Yr wyf yn falch o gynnig y cynnig hwn. Gobeithio yr anogwn ddadl gadarnhaol, agored ar chwaraeon. Yr wyf yn nodi pwysigrwydd chwaraeon mewn sawl agwedd o fywyd Cymru. Gofynnaf i’r Cynulliad yn benodol nodi’r strategaeth a gyhoeddwyd gan Gyngor Chwaraeon Cymru a chymeradwyo ei agwedd at ddatblygiad chwaraeon yng Nghymru. Cawsom i gyd gopi o’r ddogfen ‘Strategaeth ar gyfer Chwaraeon yng Nghymru’ ddiwedd mis Mai eleni. Gobeithiaf y cawsoch amser i’w darllen ac ystyried ei negeseuon. Mae copïau ar gael yn y Llyfrgell ac mae hefyd ar wefan Cyngor Chwaraeon Cymru.

Yr wyf wedi dweud sawl gwaith ers fy mhenodi i’r Cabinet fod agweddau fy mhortffolio sydd a wnelont â’r celfyddydau, chwaraeon, diwylliant a’r iaith Gymraeg cyn bwysiced, yn eu ffordd eu hunain, â’r agweddau addysg a hyfforddiant. Yr wyf yn cymryd fy nghyfrifoldebau am holl agweddau fy mhortffolio o ddifrif. Yr wyf yn siŵr y byddwn erbyn diwedd y ddadl heddiw i gyd yn sylweddoli mor bwysig yw chwaraeon i Gymru.

Mae chwaraeon yn chwarae rhan arwyddocaol yn yr economi, mewn cyflogaeth ac mewn twristiaeth. Mae Cwpan Rygbi’r Byd yn enghraifft o’r rôl arwyddocaol y gall chwaraeon ei chwarae yn ein heconomi ac o ran codi proffil y genedl ar lwyfan y byd. Gall chwaraeon chwarae rôl bwysig o ran cyflawni rhai o flaenoriaethau eraill y Cynulliad fel cynhwysiant cymdeithasol, dinasyddiaeth weithredol a gwella iechyd.

Er nad yw arwyddocâd chwaraeon i economi Cymru bob amser yn hawdd ei adnabod nac yn cael ei dderbyn gan bawb, mae llawer o enghreifftiau i brofi’r ffaith. Yn 1993, amcangyfrifwyd fod 21,500 o bobl wedi’u cyflogi mewn gwaith cysylltiedig â chwaraeon yng Nghymru. Mae hynny’n fwy nag mewn peirianneg fecanyddol neu mewn bancio a chyllid. Yn yr un flwyddyn, yr oedd gwariant defnyddwyr ar bethau cysylltiedig â chwaraeon dros £364 miliwn. Disgwylir y bydd Cwpan Rygbi’r Byd wedi cyfrannu rhyw £40 miliwn i’r economi leol. Mae Cymru’n profi y gall lwyfannu rhai o ddigwyddiadau mwyaf y byd. Mae i hyn fanteision economaidd, cymdeithasol a diwylliannol sylweddol yn y tymor byr a hir fel ei gilydd. Mae diddordeb y cyfryngau mewn digwyddiadau o’r fath yn helpu i amlygu Cymru a’i hyrwyddo i gynulleidfa fyd-eang. Bu Stadiwm y Mileniwm yn ganolbwynt digwyddiad mawr ac mae’n gyfleuster o safon ryngwladol. Yn gynharach yr wythnos hon, cefais y cyfle i fynd i Glwb Pêl-droed Wrecsam i ddathlu agor eisteddle newydd sydd bellach yn darparu cyfleuster safonol yn y gogledd.

Mae’r Cynulliad eisiau creu a chynnal cymdeithas sydd yn annog cynhwysiant ac yn mynd i’r afael â gwreiddiau achosion amddifadedd cymdeithasol. Mae gan chwaraeon rôl allweddol wrth hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol ac wrth fynd i’r afael â phroblemau dieithrwch cymdeithasol. Yr ydym yn dod yn fwyfwy ymwybodol o’r rôl trawsbynciol y gall chwaraeon ei chwarae yn y meysydd hyn. Yr oedd adroddiad diweddar gan y Llywodraeth yn edrych ar gyfraniad y celfyddydau a chwaraeon at adnewyddu cymdogaethau. Awgrymodd un o brif gasgliadau’r adroddiad y gall y celfyddydau a chwaraeon, drwy ddatblygiad rhaglenni cymunedol, wneud gwahaniaeth i iechyd, torcyfraith, diweithdra ac addysg mewn cymunedau difreintiedig. Mae’r cynllun peilot Pobl mewn Cymunedau, sydd yn targedu cymunedau ynysedig ac wedi’u hamddifadu, yn cydnabod bod gan chwaraeon a gweithgareddau hamdden ran bwysig i’w chwarae yn adfywiad cymunedau. Bydd defnydd strategol ar arian loteri drwy Sportlot a chronfa’r Cyfleoedd Newydd yn ymdrin â rhai o broblemau dieithrwch cymdeithasol. Mae newidiadau yn neddfwriaeth y loteri’n ei gwneud hi’n haws i Gyngor Chwaraeon Cymru hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol yn uniongyrchol drwy dargedu mwy wrth ddosbarthu arian loteri.

Gall chwaraeon a gweithgareddau corfforol, o’u gwneud am hwyl neu mewn ymgais tuag at ragoriaeth, chwarae rôl allweddol mewn creu cymunedau iach. Mae’r Papur Gwyrdd ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ a’r fframwaith strategol a luniwyd yn sgîl hynny yn amlinellu strategaeth sydd yn anelu at leihau anghyfartaleddau iechyd a gwella iechyd a lles yng Nghymru. Mae’n cydnabod y cyfraniad arwyddocaol y gallai chwaraeon a gweithgaredd corfforol ei wneud i wella iechyd. Fodd bynnag, mae’r ddogfen yn cydnabod y bydd angen cydweithredu aml-asiantaeth os am gyflawni dyheadau’r strategaeth. Yr wyf yn falch, felly, o gyhoeddi bod yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a minnau wedi cytuno gyda Chyngor Chwaraeon Cymru y dylent alw ynghyd a rhannu tasglu, yn cynnwys amrediad eang o gyrff ac asiantaethau gyda diddordeb yn y maes hwn. Nod cyffredinol y tasglu fydd sefydlu cynlluniau clir a gwella’r modd y cydgysylltir mentrau i hybu ffyrdd egnïol o fyw a mwy o weithgaredd corfforol. Fel cam cyntaf, mae Jane Hutt a minnau wedi gofyn i’r Cyngor adrodd yn ôl cyn hir gyda chynigion ar gyfer aelodaeth, awgrymiadau ar gyfer cylch gorchwyl a chynllun gweithredu amlinellol i’r tasglu. Mae Jane a mi’n edrych ymlaen at weithio gyda’r Cyngor a’i bartneriaid ar y fenter bwysig a chyffrous hon.

Lansiwyd ‘Pobl Ieuainc yn Gyntaf: Strategaeth ar gyfer Chwaraeon yng Nghymru’ eleni a chafodd ei chymeradwyo cyn sefydlu’r Cynulliad. Heddiw cawn y cyfle i nodi’r strategaeth, dadlau materion chwaraeon ac, yn fwy penodol, trafod effaith y Cynulliad ar chwaraeon yng Nghymru.

Mae gweithredu polisi chwaraeon yng Nghymru ers blynyddoedd lawer yn gyfrifoldeb Cyngor Chwaraeon Cymru, corff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Mae’n dda gennyf weld Huw Jones, Prif Weithredwr y Cyngor, yn yr Oriel Gyhoeddus heddiw. Gwn o drafodaethau blaenorol gyda Huw Jones a Gareth Davies, Cadeirydd y Cyngor, eu bod yn frwd i ymateb i agenda’r Cynulliad ac i gydweithio’n agos gyda ni i ddatblygu chwaraeon a pholisi chwaraeon er budd Cymru. Talaf deyrnged i’w gwaith a gwaith y Cyngor.

Sefydlwyd y Cyngor drwy Siarter Brenhinol yn 1972. Ei amcanion yw cynyddu cyfranogiad, codi safonau, gwella cyfleusterau a darparu gwybodaeth a chyngor ar chwaraeon. Amlinellir modd gweithredu’r Cyngor yn ei ddatganiad rheoli a memorandwm ariannol, sydd yn diffinio rolau a chyfrifoldebau’r Cyngor a’r Cynulliad.

Mae’r Cyngor yn derbyn £6.599 miliwn mewn cymorth grant gan y Cynulliad, ac mae’n dosbarthu oddeutu £11 miliwn y flwyddyn ar ran Sportlot yng Nghymru. Mae’r strategaeth yn amlinellu blaenoriaethau a rhaglenni’r Cyngor, a gyflawnir drwy ddefnydd integredig o’r ddwy ffynhonnell gyllid. Mae’r strategaeth yn amlinellu cynlluniau’r Cyngor ac yn pennu targedau clir ar gyfer lefelau cyfranogi mewn chwaraeon, cyflawniad ar lefel ryngwladol, datblygu cyfleusterau a chefnogi cyrff llywodraethu chwaraeon.

Fodd bynnag, ni all unrhyw strategaeth fyth gael ei chofnodi mewn carreg. Mae amserau ac amgylchiadau’n newid, ac mae angen meddwl am strategaeth y Cyngor fel fframwaith y bydd angen ei newid ymhen amser i addasu i amgylchedd newidiol. Mae’n hollbwysig felly fod Aelodau’r Cynulliad yn cael y cyfle i fynegi eu barn a gwneud cynigion. Ni fyddwn yn gallu trafod yr holl faterion heddiw. Fodd bynnag, gobeithiaf y cawn ddadl gadarnhaol a fydd yn sefydlu’n glir y ffordd y mae’r Cynulliad yn dymuno i chwaraeon ddatblygu yn y blynyddoedd sydd i ddod. Fel Ysgrifennydd y Cynulliad sydd â chyfrifoldeb dros chwaraeon, yr wyf yn awyddus i glywed eich syniadau. Yr wyf yn gyfrifol am gyfeiriad cyffredinol y Cyngor drwy gytuno ar ei gynllun corfforaethol bob blwyddyn. Byddaf yn cadw’ch sylwadau chi mewn cof pan gytunaf ar gynnwys cynlluniau corfforaethol y dyfodol gyda’r Cyngor.

Mae’r strategaeth sydd o’n blaenau heddiw yn seiliedig ar wybodaeth sylweddol Cyngor Chwaraeon Cymru, ynghyd ag ymgynghori helaeth gyda holl bartneriaid y Cyngor, a gyflawnwyd yn ystod 1997. Wrth ddatblygu’r strategaeth, cydnabu’r Cyngor yr effaith a gaiff chwaraeon ar iechyd, cynhwysiant cymdeithasol, newid economaidd, addysg a dysgu gydol oes. Mae’r strategaeth yn amlinellu’r modd y caiff y materion hyn eu datblygu ymhellach yng nghyd-destun partneriaethau, gyda chyrff llywodraethol chwaraeon a chlybiau chwaraeon yn arbennig, ond hefyd gyda llywodraeth leol, y sector masnachol, cymunedau, Cyngor Chwaraeon y DU, Sefydliad Chwaraeon y DU, y sector gwirfoddol ac eraill.

Fel yr awgryma teitl y strategaeth, mae’n canolbwyntio i raddau helaeth ar gynyddu cyfleoedd i bobl ifainc. Mae’r strategaeth yn dangos cred, a rennir gennyf fi, y bydd darparu mynediad i chwaraeon i bobl yn eu blynyddoedd ffurfiannol yn golygu y bydd canran uwch o’r boblogaeth yn parhau’n weithredol mewn amrywiaeth o chwaraeon drwy gydol eu hoes. Mae Campau’r Ddraig a Chlwb Cymru’n ddwy raglen newydd gan Gyngor Chwaraeon Cymru sydd yn anelu’n benodol at blant oed ysgol, sydd yn rhoi mwy o gyfleoedd i blant gymryd rhan mewn amrediad ehangach o weithgareddau ac sydd yn anelu at wella cysylltiadau â chlybiau chwaraeon o fewn cymunedau.

Bu cynnydd arwyddocaol ers sefydlu Cyngor Chwaraeon Cymru. Mae tua dwy waith yn fwy o bobl yn cymryd rhan mewn chwaraeon yn awr nag a wnâi yn 1977. Ceir mwy na thair gwaith gymaint o ddigwyddiadau chwaraeon yng Nghymru yn awr nag yn y 1970au, ac mae nifer ac amrediad y cyfleusterau chwaraeon yng Nghymru wedi tyfu’n aruthrol. Ceisia strategaeth Cyngor Chwaraeon Cymru adeiladu ar y gwelliannau hyn a gosod targedau clir ar gyfer gwella o safbwynt cymryd rhan.

Nod y targedau hyn yw cynyddu canran oedolion Cymru sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon i 60 y cant erbyn 2005, cynyddu cyfranogiad rhai 15-24 mlwydd oed mewn chwaraeon i 85 y cant erbyn 2005, haneru’r bwlch rhwng cyfranogiad dynion a merched mewn chwaraeon erbyn 2005, cynyddu’r nifer o fedalau am bob miliwn o’r boblogaeth i 7.5 erbyn 2006 a chynnal safle Cymru yn y Gymanwlad drwy orffen yn drydydd yn y rhestr medalau y pen.

Fel gwlad fach, mae Cymru wedi gwneud yn eithriadol o dda, yn enwedig mewn cystadlaethau unigol ond hefyd gan gyflawni ambell gamp nodedig mewn cystadlaethau tîm. Dywedaf nodedig oherwydd poblogaeth gymharol fach Cymru ac, felly, y nifer gyfyngedig o unigolion sydd ar gael i’w dewis. Fodd bynnag, mae’n debyg fod gennym rywbeth i’w ddysgu oddi wrth Graham Henry sydd wedi llwyddo i ganfod ambell ddull dyfeisgar o gynyddu’r gronfa o chwaraewyr Cymreig. Cymeradwyaf y strategaeth i’r Cynulliad ac edrychaf ymlaen at glywed barn yr Aelodau y prynhawn yma.

I also welcome the Sports Council for Wales’s document ‘Young People First: A Strategy for Welsh Sport.’ I welcome the opportunity to present some comments and ideas to Tom Middlehurst, as the Secretary for Post-16 Education and Training, and to the Assembly. I commend the format and the content of the document. It is understandable and readable, and that is saying a lot these days. The messages are also clear and unambiguous and give worthy attention to sport in contemporary Wales.

We should also welcome the fact that the document draws our attention to the importance of the contribution of sport to a healthy life, and the way it affects our society as a whole. The report emphasises how sport can contribute not only to better health but also to the promotion of social inclusion. Reference is made to how effective provision of sport can reduce offending and help to respond to social and economic change. It is emphasised in the document that special sports provision and policy should be established for deprived areas and for the disadvantaged.

The document also warns how a bad first experience of sports activity can make children dislike sport and, therefore, prevent some people from enjoying the extensive advantages that are associated with an energetic and healthy way of life. I welcome the emphasis on partnerships. The Secretary for Post-16 Education and Training referred to the establishment of this working party and I wish the working party well in the important work of establishing partnerships. Many of our schools find it difficult to achieve everything that they wish to do. Looking increasingly at local authorities, local government bodies, local sports organisations and clubs is certainly taking us in the right direction. I also welcome the objective of creating new links with those who share the vision of a healthier, fitter and more sociable Wales.

The document emphasises the importance of sport for all, analyses the present situation of sports participation and sets targets for the future. I will mention a couple of these targets. The targets underline the differences between the sexes in terms of participation in sport.

Men continue to be more likely to participate in sport than women, with participation percentages of between 53.5 per cent compared with 41.2 per cent in 1997-98. There are serious differences here. As a result, gender inequality still needs to be addressed. The Council aims to reduce that inequality.

Statistics show how the number of people who participate in sport declines with age. I look around the Chamber to see whether we can endorse that. I am sure it is true. The 15 to 24 age group is an important target group because it is essential to develop a skills portfolio in young people from an early age in order to ensure that as few of them as possible turn their backs on sport in later life. This is an important message for the Post-16 Education and Training Committee which will deal with the curriculum developments following the Education and Training Action Group report. I hope that when the Committee comes to discuss the curriculum and the qualifications framework, that particular attention will be paid to these targets. This is an important message. I appeal for your support for amendment 1 which addresses this issue.

We should listen seriously to the appeal and the intention in the report to continue to argue for improvements in the provision of physical education in schools. The message is crucial to the report, to the targets, to the expectations and future objectives. There is a need to argue for these improvements on all levels as a basis for education to live energetically and healthily and the advantages that accrue from that. The message is clear. I quote from the report,

‘More time needs to be devoted to PE within the initial teacher training and the findings of the Office of Her Majesty’s Chief Inspector of Schools, that standards of achievement are less than satisfactory in 50% of PE lessons at key stage 2, need to be addressed.’

That is a statistic to which we should pay attention. The appeal in the report is,

‘Guidance on the minimum number of hours to be contained within such courses need to be established by the Government.’

I hope that we can address that.

If we were to read the strategy under discussion today side by side with the earlier report by the Sports Council for Wales, ‘Time out: is PE out of time and out of resources?’, we would see things that we should be concerned about. The ‘Time out’ report says that the average time available each week to teach the PE curriculum from year 7 to year 11 is substantially less compared to the time available in 1974.

It also mentions the lack of specialist provision for the curriculum and extracurricular activities; that the number of links between schools and external organisations is relatively low and, although the figures have improved recently, a third of the schools do not receive output from external organisations in order to present extracurricular physical education; that little provision is made for extracurricular sports for leisure purposes, and that there is a focus on main team games for more able boys. It is important to involve everyone in physical education, not only concentrating on some. We want perfection and for everyone to excel, but we must ensure that everyone has an opportunity. The report also notes that there is favouritism towards boys at the expense of girls with a ratio of 5:3, and that only half of the Valleys’ schools receive external support to deliver extracurricular activities.

A number of other concerns are mentioned in the report, such as the tendency to provide less physical education as children become older and the low number of children who study physical education in the sixth form. That is a matter for concern. Side by side with that there is the depreciation of equipment and the lack of maintenance of grounds and equipment. These are the kind of issues that can cause concern for someone managing a school. I acknowledge the current programme’s extra funding for schools, and I hope that things will improve in that sector. However, there is currently cause for concern.

There are positive points in the report and we should also look at those. It is obvious that physical education has been under pressure in recent years. We should all agree on that. You are aware of things that have happened in our schools, and sport has not been the same since the dispute with the teachers. Contracts and specific hours have been prescribed since then, and difficulties have arisen as a result. I do not disparage them, but academic achievements place great pressure on schools. What, therefore, are the priorities? The head and his staff must prioritise, and academic pressure is placed on the school as a result. In order to alleviate some of that pressure, the physical education provision is reduced. This is a difficult situation. The priority given to teaching literacy and numeracy creates competition between schools. Priority is given to those subjects as far as in-service training is concerned, and fewer teachers receive in-service training in physical education.

That is how things have developed and I do not blame anybody. That is the situation in our schools and that is the timing as regards the report. In considering those points, along with the conclusions and content of the report, there is a strong case for looking carefully at the under-16 and post-16 provision in our schools and colleges. If we are to take practical steps forward, physical education should be included at the forefront of both of the Assembly’s education committees’ programmes, and I look to Rosemary and Tom on this. We should consider physical education and the present situation and think of ideas that would suit and respond to some of the report’s targets and policies. If we are serious about helping to realise the report’s targets and objectives and securing a successful sports strategy for Wales, the education committees and the Assembly must consider what guidance can be given to our schools, colleges and young people. This will show that we are also serious about the aspirations and objectives of the Sports Council for Wales.

Amendment 1 puts us on a route that will lead our societies to a healthier and more energetic lifestyle. I hope that you will support the amendment.

Croesawaf y cyfle i gyfrannu at y ddadl bwysig hon gan ei bod yn ymwneud yn uniongyrchol â’n hysgolion, ein diwydiannau hamdden a’n delwedd fel cenedl chwaraegar. Hoffwn dalu teyrnged hefyd i’r llu o bobl a gynorthwyodd i wneud Cwpan Rygbi’r Byd yn llwyddiant ysgubol yng Nghymru. Yr oedd yn cynnwys cryn ymroddiad ac ymdrech gan lawer o bobl, yng Nghaerdydd a ledled y wlad. Dylid llongyfarch Graham Henry a’r tîm ar eu hymddygiad ac ar gael Cymru i wyth olaf Cwpan y Byd am y tro cyntaf ers 1987. Mae Cymru a Chaerdydd wedi profi ein bod yn fwy nag abl i gynnal digwyddiad chwaraeon pwysig ac i wneud hynny gyda chroeso a phroffesiynoldeb sydd yn unigryw.

Dylai annog chwaraeon yn ein hysgolion fod yn flaenoriaeth uchaf i’r Cynulliad a Chyngor Chwaraeon Cymru. Heb fewnbwn allweddol athrawon, ni fyddem wedi gweld llawer o’r enillwyr medalau Cymreig yn ystod y degawdau diwethaf. Drwy ein hathrawon a’n hysgolion y gallwn annog pobl ifainc i gymryd rhan mewn chwaraeon yn ifanc. Ein cyfrifoldeb ni, fel Cynulliad a thrwy gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad fel Cyngor Chwaraeon Cymru, yw hyrwyddo chwaraeon yn gynnar yn ein hysgolion.

Dylem hefyd annog chwaraeon tîm yn ein hysgolion. Mae chwaraeon tîm yn rhoi cyfle i ddisgyblion gydweithio a chydymdrechu. Mae disgyblaeth gwaith tîm yn helpu mowldio plant yn oedolion ifainc. Fodd bynnag, ni ddylai’r pwyslais hwn ar chwaraeon tîm olygu esgeuluso chwaraeon unigol. Rhaid taro cydbwysedd cywir. Athrawon proffesiynol, yn hytrach na gwleidyddion, yw’r bobl orau i daro’r cydbwysedd hwnnw.

Yn aml caiff rôl gadarnhaol chwaraeon o ran hybu iechyd da’r boblogaeth ei dibrisio. Gall chwaraeon gyfrannu’n ddirfawr i helpu gwella iechyd y genedl. Dylid helpu pobl ifainc, a phobl hyn yn enwedig, i ddefnyddio chwaraeon fel cyfrwng ymarfer a chadw’n iach. Yr agwedd drawsbynciol hon at chwaraeon yw’r ffordd orau ymlaen.

Mae’r Grŵp Ceidwadol yn cefnogi gwelliant 1, yn enw Gareth Jones, ar hyrwyddo chwaraeon mewn ysgolion. Yr ydym hefyd yn cefnogi gwelliannau 3 a 4, yn enw Christine Humphreys, er bod y Grŵp Ceidwadol yn poeni bod y gwelliannau hynny’n codi materion na ellir eu dadlau’n iawn yn yr amser sydd wedi’i glustnodi y prynhawn yma. Efallai y gallem ystyried y materion hynny mewn Pwyllgor neu mewn dadl yn y Cyfarfod Llawn yn y dyfodol.

Mae fy ngwelliant, gwelliant 2, yn ymwneud â dymchweliad Pwll yr Ymerodraeth a’r diffyg unrhyw beth i gymryd ei le yn ardal Canol De Cymru. Nid oes gennyf unrhyw wrthwynebiad i roi cyfleuster o’r fath i Abertawe. Dyna fater a godwyd gyda mi yn y 48 awr diwethaf. Nid gwelliant gwrth-Abertawe yw gwelliant 2 ond gwelliant o blaid nofio.

Nid yw cais Sportlot, a wnaethpwyd gan Abertawe er mwyn ariannu eu pwll, wedi’i ateb yn llawn eto ac nid yw’r gymeradwyaeth derfynol wedi’i rhoi eto. Os mabwysiedir gwelliant 2 heddiw, gallai’r Cynulliad yn hawdd beri i Sportlot ailagor y mater hwn. Os nad ydych chi’n ceisio am arian Sportlot i dalu am bwll newydd yn lle Pwll yr Ymerodraeth yng Nghaerdydd, sut ydych chi’n rhagweld y caiff y pwll hwnnw ei ariannu?

Mae amseru Peter Black yn wych gan mai dyna beth yr wyf am sôn amdano nesaf. Mae’r Grŵp Ceidwadol yn cefnogi’r symudiadau a wnaethpwyd i sicrhau cyfleusterau yn etholaeth Gorllewin De Cymru, a bydd yn parhau i wneud hynny. Mae gan gais Abertawe ein cefnogaeth dwymgalon a hoffem weld y cyfleuster wedi ei sefydlu ac ar waith yn Abertawe i helpu’r ardal honno.

Nid yw gwelliant 2 yn rhwymo’r Cynulliad i ddarparu adnoddau ar gyfer y pwll, ac nid yw ychwaith yn rhoi cyfarwyddyd i Gyngor Chwaraeon Cymru. Byddai hynny’n tanseilio’r egwyddor hyd braich. Byddai’n werthfawr, ar hyn o bryd, i’r Cynulliad gefnogi’r egwyddor o gael pwll newydd yn lle Pwll yr Ymerodraeth. Aberthodd pobl Caerdydd y cyfleuster hwnnw er mwyn i Stadiwm y Mileniwm gael ei hadeiladu. Ni chafwyd dim yn ei le er i bobl yn yr ardal hon gael eu sicrhau cyn i Bwll yr Ymerodraeth gael ei ddymchwel y byddai cyfleuster newydd addas yn cael ei godi yn ei leyn y dyfodol.

Mae cynigion ar gyfer adeiladu pentref chwaraeon yng Nghaerdydd yn yr ychydig flynyddoedd nesaf. Rhaid i bwll maint Olympaidd fod yn rhan hanfodol o’r pentref chwaraeon. Nid oes amheuaeth y gwnaiff y datblygiadau eiddo yn yr ardal godi refeniw. Mae’n rhaid y gellid cyfeirio rhywfaint o’r arian hwn tuag at bwll maint Olympaidd o fewn datblygiad hamdden gan y sector preifat.

Fel arall, gallai ceisiadau am safleoedd yn y pentref chwaraeon fod yn amodol ar helpu i ariannu neu adeiladu pwll. Os metha hynny, dylai Corfforaeth Ddatblygu Bae Caerdydd glustnodi safle ar gyfer pwll o’r fath nid nepell o adeilad y Cynulliad. Dylai’r Cynulliad gefnogi’r math yma o brosiect. Hon yw’r brifddinas. Mae wedi manteisio ar Stadiwm y Mileniwm ac wedi ildio cyfleuster blaenllaw sef Pwll yr Ymerodraeth, heb gael cyfleuster yn ei le. Felly, gofynnaf i Aelodau gefnogi’r gwelliant. Mae diffyg cyfleusterau nofio priodol yn destun pryder mawr i bobl de Cymru a Chaerdydd. Ni ddylid ysgubo’r pryderon hyn o’r neilltu.

I gloi, hoffwn ailddatgan fy nghefnogaeth i amcanion Cyngor Chwaraeon Cymru, a’r rôl bwysig sydd gan chwaraeon yn ein datblygiad economaidd, ein hiechyd cyhoeddus a’n delwedd dros y môr. Dylai’r Cynulliad fod ar flaen y gad yn helpu i gyflawni’r nodau hyn.

Cynigiaf hefyd welliant 4. Ar ddiwedd y cynnig, ychwaneger

yn Saesneg Yn benodol, y mae’r Cynulliad hwn

yn Saesneg yn croesawu pwyslais y strategaeth ar gyflwyno i blant yr ystod ehangaf posibl o chwaraeon, ac yn awgrymu y dylai hyn gynnwys pwyslais teg ar chwaraeon ar gyfer unigolion yn ogystal â rhai ar gyfer timau;

yn Saesneg yn rhannu pryderon Cyngor Chwaraeon Cymru bod y rhai sydd yn cymryd rhan mewn gweithgareddau hamdden yng nghefn gwlad neu ar y dŵr yn aml yn gorfod defnyddio eu ceir i deithio i’r fath weithgareddau, ac yn cynnig y dylid edrych ar hyn fel rhan o unrhyw drafodaethau ar ddatblygu trafnidiaeth integredig yng Nghymru;

yn Saesneg yn croesawu’r ymroddiad yn y strategaeth i leihau’r nifer o bobl sydd yn cefnu ar chwaraeon trwy gynyddu’r ganran o bobl ifainc sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon, ond yn cynnig y dylid edrych hefyd ar sut y gellir denu mwy o bobl hyn i gymryd rhan mewn chwaraeon o’r newydd..

yn Saesneg Wrth gynnig y gwelliannau hyn ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol, yr wyf innau’n croesawu’r strategaeth chwaraeon i Gymru a’r cyfraniad y gall ei wneud at wella iechyd ein cenedl yn ogystal â’i photensial i leihau dieithrwch cymdeithasol. Mae gwelliant 3 yn codi o’r pryderon sydd gennym i gyd am ddiogelwch pobl ifainc. Mae’n galw am lunio cofrestr o hyfforddwyr chwaraeon cydnabyddedig.

yn Saesneg Mae dogfen Cyngor Chwaraeon Cymru yn cydnabod yr angen i sicrhau ymddiriedaeth rhieni a phlant ar faterion diogelu plant. Fodd bynnag, dim ond tŷ hanner ffordd, waeth pa mor ganmoladwy, yw bwriad y Cyngor i ddatblygu cyngor ac arweiniad ar y materion hyn. Fel y corff y mae Cyngor Chwaraeon Cymru yn atebol iddo, dylai’r Cynulliad roi arweiniad ar y mater hwn. Mae ar rieni angen gwybod fod y bobl y maent yn ymddiried gofal eu plant ynddynt yn gymwys ac na pheryglir eu plant oherwydd hyfforddiant neu arweiniad gwael. At hynny, mae ar rieni angen gwybod na chaiff eu plant eu cam-drin.

yn Saesneg Mae Cyngor Chwaraeon Cymru yn nodi bod dros 1.5 miliwn o wirfoddolwyr yn rhoi cyfartaledd o 125 o oriau yr un i chwaraeon bob blwyddyn, a rhaid inni gydnabod dyled fawr iddynt. Mae llawer yn dal cymhwyster cydnabyddedig ac yn cynnal y safonau uchaf. Hebddynt hwy ni allai chwaraeon weithredu yn y wlad hon, ac ni fyddai’n gweithredu. Fodd bynnag, rhaid inni dderbyn bod llawer o ddarpar hyfforddwyr yn diflannu. Mae gormod o bobl ifainc sydd yn chwilio am yrfaoedd fel hyfforddwyr chwaraeon yn gwangalonni yn wyneb anhawster gwneud bywoliaeth o hyfforddi, gan mai bach iawn o strwythur gyrfaol sydd.

yn Saesneg Mae gwelliant 3 yn galw ar y Cynulliad i ymgynghori â Chyngor Chwaraeon Cymru a chyrff chwaraeon eraill i lunio cofrestr. Awgrymwn hefyd fod y Cynulliad yn trafod gyda’r cyrff hyn y posibilrwydd o ddyfeisio system gymwysterau cenedlaethol, a fyddai’n ffurfio rhan o gynllun i greu strwythur gyrfaol go-iawn. Cytunaf â Jonathan Morgan fod hwn yn fater y gall y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 ei symud ymlaen pan fydd yn trafod chwaraeon yn ei gyfarfodydd yn y dyfodol.

in Welsh In amendment 4, we welcome the emphasis in the strategy on the wide range of sports that should be introduced to young people. We will support Gareth Jones’s amendment 1. However, we must ask whether we as a nation sometimes mix up the words ‘fitness’ and ‘sport’. In discussing standards and excellence, are we excluding many people who will never attain any kind of standard or excellence?

in Welsh We must accept that there are many people who are not attracted by team sports. We must not turn young people against sports and physical exercise because they have had a poor experience of competitive team sports, as Gareth Jones mentioned earlier.

yn Saesneg Bydd y rheini ohonoch a welodd y ffilm Kes, yn seiliedig ar y llyfr A Kestrel for a Knave gan Barry Hines, yn gallu uniaethu â’r olygfa fendigedig honno pan mae’r athro chwaraeon yn dewis y ddau fachgen mwyaf ffit i fod yn gapteiniaid y timau pêl-droed. Wedyn mae’n rhaid iddynt ddewis aelodau eu timau. Wrth i’r dosbarth fynd yn llai a’r timau fynd yn fwy, y bechgyn sydd ar ôl yw’r lliprynnau, y rhai heb ddim gallu cydsymudol, y rhai tew a’r rhai anffit. Yr wyf yn adnabod y teimladau a gefais i pan oeddwn i yn yr un sefyllfa yn yr ysgol. Ni wnaf ddweud wrthych pa mor hir yr oedd yn rhaid i mi aros i gael fy newis. Fodd bynnag, mae’r teimladau hynny’n aros gyda ni.

in Welsh For too many people, even today, these feelings are part of their experience of physical education and sport. Therefore, we ask that we do not consider those who would gain from competing against each other. However, there is an important role for physical activities where people are not competing against anyone except themselves, and are working to improve their own performance.

in Welsh In amendment 4, we refer to comments made by the Sports Council of Wales regarding people who have to travel, sometimes long distances, to participate in leisure activities in the countryside or on water.

in Welsh The Council accepts that it must work with all partners to ensure access to facilities by means of public transport. Perhaps the Environment and Local Government Committee and the Post-16 Education and Training Committee have a role in this.

yn Saesneg Mae rhan olaf y gwelliant hwn wedi’i hanelu at bobl fel minnau. Croesawn fwriad y strategaeth i leihau’r nifer o bobl ifainc sydd yn troi eu cefnau ar chwaraeon, ond awgrymwn y dylai ystyried ffyrdd o gynyddu’r niferoedd o bobl hŷn sydd yn cymryd rhan.

yn Saesneg Fel y dywedodd Gareth Jones, yn y grŵp oedran 15-24 mae tua 70 y cant o bobl yn cymryd rhan mewn chwaraeon, sydd yn ffigur wych. Yn y grŵp oedran 55 i 64—y mae gennyf ychydig o amser eto cyn ei gyrraedd—dan 40 y cant o bobl sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon. Fodd bynnag, os diystyrwn y rhai sydd yn chwarae biliards, snwcer, dartiau neu sydd yn mynd i gerdded, dim ond 20 y cant o’r rhai dros 55 oed sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon.

yn Saesneg Mae angen inni ystyried ffyrdd o leihau’r niferoedd sydd yn rhoi’r gorau iddi wrth fynd yn hyn. Gall cymryd rhan mewn chwaraeon neu weithgareddau hamdden gyfrannu’n sylweddol at wella iechyd a lles meddyliol a gall hefyd leihau unigrwydd cymdeithasol. Mae’r materion hyn yn arbennig o berthnasol i’r boblogaeth hŷn.

yn Saesneg Nid oes a wnelo fy mhwynt olaf yn uniongyrchol â’m gwelliant, ond mae’n bwynt y dylai’r Cynulliad gymryd gwir ddiddordeb ynddo. Cyfeiriwn yn barhaol at ddieithrwch cymdeithasol, a chyfeiria’r ddogfen at yr effaith y gall chwaraeon ei chael ar leihau dieithrwch cymdeithasol ein pobl ifainc. Fodd bynnag, nid oes dim yn cyfrannu mwy at unrhyw fath o ddieithrwch na’r anallu i dalu. Yng ngogledd Cymru, mae cymunedau lleol wedi gweithio gyda’i gilydd yn agos i sicrhau y codir canolfannau hamdden. Mewn rhai ardaloedd gwnaethant hynny am eu bod yn sylweddoli bod angen i bobl ifainc ymwneud â gweithgareddau chwaraeon a allai eu cadw oddi ar y stryd. Fodd bynnag, ni all y bobl ifainc hynny fforddio defnyddio’r cyfleusterau wedi i’r canolfannau hamdden gael eu hadeiladu, ac maent yn dal ar y stryd.

yn Saesneg Dros y penwythnos, mynychais noson wobrwyo Sportsmatch fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, ac yr oeddwn yn falch o glywed am ymdrechion cynghorau, fel Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen, i fynd i’r afael â’r mater hwn drwy ei gynlluniau ymestyn allan. Efallai y dylai’r Cynulliad gydnabod nad yw geiriau teg bob amser yn ddigon. Mae cynnwys y rhai sydd wedi’u dieithrio’n gymdeithasol weithiau yn costio arian. Fel y dywedwn yn Gymraeg, diwedd y gân yw’r geiniog, a gwraidd y mater yw fod arnom angen arian.

Yr wyf yn falch o gael siarad yn y ddadl hon. Mae’n gyfle i fynd yn ôl yn fy mywyd a datgelu i bobl Cymru fy mod yn gymwys i fod yn athrawes addysg gorfforol. Fe sylwch imi neidio o’m sedd fel pe bai hynny’n dal o fewn fy ngallu, ond mae gennyf ofn mai 20 mlynedd yn ôl oedd hynny.

Mae’r ddadl hon ar arwyddocâd ehangach chwaraeon ym mywyd Cymru yn cwmpasu sawl mater sydd yn themâu pwysig gennym yn y Cynulliad. Mae Chris newydd sôn am gynhwysiant cymdeithasol, ac yr oeddwn innau’n falch fod y ‘Strategaeth ar gyfer Chwaraeon yng Nghymru’ gan Gyngor Chwaraeon Cymru yn ystyried y math hwnnw o gyd-destun ar gyfer datblygu ei waith yng Nghymru yn ystod y tair blynedd nesaf.

Y neges allweddol arall y mae’n rhaid inni ei hystyried, ac ar hyn y byddaf fi’n canolbwyntio fy nghyfraniad, yw cyfle cyfartal, yn benodol yn yr ysgol. Yn yr un modd â Gareth, ac yn enwedig fel cyn-athrawes, yr wyf wedi sylwi ar y lleihad yn yr amser a roddir i chwaraeon mewn ysgolion dros yr 20 mlynedd diwethaf. Mae hynny’n drist. A minnau wedi bod yn athrawes AG—yr wyf wedi sefyll ar ddiwrnod oer a gwlyb gyda merched sydd heb awydd chwarae pêl-rwyd a bechgyn sydd heb awydd chwarae rygbi—yr wyf yn gwybod mai tasg fawr yw denu pobl ifainc at chwaraeon a gwneud iddynt sylweddoli ei fod yn hwyl. Er bod lle i gemau tîm, yr wyf yn falch o glywed pobl yn dweud nad gemau tîm yw’r unig beth. Mae’r math o ysbryd cystadleuol yr ydym i gyd wedi gwaedu drosto wrth ddarllen A Kestrel for a Knave neu wrth weld yr addasiad ffilm, Kes, yn ymddangos mewn llawer o’n llenyddiaeth fawr. Mae nifer enfawr o bobl wedi teimlo’u bod wedi’u cau allan oherwydd y ffordd y buom yn ymarfer chwaraeon.

Mae gennyf ddiddordeb arbennig yn hyn oherwydd un person yn fy etholaeth sydd yn agos iawn at fy nghalon—fy merch wyth oed, sydd eisiau chwarae pêl-droed. Euthum i WH Smith gyda hi y diwrnod o’r blaen a gwelsom fod llawer mwy o flwyddlyfrau Michael Owen yn cael eu gwerthu i ferched ifanc nag i fechgyn ifainc. Caiff Michael Owen ei eilun-addoli gan ferched ifainc ledled Cymru. Penwythnos diwethaf, cefais fy synnu o ganfod nad yw gwisgo crys pêl-droed Lerpwl yn gyfyngedig i’r merched yn Ysgol Gynradd Gwaelod-y-garth ond ei fod hefyd yn gyffredin yn etholaeth Brian ac yn Sir Benfro. Pan gyfarfu rhai ohonom yno, yr oedd y merched i gyd yn gwisgo crysau pêl-droed Lerpwl. Mae diddordeb aruthrol mewn pobl fel Michael Owen ymysg set o ferched ifainc sydd eisiau chwarae’r gêm.

Dyna pryd y dechreuodd fy nhrafferthion. Sut allai fy merch chwarae’r gêm? Pan ffoniais glybiau pêl-droed lleol, dweud wnaethant nad oeddent yn gwneud dim ar gyfer merched, er eu bod yn ystyried gwneud hynny yn y dyfodol.

Wedyn deuthum ar draws cynllun yr wyf am ei hyrwyddo i’r Cynulliad a gofynnaf i Aelodau edrych ar sut y mae’n gweithredu yn eu hardaloedd hwy. Ymddiriedolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru yw ei enw. Caiff ei gefnogi gan yr Ymddiriedolaeth Bêl-droed, Cyngor Chwaraeon Cymru a Chymdeithas Bêl-droed Cymru. Cafodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru ei feirniadu yn y wasg yn ddiweddar am beidio â chynnig cyfleoedd i ferched ifainc yn Nyffryn Clwyd, etholaeth Chris Ruane AS. Fodd bynnag, mae’r cynllun hwn yn canolbwyntio ar ddarparu cyfleoedd i holl blant Cymru chwarae, dysgu a mwynhau pêl-droed. Nid cystadleuaeth yw’r nod. Yr oeddwn yn falch pan siaradais â phobl yn yr Ymddiriedolaeth heddiw, o’u clywed yn dweud y gallai’r cynllun hwn baratoi pobl i gystadlu, ond nad dyna ei ganolbwynt. Canolbwyntir ar hwyl a mwynhau.

Mae gan yr Ymddiriedolaeth bedair prif raglen, yn cynnwys datblygu chwaraewyr, addysgu hyfforddwyr cenedlaethol a rhaglen bêl-droed ardal. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn cefnogi rhaglen bêl-droed ardal ac yn cyd-ariannu swyddog datblygu gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru. Drwy’r rhaglen hon, cafodd dros 2,000 o blant ym mlynyddoedd 5 a 6, bron 1,000 ohonynt yn ferched, ymweliad gan y swyddog datblygu pêl-droed rhwng Medi a Thachwedd. Felly, mae 1,000 o ferched ifainc yn yr ardal honno wedi cael mwy o gyfle i chwarae pêl-droed nag erioed o’r blaen. Mae’r swyddog datblygu yng Nghaerdydd yn gweithio gyda 31 o ysgolion, yn cynnwys ysgol Gwaelod-y-garth yn fy mhentref i, mewn rhaglenni chwe wythnos. Rhoddir prynhawn cyfan i’r gêm. Yr wyf wedi siarad â rhai o’r merched a’r bechgyn ifainc sydd yn cymryd rhan yn y rhaglen ac mae hwn yn gyfle aruthrol o bwysig iddynt.

Rhaid i hyn ddigwydd ymhob ysgol yng Nghymru a rhaid ei ariannu’n effeithiol. Ni ddylai ddigwydd ar sail y cyntaf i’r felin gaiff falu yn unig, oherwydd wedyn ni chaiff ysgolion byth wasanaeth digon da. Gobeithiaf y bydd menter Campau’r Ddraig yn gallu delio â materion fel hyn. Pan ffoniais brifathro Ysgol Gwaelod-y-garth heddiw i holi ei farn am y rhaglen, dywedodd yr hoffai iddi fod yn barhaol a chredai ei bod yn arbennig o bwysig mewn llawer o ysgolion cynradd lle nad oes athrawon gwrywaidd ac felly neb o reidrwydd sydd â gwybodaeth am bêl-droed. Dan y rhaglen hon, unwaith y bydd ysgol wedi cael ymweliad, bydd aelod o’i staff yn gymwys i barhau â’r rhaglen, boed yn athro neu athrawes. Mae hynny’n bwysig er mwyn parhau â’r fenter.

Cynigir mwy a mwy o gyfleoedd datblygu i ferched o bob oed drwy Ymddiriedolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru, corff na wyddwn ddim amdano tan ychydig ddyddiau yn ôl.

Mae gennyf ddau bwynt allweddol. Yn gyntaf, nid oes strwythur chwarae ffurfiol i ganiatáu i ddiddordeb merched mewn pêl-droed ddatblygu. Cynheuir diddordeb plant ysgolion cynradd yn y gêm, a hyd at 11 oed gall bechgyn a merched chwarae mewn timau cymysg, ond beth sydd yn digwydd wedyn? Mae diddordeb cynyddol mewn datblygu timau merched ar wahân, ond rhaid inni edrych ar sut y gallwn ddatblygu strwythur chwarae ffurfiol ledled Cymru gyda Chyngor Chwaraeon Cymru. Yn ail, gan ddefnyddio’r swyddog datblygu pêl-droed, mae awdurdodau Rhondda Cynon Taf a Chaerdydd yn holi eu clybiau i weld pa rai ohonynt a fydd yn caniatáu i ferched ymuno yn y dyfodol. Rhaid inni wneud mwy nag archwilio. O gofio ymrwymiad y Cynulliad i gyfle cyfartal, rhaid inni annog clybiau i sicrhau eu bod yn darparu ar gyfer chwaraewyr iau o’r ddau ryw. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn gallu edrych ar y cynllun hwn ymhen tair blynedd a gweld cynghreiriau’n weithredol ledled Gymru gyfan i’r ddau ryw a bod anogaeth i’r ddau ryw chwarae pêl-droed.

Yr wyf yn fodlon gyda strategaeth Cyngor Chwaraeon Cymru. Mae wedi’i hysgrifennu’n dda ac yn glir. Yr oedd yn ddiddorol clywed Tom Middlehurst yn sôn am y camau y mae’n eu cymryd o ran iechyd. Mae cymryd rhan mewn chwaraeon yn ffordd bwysig o wella iechyd. Gwyddom oddi wrth adroddiadau fod cyfran gynyddol o blant yn pwyso gormod, yn rhannol oherwydd deiet wael ond hefyd oherwydd diffyg ymarfer corff. Mae’r olaf yn ddealladwy gan fod rhieni’n ofni gadael plant allan i chwarae ar eu pennau eu hunain oherwydd traffig trwm a chyflym ar y ffyrdd. O ganlyniad, mae trefniadau chwarae mwy ffurfiol fel clybiau chwaraeon, a chwaraeon yn yr ysgol, yn mynd yn fwyfwy pwysig.

Mae’r potensial ar gyfer iechyd gwael—yn gorfforol a meddyliol—yng nghenedlaethau’r dyfodol yn uchel, yn cynyddu, ac yn dychryn rhywun. Felly, mae strategaeth chwaraeon newydd Cyngor Chwaraeon Cymru yn amserol. Mae’r strategaeth wreiddiol, a luniwyd yng nghanol y 1990au, wedi gwella yn sylweddol.

Gweithiais gyda Chyngor Chwaraeon Dosbarth Taf Elái ar ôl ei adolygiad yn 1990. Yr oedd y Cyngor hwnnw a’r holl aelodau cyfansoddol yn adeiladol a chydweithredol o ran sefydlu fframwaith da i chwaraeon yn yr ardal honno. Parhaodd yr agwedd adeiladol honno hyd yn oed pan ddaeth yn amser dyrannu cyllid, sef y pwynt lle gall partneriaethau bob amser ddechrau dadfeilio. Fodd bynnag, bryd hynny, yr oedd llywodraeth leol yn dangos arweiniad mewn darpariaeth chwarae a chwaraeon. Mae llywodraeth leol heddiw mewn trafferthion ariannol gwaeth fyth ac felly mae’r syniad o bartneriaeth i ddenu arian preifat i chwaraeon yn un nad wyf yn ei wrthod yn syth gan fy mod yn derbyn y gallai fod yn angenrheidiol. Fodd bynnag, yr wyf yn amau y gallai fod yn annigonol i gwrdd â’r angen. Mae’n bosibl y bydd yn rhaid i’r Cynulliad gyfaddef y diffyg ariannol neu adael galwadau amhosibl ar y gyllideb iechyd i genedlaethau’r dyfodol.

Cyfeiriaf hefyd at ddatblygiad cynaliadwy yn y strategaeth. Dyna ran wannaf y ddogfen ac mae angen mwy o waith arni. Cyfeiriodd Christine Humphreys ato yng ngwelliant 4 ond mae’n fwy na dim ond mynediad at chwaraeon dŵr a chefn gwlad. Er ei bod yn aml yn beth na ellir ei osgoi, mae teithio mewn car i gymryd rhan mewn chwaraeon yn ymddangos yn beth rhyfedd i’w wneud ac mae’n niweidio’r amgylchedd. Rhan o’r ateb yw gwell cludiant cyhoeddus, un arall yw mwy o ddatganoli darpariaeth. Fodd bynnag, mae hynny’n dibynnu ar gymorth gwirfoddol. Mae gwaith gwirfoddolwyr eisoes yn werth tua £50 miliwn y flwyddyn, ond mae angen ei gynyddu. Mae gan rieni rôl bwysig i’w chwarae mewn chwaraeon i’w plant, yn rhannol oherwydd y gall eu cyfranogiad hwy helpu i ateb y broblem a nodir yng ngwelliant 3. Yn ogystal, os yw plant i gymryd rhan mewn chwaraeon, rhaid iddynt fwynhau’r profiad neu byddant yn chwarae triwant neu’n gwrthod mynd i’r clybiau a rhoi’r ffidil yn y to cyn gynted â phosibl. Fy nghyfraniad i at straeon erchyll am chwaraeon yw fy mhrofiad o wersi nofio yn yr ysgol pan fyddai pawb, yn y rhes hir yn aros i fynd oddi ar y bwrdd plymio uchaf, yn ceisio meddwl pa un oedd yn eu dychryn fwyaf: deifio oddi ar y bwrdd uchaf, neu’r athro nofio.

Croesawaf y cyfle i gymryd rhan yn y ddadl hon. Bwriadaf ddatblygu ymhellach sylwadau Gareth ar anghydraddoldeb y rhywiau a chyfeiriad Jane Davidson at y sylw gwael a roddwyd yn y wasg i’r Gymdeithas Bêl-droed yn fy etholaeth. Mae merch Jane, yn wyth oed, eisiau chwarae pêl-droed, ac oes, Jane, mae eisiau inni ganmol yr hyn y mae’r Gymdeithas Bêl-droed yn ei wneud yn lleol dros ferched yr oed hwnnw. Fodd bynnag, cyfeiriodd Jane hefyd at y sylw gwael yn y wasg. Mae hynny oherwydd person ifanc yn fy etholaeth, Caroline Hume. Dewiswyd Caroline, ar sail teilyngdod, i chwarae pêl-droed yn ei thîm ieuenctid lleol, chwaraeodd bum gêm gyda’i chyd-chwaraewyr gwrywaidd, daeth yn aelod allweddol o’r tîm ac ennill dyfarniad chwaraewr gorau’r gêm. Wedyn dangoswyd cerdyn coch iddi gan y Gymdeithas Bêl-droed am ei bod hi’n 12 oed.

Yn wyth oed ac yn 10 oed cewch chwarae mewn timau cymysg, ond pan gyrhaeddwch 12 oed mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn dweud na, chewch chi ddim gwneud hynny. Mae’r Gymdeithas yn bod yn bedantig drwy ddweud na a glynu at reol 83, sydd yn gwahardd plant rhag chwarae mewn timau cymysg dros 12 oed. Mae gan Caroline gefnogaeth ei chyd-chwaraewyr, yr hyfforddwyr a’r gynghrair ieuenctid lle mae’n chwarae. Byddai ei gwrthwynebwyr i gyd yn hapus i chwarae gyda hi.

A ninnau’n nesáu at y mileniwm, gobeithiaf y gwnaiff aelodau’r Gymdeithas Bêl-droed, yn eu cyfarfod cyffredinol blynyddol nesaf ym Mai 2000, ganfod ffordd i roi diwedd ar y fath wahaniaethu ar sail rhyw. Mae Caroline yn dathlu ei phenblwydd yn 13 heddiw—penblwydd hapus, Caroline, happy birthday. Wedi wynebu rheolau henffasiwn y Gymdeithas Bêl-droed, pa well anrheg allai Caroline—a merch Jane pan fydd hithau’n 12—ei gael, na gweld y mileniwm yn esgor ar wawr newydd o gyfleoedd i’r holl bobl ifainc hynny sydd eisiau cymryd rhan mewn chwaraeon tîm cymysg, i gael gwneud hynny?

Yr wyf am siarad am weithgaredd chwaraeon pleserus iawn a wneir gan filiynau o bobl yn y DU, gan gynnwys y Prif Ysgrifennydd. Mae’n chwaraeon sydd yn gwneud cyfraniad enfawr at y diwydiant ymwelwyr, yn enwedig yn y gogledd. Gall bron pawb ei fwynhau. Yr wyf yn sôn am chwaraeon mynydd.

Mae’r term hwnnw’n cynnwys amrediad eang o weithgareddau, o gerdded bryniau yn syml i weithgaredd technegol dringo rhew—nid y bu llawer o hynny yn Eryri yr ychydig aeafau diwethaf. Mae penderfyniad y Llywodraeth i fynd i’r afael â chynhesu byd-eang, wrth gwrs, yn cael cefnogaeth lawn Cyngor Mynydda Prydain. Mae mynyddoedd Cymru’n cynnig cyfleoedd gwych ar gyfer hamdden ac addysg. Mae lefel y risg sydd ynghlwm wrth y gweithgareddau hyn yn amrywio. Gweithgaredd risg isel iawn yw cerdded y bryniau ar Fannau Brycheiniog ar ddiwrnod braf o haf. Fodd bynnag, mae mynydda technegol ar Bedol yr Wyddfa yng nghanol gaeaf yn galw am allu technegol a phrofiad os am gadw’r risg i lefel dderbyniol. Hyd yn oed mewn amodau da, gall mynyddoedd uchel Cymru fod yn beryglus, fel y dangosodd damweiniau angheuol diweddar i blant ac oedolion yn Eryri.

Yn 1996 daeth yn ofyniad cyfreithiol dan Ddeddf Canolfannau Gweithgaredd (Diogelwch Pobl Ifainc) 1995 i ddarparwyr rhai gweithgareddau antur arbennig gael arolygu eu systemau rheoli diogelwch a chael eu trwyddedu. Fodd bynnag, nid yw’r cynllun trwyddedu hwn ond yn berthnasol i’r canolfannau hynny sydd yn gweithio gyda phobl ifainc ac sydd yn fasnachol. Yn gyffredinol, dim ond ar gyfer gweithgareddau mewn ardaloedd anghysbell neu unig, fel mynyddoedd Cymru, y mae trwyddedu’n berthnasol. Er enghraifft, mae angen trwydded i ddringo ar dir naturiol, ond nid ar gyfer dringo ar wal ddringo bwrpasol. Nid oes angen trwyddedau ar ganolfannau os cânt eu rheoli gan sefydliadau gwirfoddol. Er enghraifft, nid yw’r rheoliadau hyn i’w cymhwyso i grwpiau sgowtiaid a chlybiau canwio lleol nac i ysgolion neu golegau sydd yn cynnig gweithgareddau i’w disgyblion neu eu myfyrwyr hwy eu hunain yn unig. Mae hynny’n wendid difrifol yn y ddeddfwriaeth sydd yn diogelu plant.

Ni fyddwn yn dymuno rheoleiddio gweithgareddau mynydda i oedolion oherwydd mae oedolion yn ddigon hen i ffurfio’u barn eu hunain ynghylch lefelau risg derbyniol. Os yw oedolyn eisiau treulio eiliadau olaf y mileniwm hwn ar gopa’r Wyddfa, yn gwrando ar sŵn cyfrifiaduron yn chwalu yn y pellter, ni ddylai neb geisio’i rhwystro. Mae’n swnio i mi fel mwy o hwyl na pharti mewn cromen blastig.

Bythefnos yn ôl treuliais benwythnos yn Ardal y Llynnoedd yn mynydda gyda chyfaill o dîm achub mynyddoedd Dyffryn Ogwen. Wrth wisgo ein hanoracau â balchder, penderfynasom fynd i gerdded a sgramblo yn ardal Scafell Pike. Ar tua 800m yr oedd y tymheredd oddeutu sero ac yr oedd gwynt cryf yn chwythu. Nid yw hynny’n anarferol ym mis Tachwedd, ond yr oedd lefel beryglus o oerfel gwynt. Daethom ar draws grŵp o sgowtiaid a oedd yn amlwg heb warchodaeth ddigonol yn erbyn yr oerfel. Petaent wedi gorfod aros am gyfnod oherwydd llithriad syml, byddent wedi bod yn hypothermig ymhen dim. Byddai damwain gyffredin wedi tyfu’n argyfwng, dim ond drwy gynllunio ac arweiniad gwael.

Fel un sydd yn cerdded yn rheolaidd ym mryniau’r Alban, Lloegr a Chymru, gwelaf sefyllfaoedd tebyg yn llawer rhy aml. Ni wn a oes angen deddfwriaeth sylfaenol ynteu eilaidd i newid y sefyllfa hon a dileu’r gwendid yma, ond dylai rhieni sydd yn gadael i’w plant gymryd rhan mewn gweithgareddau a allai fod yn beryglus allu dibynnu fod eu plant yn cael arweiniad a goruchwyliaeth briodol.

Yn olaf, ni fyddai’n iawn caniatáu i unrhyw ddadl ar chwaraeon fynd heibio yn y Siambr hon heb gyfeirio at y driniaeth warthus a gafodd Clwb Pêl-droed Bae Colwyn a Chlwb Pêl-droed Casnewydd wrth ddwylo’r Gymdeithas Bêl-droed. Amddifadwyd y clybiau hyn o incwm mewn modd annheg, ac yr wyf yn siŵr y deuwn yn ôl at y pwnc hwnnw yn y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16.

Yr wyf am siarad ar ddwy agwedd i’r ddadl hon; sef faint o arian y Loteri Cenedlaethol sydd yn cael ei roi i mewn i chwaraeon yng Nghymru a rôl a chyfranogiad merched mewn chwaraeon. Mae sawl siaradwr wedi dwyn hyn i’n sylw yn barod a bu’r ddau fater hyn ar flaen fy meddwl wrth drafod chwaraeon gan fy mod yn teimlo nad oes digon o gynrychiolaeth yn y naill achos na’r llall. Mae Cymru’n cael cyfran o arian y Loteri Cenedlaethol ac mae’r arian sydd ar gael i chwaraeon drwy’r Loteri Cenedlaethol yn caniatáu lledu mynediad at a chymryd rhan mewn chwaraeon yng Nghymru.

Efallai mai Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd yw’r enghraifft enwocaf o brosiectau chwaraeon a noddwyd gan y Loteri Cenedlaethol. Mae’n faes a fydd yn agor chwaraeon i lawer o bobl, os dim ond yn y ffaith y bydd 20,000 yn fwy o bobl bellach yn gallu cael tocyn i’r gêm. Denodd y prosiect mawr hwn ryw £46 miliwn o arian Loteri Cenedlaethol, ond cynllun unigryw oedd hwn. Beth am y prosiectau lleol a chymunedol? Pa fanteision y mae clybiau a chyfleusterau chwaraeon lleol yn eu cael o’r Loteri Cenedlaethol? Dangosodd arolwg a wnaethpwyd gan y cylchgrawn Lottery Monitor ac a adroddwyd yn y Western Mail y mis yma, mai dim ond un mewn pump o bobl allai enwi prosiect cymunedol lleol a ariannwyd gan y Loteri Cenedlaethol. Nid ar gyfer chwaraeon yn unig yr oedd hynny, ond mae’n esbonio fy mhwynt. Nid yw Cymru, yn enwedig ei hardaloedd tlotaf, yn elwa cymaint ag y dylai o arian y loteri ar gyfer chwaraeon.

Dywed Cyngor Chwaraeon Cymru wrthym fod arian Sportlot yn cael ei gwtogi o £17 miliwn i £13.4 miliwn y flwyddyn dros y tair blynedd nesaf yn sgîl cyflwyno’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Dywed y Cyngor, ac yr wyf i’n cytuno, nad yw’r ganran o arian Sportlot y mae Cymru’n ei chael ar hyn o bryd, sef tua 5 y cant, yn ddigon. Dylai lefel y cyllid adlewyrchu’r lefelau uchel o anfantais sydd gennym yng Nghymru. Yr wyf yn cefnogi achos Cyngor Chwaraeon Cymru dros gynyddu arian y loteri i 6.5 y cant er mwyn adlewyrchu’r problemau cymdeithasol ehangach sydd yn bodoli yng Nghymru. Gwn fod Tom Middlehurst wedi bod yn pwyso o blaid yr achos yma gyda Chris Smith, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon. Croesawaf hynny.

Mae’n anodd sicrhau yng Nghymru, yn enwedig yn yr ardaloedd mwy difreintiedig, y ceir cydraddoldeb o ran mynediad i gyfleusterau chwaraeon pwysig fel stadiymau, pyllau nofio 50m, lloriau sglefrio ac yn y blaen. Mae hyn yn hollbwysig gan fod chwaraeon yn rhoi manteision mawr o ran iechyd, cynhwysiant cymdeithasol, newid economaidd a chymdeithasol, addysg a dysgu gydol oes. Mae gan chwaraeon ran i’w chwarae yn y rhain i gyd, a dylai’r ganran o gyllid Sportlot adlewyrchu hynny. Croesawaf y cyfle i gael y ddadl hon heddiw.

Byddai hyn yn caniatáu datblygu ymhellach amcanion a mentrau Cyngor Chwaraeon Cymru, fel Clwb Cymru, sydd yn sefydlu cysylltiadau rhwng hyfforddwyr clybiau a phobl ifainc rhwng 11 ac 16 oed; Campau’r Ddraig, sydd â’r nod o godi proffil chwaraeon i blant oed ysgol, rhai saith i ddeg oed yn bennaf; a’r Gist Gymunedol, a fydd yn datganoli penderfyniadau i gymunedau lleol i ganiatáu iddynt hwy ddelio â’u hanghenion eu hunain o ran chwaraeon. Mae cyrff chwaraeon ledled Gymru gyfan eisoes ar eu hennill o £50,000, diolch i gyfarfod cyntaf pwyllgor y Gist Gymunedol.

Yn fy etholaeth i, Cwm Cynon, mae canolfan chwaraeon Michael Sobell yn Aberdâr wedi elwa hefyd o grant Sportlot o £65,000 i brynu offer newydd ac i adeiladu lledlawr, a ddefnyddir gan y gymuned.

Mae fy ail bwynt yn ymwneud â merched yn cymryd rhan mewn chwaraeon. Yn ei ddogfen ‘Strategaeth ar gyfer Chwaraeon yng Nghymru’, mae Cyngor Chwaraeon Cymru wedi gosod nifer o dargedau strategol iddo’i hun ar gyfer chwaraeon yng Nghymru erbyn 2005. Un targed yw haneru’r bwlch rhwng nifer y dynion a merched sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon erbyn 2005, ac yr wyf i’n croesawu hyn.

Er mwyn monitro’r gwelliannau’n gywir, mae’r Cyngor angen gwybodaeth llinell sylfaen dda, nid yn unig o safbwynt cymryd rhan ond hefyd ar y lefel o ariannu a fydd yn helpu chwaraeon merched, fel arian loteri. A oes monitro ar y sefydliadau sydd yn derbyn arian? Beth yw eu budd i ferched? A ŵyr y Cyngor pa effaith y mae ei bolisïau a’i grantiau’n ei chael ar ferched yn cymryd rhan mewn chwaraeon? Croesawaf y ffaith fod Huw Jones a Gareth Davies o Gyngor Chwaraeon Cymru yma gyda ni heddiw. Efallai y dychwelant gyda rhai o’r pryderon a’r materion hyn.

Mae’r targed yn codi o’r ffaith fod dynion yn dal yn fwy tebygol na merched o gymryd rhan mewn chwaraeon, gyda chyfraddau cymryd rhan o 53.5 y cant o gymharu â 41.2 y cant yn 1997-98. Mae Cyngor Chwaraeon Cymru yn cydnabod bod anghyfartaleddau rhwng y ddau ryw yn dal i fod yn destun trafod. Pam hynny? Pam fod merched yng Nghymru’n cymryd rhan llai mewn chwaraeon nag a wna dynion? Dyma rai o’r cwestiynau miniog y mae’n rhaid inni eu gofyn yn y Cynulliad.

Caiff rôl merched mewn chwaraeon yng Nghymru ei dibrisio’n gyson a chafodd broffil is na rôl dynion. Tardda rhan o’r rheswm am hyn o ddyddiau ysgol. Fel Jane Davidson a Christine Humphreys, profiad erchyll gefais i o AG yn yr ysgol. Gwyddom i gyd fod argyfwng mewn dysgu AG mewn ysgolion ar hyn o bryd. Mae’r rôl a chwaraeir gan fynediad cynnar i chwaraeon yn dyngedfennol o ran codi gobeithion a dyheadau i lawer o ferched. Rhaid inni edrych eto ar y ddarpariaeth AG yn ein hysgolion, a’i gwneud mor ddeniadol i ferched ag ydyw i fechgyn.

Mae diwylliant yng Nghymru sydd yn ffafrio dynion. Dim ond yn ddiweddar yr agorwyd drysau’r bar cyhoeddus yng Nghlwb Rygbi Aberpennar yn fy etholaeth i ferched. Wedi bron 125 mlynedd o fodolaeth, mae’r clwb o leiaf wedi sylweddoli bod bariau i ddynion yn unig yn anghyfiawn, yn wahanol i glwb nid nepell o’r fan hon. Efallai y bydd hynny’n fater na chyfyd ei ben byth eto yn y mileniwm nesaf.

Nid diffyg adnoddau yw’r unig reswm pam nad yw merched yn cymryd rhan mewn chwaraeon. Byddai rhai’n dadlau fod hyn yn ganlyniad i ddiffyg modelau rôl, er y cawsom gampwragedd gwych yng Nghymru fel Kirsty Wade, Tanni Grey a Kelly Morgan. Mae gennym hefyd dalentau newydd yn codi fel Tegwen Malik, pencampwraig sboncen Cymru chwe gwaith; Philippa Roles, enillydd medal arian ym Mhencampwriaethau Athletau Prifysgolion Prydain wrth daflu’r faen a’r ddisgen; a’r farchogwraig 17 oed Gemma Cranton, y farchogwraig orau dan 21 mewn cystadleuaeth yn Reims yn ddiweddar. Cymru yw pencampwyr lacrosse merched Ewrop. Curwyd Lloegr yn y rownd derfynol, sydd bob amser yn foment i’w drysoru. Ychydig o’r merched hyn sydd yn enwau cyfarwydd inni gan nad yw’r cyfryngau yn dweud dim amdanynt wrthym ni. Pam hynny?

Mae’r cyfryngau erbyn hyn wedi cymryd diddordeb yng ngharfan bêl-rwyd Cymru, diolch i’r ffaith eu bod yn cael eu hyfforddi gan berson o Seland Newydd â’r cyfenw Henry—Mrs Raewyn Henry. Yn y gorffennol, cafodd y garfan lawer llai o sylw.

Pam, mewn chwaraeon fel tenis, fod gwobr ariannol y merched yn sylweddol is na gwobr y dynion? Yn Wimbledon yn 1968, enillodd pencampwr unigol y dynion £2,000 tra enillodd pencampwraig y merched £750. Eleni, enillodd pencampwr unigol y dynion £455,000 tra enillodd pencampwraig y merched £409,500.

Efallai mai dyma’r rhesymau dros lefelau isel o ferched sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon—problemau gyda darpariaeth AG a symbyliad ar lefel ysgol, diffyg buddsoddi, diffyg sylw gan y cyfryngau, diffyg nawdd a diwylliant lle mai’r gwryw sydd yn drech. Yr ydym yn mynd rywfaint o’r ffordd tuag at wyrdroi’r tueddiadau hyn, ond hoffwn weld gosod y targed yn uwch fyth. Gobeithiaf y llwydda Cyngor Chwaraeon Cymru i gyrraedd ei nod erbyn 2005 ac wedyn yr aiff ymlaen i osod targed mwy heriol i ganiatáu i’r nifer o ferched sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon yng Nghymru ffynnu.

Efallai bod rhai pobl yn edrych i’r Cynulliad i osod esiampl lle mae chwaraeon yn y cwestiwn. Yr wyf wedi gwneud rhywfaint o ymdrech dros y misoedd diweddaf i drefnu digwyddiadau chwaraeon i Aelodau’r Cynulliad, gyda llwyddiant cymysg hyd yn hyn. Yn yr haf ceisiais drefnu gêm griced rhwng Aelodau’r Cynulliad a thîm criced lleol. Yn anffodus, dim ond hanner tîm a ddaeth o’r Cynulliad, felly cawsom ein rhannu rhwng dau dîm arall. Yr oedd rhywfaint o gysur i mi oherwydd yr oedd hynny’n golygu y cefais fowlio at Mick Bates a tharo ergyd poenus iddo gyda tafliad cyflym a chas. Yn anffodus, nid yw ef yma yn awr.

Yn ddiweddarach yn yr haf, rhoddodd y Cynulliad dîm rhwyfo i gystadlu mewn regata lleol. Suddodd y tîm hwnnw heb adael unrhyw ôl cyn i’r ras ddigwydd oherwydd ni ddaeth y tîm i’r sesiwn hyfforddi gofynnol ac felly ni chaniatawyd iddo gymryd rhan. Yn fwy diweddar, ceisiais drefnu gêm bêl-droed rhwng y Cynulliad a thîm o’r cyfryngau. Yn anffodus, yr oedd y dyddiad yn cyd-daro â pharti Nadolig Plaid Cymru, felly, mewn ysbryd cynhwysol, gohiriais y gêm a gobeithiaf ei had-drefnu ryw bryd yn y dyfodol.

Mae rhywfaint o olau ar y gorwel. Mae gêm rygbi wedi’i threfnu yn betrus, gêm elyniaethus, rhwng y Cynulliad a Thŷ’r Cyffredin. Mae i fod i ddigwydd yn Llundain ac yn ffodus mae’n cyd-daro â gêm Cymru a Lloegr yn Twickenham. Gobeithiaf, felly, y llwyddaf i godi tîm cyfan ar gyfer yr ornest honno. Yr oedd yn dda eich gweld chi, Llywydd, yn loncian o gwmpas y bae i ddod yn ffit yn barod at y digwyddiad hwnnw.

Ar nodyn mwy difrifol, hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn, fel Alun Pugh, i nodi’r ffordd gywilyddus y cafodd Clwb Pêl-droed Casnewydd, ynghyd â Bae Colwyn, eu gwahardd rhag cystadlu yng Nghwpan Cenedlaethol Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, edrychaf ymlaen at ddychwelyd at y mater hwnnw yn y dyfodol.

Ym mis Medi, ar ôl peth paratoi, sefydlodd Ysgol Gyfun Hartridge yn fy etholaeth i, sef Dwyrain Casnewydd, Academi Bêl-droed Casnewydd, sydd dybiwn i yn ddatblygiad unigryw yng Nghymru. Ceir cynnwys academaidd ar ffurf astudiaethau lefel-A, cyrsiau Y Cyngor Addysg Busnes a Thechnegydd a Chymhwyster Galwedigaethol Cenedlaethol Cyffredinol, ynghyd â hyfforddiant gan hyfforddwr pêl-droed sydd yn meddu ar gymhwyster Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Bydd yr academi bêl-droed yn cymryd hyd at 20 o ieuenctid lleol ar gwrs dwy flynedd. Bechgyn ydynt i gyd ond mae enwau tair merch i lawr i ymuno â’r cwrs y flwyddyn nesaf. Byddant yn chwarae i dîm pêl-droed merched lleol, tra bo’r 20 bachgen yn chwarae ar safon uchel yn nhîm ieuenctid Casnewydd. Credaf fod hwn yn ddatblygiad unigryw yng Nghymru ac yn un i’w groesawu.

Mae’r ysgol yn gwasanaethu ardal ddifreintiedig ac mae’n debyg y gwelir yr 20 bachgen ifanc fel modelau rôl cadarnhaol i ddisgyblion iau yn yr ysgol, gan gyfuno astudiaethau academaidd â’r hyn a ystyrir yn gamp wrywaidd. Mae hynny’n bwysig o gofio bod ymchwil diweddar yn tueddu i awgrymu fod nifer o fechgyn heb wneud cystal â merched yn yr ysgol. Nid yw bechgyn yn gweld astudio fel rhywbeth gwrywaidd; rhywbeth i swotiaid ydyw, a’i roi yn nhermau llafar. Ymdrinia’r rhaglen â’r testun pryder pwysig hwnnw ym maes addysg, ac eisoes mae canlyniadau cadarnhaol yn ymddangos o ran mynd i’r afael â’r math hwnnw o agwedd ymhlith disgyblion gwrywaidd iau.

Mae tri o’r 20 llanc wedi’u harwyddo’n broffesiynol yn barod gan Glwb Pêl-droed Casnewydd, tîm sydd o safon uchel. Maent i’w gweld yn mwynhau’r cwrs ac yn ei gymharu’n ffafriol â lleoliad ar Gynllun Hyfforddi Ieuenctid mewn clwb proffesiynol, rhywbeth yr anela llawer o fechgyn ifainc amdano. Mae’r bechgyn yn derbyn mwy o hyfforddiant fel rhan o’r cynllun yn yr ysgol ragoriaeth bêl-droed nag a wnaent petaent yn ysgubo’r terasau neu’n glanhau esgidiau mewn clwb pêl-droed proffesiynol. Mae gan y cynllun elfen academaidd hefyd felly os methant â chyrraedd y safon, fel y bydd un mewn 13 gyda chlybiau proffesiynol, bydd ganddynt rywbeth y tu cefn iddynt ac efallai y gallant ddilyn gyrfaoedd yn y diwydiant hamdden, mewn hyfforddi neu faes arall perthnasol.

Mae un o’r llanciau’n fyddar iawn ac mae ganddo berson sydd yn arwyddo. Dyna ddangos ymrwymiad yr ysgol ragoriaeth bêl-droed i gyfle cyfartal. Mae hynny, ynghyd â’u hymdrechion i gynnwys y tair merch y flwyddyn nesaf, yn argoeli’n dda ar gyfer ei dyfodol. I gloi, hoffwn ddarllen rhai o ganlyniadau diweddar y tîm i chi. Rhoddwyd crasfa o bum gôl i ddim i dîm pêl-droed ieuenctid Dinas Caerdydd. Mae hynny’n ganlyniad i’w groesawu yng Nghasnewydd. Trechwyd tîm pêl-droed ieuenctid Bristol Rovers o wyth gôl i ddim. Trechwyd ysgol fonedd Millfield o bum gôl i ddim. Curwyd tîm pêl-droed ieuenctid Forest Green o 13 gôl i ddim. Fodd bynnag, collodd y tîm gêm agos yn erbyn tîm pêl-droed ieuenctid Chelsea, o dair gôl i un ar ôl bod ar y blaen o gôl i ddim.

Cawsant gam, yn amlwg, yn y gêm ddiwethaf gan fod y dyfarnwr, mae’n debyg, yn unochrog. Bu chwaraeon yn bwysig erioed ac yn destun trafod cadarnhaol. Mae’n gallu atgyfnerthu cymunedau, dysgu gwerthoedd cydweithio a gall ysbrydoli menter ac ymdrech gymunedol. Yn bwysicaf oll, gall alluogi a grymuso pobl i gymryd rheolaeth dros eu bywydau. Ar y llaw arall, gall cyfleoedd i gymryd rhan mewn chwaraeon adlewyrchu ac atgynhyrchu anghyfartaleddau cymdeithasol, ac mae hynny’n digwydd. Nid yw hyn yn ddim syndod i ni yng Nghymru, lle mae cysylltiad amlwg rhwng tlodi a lefelau isel o gymryd rhan mewn chwaraeon, a lle mae cyfleoedd i ferched yn dal i fod yn anghymesur o wael. Mae nifer o siaradwyr wedi cyfeirio at hyn yn barod.

Hyd yma, nid yw rhai o raglenni Cyngor Chwaraeon Cymru wedi gwella adnoddau a chyfleoedd yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Mae rhaglen gyfalaf Sportlot wedi bod o fudd yn unig i glybiau a sefydliadau a chanddynt gyfleusterau eisoes. Nid yw hyn wedi helpu ardaloedd heb unrhyw gyfleusterau. Nid yw ychwaith wedi helpu clybiau chwaraeon merched-yn-unig sydd, am resymau hanesyddol, yn tueddu i beidio â bod yn berchen ar eu cyfleusterau a’u hoffer eu hunain. Mae swm o £6.5 miliwn i’w wario ar Gyfalaf Sportlot eleni a dylai’r Cynulliad deimlo’n anniddig nad yw datblygu chwaraeon ymhlith merched ar restr y meini prawf ar gyfer ceisiadau. Mae’r diffyg prosesau monitro effeithiol i asesu manteision tymor hir y cyllid hefyd yn destun pryder. Mae’n ymddangos bod y strategaeth wedi’i seilio’n drwm ar sicrhau allbwn boddhaol. Ceir diffyg dilyniant hefyd. Er enghraifft, nid yw’r strategaeth yn sôn am asesu na nodi a harneisio modelau o ymarfer da. Mae gennym ystadegau sydd yn dweud wrthym faint o bobl a gymerodd ran mewn cynllun a faint o arian y derbyniodd y cynllun. Fodd bynnag, pa beirianwaith sydd yn bodoli i asesu effaith rhaglenni a noddir gan Gyngor Chwaraeon Cymru ar gymunedau?

Ar hyn o bryd, nid yw cynllun strategaeth Cyngor Chwaraeon Cymru yn cynnwys unrhyw feini prawf ar gyfer asesu’r hyn a geir yn ôl am y buddsoddiad. Os yw’r agwedd academaidd hon at chwaraeon yn ymddangos yn bell oddi wrth wirioneddau cystadleuaeth, ni ddylid ei hanwybyddu serch hynny. Pwysleisiodd adroddiad gan Adran dros Ddiwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon y DU eleni bwysigrwydd ‘asesu trwyadl’. Felly, nid yw hynny’n gysyniad newydd sbon mewn chwaraeon.

Rhaid i unrhyw strategaeth a gynllunir i wella chwaraeon yn y gymuned sicrhau ei bod yn canolbwyntio ar helpu’r miloedd o wirfoddolwyr sydd yn rhoi o’u hamser yn rhad ac am ddim i hyfforddi, dyfarnu, goruchwylio a golchi dillad chwaraeon, wythnos ar ôl wythnos. Caiff llawer o glybiau chwaraeon iau eu rhedeg gan wirfoddolwyr heb unrhyw nawdd o gwbl. Byddai cymunedau’n sylwi pe na baent yno ac nid oes amheuaeth o gwbl na ddylid gwneud mwy i gydnabod eu hymdrechion. Mae cynllun Cist Gymunedol Sportlot, a grybwyllwyd gan Christine, yn talu am recriwtio a hyfforddi gwirfoddolwyr. Fodd bynnag, byddai clybiau llai mewn ardaloedd mwy difreintiedig yn elwa o raglen lle gellid cyfrif ymdrechion gwirfoddol tuag at gwrdd â gofynion arian cyfatebol, o bosibl fel estyniad i’r cynllun Sportsmatch. Mae hynny’n cael ei argymell yn yr adroddiad y soniais amdano’n gynharach.

Mae angen mynd i’r afael â’r agwedd tuag at chwaraeon. Beirniadwyd chwaraeon ledled y DU am roi gormod o bwyslais ar gystadleuaeth yn ifanc ac nid digon ar gymryd rhan er mwyn mwynhad. Mae Graham Henry wedi nodi hyn sawl gwaith. Mewn arolwg diweddar, dywedodd bron hanner y plant a holwyd eu bod yn cymryd rhan mewn chwaraeon oherwydd y gystadleuaeth. Cystadlu, nid hwyl, oedd eu prif symbyliad. Mae’r canolbwyntio ar lefelau uchel o gystadlu yn ifainc yn troi llawer o blant a phobl ifainc i ffwrdd. Mae hynny’n arbennig o wir am ferched. Os ydym am lwyddo i gynyddu cyfranogiad gydol oes mewn chwaraeon, rhaid rhoi mwy o bwyslais ar fwynhad. Mae angen inni fynd i’r afael ag anghydraddoldebau cymdeithasol drwy chwaraeon, annog monitro effeithiol, sicrhau mwy o arian i wirfoddolwyr a newid y ffocws oddi wrth gystadlu i fwynhau.

Yr wyf am ganolbwyntio’n bennaf ar effaith yr adroddiad hwn ar gynhwysiant cymdeithasol, a grybwyllwyd gan sawl siaradwr arall. Sonia’r adroddiad am y gwaith sydd angen ei wneud gydag awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol a’r sector preifat. Mae’r cynlluniau Sportsmatch, a amlinellir yn hwnnw ac mewn dogfennau eraill a gynhyrchir gan Gyngor Chwaraeon Cymru, yn ddiddorol. Er enghraifft, mae Glofa’r Tŵr yn etholaeth Christine wedi dangos ymrwymiad i gynllun o’r fath. Amlinellodd Tom Middlehurst bwysigrwydd effaith chwaraeon ar iechyd tymor hir, adfywiad cymunedau ac, yn gynyddol, economi Cymru.

Mae gennym broblem, fodd bynnag, y cyffyrddodd Jocelyn â hi. Nid yw ardaloedd awdurdodau lleol Blaenau Gwent, Merthyr Tudful a Thorfaen, o’u cymryd gyda’i gilydd, wedi derbyn hyd yn oed 1 y cant o’r £43 miliwn a ddosbarthwyd hyd yma drwy Sportlot. Yn nhermau arian Sportsmatch, nid yw bwrdeistrefi sirol Blaenau Gwent, Merthyr Tudful a Chaerffili wedi derbyn dim. Mae’r awdurdodau lleol hyn yng nghanolbwynt daearyddol dieithrwch cymdeithasol. Nid wyf yn ymosod ar Gyngor Chwaraeon Cymru. Os edrychwn ar yr ystadegau, mae hyn yn gyffredin i bob math o geisiadau am gyllid ac ymgeision i dynnu arian i lawr, yn enwedig yn achos arian y loteri. Mae hynny’n sicr yn wir am Gronfa Dreftadaeth y Loteri. Rhaid i’r Cynulliad fynd i’r afael â’r mater hwn. Yn wyneb y ffigurau hyn, mae’n rhaid ei bod yn wir fod gallu cymuned i lunio ceisiadau o ansawdd da er mwyn tynnu arian i lawr ei hun yn dioddef yn sgîl dieithrwch cymdeithasol.

Hyd nes y bydd economïau’r cymunedau hyn mewn trefn, ni fyddant byth yn gallu cystadlu â nifer ac ansawdd y ceisiadau a ddaw o lefydd fel Caerdydd a Bro Morgannwg. Mae Cyngor Chwaraeon Cymru yn cydnabod y broblem yn ei ddogfen, ond rhaid inni gael ateb i’r broblem ar fyrder. Ni ellir disgwyl i Gyngor Chwaraeon Cymru ddatrys hyn ar ei ben ei hun. Rhaid inni allu edrych ar adroddiad blynyddol nesaf Cyngor Chwaraeon Cymru heb weld ffigurau o’r fath ar gyfer ardal canol y Cymoedd o ran arian loteri, arian cyfatebol a nawdd o’r sector preifat.

Yr wyf yn annog Cyngor Chwaraeon Cymru, gyda’r Cynulliad ac awdurdodau lleol, i edrych ar rôl swyddogion awdurdodau lleol, y bobl bwysicaf efallai o safbwynt llunio ceisiadau o ansawdd da yn yr ardaloedd awdurdodau lleol hyn. Am ryw reswm, naill ai nid yw’r swyddogion hyn yn llunio’r ceisiadau, neu nid ydynt yn llunio ceisiadau digonol o ran ansawdd a nifer i ddenu cyllid. Mae angen inni ganfod pam. Nid yw’n wir fod gennym swyddogion is-safonol yn ein hawdurdodau lleol; mae’n rhaid bod pwysau gwaith neu flaenoriaethau eraill yn ei gwneud hi’n anodd cyflawni’r gwaith hwn. Rhaid i gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad fel Cyngor Chwaraeon Cymru ddechrau ymwneud â gwaith estyn allan eithaf ymosodol, er enghraifft, rhedeg cymorthfeydd neu glinigau cyngor, gan ddwyn i mewn yn bennaf y swyddogion awdurdodau lleol allweddol ond hefyd grwpiau cymunedol ehangach. Mae gan bawb ohonom rôl i’w chwarae yn hyn o beth, yn Aelodau’r Cynulliad, awdurdodau lleol, Cyngor Chwaraeon Cymru, clybiau chwaraeon, ysgolion ac yn y blaen.

Mae gennyf un pwynt pellach, nad oes neb wedi’i grybwyll y prynhawn yma. Wrth ddelio â phartneriaethau Amcan 1 yn ein hardaloedd lleol, ac wrth inni greu cysylltiadau gyda’r sectorau preifat, gwirfoddol a chyhoeddus, rhaid inni ystyried chwaraeon a hamdden fel rhan gyfiawn o’r cynllun partneriaeth leol i dynnu arian Amcan 1 i lawr. Mae chwaraeon yn cael effaith ar salwch cyfyngus tymor hir, sydd yn cael effaith ar gyflogaeth. Mae sawl siaradwr heddiw wedi cyfeirio at y ffaith fod y diwydiant chwaraeon yn mynd yn gyflogwr mwyfwy pwysig. Dywedodd Tom Middlehurst hynny yn ei araith agoriadol. Mae chwaraeon yn gweithredu fel hyfforddwr, gan ddarparu hyfforddiant nid yn unig mewn chwaraeon ond hefyd yn y sgiliau sydd yn cynnal y diwydiant chwaraeon. Mae yma achos cyfiawn i dynnu arian Amcan 1 i lawr. Hyd y gwn i, yn sicr yn fy etholaeth i, nid oes dim partneriaethau chwaraeon effeithiol wedi’u sefydlu i roi mewnbwn i’r bartneriaeth Amcan 1 gyffredinol. Rhaid inni weithredu ar hyn yn gyflym. Dyma’n dyletswydd, ac fel Aelodau’r Cynulliad yr ydym yn y safle breintiedig o allu gweithredu ar hynny’n gyflym.

Gymaint ag y croesawaf y strategaeth chwaraeon hon, rhaid imi gyflwyno ychydig o realaeth ariannol annymunol i’r ddadl cyn belled ag y mae plant ysgol gynradd dan sylw, yn sicr yn fy etholaeth i. Mae’r ddogfen yn sôn bod Addysg Gorfforol yn helpu ‘i greu agweddau iach ac i ddysgu’r sgiliau corfforol sydd eu hangen ar gyfer ffordd o fyw egnïol’. Mae Cyngor Chwaraeon Cymru’n ‘credu y dylai AG, yn enwedig ar lefel gynradd, fod yn bwnc gorfodol gydag isafswm dyraniad amser o fewn y cwricwlwm’. Os ydym am fynd â’r strategaeth hon yn ei blaen, rhaid inni sylweddoli bod llawer o ysgolion gwledig yn cael anhawster mawr i gynnig AG. Mewn rhai ysgolion cynradd yn fy etholaeth, mae’n rhaid cludo’r plant mewn bws i gampfa er mwyn iddynt allu cyfranogi yn yr agwedd hon ar y cwricwlwm. Er mwyn cwrdd â gofynion y cwricwlwm mae’n rhaid iddynt yn llythrennol fynd ar fws, oherwydd nid oes unrhyw fodd y gallant glirio lle yn eu hystafelloedd dosbarth i gyfranogi mewn gweithgaredd corfforol. Os ydym am sicrhau’r canlyniad a geisiwn, rhaid inni ystyried, fel blaenoriaeth, ymrwymiad ariannol i ddarparu lle mewn ysgolion gwledig fel y gall plant yno gyfranogi mewn chwaraeon.

Mae rhai pobl yn y Siambr hon sydd â’u lefel ffitrwydd yn uchel. Yr wyf i’n sefyll yma fel pechadur, yn hytrach nag un o’r cadwedig rai, ar fater ffitrwydd. Efallai bod hynny’n darlunio beth sydd angen ei wneud yng Nghymru. Yr wythnos hon, fe’m hanesmwythwyd o glywed bod rhai arolygon yn dechrau awgrymu nad yw cymryd rhan mewn chwaraeon yn cael ei weld fel rhywbeth cwl ymhlith pobl ifainc, yn enwedig merched ifainc. Mae hynny’n dangos mor od y gall y byd hwn fod—mae ysmygu’n cael ei weld yn beth cwl tra bod chwaraeon yn rhywbeth i’w osgoi ar bob cyfrif. Rhaid inni wrthdroi’r agwedd honno.

Mae bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn cynnwys dau o’r deg ward mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Ar un adeg, yr oedd ganddo gyfleusterau chwaraeon i ymfalchïo ynddynt. Fodd bynnag, mae blwyddyn ar ôl blwyddyn o doriadau wedi golygu y bu’n rhaid darnio’r ddarpariaeth honno. Rhwng 1995 ac 1996 bu’n rhaid cwtogi 13 y cant ar y gyllideb hamdden er mwyn gwarchod gwasanaethau statudol. Mae gan dref yn fy etholaeth i, Porthcawl, 16,000 o bobl ond nid oes ganddi bwll nofio na chanolfan hamdden. Yr oedd i fod i gael pwll nofio yn 1980, ond mae’n dal i ddisgwyl oherwydd diddymwyd yr arian gan y Llywodraeth Geidwadol ar y pryd. Ni ddaeth byth yn ôl ac nid oes gan y cyngor yr arian i adeiladu pwll nac, yn fwy hanfodol, i redeg pwll. Mae’r rhan fwyaf o gyfleusterau’r cyngor yn rhedeg ar golled oherwydd y gwelir hwy fel gwasanaethau yn hytrach na mentrau gwneud elw.

Dwy ergyd unrhyw strategaeth chwaraeon o reidrwydd yw ceisio sicrhau cymaint o gyfranogiad mewn chwaraeon ag sydd yn bosibl a chaniatáu i bobl ddatblygu hyd eithaf eu potensial. Ni allwch greu pencampwyr heb sylfaen gref a phoblog i adeiladu arni. Ar brydiau, rhoesom ormod o bwyslais ar lwyddiant, a dim digon ar gymryd rhan. Yn y ddogfen a gawsom, mae’r tabl o’r enillwyr medalau mwyaf effeithiol yng Ngemau’r Gymanwlad yn dangos ein bod ni’n drydydd. Fodd bynnag, edrychwch ar Seland Newydd ac Awstralia. Yr ydym filltiroedd y tu ôl i Awstralia. Bron na ellir dirnad pa mor bell ar eu holau yr ydym. Nid yw’n golygu na allwn eu dal—dyna iaith methiant a rhoi’r ffidil yn y to. Fodd bynnag, mae ganddynt hwy nifer enfawr o byllau nofio Olympaidd. Mae ganddynt hinsawdd cynnes hefyd, sydd yn help. Maent yn bencampwyr byd mewn llawer o chwaraeon. Maent yn bencampwyr rygbi’r byd gyda hanner nifer y chwaraewyr sydd gan Gymru. Maent hefyd yn bencampwyr y byd mewn rhai chwaraeon tîm i fenywod. Mae Cymru wedi methu’n lân â chyflawni hynny ers llwyddiant ein tîm hoci merched yng nghanol y 1970au, pan fu bron inni ennill pencampwriaeth y byd.

Mae gan Seland Newydd hanner miliwn o bobl yn fwy na ni. Yr wyf wedi bod i Seland Newydd, ac mae gan y rhan fwyaf o’r wlad obsesiwn â chwaraeon. Yr wyf yn derbyn fod yno fynyddoedd 10,000 troedfedd o uchder, traethau lle gall pobl syrffio, a hinsawdd sydd yn annog pobl i fynd allan i’r awyr agored. Mae yno afonydd lle gall pobl rwyfo a chanwio, a lle gall pobl nofio. Nid yw hynny gennym ni. Mae gan Seland Newydd gyfleusterau chwaraeon ardderchog hefyd ac, yn allweddol, gyfleusterau gwych yn yr ardaloedd tlotaf. Nid ydym ni’n llwyddo i wneud hynny yng Nghymru. Mae dieithrwch cymdeithasol yn golygu dieithrwch ym maes chwaraeon hefyd. Rhaid inni wneud rhywbeth am hynny a sicrhau y caiff pawb gyfle cyfartal i fanteisio ar gyfleusterau chwaraeon. Nid yw hynny’n digwydd ar hyn o bryd.

Beth yw’r fantais i ni? Mae hyn wedi’i ddweud eisoes, felly nid oes angen i mi ei ailadrodd yn faith. Byddwn yn sicrhau iechyd gwell i’n pobl a byddant hwy’n mwynhau bywyd hirach nag o’r blaen. Mae ystadegau iechyd Cymru’n warthus. Rhaid inni wneud rhywbeth am hynny, a gall chwaraeon chwarae rhan fawr. Mae hynny’n bwysicach na sicrhau bod gennym lawer o bencampwyr, oherwydd fe ddaw’r bobl hynny ymlaen a chael eu helpu drwy hyfforddiant. Rhaid inni hefyd sicrhau bod ein pobl yn mwynhau gwell iechyd o ganlyniad i unrhyw strategaeth chwaraeon a ddilynwn.

Yn olaf, edrychaf ymlaen at y dydd pan weithredir y strategaeth hon—pryd y bydd gennym dîm pêl-rwyd sydd yn bencampwyr y byd, tîm hoci merched sydd yn bencampwyr y byd eto, tîm rygbi sydd yn bencampwyr y byd a, phwy a ŵyr, tîm pêl-droed sydd yn bencampwyr y byd.

Yr oedd gwelliant 1 gan Gareth Jones yn cyfeirio at yr angen i ddyrannu amser o fewn y cwricwlwm cenedlaethol ar gyfer addysg gorfforol mewn ysgolion. Fel y clywsom, mae datblygu agweddau iach a chariad at chwaraeon yn gynnar yn rhoi buddiannau iechyd anferth i bobl ifainc ac yn eu rhoi ar y trywydd iawn ar gyfer gweddill eu bywyd. Fodd bynnag, mae a wnelo hyn â mwy na manteision iechyd.

Mae plant yn dysgu llawer o sgiliau bywyd wrth gymryd rhan mewn chwaraeon yn yr ysgol: arweiniad, sgiliau creu tîm a gweithio mewn tîm, hunan-ddisgyblaeth a sawl agwedd arall ar ddatblygiad personol. Cefnogaf alwad Gareth am roi amser yn y cwricwlwm i wersi AG, ond rhaid i’r gwersi hynny fod o ansawdd uchel. Mae gennym ni yng Nghymru draddodiad anrhydeddus o gynhyrchu athrawon AG uwchradd gwych. Cafodd llawer o’n hathrawon gwych eu hyfforddi ar gyrsiau yn Athrofa Prifysgol Cymru, Caerdydd a Phrifysgol Morgannwg. Fodd bynnag, mae llawer o le i wella hyfforddiant athrawon ar lefel ysgolion cynradd. Mae rhai athrawon ysgolion cynradd yn cwblhau eu cyrsiau ymarfer dysgu heb dreulio fawr o amser ar AG, weithiau dim ond ychydig oriau. Wedyn byddant yn cymhwyso fel athrawon a byddant yn gyfrifol am wersi AG yn yr ysgol. Tra bod athrawon AG ymroddedig ar lefel ysgolion uwchradd, mae ysgolion cynradd yn colli allan.

Gwerthfawrogaf bryderon Karen ynghylch ardaloedd gwledig. Yr oedd Cyngor Chwaraeon Cymru ar un adeg yn ystyried a oedd lle i gynnal cynllun teithiol. Byddai hyn yn caniatáu i athrawon AG arbenigol ar lefel gynradd deithio o ysgol i ysgol, gan warantu gwersi AG o ansawdd da wedi’u dysgu gan athro/athrawes wedi’i hyfforddi’n bwrpasol yn yr ysgolion llai.

Gwneud pwynt yr oeddwn i ynghylch lle yn yr ysgolion gwledig yn fy ardal. Mae’r athrawon yn yr ysgolion hynny’n barod i ystyried ffyrdd newydd o gyflwyno’r addysg hon. Fodd bynnag, nid oes ganddynt yr arwynebedd llawr i wneud hynny.

Yr wyf yn deall hynny. Mae llawer o’r ysgolion yn fy etholaeth i’n dioddef problemau tebyg.

Nid mater o ganfod amser yn y cwricwlwm ar gyfer AG ydyw yn unig, mae hefyd yn fater o gael athrawon AG o ansawdd da a all roi’r addysg o fewn yr amser hwnnw. Rhaid inni edrych ar well hyfforddiant i athrawon a mecanweithiau cefnogi i athrawon presennol i wella’u sgiliau a’u galluoedd i roi gwersi AG mewn ysgolion cynradd.

Trof am ennyd at gyfranogiad. Rhaid inni edrych y tu hwnt i lefelau cyfranogiad gwrywod a benywod. Rhaid inni edrych hefyd ar gyfranogiad pobl groenddu a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru, yn enwedig fenywod o leiafrifoedd ethnig, y mae lefel eu cyfranogiad yn isel. Rhaid inni hefyd osod targedau ar gyfer cefnogi a chyfranogiad pobl anabl, gan gynnwys rhai ag anawsterau dysgu. Gofynnaf i Gyngor Chwaraeon Cymru, wrth ysgrifennu ei ddogfennau a siarad am faterion o’r fath, fynd i’r arfer o ddefnyddio’r term ‘pobl anabl’ ac nid ‘pobl ag anableddau’. Cymdeithas sydd yn creu’r problemau, nid anabledd y person dan sylw. Gwn fod aelodau o Gyngor Chwaraeon Cymru yn yr Oriel Gyhoeddus, felly os gwelwch yn dda newidiwch yr ymagwedd honno a soniwch am bobl anabl yn hytrach nag am bobl ag anableddau.

Symudaf ymlaen at welliant 3 gan Christine Humphreys ar faterion diogelu plant. Anfonwyd fy hyfforddwr gymnasteg i’r carchar am wneud pethau nad oes arnaf eisiau sôn amdanynt, felly gwn fwy na’r rhan fwyaf o bobl am yr angen am bolisi diogel i warchod plant o fewn sefydliadau chwaraeon. Croesawaf gyfeiriad Cyngor Chwaraeon Cymru at hyn yn ei adroddiad. Gobeithio ei fod yn ymgynghori’n helaeth gyda llawer o gyrff ynghylch sut orau i weithredu materion gwarchodaeth plant ar y lefel isaf. Rhaid i rieni a phlant gael sicrwydd y caiff plant eu hyfforddi a’u goruchwylio gan bobl a gadarnhawyd ac a gafodd hyfforddiant ardderchog. Cefnogaf alwad Christine am inni weithio gyda Chyngor Chwaraeon Cymru i ddatblygu cofrestr o hyfforddwyr chwaraeon cymwysedig a gadarnhawyd.

Yr wyf am ymateb i rai o’r sylwadau a wnaethpwyd. Dywedaf wrth Carwyn Jones fod y Torïaid efallai wedi diddymu arian Porthcawl, ond diddymodd y cyngor Llafur Bwll yr Ymerodraeth yng Nghaerdydd. Hoffwn roi sylwadau ar gyfleusterau nofio ledled Cymru.

Llongyfarchaf Ddinas a Sir Abertawe ar ei llwyddiant yn sicrhau arian loteri tuag at ei phwll 50m. Gwnaeth achos ardderchog a chydweithiodd yn dda gyda sefydliadau lleol fel Prifysgol Cymru, Abertawe, i gael yr arian.

Fodd bynnag, pwysleisiaf mai dim ond rhywbeth dros £7 miliwn a gynigiwyd iddynt o ganlyniad i arian y loteri. Rhoddaf ambell enghraifft o Loegr. Mae Caerloyw’n cael £10 miliwn o arian loteri ar gyfer pwll nofio, mae Manceinion yn cael £19 miliwn ac mae prifysgol yn nwyrain Lloegr yn cael £14 miliwn. Nid gofyn am y ddaear yw gofyn am bwll nofio 50m. Dylem ofyn i Fwrdd Elusennau’r Loteri Cenedlaethol a Sportlot edrych eto ar y ffordd y maent yn rhannu grantiau a gofyn iddynt wneud y system yn fwy hyblyg a theg. Mae’r system o rannu rhyw 6 y cant o’r grant i Gymru bob blwyddyn yn golygu nad yw’n bosibl hel arian ar gyfer cyfleuster chwaraeon mawr fel pwll nofio 50m.

Mae Lloegr yn llwyddo i gael cyllid am fod y gronfa o arian gymaint yn fwy. Mae arnom angen cyfleusterau da yng Nghymru. Mae gwelliant 2 yn arbennig o berthnasol i dde-ddwyrain Cymru: Caerdydd, Casnewydd a’r cymoedd dwyreiniol, lle mae cyfran fawr o boblogaeth Cymru. Mae arnynt angen cyfleuster fel hwn ac ni ddylai fod arnynt gywilydd gofyn am yr arian hwnnw. Ar hyn o bryd, ni allai Cyngor Chwaraeon Cymru ddarparu’r cyllid hwnnw ac nid yw Sportlot yn darparu gymaint â hynny o arian. Gofynnwn eto am system fwy hyblyg.

Mae’n sgandal nad oes gan brifddinas Cymru bwll nofio cyhoeddus lle gellir cynnal cystadleuaeth nofio. Mae’n sgandal hefyd fod yr arbenigedd a ddatblygwyd dros nifer o flynyddoedd yng Nghaerdydd a’r cymoedd dwyreiniol yn cael ei wastraffu am fod rhaid i bobl deithio mor bell. Mae hynny’n rhwystr i hyfforddiant effeithiol a chystadleuaeth effeithiol. Os ydym am gael cyfleusterau chwaraeon boddhaol yng Nghymru rhaid inni godi’n llais yn y DU i sicrhau y cawn gyfran deg o’r arian. Yr oedd fy sylwadau i yn benodol i un gamp.

Cynhaliwyd y ddadl heddiw mewn ysbryd cadarnhaol ac adeiladol. Diolchaf i’r Aelodau am eu cyfraniadau. Yr wyf yn sicr y bydd Prif Weithredwr Cyngor Chwaraeon Cymru a Gareth Davies, y Cadeirydd, sydd bellach wedi ymuno â ni, wedi nodi rhai o’ch pryderon. Yr wyf yn falch yr edrychwyd yn ffafriol ar strategaeth gyffredinol Cyngor Chwaraeon Cymru. Yr wyf yn siŵr fod hynny’n rhoi hyder i’r Cadeirydd a’r Prif Weithredwr gamu ymlaen â’r strategaeth hon.

Codwyd llawer o faterion a gaiff sylw dyledus, mae’n siŵr, wrth i’r strategaeth gael ei gweithredu. Un o’r materion allweddol a gododd heddiw, sydd yn effeithio ar y strategaeth gyfan, yw cydraddoldeb cyfle neu gynhwysiant. Felly, rhaid inni gefnogi mynediad a chyfle i gymryd rhan mewn amrediad eang o chwaraeon a gweithgaredd corfforol. Dylai hyn fod ar gael i bawb, lle bynnag yr ydych yn byw, beth bynnag yw eich oed, p’run ai yr ydych yn wryw ynteu’n fenyw, yn anabl, yn gyfoethog neu’n gymdeithasol ddifreintiedig, a beth bynnag yw eich hil neu’ch grŵp ethnig. Mae sawl Aelod wedi codi’r materion allweddol hynny yn y ddadl y prynhawn yma.

Ar ben arall y sbectrwm mae arnom eisiau hybu rhagoriaeth drwy’r cyfleusterau gorau, hyfforddi da a chefnogaeth wyddonol a meddygol i’n campwyr a champwragedd mwyaf addawol. Yr ydym yn llwyddo’n gymharol dda fel cenedl fach ond rhaid inni ddal i ymgyrraedd am bethau mwy a gwell. Cyfeiriodd sawl Aelod hefyd at ddadl neu drafodaeth ar strategaeth chwaraeon gan y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Yr wyf yn siŵr y bydd Cynog Dafis, y Cadeirydd, wedi nodi’r sylwadau hyn ac y gwnaiff ymateb yn y ffordd briodol.

Trof yn awr at y gwelliannau. Croesawaf welliant 1 gan Gareth Jones a’i gefnogaeth i’r strategaeth. Gwnaeth amryw o sylwadau adeiladol, nad yw’n annisgwyl o gofio’i gefndir. Bydd Gareth yn gwybod fod y Prif Arolygydd Ysgolion yn adrodd ar nifer o welliannau mewn safonau ond ei fod hefyd yn nodi rhai pryderon ynghylch ffitrwydd plant ar rai cyfnodau datblygiad.

Mae addysg gorfforol yn dal yn rhan hanfodol o’r cwricwlwm cenedlaethol. Mae addysg gorfforol mewn chwaraeon yn ofynnol yng nghyfnodau allweddol 1 a 3 yn y cwricwlwm cenedlaethol diwygiedig i Gymru. Dysgir ymarfer corff cysylltiedig ag iechyd yng nghyfnod allweddol 4 a rhaid i ddisgyblion ddewis dau weithgaredd o bob categori. Yr wyf yn siŵr y gwnaiff Rosemary Butler nodi’r materion a godwyd gan Gareth ac eraill heddiw. Yn y cyd-destun hwnnw, yr wyf yn hapus i dderbyn gwelliant 1.

Mae’n ddrwg gennyf orfod gwrthwynebu gwelliant 2. Fodd bynnag, mae llawer iawn o welliant Jonathan Morgan yn haeddu cefnogaeth ond galwodd yn benodol am adeiladu pwll nofio o faint olympaidd yn ardal Canol De Cymru. Yr wyf yn gwrthwynebu’r gwelliant oherwydd ni all y Cynulliad wneud y penderfyniad ynghylch ‘os’ a ‘ble’ i adeiladu pwll yn lle Pwll yr Ymerodraeth. Cyngor Chwaraeon Cymru sydd yn gyfrifol am y math hwnnw o benderfyniad. Yn wir, yn achos arian y loteri, mae’n atebol i’r Adran Ddiwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon. Fodd bynnag, mae’r awdurdod lleol yng Nghaerdydd yn cydnabod y dylai Caerdydd gael cyfleuster priodol. Mae’r awdurdod yn ystyried ffyrdd o ddarparu hynny. Mae’r Maer, Russell Goodway a’m cydweithiwr, Sue Essex, wedi bod yn gweithio i hyrwyddo cyfleuster priodol yng Nghaerdydd. Bydd cyfleusterau nofio yn y pentref chwaraeon newydd, er na fydd y pwll nofio o faint olympaidd. Yn amlwg, amcanion i’r awdurdod lleol yw’r rhain a gobeithiaf y gweithiant yn egnïol i’w sicrhau.

Cymerwyd y penderfyniad ar leoliad y cyfleusterau nofio cenedlaethol eisoes mewn cystadleuaeth agored a enillwyd gan Abertawe. Mater i’r awdurdod lleol perthnasol a’i bartneriaid fydd penderfynu ar unrhyw gynlluniau i adeiladu cyfleusterau nofio newydd o fewn ardal Canol De Cymru, neu’n wir unrhyw ardal arall. Nid yw Cyngor Chwaraeon Cymru wedi diystyru’r posibilrwydd o gefnogi mentrau o’r fath ac yr wyf yn annog pobl ledled Cymru i gyflwyno cynigion. Fodd bynnag, ni allaf dderbyn gwelliant Jonathan, ac efallai y gwnaiff ystyried ei dynnu’n ôl.

Yng ngwelliant 3, awgrymodd Christine Humphreys y dylai fod ymgynghori rhwng y Cynulliad a Chyngor Chwaraeon Cymru gyda golwg ar sefydlu cofrestr o hyfforddwyr chwaraeon er mwyn sicrhau diogelwch plant. Yr wyf yn siŵr ein bod i gyd yn cytuno â hynny. Fodd bynnag, mae gennyf amheuon ynghylch gwerth ac ymarferoldeb sefydlu cofrestr o hyfforddwyr chwaraeon yng Nghymru. Amcangyfrifir bod degau o filoedd o hyfforddwyr yng Nghymru’n unig. Byddai llawer o anawsterau ymarferol ac ariannol ynghlwm wrth sefydlu a chynnal cofrestr o’r fath. Ychydig o dystiolaeth sydd i awgrymu bod cofrestrau o’r fath yn gwella’r sefyllfaoedd hyn. Mae Cyngor Chwaraeon Cymru yn gweld mwy o werth mewn lledaenu ymarfer da ar faterion diogelu plant i gyrff chwaraeon ledled Cymru. Dyna’r agwedd iawn. Fodd bynnag, cytunaf y dylem ymgynghori â Chyngor Chwaraeon Cymru a chyrff eraill gyda golwg ar wella diogelwch plant mewn chwaraeon ymhellach. Ar y sail honno, derbyniaf y gwelliant.

Mae gwelliant 4 gan Christine mewn tair rhan. Mae’r rhan gyntaf yn awgrymu y dylid rhoi pwyslais cyfartal ar chwaraeon unigol a thîm. Cytunaf yn llwyr â hynny. Mae fy nghamp arbennig i, sef bowlio grîn gefngrom, yn dda i bob oed a rhyw. Mae’n gystadleuol, yn gymdeithasol ac wedi’i gwreiddio’n gryf yn y gymuned. Yr wyf yn siŵr bod llawer o enghreifftiau da o hyn mewn campau eraill yng Nghymru. Nid yw Cyngor Chwaraeon Cymru yn canolbwyntio’n benodol ar chwaraeon tîm neu unigol. Mae’n ceisio darparu chwaraeon ar draws y sbectrwm llawn o chwaraeon tîm ac unigol, cystadleuol ac anghystadleuol.

I am glad that you would like to see more games included in school programmes and so on. One speaker said that some areas are ignored, but some sports in Wales are also ignored. There are 40,000 people—girls and boys, men and women—who play baseball in Cardiff, but the game receives a paltry amount of money from the Sport Council for Wales. That is disgraceful because baseball is the only game played in Wales for which the rules were written in Wales. The game is over 100 years old.

There is much talk about social inclusion. Cardiff’s strongest teams represent the Caerau and Llanrumney areas, which are disadvantaged areas. I would like the Assembly to start putting its money where its mouth is. We talk about social inclusion and this is an opportunity to practice social inclusion and support one of Wales’s sports—baseball.

Gwahoddais y sylw hwnnw drwy ddangos ffafraeth tuag at fy ngêm fy hun, ac nid wyf yn synnu bod John Owen yn codi’r mater hwnnw heddiw. Rhoddir sylw llawn i’ch pryderon.

Owen John Thomas ydw i. Mae John Owen yn Aelod yn y lle arall.

Mae’n ddrwg gennyf. Derbyniwch fy ymddiheuriad. Nod y strategaeth yw darparu amrediad eang o sgiliau trosglwyddadwy i bobl ifainc, y gellir eu defnyddio mewn amrediad eang o chwaraeon. Ni fyddwn am ddehongli’r geiriau ‘pwyslais teg’ yn rhan gyntaf gwelliant 4 i olygu cydbwysedd union yn nhermau ariannu ac adnoddau eraill, gan na fyddai hynny’n ymarferol. Fodd bynnag, ar y sail honno yr wyf yn hapus i dderbyn rhan gyntaf gwelliant 4.

Mae’r ail ran yn gofyn am i broblemau rhai sydd yn cymryd rhan mewn chwaraeon dŵr neu wledig gael eu hystyried yn rhan o ddatblygiad trafnidiaeth integredig yng Nghymru. Yr wyf yn eich sicrhau bod anghenion cymunedau gwledig yn flaenllaw yn syniadaeth gyfredol y Cynulliad, yn enwedig yn nhermau datblygiad trafnidiaeth integredig. Yr wyf yn hapus felly i dderbyn y rhan honno o’r gwelliant.

Mae’r drydedd ran o welliant 4 yn cynnig y dylid ystyried ffyrdd o ddenu pobl hŷn i gymryd rhan mewn chwaraeon. Un o themâu sylfaenol Cyngor Chwaraeon Cymru yw ‘chwaraeon i bawb’. Mae’n ceisio sefydlu cyfleoedd i bawb gymryd rhan mewn chwaraeon yn y gymuned. Mae’r strategaeth yn canolbwyntio ar yr ifanc gan fod y Cyngor yn credu’n gryf mai cyflwyno plant i amrediad eang o weithgareddau yn eu blynyddoedd ffurfiannol yw’r ffordd orau i sicrhau eu bod yn dal i ymwneud â gweithgareddau corfforol drwy gydol eu bywydau. Nid yw hynny’n golygu yr anghofir cenedlaethau eraill. Mae gan y Cyngor bolisi cyfle cyfartal yn seiliedig ar gysyniad chwaraeon i bawb. Fel aelod hynaf y Cabinet a’r Cynulliad ac fel chwaraewr bowls grîn gefngrom brwd, yr wyf yn hapus i dderbyn y gwelliant.

Os bydd amser yn caniatáu, deliaf ag ychydig o’r materion a gododd yn ystod y ddadl. Codwyd materion cyfle cyfartal gan sawl Aelod heddiw. Soniwyd yn benodol am fater pêl-droed i ferched a’r problemau a gafwyd yn etholaeth Ann Jones gyda gwaharddiad anffodus Caroline Hume o’r tîm pêl-droed wedi iddi gyrraedd 12 oed. Mae’r mater hwn dan ystyriaeth ar hyn o bryd ac mae Swyddog Datblygu pêl-droed menywod a merched, Helen Croft, ar hyn o bryd yn ymchwilio i ymarferoldeb chwarae pêl-droed cymysg hyd at oed uwch. Deallaf yr ymgynghorir â chynghreiriau iau yng Nghymru. Cyfeiriodd Jane Davidson hefyd at y mater hwnnw. Edrychwn ymlaen gyda chryn ddiddordeb at ganlyniad y trafodaethau hynny.

Soniodd nifer o Aelodau am ddefnyddio arian loteri. Dylem fod yn ymwybodol fod rhyw 1,160 o roddion wedi’u rhoi gan y loteri yng Nghymru, sef cyfanswm o dros £53 miliwn ers 1995, a manteisiodd 45 o chwaraeon gwahanol. Hefyd, rhoddwyd 400 o roddion i wella cyfleusterau chwaraeon a rhoddwyd £30 miliwn i sefydliadau gwirfoddol.

Mae rhyw 71 y cant o’r rhoddion yn werth llai na £25,000. Darparwyd dros £7 miliwn ar gyfer cyfleusterau newydd mewn ysgolion a cholegau. Mae’r Gist Gymunedol yn fenter uchel ei pharch a derbyniol iawn sydd yn cefnogi cyrff sefydledig drwy grantiau bach i’w galluogi i ddarparu cyfleusterau ychwanegol. Anogaf awdurdodau lleol i gefnogi cynllun y Gist Gymunedol a’i farchnata’n effeithiol.

Yr wyf yn ymwybodol iawn o’r materion loteri a grybwyllwyd. Fel y gŵyr Aelodau, un o addewidion maniffesto’r Blaid Lafur oedd sicrhau y caiff Cymru ei chyfran deg o incwm o’r loteri. Mae’n dda gennyf ddweud, gyda chymorth cydaelodau yng Ngogledd Iwerddon a’r Alban, y llwyddwyd i gael Chris Smith i gytuno i gynnal adolygiad llawn o’r cyfrannau o’r loteri a rennir i’r pedair gwlad ar gyfer y celfyddydau a chwaraeon. Gobeithiaf allu rhoi adroddiad i’r Cynulliad ar hynny yn y flwyddyn newydd.

Soniodd Janet Davies am deithio a’r angen am well cludiant cyhoeddus. Efallai, gan ein bod yn trafod chwaraeon, y dylem gael ein beiciau allan. Gwnaeth hi’r pwynt y dylai plant fwynhau chwaraeon. Mae angen inni hyrwyddo’r nod hwnnw. Yr wyf wedi delio â materion anghydraddoldeb y ddau ryw, a godwyd gan sawl Aelod. Yr wyf yn siŵr y bydd Gareth a Huw ill dau wedi nodi’r pryderon arbennig hynny.

Mae John Griffiths yn awyddus i hybu llwyddiant Ysgol Gyfun Hartridge yng Nghasnewydd. Cymeradwyaf y fenter honno o ddefnyddio pêl-droed fel canolbwynt i weithgaredd addysgol mwy cyffredinol. Mae hynny wedi codi proffil yr ysgol ac wedi codi dyheadau gweddill y disgyblion. Rhaid canmol yr ysgol. Gallwn ddysgu llawer o’r esiampl a’r profiad hwnnw. Efallai yr hoffai’r ysgol rannu hynny gydag addysgwyr ledled Cymru.

Soniodd Jocelyn am yr angen i gynyddu cyfranogiad. Credaf fod Cyngor Chwaraeon Cymru yn ymwybodol iawn o hynny. Un o’i brif amcanion yw cynyddu cyfranogiad gan bob oed ar draws holl sbectrwm chwaraeon. Nodaf bryderon Karen ac eraill ynghylch cyfleusterau mewn ysgolion bychain. Yr wyf yn siŵr y bydd fy nghyd-Aelodau wedi nodi eu pwyntiau.

Cymeradwyaf y cynnig i’r Cynulliad. Diolch i chi i gyd am eich sylwadau ar y pwnc hwn. Mae’n bwysig ein bod yn cael golwg Cymru-gyfan ar faterion, mewn chwaraeon yn fwy na dim. Dysgais lawer heddiw am farn ac ewyllys y Cynulliad. Âf â’r wybodaeth honno gyda mi i’m trafodaethau gyda Chyngor Chwaraeon Cymru. Yr wyf yn siŵr fod y Cadeirydd, Gareth Davies, a’r Prif Weithredwr, Huw Jones, hefyd wedi dysgu llawer o’r trafodaethau y prynhawn yma. Yr wyf yn sicr y bydd yn gymorth i ysbrydoli datblygiad strategaethau’r dyfodol. Gofynnaf i’r Cynulliad wrthwynebu gwelliant 2 Jonathan Morgan, a chefnogi gwelliannau 1, 3 a 4.

Er bod David Melding wedi cymryd fy lle fel Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, trafodwyd y mater hwn pan oeddwn i’n dal yn y Gadair. Teimlwn ei bod yn iawn imi ymddiswyddo o’r Gadair oherwydd yr oedd yn anghydnaws â bod yn arweinydd y blaid Geidwadol. O’r ddwy swydd, arweinyddiaeth y blaid Geidwadol oedd fy nymuniad pennaf. Yr wyf yn siŵr y bydd rhai’n gresynu clywed hyn, ond, er gwaethaf pwysau i beidio â gwneud, yr wyf wedi penderfynu ymddiswyddo fel Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad.

Nid yw’r weinyddiaeth yn haeddu clod am lawer o bethau ond y mae’n haeddu clod am barhau â’r traddodiad o sicrhau y caiff pob un o’r Pwyllgorau archwilio ei gadeirio gan Aelod o’r tair gwrthblaid. Pan gymerwn ni reolaeth, bydd y traddodiad yn parhau. Mae’r Trefnydd yn edrych fel petai hynny’n rhyddhad iddo. Mae Rheol Sefydlog Rhif 16 yn nodi y dylai’r Cynulliad benodi cynghorydd annibynnol ar safonau ymddygiad. Byddai’r cynghorydd yn rhoi cyngor a chymorth i’r Llywydd—sydd yn amlwg yn wrthrychol, amhleidiol ac uwchlaw polisi yn hyn fel ym mhopeth arall—ar unrhyw fater sydd yn ymwneud ag ymddygiad Aelodau. Byddai’r cynghorydd hefyd yn cynorthwyo’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad i ymchwilio i unrhyw faterion a gyfeirid ato.

Mae cod ymarfer y Cynulliad ar benodiadau cyhoeddus yn amlinellu egwyddorion y broses benodi cyhoeddus, sydd yn cynnwys cyfle cyfartal, dewis ar sail teilyngdod a bod yn agored ac yn dryloyw. Er nad yw’r penodiad yn dod o fewn cod y Cynulliad nac o fewn cylch gorchwyl y Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus, teimlai’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad ei bod yn briodol y dylai’r broses ddilyn egwyddorion y cod, a dyna a gynigiwn. Mae’r cynnig gerbron y Cynulliad yn ceisio awdurdod i’r Llywydd a’i Swyddfa fynd ati i wneud y trefniadau angenrheidiol ar gyfer y penodiad hwn. Bydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, y Llywydd ac asesydd annibynnol allanol yn ymdrin â manylion y broses. Disgwyliwn i’r broses esgor ar argymhelliad dros yr ymgeisydd a ffafrir gerbron y Cynulliad llawn yng ngwanwyn 2000. Dim ond trwy benderfyniad y Cynulliad llawn y gellir gwneud y penodiad hwn, a dyna’r unig ffordd hefyd y gellir diswyddo’r cynghorydd.

Yn ei gyfarfod yr wythnos diwethaf, ystyriodd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad y weithdrefn ddrafft ar gyfer trafod cwynion am Aelodau’r Cynulliad, a’i chymeradwyo. Yn wyneb natur sensitif y pwnc, cytunodd y Pwyllgor y dylai pob Aelod gael y cyfle i roi sylwadau ar y weithdrefn ddrafft. Yr wyf wedi gofyn i Ysgrifenyddiaeth y Pwyllgor anfon y ddogfen at Aelodau o fewn yr wythnos neu ddwy nesaf.