iddynt gymhwyso arbenigedd y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth at bob rhaglen gwella iechyd. Mae hynny’n golygu mwy na siarad â hwy. Mae’n golygu ymgynghori â’r grwpiau ymgynghorol a ddatblygwyd gan y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth fel y gallant ddylanwadu ar y rhaglen gwella iechyd. Felly, ni ddylem gael ein dal yn ôl gan y manylion, er y byddwn yn derbyn ysbryd gwelliant 2 i’r graddau ein bod yn ystyried sut y gall grwpiau iechyd lleol fod mor gynhwysol â phosibl.

Cyfeiriaf at welliant 4. Mae’r Llywodraeth yn ystyried y trefniadau ar gyfer rheoleiddio gofal iechyd preifat yn y dyfodol a bydd yn rhaid ymgynghori ar hynny. Mae felly’n gynamserol inni gefnogi’r gwelliant. Yr ydym yn ystyried yr angen i reoleiddio gofal iechyd preifat. Bydd rhai sydd yn derbyn gofal iechyd preifat drwy’r NHS wedi eu cynnwys gan y Comisiwn Gwella Iechyd.

A ydych yn credu, felly, ei bod yn dderbyniol nad yw rhai cleifion yng Nghymru a drinnir mewn cyfleusterau preifat, yn unol â’u hawl democrataidd, yn ddarostyngedig i’r un gwiriadau ansawdd â chleifion yr NHS? Oni chredwch ei bod yn ddyletswydd arnom i warchod yr holl gleifion yng Nghymru pa un a drinnir hwy gan yr NHS neu mewn lleoliad preifat?

Dyna’r rheswm dros yr ymgynghori. Mae’r Llywodraeth yn ystyried trefniadau ar gyfer archwilio a rheoleiddio gofal preifat. Mae lle pendant i hynny ar yr agenda. Fodd bynnag, fe sefydlwyd y Comisiwn Gwella Iechyd i edrych ar wasanaethau’r NHS. Mae mesur ansawdd yn holl bwysig a dyna’r hyn y dylem roi sylw iddo.

Diolchaf i’r holl gyfranwyr am eu safbwyntiau cadarnhaol ar bartneriaethau a’r cyfleoedd y maent yn eu darparu. Soniodd Helen Mary Jones am yr angen i gynnwys materion fel y Strategaeth Gofalwyr Genedlaethol, anghenion lleiafrifoedd du ac ethnig a moesoldeb. Y rhaglenni gwella iechyd sydd yn llywio’r modd y darparwn ein gwasanaethau. Rhaid eu profi yn ôl materion sydd yn berthnasol i’r anghenion amrywiol yng Nghymru, gan gynnwys gofalwyr a’r sector gwirfoddol. Mae gan ofalwyr lais cryf yn y Cynulliad eisoes ac fe drafodir y Strategaeth Gofalwyr Genedlaethol cyn hir yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Diolch i Brian Gibbons, Ron Davies, Christine Chapman ac eraill am dynnu sylw at y darlun ehangach. Mae’r Ddeddf Iechyd yn un rhan o ateb ehangach. Mae ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ yn rhoi’r cyfleoedd inni fynd i’r afael ag afiechyd a thlodi. Os na wnawn hynny, ni fyddwn yn ymdrin â’r rhestrau aros. Dywedwyd wrthyf ers fy niwrnod cyntaf yn Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ‘Er mwyn popeth, ewch ymlaen â’r gwaith mawr o wella iechyd pobl Cymru.’

Yn chwarter cyntaf y flwyddyn hon, rhoddwyd triniaeth i 3,500 yn fwy o bobl nag yn yr un cyfnod y llynedd. Rhaid inni roi’r lle amlycaf i’r agenda gwella iechyd dymor hir. Mae cynghreiriau a phartneriaethau iechyd lleol gyda llywodraeth leol yn darparu’r cyfleoedd a’r symbyliad inni ddelio â’r materion hynny.

Mae gennym agenda arbennig ar gyfer Cymru. Pam y dylem fod yn amddiffynnol am hynny? Nid gwleidyddiaeth bleidiol mohoni. Dylem fod yn falch o’n hagenda.

If we are discussing an agenda for Wales, would you agree that we must have plans for a health service through the medium of Welsh for those who wish to have it? Do you also agree that we need to ensure that the health service invests a great deal more money in such things as NHS Direct to ensure that there is Welsh language software available for treating patients and for discussing issues with patients?

Mae hynny’n rhan o agenda gwella iechyd sydd yn cydnabod amrywiaeth Cymru a’r angen i sicrhau y gall cleifion dderbyn gwybodaeth drwy’r Gymraeg oddi wrth y rhai yn y gwasanaeth sydd yn gweithio gyda hwy. Mae’n holl bwysig inni gofio hynny a rhaid rhoi sylw i hynny yn ein rhaglen gwella iechyd. Mae’n derbyn sylw wrth inni weithredu NHS Direct mewn modd sydd yn arbennig i Gymru. Bydd yn wasanaeth dwyieithog. Bydd angen inni ei drafod ymhellach. Nid ydym am gael datganoli er mwyn datganoli. Nid ydym am sefydlu cyrff ar wahân. Yr ydym am geisio cwtogi ar nifer y cyrff cyhoeddus a biwrocratiaethau yng Nghymru, nid cael ychwaneg ohonynt er mwyn gwleidyddiaeth bleidiol. Mae pobl am gael atebion yn eu cymunedau. Maent am gael gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol sydd yn diwallu eu hanghenion. Maent am wybod bod y Cynulliad yn gofalu am eu gwasanaethau ac yn eu datblygu. Maent am wybod bod llywodraeth leol yn cydweithredu ar lefel leol gyda phobl sydd yn gweithio yn y gwasanaeth a chyda’r awdurdodau iechyd er mwyn gweithredu strategaethau lleol. Na foed inni fychanu’r ffaith ein bod yn wahanol yng Nghymru. Yr ydym yn ymdrin â materion fel gwasanaethau canser. Mae gennym dargedau am ganser y fron sydd yn gryfach na’r rhai a osodwyd yn Lloegr. Mae gennym fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer canser ceg y groth. Yr ydym yn datblygu ein strategaethau iechyd meddwl. Mae gennym grŵp ymgynghorol ar wasanaethau canser, sydd yn gwneud cynnydd rhagorol.

Yr ydym yn cymryd camau breision yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae gennym strategaeth gofal sylfaenol. Yr ydym wedi trafod y ffaith nad ydym yn symud tuag at ymddiriedolaethau gofal sylfaenol gan fod gennym grwpiau iechyd lleol ac yr ydym am roi cyfle iddynt ddatblygu mewn partneriaeth. Dylem gydnabod ein bod yn gweithredu’n wahanol yng Nghymru, ac nid gweithredu er mwyn gweithredu, ond er mwyn cael atebion Cymreig i broblemau Cymreig. Yr ydym hefyd wedi cwtogi ar nifer yr ymddiriedolaethau fel na fydd y biwrocratiaethau’n flaenaf ar yr agenda. Fe lywir yr ymddiriedolaethau gan ein hagenda, gan ein rhaglenni gwella iechyd lleol a chan y ffaith fod cefnogaeth ddeddfwriaethol gennym drwy’r Ddeddf Iechyd a fydd yn peri inni weithio’n llawer mwy strategol yng Nghymru gan wrthweithio treftadaeth y farchnad fewnol gynhennus a ddinistriodd gyfleoedd i bobl yng Nghymru gan waethygu’r ystadegau iechyd. Rhaid inni herio hynny drwy’r Cynulliad hwn.

Gofynnaf am bleidlais gadarnhau.