Diolch, Lywydd, am roi’r cyfle imi wneud datganiad heddiw. Yr wyf am roi tair neges eglur yn y datganiad hwn, sef y cyfle cyntaf a gefais i annerch y Cynulliad ers y toriad.

Yn gyntaf, bu’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru dan bwysau difrifol dros y tair wythnos diwethaf o ganlyniad i’r argyfwng ffliw eithriadol. Mae arnom ddyled o ddiolchgarwch i bawb sydd yn gweithio yn yr NHS. Talaf deyrnged i holl staff yr NHS—nyrsys, meddygon, ymarferwyr cyffredinol, therapyddion, staff ategol, rheolwyr ac eraill—a weithiodd yn ddiflino i sicrhau y caiff y cleifion y driniaeth y mae arnynt ei hangen gynted ag y bo’n ymarferol mewn amgylchiadau sydd yn anodd ac yn ymestynnol. Yr oedd eu hymateb yn eithriadol i amgylchiadau anodd. Mae hynny yr un mor wir am y rhai sydd yn gweithio mewn gofal cymdeithasol a llywodraeth leol, a chwaraeodd eu rhan yn llawn.

Yn ail, cadarnhaf fod gan bob awdurdod iechyd, ysbyty, gwasanaeth meddygon teulu ac awdurdod lleol gynlluniau’n weithredol i ymateb i bwysau’r gaeaf a’r mileniwm, ac fy mod wedi monitro’r sefyllfa’n ddyddiol dros y tair wythnos diwethaf.

Yn drydydd, mae gennym lawer i’w ddysgu o’r profiad hwn, yn enwedig y modd y cynlluniwn ymlaen a rheoli pwysau o’r fath ar yr adeg hon a drwy gydol y flwyddyn. Am y rheswm hwnnw sefydlais dasglu i weithredu ar sail y gwersi a ddysgwyd ac i sicrhau y cânt eu hymgorffori mewn gofal iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru. Cydnabyddaf hefyd yr ymdrechion a wnaethpwyd gan lawer o bobl i ofalu amdanynt eu hunain gartref, gyda chyngor oddi wrth eu gwasanaethau meddygon teulu y tu allan i oriau, fferyllfeydd a gwasanaethau brys, a chymorth oddi wrth eu gofalwyr a’u teuluoedd.

Ymdriniaf â mater adnoddau a buddsoddi yn yr NHS yn y datganiad hwn. Fodd bynnag, wrth wneud sylw am y cefndir i’r wythnosau anodd hyn, yr wyf am roi ar ddeall nad wyf yn bychanu maint y problemau na’r ymdrechion oedd yn angenrheidiol i ymdrin â hwy. Ymwelais ag ysbytai a gwasanaethau meddygon teulu a siaradais â staff yn y rheng flaen dros y tair wythnos. Yr wyf yn ymwybodol dros ben o’r pwysau aruthrol a’r amodau anodd y buont yn gweithio oddi tanynt. Er enghraifft, yng Ngwent bu cynnydd mewn derbyniadau brys oedd yn amrywio o 40 y cant mewn un ysbyty i 75 y cant mewn un arall. Ni all ac ni chaiff y sefyllfaoedd hyn barhau a gobeithiaf y bydd holl Aelodau’r Cynulliad yn ymuno â mi er mwyn sicrhau na fyddant. Fel y dywedodd un meddyg teulu wrthyf ddydd Sadwrn, mae nyrsys a meddygon wedi cael curfa dros yr wythnosau diwethaf.

Os edrychwn ar y cychwyniad ffliw, y lefelau heintio yng Nghymru yw’r rhai uchaf ers degawd. Mae heintiadau ffliw, ynghyd â’r heintiadau anadliadol cysylltiedig a salwch tebyg i’r ffliw, wedi effeithio’n hwy na’r arfer ar bobl—gyn hwyed â 11 i 12 diwrnod, yn hytrach na’r pedwar neu’r pump arferol. Mae’n rhy fuan i ddweud a yw’r gwaethaf drosodd. Mae profiad yn awgrymu y bydd symptomau’n aros yn y boblogaeth am rai wythnosau. Fodd bynnag, gostyngodd y lefelau heintio a adroddwyd o 190 o bob 100,000 o’r boblogaeth yn wythnos gyntaf Ionawr i 157 o bob 100,000 o’r boblogaeth yn yr ail wythnos. Bydd y ffigurau am yr wythnos diwethaf ar gael ddydd Gwener. Mae’r gostyngiad hwn yn sicr o fod yn arwydd da ac yn rhyddhad derbyniol iawn i staff sydd dan bwysau. Fodd bynnag, gwn o’r adroddiadau diweddaraf fod y sefyllfa’n gwasgu o hyd mewn rhannau o Gymru o ran derbyniadau brys. Rhoddaf adroddiad manylach ar hyn yng nghyfarfod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fore yfory.

Trof at y mesurau a sefydlwyd gan yr NHS yn barod ar gyfer y gaeaf. Eleni yr oedd y sefyllfa’n fwy anodd oherwydd yr angen i gynllunio ar gyfer newid dyddiad y mileniwm ac effaith bosibl dathliadau’r mileniwm. Yr oedd yr NHS yn gallu cynllunio yn erbyn cefndir o weithredu a hybwyd gan y Cynulliad a rhoddodd adroddiad arnynt i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Cafwyd adroddiadau dyddiol ar y pwysau parhaus ar ofal critigol, gan gynnwys gwelyau gofal dwys a dibyniaeth uchel, dros yr wythnosau diwethaf. Rhwng 1997 a 1999, bu cynnydd o bron 50 y cant yn nifer y gwelyau hanfodol hyn yng Nghymru, o 74 i 109. Fodd bynnag, mae’r gwasanaethau gofal critigol yn parhau i fod o dan bwysau mawr a byddwn yn awr yn adolygu’r nifer bresennol.

Yn briodol, bu imiwneiddio’n bwnc trafodaeth allweddol. Rhoddodd y Prif Swyddog Meddygol arweiniad i’r NHS—i feddygon teulu ac i ysbytai—yn Awst, gan eu cynghori ynghylch imiwneiddio grwpiau sydd yn agored i niwed. Ymhlith y rhain y mae’r henoed, cleifion â chlefydau hirfaith ar y frest a’r galon, rhai mewn llety arhosiad-hir a chleifion eraill â chyflyrau meddygol difrifol. Ategwyd y neges hon yn ein cysylltiad rheolaidd â’r gweithwyr proffesiynol. Yr ydym yn ymwybodol o dargedu effeithiol mewn sawl ardal. Er enghraifft, gwnaethpwyd ymdrech gan grŵp iechyd lleol Merthyr Tudful i dargedu’r rhai oedd mewn perygl arbennig o gael heintiad anadliadol. Mae ymgyrchoedd imiwneiddio’n bwysig wrth leihau’r baich a achosir gan y ffliw. Bydd y tasglu’n edrych ar hynny. Fodd bynnag, rhaid inni gofio na allwn ymdrin â’r amrediad ehangach o glefydau heintus a ddaw gyda’r gaeaf.

Yn erbyn y cefndir hwn, a chan adeiladu ar y gwersi a ddysgwyd o’r rhaglen £22 miliwn o arian pwysau’r gaeaf oedd ar gael yn y ddwy flynedd flaenorol, sefydlodd awdurdodau iechyd, ymddiriedolaethau, awdurdodau lleol ac eraill gynlluniau i ymdrin â’r galwadau cynyddol a ragwelent ar yr holl wasanaethau. Atgyfnerthwyd y rhain drwy gyhoeddiad buan am y cynnydd mwyaf erioed yn y dyraniadau dewisol i’r NHS, oedd yn 10.5 y cant ar gyfer eleni. Cafwyd croeso cyffredinol i brydlondeb y cyhoeddiad hwn a galluogodd yr NHS i symud ymlaen yn gyflym, gyda’i bartneriaid, wrth gynllunio’r mesurau a sefydlwyd.

Lluniwyd cynlluniau gan holl sectorau’r NHS a gwnaethant drefniadau wrth gefn priodol ar gyfer eu hardaloedd yng ngoleuni profiad y ddwy flynedd diwethaf a’r lefel o adnoddau oedd ar gael. Rhoddaf rai enghreifftiau i chi. Sefydlodd Awdurdod Iechyd Bro Taf is-grŵp strategaeth o’i dasglu derbyniadau brys er mwyn ymdrin â’r materion tymor hwy sydd ynglŷn â derbyniadau brys. Ar gyfer 1999-2000 ariannodd yr awdurdod wasanaethau cefnogaeth ysbyty y tu allan i oriau ychwanegol, gwelyau gostwng i gleifion y mae angen eu hailsefydlu, mwy o staff nyrsio a meddygol, cynlluniau awdurdod lleol i leihau derbyniadau a lolfeydd rhyddhau ychwanegol. Rhoddodd Iechyd Morgannwg Health gymorth i gynlluniau yn y sector gwirfoddol, cynyddodd nifer yr asesiadau gofal cymunedol, darparodd ofal cartref ymateb cyflym lleol a gwasanaethau byw’n annibynnol ychwanegol i bobl hŷn, cynyddodd nifer y gwelyau yn y sector cartrefi nyrsio preifat, darparodd fwy o gefnogaeth rhyddhau drwy Gofal am yr Henoed, a sicrhaodd fod mwy o gefnogaeth gofal yn y cartref ar gael. Ariannodd Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru nifer uwch o welyau yn y sector cartrefi nyrsio, rhoddodd fwy o gefnogaeth i ofal yn y cartref a gweithredodd gynlluniau i leihau’r gyfradd cyfeiriadau i ysbytai. Estynnodd Awdurdod Iechyd Dyfed Powys wardiau pum niwrnod er mwyn darparu gwasanaeth saith niwrnod, a darparodd ofal dwys ychwanegol. Cynyddodd Awdurdod Iechyd Gwent ei ddarpariaeth o ofal critigol, agorodd wardiau pum niwrnod am saith niwrnod, penododd nyrs-ymarferwyr ychwanegol, agorodd welyau dydd am 24 awr ac, ymysg amrediad eang o fentrau, cynyddodd nifer y gwelyau. Yn ogystal â hynny, lleihaodd yr holl ymddiriedolaethau eu gweithgaredd dewisol dros y Nadolig er mwyn sicrhau bod y nifer fwyaf posibl o welyau a staff ar gael i ddygymod â’r cynnydd yn y galw a ddisgwyliwyd.

Yr wyf hefyd wedi monitro’r sefyllfa ar gyfer llywodraeth leol wrth hwyluso rhyddhau o ysbytai fel rhan o’i chyfrifoldebau gofal cymunedol. Mae hyn yn bwysig pan yw’r NHS yn wynebu pwysau ychwanegol. Gwelais lawer o’r cynlluniau hyn ar waith yn ystod fy ymweliadau. Yn ystod y tair wythnos diwethaf o ymweld ag ysbytai, adrannau ddamweiniau ac achosion brys, gwasanaethau y tu allan i oriau a’r ganolfan reoli ambiwlansiau, gwelais y pwysau fy hun a chlywais oddi wrth staff ynghylch y modd y maent wedi dygymod â’r pwysau hynny. Derbyniais adroddiadau bob dydd oddi wrth yr holl awdurdodau lleol am y darlun lleol.

Yr wythnos diwethaf cefais gyfarfod buddiol ac adeiladol â chynrychiolwyr o’r holl awdurdodau iechyd, ymddiriedolaethau, grwpiau iechyd lleol a gwasanaethau cymdeithasol. Rhoesant adroddiadau ar y sefyllfa bresennol a sôn hefyd am gamau arloesol, am y modd yr ymdriniasant â’r sefyllfa a’u brwdfrydedd dros ddull gweithredu cyfannol. Yr wyf hefyd yn trefnu ar gyfer cyfarfod buan â chynrychiolwyr o staff is er mwyn dysgu am eu profiadau ac i dderbyn eu hawgrymiadau. Mae’n amlwg oddi wrth fy ymweliadau a’r adroddiadau hyn bod angen gweithredu buan. Dyna pam y cyhoeddais yr wythnos diwethaf y byddwn yn sefydlu tasglu. Bydd angen i’r tasglu ddysgu o’r profiad dros y tair wythnos diwethaf ond ni fwriedir iddo fod yn ymarfer sydd yn edrych yn ôl. Ceisiaf gyngor buan ac ymarferol oddi wrth weithwyr proffesiynol, rheolwyr a rhai eraill yn y pen blaen. Dylai rhai o’r mesurau hyn fod ar gael yn barod ar gyfer y flwyddyn nesaf. Bydd eraill ar gyfer y tymor canolig ac ar gyfer penderfyniadau oddi mewn i’r Cynulliad ei hun. Yr wyf am i’r tasglu hwn fod yn wirioneddol gynrychioladol o’r holl fuddiannau allweddol sydd â chyfraniad i’w roi. Disgwyliaf iddo gynnwys rheolwyr profiadol o awdurdodau iechyd, ymddiriedolaethau, adrannau gwasanaethau cymdeithasol, meddygon a nyrsys, cynrychiolwyr o’r Pwyllgor Ymarfer Cyffredinol a’r Fforwm Partneriaeth, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, grwpiau iechyd lleol a chynghorau iechyd cymdeithas, gyda chyngor oddi wrth uwch swyddogion y Cynulliad.

Byddaf yn cadeirio’r grŵp hwn ac ysgrifennais at Kirsty Williams, David Lloyd a David Melding i’w gwahodd i gymryd rhan yn nhasglu’r Cynulliad. Yr wyf yn falch ei fod wedi derbyn croeso gan y Gymdeithas Feddygol Brydeinig. Bydd angen i’r tasglu ystyried yr holl faterion a ddynodwyd yn fy nhrafodaethau â’r NHS a llywodraeth leol yr wythnos diwethaf, yn ogystal â’r rhai a welais ar fy ymweliadau. Rhaid i’r rhain gynnwys y rhyngwyneb rhwng yr NHS a llywodraeth leol a rhwng gofal sylfaenol a gofal eilaidd, materion sydd yn ymwneud â niferoedd gwelyau, a gofal critigol yn enwedig, polisïau imiwneiddio cyfredol, cynllunio staffio a’r gweithlu, yr ymarfer a’r cynllunio gorau, cyfraniad gwasanaethau y tu allan i oriau a chartrefi nyrsio a phreswyl, lefelau galw uchel mewn misoedd heblaw rhai’r gaeaf a rheoli clefydau hirfaith.

I derfynu, dychwelaf at gwestiwn adnoddau. Mae’r Llywodraeth hon eisoes wedi cynyddu’n sylweddol y lefel o adnoddau sydd ar gael i’r NHS. Yn ystod tair blynedd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, y cynnydd gwirioneddol cyfartalog mewn adnoddau ar gyfer iechyd yng Nghymru yw 5 y cant a bydd yn gymaint â 4.5 y cant o leiaf y flwyddyn nesaf; 4.8 y cant os cynhwyswn y £7.9 miliwn ychwanegol ar gyfer iechyd a gyhoeddwyd yn Rhagfyr, y disgwyliwn y bydd ar gael i’w wario y flwyddyn nesaf. Mae hyn yn cymharu â chynnydd gwirioneddol cyfartalog o ddim ond 3.5 y cant dros 10 mlynedd y Llywodraeth flaenorol hyd at 1997-98. Mewn termau gwirioneddol, cyflawnwyd cynnydd ychwanegol gan y Llywodraeth Lafur yng Nghymru.

Y flwyddyn nesaf, drwy’r grant cynnal refeniw, byddwn yn galluogi awdurdodau lleol i wario £51 miliwn ychwanegol ar wasanaethau cymdeithasol. Mae hynny’n rhan o’r buddsoddiad cyfan mewn gofal cymdeithasol. Mae digwyddiadau’r tair wythnos diwethaf wedi tanlinellu’r angen am godiadau cyson yn y buddsoddiad yn ein gwasanaethau iechyd a chymdeithasol. Mae materion adnoddau a chynllunio gweithlu yn rhan o’r strategaeth dymor hir y bydd y tasglu a’r Cynulliad yn ei thrafod. Bydd yr adolygiad nesaf o wariant, fel y dywedodd Alun Michael, yn edrych ar gynlluniau’r dyfodol ar gyfer ein gwasanaethau. Mae’r Prif Weinidog eisoes wedi rhoi ar ddeall y pwys y mae’r Llywodraeth yn ei roi ar sicrhau ariannu ar lefel ddigonol i’r NHS, gan godi gwariant y DU i’r cyfartaledd Ewropeaidd. Byddai darpariaeth ychwanegol yn yr adolygiad o wariant i’r NHS yn dod drwodd i’r Cynulliad drwy weithrediad fformwla Barnett.

Caiff y Cynulliad gyfle i ailystyried ei gynlluniau ei hun yn ddiweddarach eleni, wedi i ganlyniad yr adolygiad o wariant ar gyfer Cymru ddod yn hysbys. Mae hynny’n holl bwysig, ond yr un mor bwysig yw ein hymdrechion a’n penderfyniad i wella iechyd a lles pobl Cymru drwy weithredu ar y cyd, gan fanteisio i’r eithaf ar strategaethau atal yn ogystal â gofal iechyd da, drwy’r fenter gwell iechyd, gwell Cymru.

Thank you Jane. It is delightful that we are having a face to face discussion. We have been discussing through the media for three weeks.

As you know, I have been working in the health service, and still work in it. It is 20 years since I graduated as a doctor.

We all know about the problems of expenditure, or the lack of expenditure, on health. Comparable countries in Europe spend far more on health. Britain needs, if we are to believe what Tony Blair said over the weekend, to spend £28 billion more on health, just to reach the expenditure levels of Germany. That is the implication of what, Tony Blair said on Sunday: an extra £28 billion.

One of the fundamental problems, as we doctors and nurses working in the NHS have found for years, is the scarcity of beds. This stems from the lack of resources, and particularly the way we share and distribute the financial resources. We must look again at the way we fund our health authorities, especially rural health authorities, because the present formula does not take into consideration that it is more expensive to provide health services in rural areas. We must change that.

We have lost beds over a generation. Our administrators insist that we fill our hospitals and keep them almost completely full throughout the year. There is no flexibility whatsoever within the system at present. When there is a crisis of this kind, the beds are nearly full anyway. There is no slack in the system at all. That is the essence of the problem.

There is also a deficit in the number of nurses working in the service. Figures vary but at least 8,000 nurses have been lost in Great Britain. We must look at their conditions of service and pay and ensure that their salaries are financed centrally, not locally, without making some kind of interim promise. We have just promised that we will increase nurses’ and doctors’ pay but the money is still expected to come from local services, because it will not be financed centrally. That must be changed.

The flu vaccine needs to be promoted. There is evidence in a number of places that 70 per cent of our elderly who should have had a vaccine this year have not had one. The flu virus this year was much worse than usual, not only in terms of numbers—we have had worse numbers in the past—but in its effect. That is why there was a large number of seriously ill elderly people in intensive care units.

As well as the flu there are more cases of meningitis. We heard today of a meningitis death in Cwm Carn. There are still concerns—in Swansea, and in many other places in Wales—regarding the problem of providing a vaccine for meningitis strain C. There are problems in getting hold of it.

Taskforces have been the answer to every crisis since the Assembly’s inauguration. We had a taskforce to look at prescriptions, to look at waiting lists, and several other taskforces. In this latest crisis we have another taskforce. The problem is that we shall be finally determining the health budget in three weeks’ time. We need answers and action now. If no additional provision is made now—such as more beds, more nurses and a campaign to promote the flu vaccine—funded before we make the final decision about the budget, there will be another crisis next winter. We will agree the 2000-01 budget in three weeks’ time. We must act now rather than wait for a taskforce in six months’ time. We know the questions and answers. Action is needed within the next three weeks so that the additional money—which is basically the shortfall—is included in our budget before we make the final decision in three weeks time. Otherwise, there will be another crisis next winter.

On the subject of taskforces, the Wales Office of Research and Development, WORD, occasionally produces the Spotlight information sheet. It has just completed a thorough study under the title ‘Beds and bureaucracy: responding to winter pressures in Wales’, published in December 1999. The study has already been undertaken by the Assembly in this leaflet. We have the answers: that is why we must act.

Thank you for the invitation to join the taskforce, but I believe that it would be inappropriate for me to accept, because we know the answer. What I would have to offer would not change the taskforce’s answer. We must act, but not through taskforces.

Yr ydym wedi cyfathrebu dros donnau’r awyr sawl gwaith yn ystod yr wythnosau diwethaf hyn, Dai. Mae’r mathau o gamau y soniwch amdanynt wedi eu cymryd a dyna pam yr wyf yn sefydlu’r tasglu hwn. Yr oeddem am neidio’r clwydi a’r rhwystrau ac am weithredu yn y modd y gofynnwch amdano. Gobeithiaf y byddwch yn ailystyried ac yn ymuno â’r tasglu hwn. Bydd yn cynnwys meddygon a nyrsys, rhai yn y pen blaen sydd â barn gryf am y camau y dylid eu cymryd. Hwy yw’r bobl y dylem wrando arnynt, fel y gwnawn yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Hwy yw’r bobl y bûm yn siarad â hwy dros yr wythnosau diwethaf. Byddem yn gwerthfawrogi’ch cyfraniad i’r tasglu hwnnw.

Gwnaethoch amrediad o bwyntiau am y materion y mae’n rhaid inni ymdrin â hwy. Mae’r adroddiad ar welyau a biwrocratiaeth y soniasoch amdano’n cael ei drafod gan y Grŵp Strategaeth Amseroedd Aros. O ganlyniad i gefnogaeth y Pwyllgor, mae’r grŵp pwysig hwnnw eisoes yn weithredol. Mae’n ystyried mater amseroedd aros a blaenoriaethau clinigol. Fel y gwyddoch, mae angen tair blynedd i hyfforddi nyrs a saith mlynedd i hyfforddi meddyg. O ran ein niferoedd staffio, rhaid inni sicrhau bod gennym y math iawn o gynllunio ar gyfer y gweithlu. Dyna pam y mae’r mater hwnnw ar yr agenda.

Rhaid inni dderbyn hefyd ein bod, ddoe, wedi cydnabod gwaith nyrsys a meddygon yng Nghymru drwy roi setliad cyffredinol o 3.4 y cant i nyrsys yng Nghymru. Bydd rhai nyrsys ar Raddfa E yn derbyn 7 i 8 y cant yn fwy nag y maent ar hyn o bryd. Hefyd argymhellwyd cynnydd o 3.3 y cant ar gyfer meddygon a deintyddion. Mae hynny’n bwysig. Yr oedd yr awdurdodau iechyd eisoes wedi cynllunio a pharatoi ar gyfer codiadau. Yn awr maent yn cyfrifo effaith codiadau’r corff adolygu tâl. Gyrrodd hynny neges eglur ddoe oddi wrth y Cynulliad ac oddi wrthyf fi fel yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fod y Llywodraeth hon yn cefnogi ein nyrsys a bod nyrsio’n yrfa y byddwn yn annog ein pobl ifanc i fynd iddi. Rhaid inni adeiladu ein hadnoddau nyrsio yng Nghymru. Yr oedd yn ofid imi ganfod ein bod yn colli nyrsys a rhaid inni gael strategaethau cadw yn ogystal â rhai recriwtio. Fodd bynnag, nid oes gennym broblem recriwtio mor fawr yng Nghymru ag yn Lloegr. Bellach mae’r nifer o fyfyrwyr sydd yn dod drwy hyfforddiant nyrsio yn cyfateb i’r hyn y mae arnom ei angen yn ein hysbytai.

O ran y pwyntiau a wnaethoch, Dai, yr ydym yn ymateb i’r sefyllfa yn ystod y tair wythnos diwethaf ac yn dysgu oddi wrthi. Cymerais gamau dros yr wythnosau diwethaf hyn a rhoddais wybod i chi drwy fy natganiadau. Yr wyf yma heddiw i annog y Cynulliad hwn i gadarnhau’r hyn a ddywedais am y ddyled aruthrol o ddiolchgarwch sydd arnom i staff yr NHS yng Nghymru, ac i gydnabod eu gwaith. Mae’n bwysig nad ydym yn tanseilio eu gwaith. Bydd y tasglu’n ein galluogi i neidio dros glwydi a rhwystrau, dros fiwrocratiaeth, ac i gychwyn strategaeth. Bydd yn ymdrin â’r holl faterion yr ydych wedi eu codi gyda mi heddiw. Cawsom y gydnabyddiaeth hefyd, ar lefel y DU yn ogystal ag yng Nghymru, fod arnom angen gwelliant parhaus yn adnoddau’r NHS. Gobeithiaf fod y Cynulliad fel cyfangorff yn gallu derbyn yr ysbryd hwnnw o gydnabyddiaeth ac y gallwn adnewyddu ac ailgodi’r NHS gyda’n gilydd a chefnogi ein staff mewn cyfnod anodd pan y maent dan bwysau.

Diolchaf i’r Ysgrifennydd Cynulliad am ei datganiad manwl y prynhawn yma. Fodd bynnag, rhaid imi gyfaddef fy mod yn teimlo fel y gwneuthum ar ôl ceisio turio drwy Principia Mathematica Bertrand Russell, sydd, os cofiaf yn iawn, yn dod i’r casgliad ar dudalen 360, ‘felly mae un ac un yn hafal i ddau’—egwyddor bwysig, yr wyf yn derbyn, ond un nad oedd angen prawf mor gynhwysfawr â hynny ar ei chyfer.

Clywsom yr Ysgrifennydd Cynulliad yn ymdrin yn onest â’r holl broblemau sydd yn wynebu’r NHS yng Nghymru ar hyn o bryd, yn edrych arnynt wyneb yn wyneb ac yn cerdded ymaith heb ddweud dim byd ystyrlon. Y cwbl a gawn yw addewid i gynnal llywodraeth drwy dasgluoedd. Fel Dai, fe’m gwenieithwyd gan y gwahoddiad i ymuno â’r tasglu. Fodd bynnag, tybed ai hyn yw’r math o gam gweithredol y mae arnom ei angen. Os mai hon yw’r Gymru newydd sydd yn cael ei chreu, mae arnom angen Gweithrediaeth sydd yn cyflawni’r addewidion a wnaeth i’r etholwyr ac yn rhoi gwasanaeth iechyd gwell. Y Blaid Lafur oedd y blaid oedd yn fawr ei sôn am iechyd. Yn awr mae’n cyflawni hynny’n druenus. A sôn am addewidion maniffesto Llafur, mae sïon y bydd ganddi dasglu ar gadw addewidion maniffesto. Yn wir, clywais y byddaf yn cael fy ngwahodd i wasanaethu arno. [Chwerthin.] Bydd yn rhaid imi feddwl o ddifrif ynghylch hynny.

Os oes tasglu i fod, gadewch inni sicrhau bod arno fwyafrif o glinigwyr, ymarferwyr a rhai yn y rheng flaen a welodd yr argyfwng dros yr wythnosau diwethaf ac sydd yn gallu rhoi awgrymiadau gwerthfawr ar y modd i osgoi’r argyfyngau hyn. Mae arnom angen hynny, a dyna’r ffon fesur briodol.

Mae ymrwymiad y Llywodraeth i gynyddu gwariant yn ddiddorol iawn oherwydd bellach yr ydym wedi colli’r rhethreg y bydd £1 biliwn ychwanegol yn cael ei wario ar yr NHS yng Nghymru. A gofiwch hynny? Ni chredaf y gallech fyth ei anghofio; yr oedd yn rhethreg wych. Ar ôl bod mor fawr ei sôn, mae’r Llywodraeth wedi chwyddo’r argyfwng hwn am fod pobl yn naturiol yn disgwyl gwasanaeth iechyd wedi ei weddnewid.

Croesawaf ymrwymiad Tony Blair i godi ein gwariant ar iechyd i’r cyfartaledd Ewropeaidd. Fodd bynnag, mae hynny’n fesur brysiog ac, er mwyn dyn, sicrhawn y bydd y Blaid Lafur yn ei gyflawni neu dywedwn wrth yr etholwyr pam y methodd.

Yr ydym wedi colli’r £1 biliwn, ond clywsom yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn sôn am y cynyddiadau a gyflawnwyd. Yn anffodus, rhoddodd y Trefnydd ddatganiad i mi oedd yn amlinellu sylwadau Jane Hutt y prynhawn yma. Mae’n dweud—er budd newyddiadurwyr, mae’n siŵr—fod rhaid ei wirio yn ôl y geiriau a lefarir. Dywedodd lawer iawn am y cynyddiadau a gyflawnodd y Llywodraeth hon o’i chymharu â’r un flaenorol. Dywedodd fod cynyddiadau ychwanegol gwirioneddol wedi eu cyflawni gan Lywodraeth Lafur yng Nghymru. Dyna fydd yn ymddangos ar y cofnod. Fodd bynnag, anghofiodd ddarllen y frawddeg lawn, a gwnaf hynny’n awr er eich mwyn:

‘mae cynnydd ychwanegol gwirioneddol o 1.5 y cant wedi ei gyflawni gan Lywodraeth Lafur yng Nghymru’.

Dylasech fod yn ddigon gonest i ddarllen hynny y prynhawn yma, Jane. Yr wyf yn falch eich bod o leiaf wedi rhoi heibio’ch honiad eich bod yn gwario £1 biliwn yn fwy ar y gwasanaeth iechyd. Mae’n amlwg nad yw hynny’n wir.

Ar iechyd, yr ydych bellach wedi sylweddoli bod mesuryddion yn bod. Nid yw’n anodd gweld a yw’r honiadau’n cael eu cyflawni ai peidio. Bydd hynny’n parhau. Ni thycia’r un tasglu i chwalu’r neges honno fel nad ellir ei weld yn gyfrifoldeb i chi.

Mae’n ddrwg gennyf fod fy ymgais i fod yn gynhwysol yn y Cynulliad hwn yn syrthio ar greigleoedd. Y rhai sydd am gael eu cynnwys yn y tasglu yw’r rhai a fydd yn elwa ohono; y bobl yn y gwasanaeth a weithiodd yn aruthrol o galed dros y misoedd diwethaf, sydd yn parhau i wneud hynny ac sydd heb ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth wrthbleidiol. Mae hyn yn rhy ddifrifol i hynny. Dyna pam yr oedd fy natganiad mor fanwl.

Mae hyn yn gyfle i’r Cynulliad ddod ynghyd i ymdrin â’r materion hyn, fel yr ydych wedi cydnabod David, a meddwl yn agored ac yn onest dros yr hyn a ddylai gael ei ystyried gan y tasglu hwn. Gobeithiaf, David, y byddwch yn ailystyried eich safbwynt ynghylch ymuno â’r tasglu. Fodd bynnag, fe’ch sicrhaf y byddwn yn mynd ymlaen â’r gwaith oherwydd dyna’r hyn a ddisgwylir oddi wrthym.

Yr ydym wedi rhoi £1 biliwn yn ychwanegol mewn iechyd fel rhan o’r adolygiad cynhwysfawr o wariant. Nid wyf am ailadrodd y ffigurau, ond dywedaf eto fod hyn yn cymharu â chynnydd gwirioneddol cyfartalog o ddim ond 3.5 y cant dros 10 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol hyd at 1997. Cyflawnwyd cynnydd ychwanegol gwirioneddol o 1.5 y cant gan y Llywodraeth Lafur yng Nghymru uwchlaw cynnydd ychwanegol y Llywodraeth Geidwadol.

O dan William Hague, collodd Cymru 1,200 o welyau, bu cynnydd o 5,800 yn y rhestrau aros i gleifion mewnol a chollasom 300 o nyrsys, bydwragedd ac ymwelwyr iechyd. Nid wyf am fod yn wrthbleidiol yn fy rôl fel Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ond rhaid inni fynd yn ôl ac edrych ar y cofnod ac ystyried yr hyn y mae’n rhaid inni ei wneud er mwyn ailgodi ac adnewyddu’r gwasanaeth iechyd hwn. Dylai fod rhywfaint o obaith yn yr ystafell hon ac ar draws yr holl bleidiau ynghylch y ffaith bod cydnabyddiaeth. Yr ydym wedi tynnu sylw at y gwasanaeth iechyd yn y tair wythnos diwethaf mewn modd na wnaethom yn ystod naw mis cyntaf y Cynulliad. Mae’r cyfleoedd gennym, gadewch inni gydweithio ac ymdrin â hwy drwy’r tasglu hwn.

Diolch, Jane, am wneud datganiad heddiw, y diwrnod pan fu’n rhaid i Ysbyty Treforys gau ei adran ddamweiniau ac achosion brys am y ddau ddiwrnod nesaf a throsglwyddo’r holl achosion i Ysbyty Singleton am nad yw’n gallu dygymod. Mae hefyd wedi atal yr holl gyfeiriadau o’r tu allan i’r sir. Mae 40 y cant o’r cyfeiriadau hynny’n etholwyr i mi, ac i eraill yma, o Bowys. Bellach ni fydd y bobl hynny’n derbyn y driniaeth a addawyd iddynt. Felly, diolch i chi am eich datganiad ar y diwrnod gobeithiol hwn. Ymunaf finnau hefyd â chi wrth ddiolch i staff yr NHS yng Nghymru a gyflawnodd rôl ryfeddol o dan amgylchiadau anodd iawn yn ystod yr wythnosau diwethaf.

Fodd bynnag, ni ddylasai wedi bod yn ofynnol iddynt wneud hynny, Jane. Ni ddylem fod yn trafod yr hyn y mae’n rhaid inni ei wneud i baratoi ar gyfer y gaeaf nesaf, nac yn trafod y gaeaf hwn yn awr. Ni ddylasai hyn fod wedi digwydd y gaeaf hwn. Digwyddodd y gaeaf diwethaf a dylasem fod wedi dysgu’r gwersi bryd hynny er mwyn ei atal rhag digwydd eto. Oni chymerwch gamau brys, a anogwyd gan bob un o’r tair plaid, byddwn yn profi’r un anawsterau y flwyddyn nesaf. Ymdriniwyd â rhai o’r rhesymau.

Cydymdeimlaf â chi, Jane, ar gael ymosodiad gan y Ceidwadwyr. Gwyddom fod prinder gwelyau yng Nghymru. Yn y 10 mlynedd diwethaf, collasom 7,000 o welyau, a’r rhan fwyaf ohonynt wedi eu torri o dan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Mae prinder meddygon a nyrsys. Mae tua 600 o swyddi nyrsys gwag ond, fel y dywedasoch, mae angen tair blynedd i hyfforddi nyrs a saith mlynedd i hyfforddi meddyg. Pe bai’r Ceidwadwyr wedi gweithredu dair a saith mlynedd yn ôl ar strategaeth adnoddau dynol ar gyfer yr NHS, ni fyddai’r prinderau hyn gennym yn awr. Felly, maent yr un mor euog yn y sefyllfa hon, ond nid yw hynny’n esgusodi’ch diffyg gweithredu yn awr.

Beth bynnag yw manteision ac anfanteision eich tasglu a phwy bynnag a fydd yn cydsynio neu’n gwrthod eistedd arno, mae’r atebion i’w cael yng ngweithlu’r NHS yng Nghymru. Drwy ymgynghori a gweithio â hwy y byddwn yn osgoi’r sefyllfa y flwyddyn nesaf. Yn y pen draw, mae angen i’r tasglu wybod y bydd adnoddau ac arian i gefnogi ei argymhellion. Bydd yr holl argymhellion yn y byd yn ddiwerth oni ddaw’ch Llywodraeth o hyd i’r adnoddau i’w gweithredu.

Mae ein gwariant cyfartalog ar yr NHS—6.9 y cant—yn is o lawer na’r cyfartaledd Ewropeaidd ac yn is byth nag un UDA—dros 13 y cant. Croesawaf gyhoeddiadau Mr Blair dros y penwythnos, ond bydd yn rhaid inni ddisgwyl pum mlynedd cyn dod yn gyfartal â’r ffigurau Ewropeaidd ac nid oes sicrwydd o ble y daw’r arian hwnnw. Nid oes atebion i ddweud o ble y daw’r swm aruthrol o arian y cyfeiriodd Dai ato.

Trof at y ffigurau a grybwyllwyd gennych yn eich datganiad. Chwe mis yn ôl, cynlluniodd yr awdurdodau a’r ymddiriedolaethau i wario’r arian hwnnw ar wasanaethau ac offer. Mae’r gêm wedi newid bellach. Bellach rhaid defnyddio’r arian yr oeddent yn ei ddisgwyl ar gyfer gwasanaethau o’r fath i dalu am y codiadau cyflog derbyniol iawn i staff yr NHS. Yr ydych o hyd yn troelli ffigurau ynghylch yr NHS ac yn gofyn mwy oddi wrtho, ond nid ydych yn barod i roi iddo’r adnoddau i ateb eich gofynion. Cam gweithredol yw creu tasglu. Mae arnom angen addewid o fwy o adnoddau ar gyfer yr NHS yng Nghymru yn y ddadl ar y gyllideb o fewn y tair wythnos nesaf.

Nid wyf am ymateb i’r holl bwyntiau hynny, oherwydd mae Brian yn dymuno siarad hefyd a rhaid inni symud ymlaen.

Diolch. Nid oes dwywaith bod yr NHS o dan bwysau difrifol. Fodd bynnag, dylai pobl dalu teyrnged i’r gwasanaeth iechyd am lwyddo yn y dasg ddigyffelyb o ddyblu’r brechiadau rhag y ffliw. Ni fu’n rhaid i unrhyw gleifion adael eu hawdurdodau iechyd neu eu hardaloedd rhwydwaith ysbytai arferol i gael eu derbyn i ysbyty. Bedair blynedd yn ôl, bu’n rhaid i ambiwlansiau deithio i fyny ac i lawr coridor yr M4 yn chwilio am welyau am nad oedd yr un ar gael rhwng Hwlffordd a Bryste. Ni ddigwyddodd hynny y tro hwn a’r rheswm am hynny—[AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘Do, digwyddodd hynny’.]

Byddwn yn falch o glywed enghreifftiau. Nid oes yr un claf wedi gadael ei ardal awdurdod iechyd neu ei ardal rhwydwaith ysbytai arferol i gael ei dderbyn. Bedair blynedd yn ôl, bu’n rhaid i gleifion deithio o Hwlffordd i Ysbyty’r Tywysog Siarl ac i Fryste. Ni ddigwyddodd hynny y tro hwn.

Do, digwyddodd hynny.

Yna byddai o ddiddordeb gennym glywed am yr enghreifftiau.

Un rheswm pam y mae’r gwasanaeth iechyd wedi dygymod gystal yw ein bod wedi gwrando ar lawer o’r negeseuon yn yr adroddiad ar welyau a biwrocratiaeth. Un argymhelliad allweddol oedd y dylid rhoi arian gwelyau’r gaeaf i’r awdurdodau iechyd ar ddechrau’r flwyddyn ariannol fel y gallai’r cynllunio angenrheidiol ddigwydd a chaniatáu inni ystyried y gwahanol fentrau y derbyniodd Jane awgrymiadau yn eu cylch.

Mae’r ymateb negyddol i’r cyhoeddiad am y gweithgor yn peri siom oherwydd mae gwersi i’w dysgu o’r argyfwng gwelyau a ffliw a wynebasom. Bydd y gwersi hynny’n ein helpu i benderfynu ar y cyfluniad a chymysgedd gwelyau priodol. Sawl gwely ychwanegol y mae arnom ei angen mewn unedau dibyniaeth uchel? Pa gymysgedd o welyau ymadfer y mae arnom ei angen? A oes arnom angen ymgyrch brechiadau ffliw rhagweithiol, cynlluniedig? Nid oes arnom angen yr ymateb philistaidd hwn. Dylem weithio gyda’n gilydd i wneud yn well y flwyddyn nesaf.

Yng ngolwg y prinder amser heddiw, byddaf yn ateb rhai o’r pwyntiau manwl hyn yn fy natganiad i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yfory.

Yr wyf yn falch o adrodd ein bod wedi cael cytundeb Cabinet y DU i gynnwys cymalau Cymreig yn y Mesur Dysgu a Medrau i’n galluogi i ddatblygu system Gymreig ar gyfer cefnogi pobl ifanc. Dull partneriaeth yw’r hyn a fydd gennym, sydd yn adeiladu ar gryfder y sectorau statudol a gwirfoddol yng Nghymru.

Yng ngoleuni’r newydd hwn, adroddaf i’r Cynulliad ynghylch y modd y bwriadwn fwrw ymlaen â’r agenda drawsbynciol i gefnogi pobl ifanc yng Nghymru. Bydd yn cynnwys ymgynghori eang â phobl ifanc a’r rhai sydd yn gweithio gyda hwy yn y sectorau statudol a gwirfoddol. Bydd Tom Middlehurst yn adrodd ar y cynnydd i’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 ac yn gwahodd y Pwyllgor hwnnw i gyfrannu at ddatblygu’r polisi manwl. Gwahoddaf y Cynulliad fel cyfangorff i gymryd rhan wrth ddatblygu strategaeth Gymreig ar gyfer ieuenctid Cymru.

Mae cysylltu’n fwy effeithiol â phobl ifanc a’u helpu i gyflawni eu potensial yn y gweithlu ac yn eu cymunedau yn allweddol i sicrhau Cymru decach a mwy ffyniannus. Mae hyn yn rhan o’r ymdrech ehangach o lawer i hybu cynhwysiant a sicrhau gwell canlyniadau i holl bobl Cymru, a fydd yn destun i ddadl yn y Cyfarfod Llawn yn ddiweddarach heddiw.

Mae cyfranogi o botensial ein pobl ifanc yn gofyn am weithredu ar y cyd gan y sectorau statudol a gwirfoddol. Rhaid i bob un o raglenni’r brif ffrwd—mewn addysg, hyfforddiant a’r gwasanaeth gyrfaoedd—sicrhau bod y ddarpariaeth o ansawdd uchel ac yn ymatebol i anghenion yr holl bobl ifanc. Fodd bynnag, nid yw hynny’n ddigon ar ei ben ei hun.

Yn y gorffennol, mae pob cenhedlaeth wedi cydnabod yr angen am gefnogaeth anffurfiol a ffurfiol i bobl ifanc wrth iddynt dyfu, gan hybu eu dyheadau a’u huchelgeisiau cadarnhaol, a gwrthweithio problemau cymdeithasol ac anfantais. Mae ein mudiadau gwirfoddol—fel y gwelir o adroddiad Albermarle ar waith ieuenctid a chymunedol yn y 1970au—yn tyfu o’r gwreiddiau hyn, fel y mae’r cyrff cyhoeddus. Mae rhestr hir o ymdrechion blaenorol i ddarparu’r gwasanaeth priodol i bobl ifanc.

Er bod y gwasanaeth ieuenctid statudol wedi ei gwtogi yn ystod y 1990au cynnar, mae’n dal i roi cyfraniad pwysig, fel y mae gwasanaethau hamdden a grwpiau cymunedol. Mae’r sector gwirfoddol yn chwarae rhan hanfodol, gan amlygu gallu aruthrol i arloesi mewn llawer achos yn ogystal â’r gallu i addasu ac adolygu ei gyfraniad. Er bod y mudiadau presennol wedi addasu eu gwaith, mae mudiadau eraill wedi datblygu ac wedi dod i’r amlwg o ganlyniad i wahanol fentrau neu fel ymateb i heriau cymdeithasol ac economaidd newydd. Mae grwpiau gweithredu ieuenctid, y Weston Spirit, Gwirfoddolwyr y Mileniwm, mentrau Ymddiriedolaeth y Tywysog a mentrau newydd yr Urdd yn ychydig enghreifftiau o hynny.

Yn ychwanegol at hynny, mae gennym lawer o fentrau a dargedwyd at bobl ifanc, a ddyfeisiwyd er mwyn eu cynnwys mewn gweithredu gwirfoddol a chymunedol ac i ailgynnwys pobl ifanc anniddig a chryfhau eu medrau personol a chymdeithasol. Yr her yw edrych yn strategol ar y modd y mae’r rhaglenni a chynlluniau hyn yn ffitio i’w gilydd er mwyn darparu rhwydwaith cydlynol o gefnogaeth a chyfle er mwyn helpu pobl ifanc i fanteisio’n llawn ar addysg, hyfforddiant a chyflogaeth, i gael cefnogaeth arbenigol pan fo angen hynny ac i gymryd rhan yn llawn yn eu cymunedau. Mae’r materion yn gymhleth, ac mae angen i’r atebion ffitio’n dynn â gweledigaeth y Cynulliad am addysg a hyfforddiant, plant a theuluoedd, dysgu gydol oes, iechyd a lles, cynhwysiant cymdeithasol a chymunedau cynaliadwy, datblygu economaidd a chyfle cyfartal.

Byddwn yn defnyddio’r cyfle a roddir gan y Mesur Dysgu a Medrau i gyflwyno cymalau Cymreig newydd ar gefnogaeth ieuenctid yn ystod taith y Mesur. Teilwrir y cymalau hyn i’n hamgylchiadau. Byddant yn ein galluogi i gyflawni’r ymrwymiad a roesom yn ein Papur Gwyrdd ‘Rhywbeth i Bawb yw Dysgu’, i roi gwedd eglurach ar y sail statudol i waith ieuenctid ac i ddatblygu dull gweithredu mwy eglur a chydlynol. Bydd awdurdodau lleol ar ganol hynny, a’r cyfrifoldeb ganddynt o gysylltu cynllunio a chyflenwi ar lefel gymunedol mewn partneriaeth â’r sector gwirfoddol a’r asiantaethau statudol eraill. Mae’r dull partneriaeth hwn yn holl bwysig er mwyn sicrhau ymateb cyfannol i anghenion pobl ifanc.

Mae’n holl bwysig inni sicrhau ein bod yn rhoi sylw i wir anghenion pobl ifanc ar hyn o bryd ac yn gwrando ar eu barn. Ar y cyd â mudiadau ieuenctid yng Nghymru, cynigiaf y dylid canolbwyntio’n gynnar ar hyn wrth ddatblygu Young Voice/Llais Ifanc, a lansiwyd gennyf ar ôl datganiad i’r Cynulliad ym mis Rhagfyr. Er mwyn braenaru’r tir, yr wyf wedi gofyn i’r uned bolisi edrych ar y rhaglenni a’r mentrau perthnasol a rhoi cyngor ar yr hyn y mae angen ei wneud er mwyn eu gwneud yn fwy cydlynol ac ymatebol i anghenion pobl ifanc a’u cysylltu’n well ag adfywio cymunedol. Gofynnais hefyd i’r uned ddynodi a chefnogi’r bobl ifanc hynny sydd mewn perygl o fynd i helynt, dynodi bylchau yn y ddarpariaeth a lleihau dyblygu a chymhlethdod.

Bydd grŵp ymgynghorol o arbenigwyr yn y maes yn helpu i sicrhau bod y dadansoddiad yn ymdrin â’r holl faterion polisi. Yr wyf yn falch o ddweud bod yr unigolion canlynol wedi cytuno i weithredu fel y grŵp proffesiynol hwnnw. Rhyngddynt a’i gilydd maent yn cynnwys amrediad eang o wasanaethau cefnogaeth a gwaith gyda phobl ifanc. Eu henwau yw: Mrs Margaret Jarvis, o Valleys Kids a Play Wales; Dr Howard Williamson, o ysgol y gwyddorau cymdeithasol, Prifysgol Caerdydd, sydd hefyd yn is-gadeirydd Asiantaeth Ieuenctid Cymru; Mr David Adamson, sydd yn bennaeth cyswllt ysgol y dyniaethau a’r gwyddorau cymdeithasol, Prifysgol Morgannwg; Mr Peter Perkins, sydd yn Ddirprwy Arglwydd Faer Caerdydd ac yn gadeirydd y pwyllgor addysg a gwasanaethau diwylliannol, ac hefyd yn gadeirydd CareerPaths (Cardiff and the Vale) Cyfyngedig; Mrs Viv Sugar, prif weithredwr Cyngor Dinas a Sir Abertawe; Mr Keith Towler, o’r Gymdeithas Genedlaethol er Gofal ac Ailsefydlu Troseddwyr, sydd yn ymgynghorydd i’r Cynulliad ar dimau troseddu ieuenctid; Mrs Joyce M’Caw, prif weithredwr Careers Plus yn yr Wyddgrug; Mr John Taylor o Gyngor Hyfforddiant a Menter De Ddwyrain Cymru; Dr Sharon Hopkins, y cyfarwyddwr iechyd cyhoeddus yn Awdurdod Iechyd Bro Taf, a ddaeth yn gadeirydd yn ddiweddar ar dîm cyffuriau ac alcohol Bro Taf ac yn aelod o banel ymgynghorol y Cynulliad ar gamddefnyddio sylweddau; Mrs Jane Williams, uwch swyddog ieuenctid a chymuned yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, sydd yn cadeirio prif grŵp swyddogion ieuenctid Cymru; Mr Jim O’Rourke, prif weithredwr Urdd Gobaith Cymru; a Mrs Sheila Hendrickson o Race Equality First.

Yn ychwanegol at hynny bydd yr uned yn gweithio’n agos gyda’r tîm sydd yn datblygu’r strategaeth ar gyfer plant a phobl ifanc, a chyda grwpiau sydd yn gweithio’n uniongyrchol â phobl ifanc yng Nghymru. Siaradwn yn uniongyrchol â chyrff cyhoeddus, yn enwedig Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, a chyda mudiadau gwirfoddol ac eraill sydd â diddordeb a phrofiad o weithio gyda phobl ifanc. Rhoddir cyhoeddusrwydd eang i’r gwaith a gwahoddir cyfraniadau oddi wrth bawb sydd yn gysylltiedig, gan gynnwys pobl ifanc. Bydd ein Cynulliad ieuenctid rhithwir, sydd yn cael ei gynllunio fel rhwydwaith cyfathrebu’r Cynulliad ei hun ar gyfer pobl ifanc—cyfeiriaf at Young Voice/Llais Ifanc—yn chwarae rôl bwysig yn hyn.

Nid dull gweithredu gorffenedig, o’r top i’r gwaelod, mo hwn, ond cyfle y dylid gafael ynddo. Yr ydym yn gafael yn y cyfle deddfwriaethol i gyflwyno cymalau galluogi er mwyn gwneud rhywbeth a’m denodd i weithredu’n wleidyddol—creu cysylltiad â phobl ifanc a rhoi cyfle iddynt. Fodd bynnag, mae llunio manylion y polisi a’i weithredu yn waith i’r Cynulliad cyfan a’n partneriaid ledled Cymru. Gobeithiaf y bydd Aelodau’r Cynulliad hefyd yn cyfrannu ac yn annog eu hetholwyr ifanc, gweithwyr ieuenctid a grwpiau cymunedol yn eu hardaloedd i wneud yr un fath.

Ar ran Plaid Cymru, rhoddaf groeso cynnes i’r datganiad hwn gan y Prif Ysgrifennydd. Byddech yn disgwyl inni groesawu unrhyw ddeddfwriaeth sylfaenol yn San Steffan sydd yn galluogi Cymru i ddilyn ei llwybr ei hun a datblygu ei pholisi ei hun. Mae’n holl bwysig inni wneud y buddsoddiad hwn yn ein pobl ifanc. Croesawaf yr ymrwymiad yn eich datganiad i gynnwys y Cynulliad cyfan a’n partneriaid wrth ddatblygu hyn. Mae hyn braidd yn wahanol i’r modd y lansiwyd Young Voice/Llais Ifanc. Fodd bynnag, y llynedd oedd hynny a dyma’n awr.

Gofynnaf i’r Prif Ysgrifennydd a Mr Middlehurst ystyried un mater o bryder. Mae’r cyrff a’r mudiadau y daethpwyd â hwy at ei gilydd fel rhan o’r grŵp proffesiynol oll yn rhai da ac abl. Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus mai cyrff a mudiadau sydd yn darparu gwasanaethau ar gyfer pobl ifanc yw’r rhain. A oes modd ystyried cynnwys mudiadau pobl ifanc yn y cyfnod cynnar hwn? Croesawaf yr ymrwymiad i ymgynghori â phobl ifanc ar ôl drafftio’r cynigion gwreiddiol. Fodd bynnag, mae fy mhrofiad fy hun o weithio gyda phobl ifanc yn awgrymu eu bod wedi syrffedu ar rai’n ymgynghori â hwy drannoeth y ffair. Gallai fod yn fuddiol inni edrych ar fudiadau, fel Voices from Care, lle y mae pobl ifanc yn brif ysgogwyr.

Diolchaf i’r Prif Ysgrifennydd am roi hyn ger ein bron ac fe’i sicrhaf o gefnogaeth lawn Plaid Cymru—The Party of Wales wrth fwrw ymlaen â’r agenda hon.

Yr wyf yn ddiolchgar am yr ymateb cadarnhaol hwnnw. Atebaf finnau’n gadarnhaol i gynnwys pobl ifanc o’r dechrau fel y gwneir mwy nag ond ymgynghori â hwy ar y canlyniad. Rhaid i’r tasglu ystyried yn gyntaf pa ymgynghori ehangach fydd yn angenrheidiol y tu allan i’w haelodaeth, efallai mewn perthynas â mudiadau ieuenctid ledled Cymru ac yn sicr mewn perthynas â phobl ifanc ledled Cymru. Mae pwynt Helen Mary yn gyson â’r hyn yr wyf am ei weld yn digwydd. Gallaf ddweud ‘ie’ i’r awgrym. Gellir ei gynnwys a thynnaf hynny i sylw’r grŵp pan gyfarfyddant am y tro cyntaf. Gall y Cynulliad cyfan gymryd rhan wrth ddatblygu Young Voice/Llais Ifanc. Pwrpas defnyddio hynny fel cyfrwng yw nad oes raid dewis grŵp o bobl ifanc i roi sylwadau ar eu hanghenion cefnogi. Bydd pobl ifanc yn gallu gwneud cyfraniadau ac awgrymiadau drwy glybiau ieuenctid, seibergaffis a mynediad unigol mewn ysgolion a cholegau. Bydd y rhain yn porthi gwaith y tasglu, y Pwyllgor a’r Cynulliad fel cyfangorff.

Croesawaf y datganiad ar ran Plaid Geidwadol Cymru, yn enwedig yng ngoleuni polau piniwn diweddar a gynhaliwyd ymysg grwpiau o bobl ifanc. Rhoddwyd sylw eang iddynt, nid lleiaf yn y Wales on Sunday, ac maent yn adlewyrchu’n wael ar y weinyddiaeth, yn enwedig y Prif Ysgrifennydd. Mae unrhyw gamau i ddod â phobl ifanc i’r broses wleidyddol i’w croesawu. Mae gennym lawer iawn i’w gyfleu i bobl ifanc a gellir gwneud llawer i’n galluogi i gydweithio. Mae gennym ddiddordebau a phryderon cyffredin. Mae unrhyw strategaeth i gefnogi pobl ifanc yn gam ymlaen i’w groesawu. Dylem dargedu ysgolion ar y cyfle cyntaf fel y gallwn dorri drwy’r difrawder sydd yn dueddol o fod ymysg pobl ifanc, yn enwedig rhai dros 16. Mae angen inni gyrraedd pobl ifanc yn y cyfnodau cynnar yn eu bywydau ysgol, eu cefnogi ac egluro bod ein gweithredoedd a’n penderfyniadau yn y Cynulliad yn effeithio ar eu bywydau. Gall ysgolion fod yn gyfrwng defnyddiol i wneud hynny.

Digwyddodd enghraifft leol ddiweddar o ddod â phobl ifanc at ei gilydd yng Nghaerdydd drwy Ymddiriedolaeth y Tywysog, sydd ar ganol sefydlu fforwm amgylcheddol i drafod materion sydd yn ymwneud â’r amgylchedd a’r modd y mae penderfyniadau’r Cynulliad yn dylanwadu ar amgylchedd Caerdydd a de Cymru. Drwy’r sector gwirfoddol ac, fel y noda’r datganiad, drwy Ymddiriedolaeth y Tywysog, mae llawer y gallwn ei wneud. Yr hyn sydd o bwys i mi yw bod unrhyw strategaeth a luniwn yn cyflawni rhywbeth. Hawdd yw ysgrifennu strategaeth, sefydlu pwyllgor neu gynnull tîm o ymgynghorwyr arbenigol. Gall mentrau fel hyn fod yn deilwng ond maent yn arwain i unman os nad ategir hwy â strategaeth bendant sydd yn seiliedig ar egwyddorion eglur gydag adnoddau i’w chynnal. Heblaw am wlanogrwydd amlwg y datganiad, croesawaf y fenter a’r camau y bydd yn eu creu.

Nid oeddech yn gallu peidio â gwneud y sylw diwethaf hwnnw, onid oeddech, Jonathan? Mewn perthynas â’r her honno, rhoddaf ar ddeall ein bod yn ymwneud nid yn unig ag ysgrifennu strategaeth ond â’i chyflawni’n ymarferol hefyd. Croesawaf yr ymateb cadarnhaol cyffredinol a roesoch. Ceir toreth o adroddiadau a ddiflannodd dros amser ond cafodd eraill effaith sylweddol, dros 10 mlynedd fel arfer oherwydd nid yw pethau’n digwydd ar unwaith neu’n gyflym. Cyfeiriaf adroddiadau megis adroddiad Albermarle ar ieuenctid a chymuned yn y 1970au ond mae mannau aros eraill ar hyd y daith yn hanes y gwasanaeth ieuenctid. Bu adroddiadau bron bob amser yn effeithiol oherwydd dau ffactor. Yn gyntaf, bu ymrwymiad i gynllunio a chyflenwi strategaeth. Dyna’n hymrwymiad ni. Yn ail, mae’r adroddiadau wedi rhoi cyfle i’r rhai sydd yn gweithio gyda phobl ifanc ac sydd â phrofiad uniongyrchol o anghenion pobl ifanc gyfrannu’n uniongyrchol i ddatblygiad y strategaeth. Mae’r ddau ffactor hynny yn bod.

Mae taer angen am strategaeth newydd, felly mae hyn yn amserol i ni yng Nghymru. Bu bwlch am ychydig o flynyddoedd, ac mae hwn yn gyfle mawr. Cytunaf â’r pwynt am gysylltu ag ysgolion, er na ddylid gwneud hynny ag ysgolion yn unig, oherwydd mae angen cysylltu hefyd â’r rhai y tu allan i’r ysgol a’r rhai sydd yn hŷn na 16 sydd mewn colegau a gweithleoedd. Mae difrawder weithiau ond, wrth ddatblygu grwpiau gweithredu ieuenctid er enghraifft, gwelais frwdfrydedd aruthrol ar ran pobl ifanc pan ofynnir iddynt wynebu problemau ac ystyried sut y gallent lunio atebion. Yr ydych yn mynd ynghlwm yn eu gweithredoedd. Digwyddodd hynny yn ysgol Dŵr-y-Felin yng Nghastell-nedd, sydd yn un o’r enghreifftiau mwyaf disglair yn y DU. Enghraifft arall yw’r ysgol gyfun yng Nghaergybi. Gwelais hefyd brosiect yn Wrecsam ac mae enghreifftiau eraill mewn rhannau eraill o Gymru.

Cytunaf â’r pwynt am Ymddiriedolaeth y Tywysog. Cyfeiriaf wrth fynd heibio at ei gwaith gan fod gennyf ddiddordeb personol yn ei ddatblygiad, a minnau wedi bod yn ysgrifennydd cyntaf yr Ymddiriedolaeth yng Nghymru. Un peth cyffrous ynghylch yr Ymddiriedolaeth, o’i chymharu â mudiadau eraill, yw’r modd y mae’n parhau i arloesi, flwyddyn ar ôl blwyddyn. Ategaf y pwynt ynghylch cysylltu â a dysgu o wersi’r mentrau hynny.

Teimlaf fod perygl imi ymuno â chymdeithas edmygu’r Mesur Dysgu a Medrau. Fodd bynnag, rhaid imi groesawu’r rhyddid y mae’r Mesur hwn yn ei roi i ni. Mae’n cyfiawnhau bodolaeth y Cynulliad. Mae’r ddeddfwriaeth sylfaenol yn ei lle ond mae’r ddeddfwriaeth eilaidd a’r mân fanylion yn faterion i ni. Croesawaf y ffaith y byddwn yn ymgynghori â phobl ifanc a’r rhai sydd yn gweithio yn y sectorau statudol a gwirfoddol. Fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, yr wyf yn ymwybodol o’r siom a deimlwyd gan rai pobl sydd yn gysylltiedig â grwpiau anabl yn y sector gwirfoddol ynghylch proses y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant oherwydd, er eu bod wedi cyflwyno cynigion ysgrifenedig, ni roesant gyflwyniad llafar i ni. Mae rhywfaint o anesmwythyd ynghylch y cynigion hyn ar gefnogi pobl ifanc, ond maent yn teimlo bod pobl ifanc anniddig yn cael eu targedu i raddau helaeth yn y Mesur. A allech edrych ar y rhestr o’r bobl y cytunasoch i’w cynnwys yn eich grŵp proffesiynol, ac ystyried cynnwys rhywun ychwanegol i gynrychioli grwpiau anabl fel y deillion neu bobl fyddar? Wedi’r cwbl, mae ganddynt hwy anghenion arbennig ychwanegol ac mae perygl y bydd pobl ifanc anabl, yn ogystal â’r rhai abl o gorff, yn cael eu dieithrio.

Yr oedd y sylwadau hynny o gymorth. Yn gyntaf, ynghylch y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, mae llawer o waith i fwrw ymlaen ag ef. Cynigiwyd y Grŵp fel eitem i’w thrafod yng nghyfarfod nesaf cyngor partneriaeth y sector gwirfoddol. Mae’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wedi cyflawni darn cydwybodol o waith sydd wedi gwella’r cynigion yn fawr. Fel y nodais yn fy ymateb cynharach i Helen Mary, mewn cysylltiad â phobl anabl awgrymwn, yn hytrach na cheisio cael cynrychiolaeth o bob mudiad, y dylem edrych ar y modd y gallai gwahanol grwpiau o bobl, mudiadau ac unigolion wneud cyfraniad. Yr wyf yn sicr mai un grŵp a ddylai gyfrannu awgrymiadau yw’r rhai sydd yn gweithio â phobl ifanc anabl a phobl ifanc anabl eu hunain. Yr wyf yn sicr y clywir llais eglur o’r cylch hwnnw. Gellir cynnwys hynny. Os oes angen adolygu aelodaeth y grŵp, mae hynny’n ddigon teg. Yr anhawster yw ceisio cael y math iawn o gynrychiolaeth. Teimlasom y dylid cael cynrychiolaeth o fudiad cydraddoldeb. Dyna pam y cynhwysir Race Equality First, fel y gellir rhoi ystyriaeth i faterion cydraddoldeb yng ngwaith y gweithlu. Nid wyf yn cau unrhyw ddrysau wrth roi’r ymateb hwnnw.

Yr wyf yn falch ichi ddweud bod y Mesur Dysgu a Medrau yn cyfiawnhau bodolaeth y Cynulliad. Bydd angen nifer o flynyddoedd i’r Cynulliad ddatblygu. Yr oedd yn ddifyr gwrando ar yr Ysgrifennydd Cabinet yn siarad yng Nghlwb Busnes Caerdydd ddoe. Dywedodd fod rhaid wrth amser i sefydliad newydd dyfu ac mai o berspectif o bump neu efallai 10 mlynedd y dylid ei farnu. Byddwn yn cael ein barnu ar modd y byddwn yn sicrhau newid drwy ddefnyddio’r pwerau sydd ar gael i ni, newid deddfwriaeth mewn modd sydd yn rhoi mwy o ryddid i ni. Yr wyf yn falch inni allu gwneud hynny ar yr achlysur hwn. Mae’n enghraifft o’n gallu ni i weithredu mewn modd sydd yn galluogi gwaith y Cynulliad i fynd ymlaen. Gobeithiaf mai dim ond un enghraifft ymhlith nifer yw hyn.

Ar ran Llafur Cymru, gwir blaid Cymru, croesawaf y fenter hon. Fel Aelod Cynulliad dros etholaeth, byddaf yn annog pobl ifanc o Brosiect Ieuenctid Penarth, y mae gennych chithau ddiddordeb ynddo, i gymryd rhan yn y broses hon. Gwn o’r rhan a gymerais yn y prosiect y bydd pobl ifanc, os rhoddir llais gwirioneddol a chyfran wirioneddol iddynt yn eu dyfodol, yn ymateb yn gadarnhaol ac yn ddyfeisgar. Croesawaf y fenter hon ar ran y Grŵp Llafur.

Anogaf Aelodau’r Cynulliad i wneud yr un fath. Gwn am gyfleuster blaen siop newydd Prosiect Ieuenctid Penarth lle y mae cyfrifiaduron ar gael i’w defnyddio gan bobl ifanc. Gallant ddefnyddio’r cyfleusterau a fydd ar gael drwy Young Voice/Llais Newydd i wneud cyfraniad. Pan ymwelaf â phrosiectau ledled Cymru, gwneir argraff arnaf gan y graddau y maent cyfrifiaduron yn dechrau bod ar gael mewn amryw o ffyrdd drwy ysgolion, llyfrgelloedd, prosiectau ieuenctid a cholegau. Pwysaf ar Aelodau’r Cynulliad i annog pobl ifanc o bob math i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad hwn a lleisio eu hymateb.