Mae’r ddadl heddiw yn cyflawni telerau’r penderfyniad a basiwyd gan y Cynulliad ar 8 Rhagfyr ar ddiwedd ein dadl ar Araith y Frenhines. Yn rhan o’r penderfyniad hwnnw yr oedd fy addewid i ddwyn ger bron, i’w cymeradwyo gan y Cynulliad, yr ymateb cyfunol drafft i raglen ddeddfu’r Llywodraeth a phrotocol yn nodi ym mha ffyrdd y gallai’r Cynulliad awgrymu Mesurau i’w cynnwys yn rhaglenni’r dyfodol. Mae’r ddwy ddogfen o’n blaenau heddiw ar ffurf ddrafft.

Yr wyf am fod yn glir ynglŷn ag un pwynt allweddol. Mae angen i’r Cynulliad gymeradwyo’r ddwy ddogfen. O ran yr ymateb i’r rhaglen ddeddfu, yn arbennig, nid fy ymateb i mohono; nid ymateb y Cabinet mohono ac nid ymateb y Blaid Lafur mohono. Galwai ein penderfyniad ar 8 Rhagfyr yn benodol am i’r Cynulliad gytuno ar un ymateb yn cynrychioli, cyn belled ag y mae hynny’n bosibl, barn pob un ohonom. Mae hyn yn cryfhau gwerth ein hymateb yn enfawr. Mae’n mynd â ni, cyn belled ag sydd yn bosibl, allan o faes gwleidyddiaeth plaid. Yn hytrach, mae’n mynegi barn gyfun ar ran y Cynulliad fel llais democrataidd Cymru. Mae’r drafft, felly, yn cynnwys llawer o gynigion nad ydynt wedi eu hawgrymu gan Aelodau’r Blaid Lafur ar faterion fel cynnal plant, y rheilffyrdd neu’r hawl i grwydro. Awgrymwyd hwy gan Aelodau’r Cynulliad. Nid myfi nac Ysgrifenyddion y Cynulliad a luniodd y papur. Fe’i lluniwyd gan swyddogion a geisiodd, cyn belled ag sydd yn bosibl, adlewyrchu’n gywir natur y ddadl a’r safbwyntiau yn y ddadl ar Araith y Frenhines a rhaglen ddeddfu’r Llywodraeth.

A wnaiff y Prif Ysgrifennydd ddweud wrthyf pa ymgynghori a fu rhwng y swyddogion a’r gwrthbleidiau cyn llunio’r ymateb?

Ystyriodd y swyddogion y sylwadau a wnaethpwyd yn y deuddydd o drafod ar Araith y Frenhines. Adlewyrchu’r ddadl honno y mae’r ymateb hwn, pryd y cafodd Aelodau ar draws y pleidiau gyfle i gymryd rhan. Felly, ni wnaethant ymgynghori â ni, fel Cabinet, na’r pleidiau eraill wrth geisio adlewyrchu’r ddadl. Mae’r broses yn onest. Dyna pam na allaf gytuno gyda’ch gwelliant 1, Ieuan, na gwelliant 2 gan Nick Bourne. Maent ill dau yn peri siom. Maent yn mynegi eich bod yn gwrthod ymuno mewn deialog cynhwysol na chytuno ar fater sydd o’r pwys mwyaf i Gymru—

Yn dilyn o bwynt Ieuan Wyn Jones, a yw’n wir dweud mai ymateb swyddogol yw hwn wedi ei lunio gan swyddogion heb ymgynghori o gwbl â’r gwrthbleidiau nac, yn ôl pob tebyg—o’r hyn a ddywedwch— â’r weinyddiaeth, ac felly, ni ellir dweud pwy sydd wedi dweud beth? Mae hynny’n gwbl syfrdanol. Byddwn yn hapusach pe bai hwn yn ymateb gan y Weithrediaeth, yn hytrach nag ymateb a luniwyd gan swyddogion, y mae’n rhaid inni yn awr ei drafod yn y Siambr hon. Mae’n gwbl anarferol.

Deallaf eich safbwynt, oherwydd yr ydych chi am i’r Weithrediaeth wneud popeth er mwyn i chi ei beirniadu. Yr ydych wedi datgan yn glir mai dyna sut yr ydych am weithredu yn y Siambr hon. Dyna’r hyn sydd yn fy siomi. Yr hyn sydd gennym yw ymgais i grynhoi’r safbwyntiau a fynegwyd gan Aelodau ar draws y pleidiau, fel bod yr ymateb ffurfiol i Lywodraeth y DU yn cael ei anfon nid fel llais y Weithrediaeth, ond fel llais y Cynulliad. Byddwch yn deg, Nick, nid oeddech hyd yn oed am ddiolch i’r Ysgrifennydd Gwladol am ein hannerch ac mae’n ymddangos yn awr nad ydych am ymateb iddo ychwaith. Os oeddech chi, neu unrhyw un arall, yn anghytuno â’r pwyntiau yn y drafft, gallech fod wedi cyflwyno gwelliannau. Mae nifer o welliannau wedi eu cyflwyno i’w hystyried.

Gadewch imi ei gwneud yn gwbl glir. Pa baem ni wedi cael newid yr ymateb, byddem wedi gwneud hynny. Y cyngor a’r arweiniad a roddwyd inni oedd nad oedd modd newid yr ymateb, dim ond y cynnig.

I bob pwrpas, diben y gwelliannau i’r cynnig yw newid yr ymateb. Os mabwysiadir y gwelliannau heddiw, bydd pwyntiau am faterion pwysig yn cael eu gwneud i Lywodraeth y DU nad ydynt yn rhan o’r drafft gwreiddiol. Nid wyf yn deall y pwynt, Ieuan.

The First Secretary says that officials have compiled this document without consulting with other parties or the Cabinet. The document should, therefore, reflect the collective view of the Assembly. If so, from where did the approval of paragraph 12 about the Government’s intention to change the right to trial by jury come?

in Welsh As I remember, there was some debate about that point. I made a point about the situation when I responded to someone who gave an opinion. However, I have not verified this. The document seeks to summarise what people said during the debate. That was the reason for having an open debate.

yn Saesneg Yr oedd yn bwysig bod safbwyntiau’n cael eu mynegi a bod pobl yn cael cyfle i gymryd rhan mewn dadl agored, eang ei chwmpas. Yr hyn sydd gennym ger ein bron heddiw yw ymgais i grynhoi’r safbwyntiau a fynegwyd yn y ddadl honno ac mae gennym gyfle i’w trafod eto. Yr wyf am gyfeirio at y pwynt hwnnw, am ei fod yn berthnasol i un o’r gwelliannau.

Os gallwch gofio, yn ystod ein trafodaethau, cafwyd cryn ddadl ar y pwynt hwn nad yw wedi ei hadlewyrchu ym mharagraff 12. Yn wir, mae’n llwyr gefnogi barn Llywodraeth y DU ar y mater.

Ydyw, ac mae gennym welliant sydd yn awgrymu y dylai’r Cynulliad gymryd safbwynt gwahanol. Mae’n agored i’w drafod yma heddiw. Byddaf yn mynegi fy marn i ar y mater, ond mae eraill, a dyna pam y mae ger ein bron heddiw i’w ystyried.

Alun, yr ydych eisoes wedi dweud bod y papur hwn yn adlewyrchu barn gyfun y Sesiwn Llawn yn ystod y ddadl honno ac, fel yr ydych yn cyfaddef, nid yw un o’r pwyntiau cyntaf inni edrych arno yn adlewyrchu hynny.

Na. Fel y cofiaf fi’r ddadl—ur oedd beth amser yn ôl—mynegwyd amrywiaeth barn, ond mynegais i farn a oedd yn llawn argyhoeddiad ar y pwynt hwn. Byddaf yn ceisio perswadio’r Siambr eto er na lwyddaf efallai i wneud hynny. Barn y Cynulliad fydd yn mynd ymlaen o ganlyniad i’r ddadl hon yn ogystal â’r penderfyniadau ar y cynnig a’r gwelliannau. Mae hon yn ffordd ddigon syml o ddelio â’r gwaith o lunio penderfyniadau ac ni allaf ddeall pam fod anhawster yn ôl pob golwg. Y diben yw inni allu mynegi’n synhwyrol wrth Lywodraeth y DU—a gallu delio â—dadl resymegol, eang ei chwmpas drwy geisio crynhoi a dwyn safbwyntiau’r Cynulliad ynghyd.

Dyna, felly, yw natur yr ymateb drafft. Mae’n siŵr y bydd llawer o’r Aelodau yn gweld pethau ynddo y maent yn anghytuno â hwy, ond gobeithiaf ei fod o leiaf yn ymdrin yn deg â’r holl faterion a godwyd yn ein dadl flaenorol. Os oes thema yn rhedeg drwyddo, y thema honno yw’r angen am i ddeddfwriaeth sylfaenol adlewyrchu anghenion Cymru a rôl gyfreithlon y Cynulliad wrth ddiwallu’r anghenion hynny. Mae ail elfen y cynnig hefyd yn adlewyrchu hynny a gobeithiaf y gallwn gytuno arni.

Mae gwelliant 8 gan Ieuan yn cyfeirio at swyddogaeth y Pwyllgorau Pwnc wrth sicrhau deddfwriaeth sylfaenol hyblyg. Yr ydym wedi gweld gwerth y patrwm gweithredu hwn yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wrth iddo ystyried y Mesur Safonau Gofal. Mae’r protocol drafft gyda’r Ysgrifennydd Gwladol—y trof ato’n ddiweddarach—hefyd yn pwysleisio rôl y Pwyllgorau. Ni ddylai hynny fod ar draul rôl y Cabinet ac Aelodau unigol hefyd i ystyried deddfwriaeth sylfaenol yn y dyfodol, ond yn yr ysbryd hwnnw yr wyf yn barod i gefnogi gwelliannau 1 ac 8 gan Ieuan.

Hoffwn gyfeirio at rai enghreifftiau o sut y mae’r ymateb drafft yn ymdrin â phwyntiau a godwyd gan yr holl Aelodau ac yn pwyso am ddeddfwriaeth sylfaenol sydd yn diwallu ein hanghenion. Gobeithiaf y bydd hyn yn perswadio cyd-Aelodau ar draws y pleidiau o ddilysrwydd yr ymateb hwn. Yn ein dadl wreiddiol, awgrymodd llawer o Aelodau o bob rhan o’r sbectrwm pleidiau y dylai fod gan y Cynulliad rôl ffurfiol yng ngwaith yr awdurdod rheilffyrdd strategol. Gwnaeth Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol bwynt tebyg yn ei gyfarfod ar 19 Ionawr. Mae Peter Law a minnau wedi dadlau achos cryf gerbron gweinidogion y DU i’r perwyl hwn ers hynny. Bellach mae Llywodraeth y DU wedi cytuno i ddiwygio’r Mesur i roi i’r Cynulliad hawl statudol fel bod yn rhaid ymgynghori ag ef ynghylch un penodiad i’r awdurdod. Mae hynny i’w groesawu, ond nid yw’n mynd yn ddigon pell. Nid yw ymgynghori ar ei ben ei hun yn gwarantu inni aelod o’r awdurdod a fydd yn rhoi sylw arbennig i reilffyrdd Cymru. Mae angen inni gytuno i un penodiad o’r fath neu, yn well fyth, ei wneud ein hunain. Mae’r ymateb drafft yn anghywir ar un pwynt—nid yw’r Mesur Trafnidiaeth yn rhoi pwerau o’r fath i Weinidogion yr Alban nac awdurdod Llundain fawr, ond nid yw hynny’n ei wneud yn fwy derbyniol mewn unrhyw ffordd. Os yw’r Cynulliad yn cytuno, byddaf yn cyflwyno sylwadau cryf pellach i Lywodraeth y DU ar y pwynt hwn ac yn rhoi adroddiad i’r Cynulliad ar y canlyniadau.

Cyn imi adael pwnc y rheilffyrdd, dylwn gyfeirio at welliant 5 gan Mike German. Mae’n awgrymu y dylai fod un rhyddfraint ar gyfer gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru fel sydd yna yn yr Alban. Mae’r rhan fwyaf o wasanaethau trên yr Alban yn dechrau ac yn gorffen yn yr Alban, tra bo cyfran lawer llai o wasanaethau Cymru yn gwneud hynny yng Nghymru. Ni ddylem, felly, fwrw ymlaen yn syml ar sail efelychu’r Alban. Fodd bynnag, cefnogaf unrhyw fesurau a fyddai’n gwneud gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru yn fwy cydlynus, ac efallai—a thanlinellaf yr efallai—y byddai un rhyddfraint ar ryw ffurf yn help yn hynny o beth. Fodd bynnag, mae hwn yn faes cymhleth sydd yn ddibynnol iawn ar farn fasnachol y cwmnïau rheilffyrdd ac ni fyddai’r un ohonom am bennu rhyddfraint na fyddai’n gweithio. Awgrymaf fod y Pwyllgor Pwnc yn parhau i adolygu’r mater hwn. Os yw Mike, fel yr wyf yn amau, am wthio’r gwelliant hwn heddiw, gobeithiaf y gwnaiff hynny yn yr ysbryd hwn o adolygu er mwyn sicrhau ein bod yn cael y fargen orau i Gymru.

Cytunaf â phwyntiau eraill Mike yng ngwelliant 5 ynglŷn ag ad-drefnu llywodraeth leol a gwasanaethau post gwledig. Credaf fod yr ymateb drafft yn adlewyrchu’r ddau bwynt yn barod.

Ynglŷn â rhyddfraint, a fyddech yn cytuno na fyddai cael un rhyddfraint yng Nghymru, er bod hynny i’w groesawu, ohono ei hun yn ddigonol? Byddai’n rhaid hefyd i ran o’r cymhorthdal a ddosbarthir i’r cwmnïau rheilffyrdd gael ei sianelu drwy’r Cynulliad neu gorff cyfrifol er mwyn i’r ymgynghori fod yn ystyrlon.

Gall hynny weithio mewn ffyrdd gwahanol oherwydd y cyswllt a’r cydgyffwrdd rhwng gwasanaethau trên yng Nghymru a’r tu allan i Gymru. Mae angen inni sicrhau ein bod yn cael y gwasanaeth gorau am y pris gorau i ddefnyddwyr rheilffyrdd yng Nghymru. O ran un rhyddfraint, yr wyf yn ystyried y posibilrwydd fod barn Mike, fel y’i mynegir yng ngwelliant 5, yn gywir ac y dylid mynd ar drywydd y syniad o un rhyddfraint. Os profir bod patrwm gwahanol yn cynnig gwell bargen i Gymru, dylem fod yn barod i ystyried ein hegwyddor yn hytrach na gwneud ohoni rywbeth y byddem yn mynnu ei goleddu i’r pen. Mae ansawdd y gwasanaeth yn bwysig, yn ogystal â pha mor gydlynus yw’r gwasanaethau. Mae’r un peth yn wir am y modd o sianelu cyllid, John. Efallai y byddai’r peirianwaith a awgrymwch chi yn ennill gwell bargen inni. Os gwna, byddai’n werth dadlau o’i blaid; os na fyddai neu pe bai’n gwanhau ein hachos, dylem fod yn ofalus.

Mae’r Mesur Cefn Gwlad wedi denu llawer o sylwadau gan Aelodau, ac mae’r ymateb drafft yn ceisio adlewyrchu pob un ohonynt. Dadleuodd Mick Bates, er enghraifft, yn y ddadl y dylai tirfeddianwyr fod â’r hawl i apelio i gymodwr annibynnol lle caniateir mynediad i’w tir. Pwysleisiodd Mick ac Aelodau eraill hefyd werth cytundebau mynediad gwirfoddol yn hytrach na gorfodaeth. Mae’r ymateb drafft yn adlewyrchu’r pwyntiau hyn.

Nid wyf yn cytuno bod yr hawl i grwydro ei hun yn anffodus mewn unrhyw ffordd. Bydd yn rhoi i nifer fawr o bobl fynediad i gefn gwlad sydd wedi ei ddiffinio’n glir heb ddifrodi cnydau na phoeni da byw, na pheri costau ychwanegol i dirfeddianwyr. Ni ddylem wrthwynebu darn cytbwys o ddeddfwriaeth sydd wedi ei gynllunio’n dda.

Mae trafod y rhaglen ddeddfu hefyd wedi rhoi cyfle inni i ystyried materion o bwys i Gymru nad ydynt wedi eu datganoli ac nad oes a wnelont yn uniongyrchol â’r Cynulliad. Yn ein dadl flaenorol, er enghraifft, cododd yr Aelodau faterion yn ymwneud â’r Asiantaeth Cynnal Plant, terfysgaeth, y drefn droseddol a phrofi am gyffuriau. Mae’r ymateb drafft yn ceisio ymdrin â’r materion hyn.

Mae gwelliant 6 Mike German yn dadlau bod y cynnig i ddileu gallu diffynnydd i ddewis sefyll ei brawf yn Llys y Goron, mewn achosion y gellir eu cynnal ar hyn o bryd drwy’r naill ddull neu’r llall, yn groes i hawliau sifil. Yr wyf yn deall y ddadl honno—mae’n un yr wyf wedi ei thrafod yn aml ac yn hirfaith gyda chyfreithwyr ac arbenigwyr hawliau sifil yn ystod fy nghyfnod yn y Swyddfa Gartref ac yn yr Wrthblaid. Ond mynegaf farn bersonol ar y mater hwn. Bydd yr Aelodau’n gwybod bod Llywodraeth y DU yn debyg o dynnu’r Mesur Cyfiawnder Troseddol (Dull y Treial) yn ôl ar ôl iddo gael ei drechu gan yr Arglwyddi. Serch hynny, ni allaf gytuno â Mike ar y pwynt hwn. Nid oes system gyfreithiol arall y gwyddom amdani mewn unrhyw le yn y byd sydd yn cynnig i ddiffynyddion yr hawl i benderfynu ar ddull eu treial. Nid yw ar gael hyd yn oed yn yr Alban lle mae’r erlyniad yn penderfynu ar y dull. Yr hyn sydd ymhlyg yng ngwelliant Mike yw bod cyfraith yr Alban yn gyson yn gwadu treial teg i ddiffynyddion, nad yw’n wir. Ni wasanaethir cyfiawnder drwy ymestyn achosion yn ddiangen a rhoi costau afresymol ar y trethdalwr i ddim diben ond caniatáu i gyfran fechan o droseddau fynd gerbron Llys y Goron i gael eu clywed. Ni chytunaf â’r gwelliant hwn. Fodd bynnag, nid yw’n fater lle mae barn bersonol yn holl bwysig ac mae’n rhydd i’r Cynulliad leisio ei farn.

Mae gennyf beth cydymdeimlad â rhannau o welliant 7 gan Mike. Mae’r ymateb drafft yn mynegi peth pryder ynglŷn â’r cynigion ynghylch profion cyffuriau gorfodol a’r Mesur Rhyddid Gwybodaeth. Ar y cyntaf, mae’n dadlau mai’r flaenoriaeth gyntaf o raid yw gostwng lefel camddefnyddio cyffuriau a throseddau sydd yn gysylltiedig â chyffuriau. Ni ddylai, ac yn wir ni fyddai cynigion nad ydynt ond yn ceisio canfod pwy sydd yn defnyddio cyffuriau, a’u herlyn, yn ennyn cefnogaeth. Cytunaf â Mike cyn belled â hynny. Ond dengys y dystiolaeth y bydd manteision sylweddol yn y tymor hir o weithredu fel hyn. Mae hyn yn effeithio ar fywydau ein cymunedau ac ar faterion sydd o bwys i’r Cynulliad. O blith y 50,000 i 60,000 o ddefnyddwyr cyffuriau mwyaf difrifol, mae’n debyg bod pob un yn cyflawni tua 150 o droseddau’r flwyddyn i fwydo eu harfer. Mae hyn yn falltod mawr ar y cymunedau a’r unigolion yr effeithir arnynt. Mae profion cyffuriau gorfodol mewn carchardai, gyda rhaglenni adfer yn gefn iddynt a heb eu gwneud ar eu pen eu hunain, wedi arwain at ostyngiad sylweddol mewn camddefnyddio cyffuriau. Dengys ymchwil o America fod profion ynddynt eu hunain yn gostwng lefel troseddau sydd yn gysylltiedig â chyffuriau. Os dilyna’r ddeddfwriaeth newydd y patrwm hwn, fel y mae’r ymateb yn dadlau y dylai, dylai lefelau troseddu a chamddefnyddio cyffuriau ostwng yn y tymor hwy. Gobeithiaf y rhoddir sylw i’r pwynt hwn pan fyddwn yn ystyried y gwelliant.

Cododd Mike ac Aelodau eraill hefyd bryderon ynglŷn â’r Mesur Rhyddid Gwybodaeth. Cytunaf â hanfod y pryderon hynny, sef y dylai fod rhagdybiaeth o blaid dadlennu yn hytrach na chelu. Mae’r Cynulliad eisoes o dan ddyletswyddau statudol i weithredu mewn ffordd agored. Yr wyf yn cymryd y dyletswyddau hynny o ddifrif a chredaf y gallwn fod yn esiampl i awdurdodau eraill y DU. Dylem fod yn glir y bydd pob amser gategorïau o wybodaeth na ddylid eu dadlennu. Mae pob cyfundrefn rhyddid gwybodaeth yn y byd yn cydnabod hynny. Dim ond ddoe yr oeddem yn trafod gwarchodaeth ein systemau cyfrifiadurol ac e-bost a pha mor ddiogel ydynt. Mae eithriadau i’r ddyletswydd i ddadlennu gwybodaeth wedi eu cynnwys yn y cynigion ar gyfer deddfwriaeth newydd yn yr Alban. Nid wyf yn cytuno â sylwadau Mike fod Mesur arfaethedig yr Alban yn ehangach i raddau sylweddol. Ceir yn y ddogfen ymgynghorol ‘Open Scotland’ restr o eithriadau i’r ddyletswydd i ddadlennu, sydd yn bedair tudalen o hyd. Mae llawer ohonynt yn debyg neu’n union yr un fath â’r hyn a gynigir ar gyfer Cymru a Lloegr. Gall Gweinidogion yr Alban wyrdroi penderfyniadau Comisiynydd Gwybodaeth yr Alban fel a fydd yn wir i’r de o’r ffin.

Cefnogaf yn fras rannau o welliant 7 gan Mike, ond rhaid imi anghytuno â’r manylion. Nid wyf yn siŵr i ba raddau y gallwn yn gyfforddus gefnogi cynrychiolaeth gyfrannol mewn etholiadau llywodraeth leol. Mae yna rai materion lle mae gwahaniaethau yn debyg o godi.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi, Alun, am ganiatáu’r ymyriad hwn. Pam y teimlwch ei bod yn briodol inni, fel Aelodau o’r Cynulliad, gael mynegi barn rydd ar dreial gerbron rheithgor ond nid ar ryddid gwybodaeth?

Ar ryddid gwybodaeth, mae angen barn gyson arnom am y ddeddfwriaeth sydd yn berthnasol inni, oherwydd mae’n effeithio ar ein gwaith yn y Cynulliad. Teimlaf yn gryf am ddull y treial, ond ni cheisiaf berswadio pobl i gytuno â mi. Nid yw’n fater i’r Cynulliad yn uniongyrchol a chredaf ei bod yn onest imi fynegi fy marn gref wrth y Cynulliad. Byddai dweud rhywbeth gwahanol yn anonest. Fodd bynnag, ni cheisiaf berswadio pobl ar hynny, mae’n agored i’w drafod.

Yn olaf ar yr ymateb drafft, trof at welliant 3 gan Nick Bourne. Dywedaf yr hyn a ddywedais yn y ddadl flaenorol ar y mater hwn. Ni throf ato ef nac unrhyw un arall am wersi ynglŷn â phwysigrwydd cyllid cyfatebol. Mae ef a’r Cynulliad yn ymwybodol o’n hymdrechion i’w sicrhau. Er mor bwysig yw cyllid cyfatebol, nid oes angen inni ei grybwyll ar bob achlysur, waeth pa mor amherthnasol ydyw. Yn yr achos hwn, nid y Mesur Cyllid fyddai’r cyfrwng, beth bynnag, i gyflwyno cyllid cyfatebol. Ffurfiolir cynlluniau gwariant y Llywodraeth yn y Ddeddf Neilltuo flynyddol a gyflwynir ar ôl cytuno ar y lefelau gwariant. Ni fwriadwyd erioed i gyllid cyfatebol ymddangos yn rhaglen ddeddfwriaethol y sesiwn hwn. Ni fyddai o fudd inni ddadlau mewn ffordd sydd yn awgrymu nad ydym yn deall y system gwariant cyhoeddus. Bydd yn rhaid imi bleidleisio yn erbyn gwelliant 3, os bydd Nick yn mynnu ei wthio er ei fod yn gwybod ei fod yn dechnegol wallus.

Ar bob un o’m pwyntiau, ac yng ngweddill yr ymateb drafft, yr egwyddor o raid yw sicrhau deddfwriaeth sylfaenol sydd yn diwallu anghenion Cymru ac yn caniatáu inni ddatblygu polisi yn unol â hynny. Yr ydym eisoes wedi cael llwyddiannau yma—a drafodwyd yn y Siambr y mis diwethaf—yn sicrhau darpariaethau ar wahân yn y Mesur Dysgu a Sgiliau i ailstrwythuro’r gwasanaethau ieuenctid yng Nghymru mewn ffordd sydd yn adlewyrchu ein dymuniadau, anghenion Cymru a thraddodiadau Cymru. Yn ogystal â dylanwadu ar syniadau Llywodraeth y DU, rhaid inni gyflwyno ein syniadau ein hunain. Dyna pam—gan ymateb eto i’r ddadl ym mis Rhagfyr—y cyflwynais y protocol drafft sydd ger ein bron heddiw. Mae ei delerau yn esbonio’u hunain i raddau helaeth. Bydd yn agored i’r Cynulliad awgrymu Mesurau neu welliannau i Fesurau ar unrhyw adeg a bydd yn rhaid i Ysgrifennydd Gwladol Cymru eu hystyried yn llawn. Cynigiaf fod y Cabinet dan ddyletswydd, bob blwyddyn—ar y cyd â’r Pwyllgorau Pwnc—i gyflwyno set ddrafft o gynigion i’w cymeradwyo gan y Cynulliad. Bydd hynny’n caniatáu inni wneud awgrymiadau ar adeg sydd yn cyd-fynd â’r cyfnod pan fo Llywodraeth y DU yn ystyried ei rhaglen i’r dyfodol, gan roi inni’r gobaith gorau o lwyddo.

Da o beth fyddai egluro a chadarnhau hawliau’r Aelodau yn y cyd-destun hwn. Felly, mae’r cynnig yn awgrymu y dylem newid y Rheolau Sefydlog maes o law i roi’r protocol ar waith. Os bydd y Cynulliad yn cytuno, byddaf yn cyflwyno cynigion manwl i’r Pwyllgor Busnes yn y ffordd arferol. Hyd nes ac oni bai y cytunir ar welliannau o’r fath, mae’r protocol o raid yn parhau yn ddrafft.

Yr wyf yn falch o roi i Mike y sicrwydd y mae’n ei geisio yn ei welliant 9 treiddgar. Bydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn cyfleu ein cynigion i’w holl gyd-Weinidogion priodol. Ni fydd yn eu hanwybyddu. Yn wir, cyn ymateb inni, mae cyfrifoldeb cyfunol yn unig yn golygu bod rhaid iddo wneud hynny. Mae eisoes yn rhan o’r system. Bydd hefyd, ym mhob achos, dan orfodaeth i gyflwyno ein cynigion ar Araith y Frenhines a deddfwriaeth i’r dyfodol i Bwyllgor Cabinet y DU. Mae hwnnw’n cynnwys bron pob uwch Weinidog. Gobeithiaf fod hyn yn tawelu gofidiau Mike, ac yr wyf yn falch o gefnogi ei welliant yn yr ysbryd hwn.

Mae’r protocol yn bodloni angen y mae llawer o’r Aelodau wedi ei fynegi ers peth amser ac, yn wir, yn ystod y ddadl fis Rhagfyr diwethaf. Os bydd y Cynulliad yn cytuno, cyflwynaf y protocol i Ysgrifennydd Gwladol Cymru iddo gytuno arno a chyflwynaf welliannau drafft i’r Rheolau Sefydlog i roi grym iddo.

Mae natur setliad datganoli Cymru yn golygu bod deddfwriaeth sylfaenol yn dal o’r pwysigrwydd pennaf i Gymru ac i’r Cynulliad. Mae’n holl bwysig ein bod yn cytuno ar un ymateb i gynigion Llywodraeth y DU a’n bod yn gallu gwneud ein hawgrymiadau ein hunain ar gyfer Mesurau i’r dyfodol. Mae’r dogfennau ger ein bron heddiw yn cyflawni’r ddau ofyniad hwn, ac anogaf y Cynulliad i’w cymeradwyo.

I also propose amendment 8. In the second clause, after the words ‘commits itself’ insert ‘through the Subject Committees’.

I am grateful for the opportunity to participate in this discussion, because we want the Assembly to note rather than approve the response to the legislative programme of the Government in London for this year. I have listened to Alun’s comments, but I must clarify two points. First, we were not aware that it was officials who had prepared the response. Secondly, it was only when we saw the response on the web that we understood that one had been prepared.

We have tabled amendment 1 because of the lack of consultation on the contents of the response. If we are serious about including people in the discussions, the consultation should have taken place before the response was prepared rather than afterwards.

I reiterate that it is here, in an open debate in Plenary, that the debate should take place. That is where it took place in December.

in Welsh My fundamental point is that, if we are asked to approve a response that was prepared without any consultation, how can we do that unless we can make fundamental changes to that draft? The advice that we received was that that was not possible. I accept Alun’s point that it would be much better if we could send our response as an Assembly. However, that means that there must be consultation from both sides. Our opinion as a group was that the consultation was not sufficient in this case.

in Welsh I will explain why it is important that we should give our opinion as an Assembly, had the circumstances allowed that. It is important that we give a clear, unambiguous and definite opinion on all the United Kingdom legislation that affects Wales. Dialogue of this kind is vital if the Assembly and Westminster are to operate in partnership. We must operate in partnership with Westminster while primary legislation remains part of the system there. If we also want to see a better relationship between the rest of the countries of Britain, it must be part of this framework.

in Welsh However, because of the lack of consultation in this case, we do not feel that we can approve the response, only note it. It is true that there has been an attempt to include the opinions of other Assembly Members apart from the Labour Party in the response, but it is not enough. Jocelyn Davies’s comments on trial by jury were correct. I listened carefully to Alun Michael’s standpoint, and I remember him and the team, when they were in opposition using the same arguments that we use now. It is a funny old world that so much has changed in 18 months.

in Welsh I was pleased that the response included a statement that the Assembly, as a body, is committed to securing primary legislation that reflects the needs of the people of Wales. However, the Assembly must also push forward the legislative programme. We must not respond to legislation that is presented in Westminster alone. We must see the need from time to time to present legislation that is for the benefit of the people of Wales. We must have the right by ensuring that a majority in the Assembly is in favour of any legislation, and the London Government would then respond to that.

in Welsh We welcome the fact that the Care Standards Bill will establish a care council for Wales and we are pleased that the Government shares the concerns about taking away the benefit rights of young people who break contact with the care services. That is all positive. We are also pleased that there is a call for the Countryside Bill to be drafted with attention paid to the special circumstances of Wales, and for the Assembly to be given the flexibility to act as required. As we have already heard, we were disappointed to see the response to the Criminal Justice (Mode of Trial) Bill, which limits the right to a jury. We—as an Assembly I hope—will insist that we make it clear this afternoon that the Labour Government does not speak on behalf of the Assembly in supporting the Home Secretary’s plans.

yn Saesneg Yr wyf yn gresynu—

Gan eich bod yn newid i’r Saesneg, atebaf innau yn Saesneg. Awgrymasoch fod ymateb gan y weinyddiaeth. Yr ydych yn ymddangos yn awyddus i wahaniaethu fel hyn. Yr ydym yn trafod ymateb gan y Cynulliad ac fe’i gwneuthum yn glir, wrth siarad am yr hawl i dreial gerbron rheithgor, fy mod yn mynegi barn bersonol. Gwneuthum hynny oherwydd nid yw’n fater priodol i rannu’r Cynulliad arno na cheisio penderfyniad, a gwn fod yna safbwyntiau gwahanol arno. Teimlaf yn gryf amdano a chwi gofiwch efallai imi siarad yn gryf o’r wrthblaid yn ogystal ag yn y Llywodraeth. Yr ydych yn creu rhaniad dianghenraid drwy awgrymu mai ymateb y weinyddiaeth yw’r hyn a fwriadwyd fel ymateb y Cynulliad. Pe baem am wneud hynny byddem wedi medru, ond nid ydym wedi.

Dim ond heddiw yr ydych wedi dweud wrthym yr hyn yr ydych wedi ei wneud. Dyna ran o’r broblem. Pe baech wedi ymgynghori â’r pleidiau cyn i’r ymateb drafft gael ei roi ar y fewnrwyd, efallai y byddai ein hymateb i’r ddadl hon wedi bod yn wahanol. Cymerasoch bawb ohonom yn ganiataol, Alun. Yr oeddech yn disgwyl i bawb ohonom ymateb mewn ffordd a weddai i’r ymateb neilltuol yna. Ni roddwyd cyfle i unrhyw un o’r gwrthbleidiau drafod cynnwys yr ymateb hwnnw.

Ni wnaf ymyrryd eto ar ôl hyn, ond gofynnaf ichi barchu gonestrwydd yr hyn a wnaethom ar yr achlysur hwn. Nid ceisio dod â’n hymateb ni gerbron a wnaethom ac yna herio’r pleidiau eraill i’w newid. Ceisiasom gyflwyno ymateb a oedd yn adlewyrchu’r ddadl yn y Cynulliad ac, i’r graddau hynny, fe’i gadawyd i gael ei llunio ar sail y ddadl honno. Buom yn onest a diffuant yn yr hyn yr ydym yn ei wneud. Parchwch hynny o leiaf er ei bod yn amlwg y byddwch yn parhau i anghytuno â’r hyn sydd wedi ei gyflwyno.

Mae’r ddau ohonom wedi gwneud ein safbwyntiau yn glir, felly nid yw’n werth parhau â’r drafodaeth yn y ffordd hon. Fodd bynnag, ar fater treial gan reithgor, nid oedd yr ymateb—pwy bynnag a’i lluniodd—yn adlewyrchu cydbwysedd y ddadl yn y Siambr hon. Mae hynny’n ffaith. Yr wyf yn gresynu bod Alun ac eraill yn y weinyddiaeth yn cefnogi’n frwd gynlluniau’r Ysgrifennydd Cartref i gyfyngu treial gan reithgor. Nododd Elfyn Llwyd, yr AS dros Feirionnydd Nant Conwy, wrth siarad yn Nhŷ’r Cyffredin, i hyd yn oed Jack Straw ddatgan, pan oedd yn yr wrthblaid, ei fod yn gwrthwynebu cyfyngu ymhellach ar yr hawl i dreial gan reithgor. Credwn fod y cynlluniau hyn yn tanseilio egwyddor sylfaenol ymhellach, hawl sydd wedi bodoli am flynyddoedd: treial gan eich cyd-ddyn, heb ddylanwadau allanol. Nid ydym eto wedi clywed dadl i’n hargyhoeddi pam y dylai hynny gael ei newid yn awr.

I support Ieuan Wyn Jones’s comments. I note that one of the Labour Party’s most able legal minds, Helena Kennedy, voted against the recommendation in the House of Lords and argued exceptionally effectively that the recommendation is inappropriate and that the system in Scotland, which the Prime Minister and the Home Secretary say that they wish to emulate, is completely different in any case.

in Welsh I endorse that. There is deep disquiet among a great many Labour MPs and Members of the House of Lords. We will see today what the response of the Labour backbenchers here in the Assembly will be when we come to vote on the amendment.

yn Saesneg Hoffwn wneud un pwynt arall am y rhaglen ddeddfu a’r angen am ymateb cadarnach. Mae’r datganiad yn nodi ei wrthwynebiad i gamau i leihau nifer y swyddfeydd post, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, a lefel y gwasanaethau post. Dylid datgan hynny yn llawer mwy grymus.

Ydych chi’n cytuno nad yw’r ymateb i’r Mesur Gwasanaethau Post yn llwyr adlewyrchu’r dyfnder teimlad a’r gefnogaeth i’n swyddfeydd post lleol? Cefais brofiad o’r dyfnder teimlad hwnnw yn yr ymgyrch i achub swyddfeydd post. Mae Llywodraeth y DU yn sôn am bartneriaeth. Un o’r partneriaethau hwyaf ei hoedl yw honno rhwng swyddfeydd post lleol a’u cymunedau. Mae’r Mesur yn amddifadu’r rhai sydd yn cael budd-daliadau, lwfansau neu bensiynau o’r dewis i’w derbyn mewn arian parod, yn wythnosol, yn eu swyddfa bost leol, boed hynny mewn cymuned wledig, lled-drefol neu drefol.

Llongyfarchaf Brian ar y pwynt yna a’r rhan y mae ef wedi ei chwarae yn yr ymgyrch. Mae’n bwysig bod gwell mesurau diogelu yn cael eu hychwanegu at y Mesur wrth iddo fynd drwy’r Senedd. Gofynnwn i’r Cynulliad gefnogi hyn i sicrhau bod gwasanaethau post yn cael eu cadw.

Yn yr un modd, gallai’r ymateb i’r Mesur Trafnidiaeth fod wedi bod yn gryfach. Byddwn i wedi hoffi i’r Cynulliad ddadlau’r achos dros iddo fod yn gyfrifol am reilffyrdd yng Nghymru. Byddai hynny yn unol â’r nod o ryddfraint rheilffyrdd Cymru-gyfan. Yr ydym yn falch o glywed y cyhoeddiad heddiw fod cwmnïau’n ystyried ffyrdd o ddatblygu un rhwydwaith rheilffyrdd i Gymru.

Onid ydych chi’n derbyn bod yr ymateb a awgrymir yn adlewyrchiad teg o farn y Pwyllgor? Cawsom drafodaeth hir ar hyn. Yr wyf yn deall barn Plaid, ond gwnaethom ei phwyso a’i mesur ac, mewn tegwch, mae’r newidiadau hyn yn adlewyrchu barn y Pwyllgor cyfan. Mater o gonsensws yw hwn ac o adlewyrchu barn gyffredinol y Cynulliad.

Yn yr ysbryd y codoch chi eich pwynt, byddwn yn barod i siarad â chynrychiolwyr Plaid Cymru ar y Pwyllgor a gofyn iddynt bwyso a mesur yr hyn a ddywedoch. Fodd bynnag, yn ein barn ni dylai’r Cynulliad fod â llais cryf ar yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol fel y gallwn gyflawni’r newidiadau a’r gwelliannau angenrheidiol i’n rheilffyrdd. Mae’n fater o frys. Mae hon yn ble o’r galon, fel rhywun sydd yn gorfod teithio bob wythnos ar y cyswllt rheilffyrdd rhwng y de a’r gogledd: gadewch inni gael gwasanaeth uniongyrchol, llawn, o leiaf dair gwaith y dydd, o ogledd Cymru i Gaerdydd. Gwelaf bennau’n nodio wrth imi wneud y ble yna, yn enwedig bennau Aelodau sydd yn cynrychioli etholaethau yng ngogledd Cymru.

Byddwn hefyd wedi hoffi gweld ymateb cadarnach i’r cynlluniau i breifateiddio’r gwasanaeth cenedlaethol i reoli traffig awyr. Nid yw dweud bod gennym rai pryderon yn eu cylch yn mynd yn ddigon pell. Yr ydym yn eu gwrthwynebu’n chwyrn. Mae ymddiswyddiad Peter Kilfoyle, AS dros Lerpwl, yr wythnos hon a’r datganiadau cryf a wnaethpwyd gan John Hopkins, arweinydd Cyngor Blaenau Gwent, sydd i’w gweld yn The Western Mail heddiw, yn cadarnhau fy marn y gallwn fod yn llawer cryfach yn ein hymateb i’r rhaglen y mae’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan yn mynd ar ei thrywydd. Rhaid inni ei gwneud yn glir bod rhannau o agenda Llafur yn San Steffan yn gadael Cymru a rhanbarthau eraill, yn enwedig y rheini yng ngogledd Lloegr, i lawr. Felly, yr ydym am i’r weinyddiaeth Lafur yn y Cynulliad gymryd safiad llawer cryfach ar lawer o’r materion hyn, er budd Cymru. Os ydym o ddifrif am sicrhau bod y Cynulliad yn adlewyrchu gwir ddyheadau pobl Cymru, rhaid inni ddangos bod y Cynulliad yn barod i sefyll a gweithredu dros eu buddiannau.

Cynigiaf hefyd welliant 3. Yn y cymal cyntaf, ar ôl ‘26 Ionawr’ rhoi ‘ond yn mynegi pryder nad yw’r ymateb yn sôn am y Mesur Cyllid sydd ar y gweill a’r angen i dderbyn cyllid cyfatebol llawn ar gyfer rhaglenni Amcan 1 yn y Mesur hwnnw,’

Cynigiaf hefyd welliant 4. Yn y cymal cyntaf, ar ôl ‘26 Ionawr’ rhoi ‘ond yn gresynu bod “hawl i grwydro” wedi’i chynnwys yn y Mesur Cefn Gwlad’.

Syfrdanwyd fi i ganfod mai swyddogion sydd wedi llunio’r ymateb hwn. Nid oeddwn wedi sylweddoli hynny tan i’r ddadl hon ddechrau. Nid wyf am feirniadu swyddogion; yr wyf yn siŵr eu bod yn gwneud gwaith rhagorol. Fodd bynnag, nid ydynt yn atebol i’r Cynulliad ac yr wyf wedi fy rhyfeddu fod yr ymateb wedi ei ddwyn ger bron yn y ffordd yma. Dylai un ai fod yn ymateb y Weithrediaeth neu’n ymateb wedi ei lunio gan Bwyllgor neu gorff sydd yn atebol i’r Cynulliad hwn. Ni ddylai gael ei lunio gan swyddogion. Mae’n fy rhyfeddu na chafodd Aelodau’r Cynulliad wybod hyn ynghynt. Efallai y bydd y weinyddiaeth am bwyso a mesur hyn ar gyfer y dyfodol oherwydd nid dyna’r ffordd i drin y Cynulliad hwn.

Ni chredaf fod yr ymgais—os caf roi iddi’r fath urddas—i geisio adlewyrchu barn y Cynulliad hwn yn bosibl. Gallwn gael cytundeb unigol ar rai Mesurau ac ar rai cymalau o rai Mesurau ond ni fydd yn syndod ein bod yn gwbl groes i’n gilydd ar lawer o’r pynciau yn San Steffan. Mae Grŵp Ceidwadwyr Cymru a minnau yn teimlo’n gryf ynglŷn â dileu treial gan reithgor. Mae’n ymddangos bod y gwrthbleidiau eraill yn cytuno. Yr ydym wedi clywed barn bersonol y Prif Ysgrifennydd sydd, drwy gyd-ddigwyddiad—mae’n rhaid mai cyd-ddigwyddiad ydyw, wrth gwrs—yn cael ei rhannu air am air bron gan y swyddog. Mae’n rhyfeddol. Efallai hefyd ei bod yn adlewyrchu barn y Blaid Lafur. Dwn i ddim. Fodd bynnag, mae’r Blaid Lafur yn lleiafrif yn y Cynulliad hwn. Os yw’r gwrthbleidiau eraill yn teimlo cyn gryfed ag y mae’n ymddangos am hyn, nid barn y Cynulliad mo’r farn a fynegir yn y ddogfen hon ond barn Prif Ysgrifennydd y Cynulliad. Cyd-ddigwyddiad pur yw hynny, wrth gwrs.

Trof at welliant 3. Mae gennyf ofn na wnaf i gymryd gwersi gan y Prif Ysgrifennydd ar bwysigrwydd neu beidio cyllid Amcan 1. Dyma’r mater pwysicaf sydd yn wynebu’r Cynulliad hwn. Gyda phob parch i’r Prif Ysgrifennydd ac arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol, ni fydd faint fynner o bwyllgorau pontio neu bwyllgorau mawr nac amrywiadau i’r strwythur yn newid hynny. Nid ymddiheurwn am ddod â hyn ymlaen. Yr oedd cyfle i addo cyllid cyfatebol llawn yn Araith y Frenhines yn y Mesur Cyllid, ond ni fanteisiwyd ar hynny. Gobeithiaf y caiff hynny ei adlewyrchu yn y bleidlais ar y gwelliant hwn oherwydd y mae’n fater holl bwysig. Yr wyf yn siŵr y byddwn yn dychwelyd ato yr wythnos nesaf, sydd yn dangos mor hanfodol yw. Gwnaethpwyd cawl o’r ddogfen raglennu sengl a’i gweithrediad ac, yn bwysicaf oll, nid oes gennym unrhyw warant o gyllid cyfatebol llawn. Dyna’r hyn sydd ei angen arnom. Nid ymddiheurwn am ddod yn ôl at y mater hwn ar ran pobl Cymru cyn amled ag sydd raid er mwyn cael y cyllid cyfatebol llawn. Dywedaf hynny wrth y weinyddiaeth Lafur yma.

Y mater arall a amlygwyd gennym fel mater o bwys neilltuol i Gymru wledig yw’r ddeddfwriaeth hawl i grwydro. Yn ôl pob tebyg, nid yw mwyach yn cael ei alw yn Fesur hawl i grwydro gan fod hynny’n gollwng y gath o’r cwd. Mae’r cyrff y mae a wnelont â hyn—Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr, Undeb Amaethwyr Cymru a Chymdeithas y Tirfeddianwyr—i gyd wedi dweud bod cytundebau gwirfoddol yn gweithio’n llawer gwell na gorfodaeth statudol. Drwy lawer o Gymru ceir pob hawl i fynd at dir, beth bynnag. Mae’r gost ychwanegol—y cyfeiriais ati ynghynt—yn peri pryder mawr yng nghefn gwlad Cymru. Rhoddir cost ychwanegol ar ffermwyr, sydd ar hyn o bryd yn gweithio am lai na’r isafswm cyflog cenedlaethol. Mae gennyf ofn mai’r gwir yw—

Mae yna broblem gyda’r hawl i grwydro ar gefn gwlad agored o ran sut mae cyrraedd y cefn gwlad agored hwnnw, os yw ar draws tir preifat? Dyna un broblem ac mae llawer o bobl heb fod yn deall hynny.

Yr wyf yn ddiolchgar i Peter Rogers am godi’r pwynt yna. Y mae yn sicr yn wir y bydd yr hawl hon i grwydro yn golygu mynediad dros dir pobl. Awgrymwyd yn gynharach nad dyna fydd y sefyllfa, ond yn sicr dyma a geir. Os oes rhaid inni ailenwi’r ddeddfwriaeth hawl i grwydro, efallai y bydd ‘trwydded i dresbasu’ yn fwy priodol a derbyniol i Alun Pugh.

Ni ddylem synnu bod Araith y Frenhines yn cynrychioli’r fath gawl ar faterion gwledig. Mae’n gawl a nodweddwyd o’r diwrnod cyntaf yn y Cynulliad hwn. Yn gyntaf oll, gwnaeth y tîm—os gallaf roi’r fath urddas iddynt—gawl o fater cig eidion ar yr asgwrn. Yna gwnaethant gawl o’r cynllun difa mamogiaid i Gymru a bwydydd a addaswyd yn enynnol. Yn erbyn y cefndir yna y mae’r weinyddiaeth hon yn gweithredu. Efallai fod hynny’n egluro pam fod mwy o bobl wedi gweld yr Arglwydd Lucan yng Ngheredigion dros y tair wythnos ddiwethaf na’r Prif Ysgrifennydd. Er ei bod wrth gwrs yn rhan o’i etholaeth, gallwn ddeall yn iawn ei amharodrwydd i fynd yno.

Ein pwynt pennaf yw ein bod yn gwrthwynebu llawer o’r ymateb hwn. Uwchlaw popeth gwrthwynebaf gyflwyno hwn fel rhywbeth a baratowyd gan weision sifil ar ein rhan ni, pan fo gweision sifil yn atebol i’r weinyddiaeth. Gwrthwynebaf hefyd y ffaith—ac mae hyn yn digwydd dro ar ôl tro—fod pethau’n cael eu hanfon allan yn enw’r Cynulliad pan fyddant wedi eu paratoi gan y weinyddiaeth. Mae’n ofnadwy i bob Aelod o’r Cynulliad fod hyn yn digwydd. Mae’n ddrwg gennyf, efallai fod hyn yn cynrychioli ymgais wirioneddol i adlewyrchu barn y Cynulliad, ond os felly mae’n ymgais ddi-glem ac anfedrus, oherwydd nid yw’n gwneud hynny.

Cynigiaf hefyd welliant 6. Rhoi ar ôl ‘Ysgrifennydd Gwladol Cymru’ yn y cymal cyntaf

Cynigiaf hefyd welliant 7. Rhoi ar ôl ‘Ysgrifennydd Gwladol Cymru’ yn y cymal cyntaf

Cynigiaf hefyd welliant 9. Ychwanegu at y diwedd

Yr wyf yn cael anhawster i ddilyn sylwadau’r Prif Ysgrifennydd. Yr oeddem wedi rhagdybio mai papur gan y Llywodraeth oedd hwn a’i bod yn fwy unol â’r hyn y mae’r Cynulliad hwn yn ei ddymuno nag oedd yn wir cynt. Yn awr cawn ar ddeall nad papur gan y Llywodraeth mohono, ac iddo gael ei lunio ar gyfer y ddadl. Mae’n amlwg nad yw’n adlewyrchu’r safbwyntiau a fynegwyd yn y ddadl flaenorol. Penderfynasom ni y gellir ei newid ac mae’r gwelliannau a gynigiwn ni yn welliannau a sylwedd iddynt. Gobeithiaf, felly y bydd y rheini ohonoch sydd wedi mynegi barn ynglŷn â threial gan reithgor yn gallu pleidleisio dros hyn ac y daw’n rhan o’r cynnig gwreiddiol.

Croesawaf y ffaith ein bod yn gallu cael y ddadl hon. O gofio’r drefn y dewiswyd y gwelliannau ynddi, mae’n golygu bod yn rhaid inni eu nodi yn gyntaf. Pe câi cynrychiolaeth gyfrannol ar gyfer llywodraeth leol ei chymeradwyo, byddai’r Democratiaid Rhyddfrydol am gefnogi’r cynnig yn galonnog ar y diwedd, ond mae’r drefn fel y mae yn ei gwneud hi’n anodd cyflawni hynny.

Mae’n llawer anos cymeradwyo’r rhaglen a gyflwynwyd yn rhaglen fras y Llywodraeth yn Araith y Frenhines. Mae llinyn tra anrhyddfrydol yn rhedeg drwy rannau lawer o agenda Llafur Newydd. Er enghraifft, gwthio llywodraeth leol i gliciau annemocrataidd, mwy clos fyth, nad ydynt yn atebol, gan orfodi eu byd hwy, yn eu harddull draddodiadol yng Nghaerdydd, yn erbyn buddiannau’r bobl y maent yn eu gwasanaethu. Hefyd, erydu treial gan reithgor, gorfodi profion cyffuriau gorfodol a chyfyngu ar ryddid gwybodaeth. Mae Llafur Newydd yn San Steffan yn awgrymu llywodraeth gaeedig a llywodraeth anrhyddfrydol. Mae’r rhain yn agweddau o ddyheadau deddfwriaethol Llafur nad ydym yn eu rhannu ac na allwn eu cefnogi. Yn ogystal, teimlwn fod y Cynulliad hwn dan ddyletswydd i adlewyrchu’r safbwyntiau hyn yn y neges y mae’n ei anfon i Lundain.

Dechreuaf gyda gwelliant 5. Ar y modelau i lywodraeth leol, mae arnaf ofn na fyddai’r ymateb, fel y mae, yn caniatáu i’r Cynulliad gynnwys ynddo fodel sydd yn adlewyrchu’r model o lywodraeth sydd gennym yn y Cynulliad oherwydd dywed cymal 15 (2) y Mesur Llywodraeth Leol fod yn rhaid gwahanu’r swyddogaeth weithredol yn glir oddi wrth y swyddogaeth archwilio. Mae hynny’n golygu na all Pwyllgor fod â rhan mewn llunio polisi. Dywedais hynny yn y ddadl ar flaen-raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth ar 30 Tachwedd 1999, a gobeithiaf i Ysgrifennydd Gwladol Cymru ei nodi. Er ein bod yn croesawu’r ffaith bod y Cynulliad yn cydnabod yr angen am hyblygrwydd i gymeradwyo gwahanol strwythurau i lywodraeth leol, byddai’r cymal hwn yn golygu na allai awdurdodau lleol yng Nghymru adlewyrchu strwythur y Cynulliad ei hun na’i fabwysiadu. Mae hwn yn fater y mae prif weithredwyr awdurdodau lleol wedi mynegi barn gref arno. Hoffem weld hyn yn cael ei newid i ganiatáu’r hyblygrwydd hwnnw.

Mae ofn cynyddol yng Nghymru fod ein strwythurau llywodraeth leol yn mynd yn fwy celgar, eu bod fwy o dan ddylanwad personoliaethau ac nad ydynt yn agored a thryloyw yn eu gwaith. Ni ellir caniatáu i hynny barhau. Gall y Cynulliad roi arweiniad ar wneud i’n prosesau llywodraethu weithio mewn ffordd fwy agored a thryloyw, er y gwn fod y Ceidwadwyr yn gwrthwynebu hynny. Fodd bynnag, byddai hynny’n caniatáu i awdurdodau lleol benderfynu cyflawni eu swyddogaethau mewn modd agored. Mae’r ail fater yng ngwelliant 5 yn ymwneud â’r rhyddfraint rheilffyrdd sengl. Mae’n adlewyrchu barn y Pwyllgor, a bydd fy nghyd-Aelodau yn siarad am hynny.

Er nad yw’r Mesur Gwasanaethau Post yn ei gwneud yn orfodol i’r rhai sydd yn hawlio budd-daliadau eu derbyn yn uniongyrchol i’w cyfrif banc, mae’n amlwg bod y Llywodraeth am i fwy o daliadau gael eu gwneud fel hyn. Byddai hynny yn amlwg yn golygu colli refeniw i bob swyddfa bost gan beri felly i fwy ohonynt gau. Mae’r Cynulliad drwyddo draw wedi dweud mai swyddfeydd post gwledig a threfol yw asgwrn cefn cymunedau. Nid yw’r ddogfen ger ein bron heddiw ond yn cydnabod y bygythiad i swyddfeydd post gwledig. Mae ein gwelliant yn gofyn i’r ddogfen gydnabod bod y bygythiad cau yn effeithio hefyd ar swyddfeydd post trefol. Mae bod heb gludiant cyhoeddus na phreifat a gorfod casglu budd-daliadau o swyddfa bost leol yn golygu bod yr is-swyddfa bost drefol yn nodwedd bwysig ym mywydau pobl, yn enwedig yr henoed.

Ydych chi’n ymwybodol o’r llythyr oddi wrth yr Asiantaeth Budd-daliadau sydd yn awgrymu na fydd y broblem gynddrwg ag y mae pobl yn ei dybio gan eu bod yn bwriadu annog pobl i sefydlu ‘cyfrifon banc syml’ a defnyddio’r swyddfeydd post fel asiantau dros y banciau? Ydych chi’n rhannu fy mhryder i y byddai llawer o’r bobl sydd yn defnyddio swyddfeydd post i gasglu budd-daliadau a phensiynau yn ei chael hi’n anodd agor cyfrif banc, y byddai’r tâl ar hyn o bryd o tua £35 yn ormod iddynt ac y byddent hefyd yn ei chael hi’n anodd delio â’r gwerthu taer a ddaw yn sgîl cael cyfrif banc?

Yr wyf yn cytuno. Rhaid inni gadw’r anhawster y mae llawer o bobl hŷn yn ei wynebu i agor cyfrif banc, ynghyd â’r taliadau, yn flaenaf yn ein meddyliau. Dylai pobl sydd wedi arfer gweld eu swyddfeydd post a’u his-swyddfeydd post yn rhan o’u cymunedau gael cadw hynny i’r dyfodol. Mae’r is-swyddfa bost hefyd yn adlewyrchu ystod o wasanaethau eraill yn y gymuned. Bydd gwneud i ffwrdd ag elfen sylweddol o’i waith yn niweidio’r holl gymuned.

Mae gwelliant 6 yn cyfeirio at y Mesur Cyfiawnder Troseddol (Dull o Dreial). Tybiwn fod y Cynulliad wedi datgan barn gref ar y mater hwn. Ar hyn o bryd, pan nad yw diffynnydd am bledio’n euog, mae’r ynadon yn ystyried a fyddai’n fwy priodol i’r achos gael ei roi ar dreial yn Llys y Goron ynteu yn y Llys Ynadon. Os argymhellant fod achos i’w roi ar dreial yn y Llys Ynadon, rhaid i’r diffynnydd gydsynio. Drwy beidio â chydsynio gall diffynnydd ddewis sefyll ei brawf yn Llys y Goron. Mae’r Mesur hwn yn dileu gallu’r diffynnydd i ddewis sefyll ei brawf yn Llys y Goron ac yn caniatáu i’r ynadon benderfynu sut mae’r achos i’w roi ar brawf. Nid oes diben cymharu hyn ag unrhyw le arall. Mae’r system sydd gennym ni o dreial gan reithgor a chael dewis treial gan reithgor yn well system ac yr ydym wedi arfer â hi. Adlewyrchir hynny ym marn y mwyafrif yn y Cynulliad hwn a dylai gael ei gynnwys yn y ddogfen.

Trof yn awr at welliant 7 a’r cymal cyntaf ar brofion cyffuriau gorfodol. Mae profion cyffuriau gorfodol yn anrhyddfrydol a rhydd yr argraff y gellir rhoi prawf i unigolyn fel a fynnir. Yn ein barn ni ni ddylai’r profion fod yn orfodol ond lle cyhuddir unigolyn o drosedd y mae cyffuriau yn ffactor ynddi. Mae’r ymateb hwn yn rhoi barn groes a dyna pam yr ydym am ei gywiro.

Mae’r Mesur Rhyddid Gwybodaeth yn hanfodol bwysig. Credwn fod Llafur yn San Steffan wedi camu’n ôl oddi wrth rai o’r cynigion llawer ehangach a gefnogai pan oedd yn yr wrthblaid. Mae’r ymgyrch dros ryddid gwybodaeth, crynodeb o’r Mesur hwn, fel a ganlyn. Mae’n caniatáu i awdurdodau ddynodi diogelwch yn rhywbeth tra chyfrinachol. Mae’n disodli cod buddiant y cyhoedd gyda phrawf gwirfoddol, gan ei gwneud yn haws i awdurdodau guddio camymddwyn. Mae’n rhoi’r gorau i addewid y Papur Gwyn y ceid gweld trafodion mewnol lle na fyddai dadlennu cyhoeddus yn niweidiol. Yn hytrach, mae’n creu mantell eithrio ar gyfer unrhyw wybodaeth yn ymwneud â datblygu polisi a hyd yn oed wybodaeth ffeithiol. Y gwahaniaeth rhwng yr hyn a gynigir yn yr Alban a’r hyn a gynigir i Gymru a Lloegr yw y byddai’n rhaid i awdurdodau’r Alban ddadlennu gwybodaeth y gallai eu cymheiriaid yng Nghymru a Lloegr ei chadw’n gudd. Byddai’n rhaid iddynt ateb i gomisiynydd gwybodaeth sydd â phwerau llawer llymach. Yn yr Alban mae ganddo ef neu ganddi hi y grym i argymell dadlennu ac i’w orchymyn. Dyna yw’r gwahaniaeth sylweddol rhwng y cynigion. Mae yna Aelodau Seneddol yn San Steffan sydd am wybod pam fod gofyn iddynt hwy gymeradwyo Mesur sydd yn amlwg yn un eilradd pan fo Gweinidogion i’r gogledd o’r ffin o’r un pleidiau wedi canfod ei bod yn bosibl mynd lawer ymhellach.

Mae’r cymal sydd yn weddill am gynrychiolaeth gyfrannol ac etholiadau llywodraeth leol yn ffordd gryfach o orfodi a sicrhau atebolrwydd mewn llywodraeth leol. Yr ydym wedi gweld yr hyn y gall gweinyddiaeth Lafur leiafrifol ei wneud yng Nghyngor Sir a Dinas Caerdydd. Gwelwn yr hyn y mae wedi ei wneud a’r ffordd y mae’r ddinas wedi troi yn ei herbyn. Ni fyddai’r system wedi digwydd pe byddai gennym bleidleisio teg. Byddai wedi bod yn strwythur cwbl wahanol.

Yr ydym am i welliant 9 ar y protocol drafft gael ei gofnodi i osgoi unrhyw ansicrwydd. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Prif Ysgrifennydd am dderbyn y pwyntiau hynny. Yr ydym am sicrhau bod y drafodaeth honno yn mynd rhagddi yn y Cabinet ac yn y Pwyllgorau.

I gloi, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi ymrwymo i chwarae rhan adeiladol yma—cyn belled ag y mae’r cynigion yn effeithio ar y Cynulliad—ac mewn ymgynghoriad â’n cyd-aelodau yn San Steffan, wrth i raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth barhau i fynd rhagddi. Fodd bynnag, gofynnwn i’r Weithrediaeth gydnabod y gwahaniaethau barn dilys sydd yn bodoli, a all fodoli ac a fydd yn bodoli rhwng y Senedd a’r Cynulliad. Gofynnwn hefyd am i’r cynigion deddfwriaethol sydd yn effeithio ar Gymru, a’r offerynnau statudol a’r rheoliadau eilaidd a ddaw yn eu sgîl, gael eu llunio mewn ysbryd o ymgynghori. Dylent ategu ein gwaith, nid ei danseilio. Rhaid i hon fod yn broses ddwy ffordd a’n gobaith ni heddiw yw y bydd ein cyd-aelodau yn San Steffan yn cydnabod hynny.

Hoffwn ymateb yn fyr i sylwadau Mike German. Yn gyntaf, ar welliant 6, mae gan yGgrŵp Llafur bleidlais rydd. Byddaf yn cefnogi ei welliant a gobeithiaf y bydd fy nghyd-Aelodau hefyd yn ei gefnogi ac y bydd y Cynulliad yn adlewyrchu’r farn hon. Fodd bynnag, cefnogaf ef gyda rhai amheuon. Dyna fy ail bwynt. Gobeithiaf na fydd y Cynulliad hwn yn ymgolli’n ormodol mewn trafod materion nad oes gennym na chyfrifoldebau drostynt na swyddogaethau. Fel arall, byddai’n hawdd inni droi am i mewn ac archwilio a rhagweld pob mater sydd yn ymddangos ger bron Senedd San Steffan. Rhaid inni ochel rhag mynd i lawr y llwybr hwnnw.

Mae fy nhrydydd pwynt ar welliant 7. Darllenais ef â diddordeb, ac nid wyf am stereoteipio neb, heb sôn am fy nghyd-Aelodau ym Mhlaid y Democratiaid Rhyddfrydol, ond mae’n ymddangos yn rhyfedd drafftio gwelliant sydd yn cyfeirio at brofion cyffuriau, rhyddid gwybodaeth a chynrychiolaeth gyfrannol mewn llywodraeth leol. Pe bai unrhyw grŵp o faterion wedi ei gynllunio i ddiffinio’r Democratiaid Rhyddfrydol a neb arall, dyna’r grŵp. Er fy mod yn cydymdeimlo â Mike German ar un neu ddau o’r materion hyn, rhaid imi ddweud nad yw’r ffordd y cyflwynodd y Democratiaid Rhyddfrydol y gwelliant wedi ei lunio mewn modd i greu ymdeimlad cynnes o gyfeillgarwch ynof fi a’m cyd-Aelodau yn y Blaid Lafur. Felly, dymunaf yn dda iddo gyda gwelliant 6, ond dymunaf yn ddrwg iddo gyda gwelliant 7. Ei fai ef yw hynny am geisio canfasio a chynnwys yr holl faterion yn y gwelliant yna. Mae’n welliant cyfansawdd fel y mae fy nghyd-Aelod craff, Andrew Davies, newydd ddweud.

Hoffwn gyfeirio’n fyr at y protocol drafft sydd ger ein bron, gan nad oes neb wedi gwneud hynny eto. Fel Cynulliad mae gennym hawl statudol i’r Llywodraeth ymgynghori â ni ynghylch ei rhaglen ddeddfu ac yr ydym yn arddel yr hawl honno. Mae darpariaeth hefyd inni gyflwyno sylwadau i’r Llywodraeth ar unrhyw fater arall sydd yn berthnasol i Gymru. Yr wyf yn siŵr y byddwn am arddel honno’n rheolaidd. Croesawaf y protocol drafft. Nid oes gennyf unrhyw amheuon yn ei gylch oherwydd mae’n lleoli yng ngŵydd y cyhoedd lawer iawn o wybodaeth sydd yn fuddiol iddynt am y ffordd y mae’r Llywodraeth yn mynd ati i ddatblygu ei rhaglen ddeddfwriaethol. Mae hefyd yn bwrw goleuni ar weithdrefnau’r Cynulliad ac mae, felly, yn ddogfen fuddiol. Mae cyfundrefnu’r protocol drafft yn hawdd. Fe’m trawyd yn gynharach, pan oeddwn yn meddwl beth i’w ddweud, ei bod fel trafod gwleidyddiaeth gynhwysol. Mae’n hawdd siarad am wleidyddiaeth gynhwysol ac mae’n weddol hawdd cyflwyno deddfwriaeth sydd wedi ei seilio ar y rhagdybiaeth y bydd gennych wleidyddiaeth gynhwysol. Mae’n gymharol hawdd ennill refferendwm a sefydlu Cynulliad—i gyd ar sail y syniad o wleidyddiaeth gynhwysol. Y peth anodd yw rhoi hynny ar waith. Mae yr un fath â’r protocol o’n blaenau. Mae’n gymharol hawdd llunio protocol sydd yn rhoi i’r Cynulliad ei hawliau ac yn eu cydnabod. Fodd bynnag, mae’n llawer mwy anodd eu trosi’n realiti ymarferol. Dyna ein problem wrth inni geisio gwneud i’r protocol hwn weithio.

Bydd agwedd y Llywodraeth ganolog yn holl bwysig wrth bennu a fydd y protocol hwn yn gweithio. Fel Cynulliad, gallwn wneud rhywbeth i ddylanwadu ar Lywodraeth ganolog, ond bydd sefyllfaoedd anodd yn codi. Cyfeiriaf at dri o’r rhai amlycaf. Yn gyntaf, pan fo gan Lywodraeth ganolog ei rhaglen drwmlwythog ei hun. Bydd y Cynulliad wedyn yn gofyn, drwy Ysgrifennydd Gwladol Cymru, am gael cynnwys deddfwriaeth. Bydd y Llywodraeth ganolog, yn ddealladwy, yn egluro bod ganddi ei gofynion ei hun a maniffesto etholiadol i’w gwblhau; bydd materion ac iddynt flaenoriaeth wedi codi; bydd yn deddfu ac ni roddir ond blaenoriaeth isel i geisiadau’r Cynulliad. Bydd hynny’n creu problem i’r Cynulliad oherwydd byddwn ninnau wedi nodi rhywbeth yr ydym ni am ei wneud drwy ein prosesau ni, rhywbeth nad yw’n ddadleuol efallai ond na allwn ei wneud er bod y protocol yn dweud y medrwn. Bydd realiti gwleidyddol yn sicrhau na fedrwn.

Yr ail sefyllfa anodd fydd lle y byddwn yn gofyn i’r Llywodraeth ganol wneud rhywbeth nad yw am ei wneud, nid am ei bod yn gwrthwynebu’r hyn a awgrymwn yn ideolegol ond am fod yr hyn a gynigiwn yn mynd ymhellach nag y dymunai’r Llywodraeth ganol fynd. Enghraifft dda yw’r Mesur Cefn Gwlad. Ni welaf unrhyw reswm pam fod angen i’r Mesur fod mor gyfarwyddol ag y bydd. Mae’n ymddangos yn synhwyrol i San Steffan ddeddfu fel y bydd pob mater yn ymwneud â rhoi’r Mesur hwnnw ar waith yn cael ei ddatganoli i’r Cynulliad. Fodd bynnag, am resymau y gallaf eu deall, ni wna’r Llywodraeth ganol fabwysiadu’r farn honno. Felly, yr ail sefyllfa anodd yw pan fydd y Cynulliad yn gofyn am ddatganoli mwy o ddeddfwriaeth iddo a bod y Llywodraeth ganol, am nad yw am weld mwy o ddatganoli, yn gwrthwynebu ein cais.

Y drydedd sefyllfa anodd yw pan fydd y Cynulliad yn anghytuno’n wleidyddol â Llywodraeth San Steffan oherwydd ei fod am wneud rhywbeth nad yw’r Llywodraeth ganol yn barod i’w dderbyn ar sail gwahaniaeth mewn polisi. Mae’r NHS yn enghraifft dda. Efallai y byddwn am gyflwyno deddfwriaeth oherwydd pwysigrwydd y gwasanaeth iechyd yng Nghymru, sydd i gyfrif am bron i draean o’n gwariant. Yn ychwanegol, efallai y bydd angen atebion gwahanol a radical i’r problemau parhaus a nodwyd yng Nghymru. Gallai fod angen deddfwriaeth sylfaenol. Gallai Llywodraeth y DU yn Llundain anghytuno yn sylfaenol â ni o safbwynt polisi ac felly ni fyddent yn cytuno â’n cais am ddeddfwriaeth.

O dan yr amgylchiadau hyn, yr ydym yn debyg o ganfod bod rhywfaint o densiwn rhyngom—y rheini ohonom sydd am weld datganoli yn llwyddo ac sydd yn ystyried datganoli yn broses ac am ei symud yn ei blaen—a’r rheini sydd efallai yn teimlo bod datganoli wedi rhedeg ei gwrs ac na ddylai fynd ymhellach. Y pryd hynny y bydd yn rhaid inni edrych eto ar y protocol hwn. Yn ddiamheuaeth, canfyddwn bryd hynny a yw’n rhoi inni’r nerth, yr awdurdod, y grym a’r disgresiwn yr ydym am eu gweld. Bryd hynny byddwn yn edrych ar y pwerau a’r swyddogaethau sydd wedi eu datganoli inni. Gwn y bydd gan Ieuan Wyn Jones a’i gyd-aelodau ddiddordeb yn y ffordd y bydd yn rhaid inni efallai ddadlau’r achos o blaid trefniadau chwim. Byddai hynny’n golygu, ar ôl inni restru ein blaenoriaethau, na chawn ein rhwystro wedyn gan wrthwynebiad gwleidyddol neu raglen ddeddfu drwmlwythog yn San Steffan.

Fodd bynnag, y dyfodol yw hynny. Ar hyn o bryd, mae gennym brotocol ac mae’n gam buddiol ymlaen. Ymddengys mae ein cyfrifoldeb ni yn awr yw dangos ein hewyllys da fel Cynulliad. Rhaid inni wneud i’r Cynulliad weithio. Os gwnawn hynny, gallwn dywys y broses yn ei blaen. Deuwn wyneb yn wyneb â’r angen am newid pellach, a hynny’n organig. Os awn rhagom yn bragmatig a dangos y rhesymeg o blaid newid y setliad datganoli, yr ydym yn debygol o gael ymateb llawer mwy cadarnhaol gan ein cydweithwyr yn Whitehall a San Steffan. Felly, croesawaf y protocol. Gobeithiaf y bydd yn profi i fod yn gam cyntaf buddiol. Fodd bynnag, nid yw ond cam cyntaf ac yr wyf yn siŵr y byddwn yn dychwelyd at y mater yn y dyfodol.

Byddaf yn trafod llywodraeth leol a thrafnidiaeth. Nodwyd rhai o’r teimladau a fynegwyd gan gynrychiolwyr llywodraeth leol am yr agenda foderneiddio hon yn yr ymateb. Mae hyn yn cynnwys yr anfodlonrwydd a deimlir gan lawer o gynghorwyr ar y meinciau cefn, fel y maent yn dod i gael eu hadnabod. Teimlant fod eu rôl hwy yn cael ei chau allan fwy a mwy. Mae llawer o gynghorau’n wynebu anawsterau yn awr am eu bod wedi dechrau rhoi cynnig ar ffyrdd newydd o lywodraethu. Croesawaf y gydnabyddiaeth ym mharagraff 15 yr ymateb drafft fod yn rhaid gadael i Gymru weithredu’n wahanol i Loegr os tybir bod hynny’n briodol, gan fod amgylchiadau gwahanol yn bodoli yng Nghymru erbyn hyn. Mae hwnnw yn sylw cadarnhaol.

Yn ogystal, dywed paragraff 16

‘Yn y cyd-destun hwn, nid yw’r Cynulliad yn credu y bydd modelau gosodedig ar gyfer strwythurau rheoli gwleidyddol newydd i lywodraeth leol o reidrwydd yn briodol ar gyfer pob awdurdod lleol a phob ardal yng Nghymru.’

Mae hynny’n adlewyrchu’r teimlad mewn llawer o awdurdodau lleol yng Nghymru. Â’r paragraff ymlaen i ddweud

‘Mae’r Cynulliad felly yn croesawu’r pwerau yn y Mesur i gymeradwyo strwythurau newydd eraill, a bydd yn arddel y rhain fel sydd yn ofynnol er mwyn sicrhau bod y diwygio ar lywodraeth leol yng Nghymru yn berthnasol i amgylchiadau holl awdurdodau lleol a holl gymunedau Cymru.’

Soniodd Mike German y gallai fod peth anhawster o ran caniatáu arbrofi i’w lawn rychwant yng Nghymru ac y gallai fod rhai cyfyngiadau ar hynny. Rhaid inni ei gwneud yn glir i gynghorau lleol y gallant arbrofi gyda gwahanol fodelau ac nad yw’n rhaid iddynt ddilyn yn slafaidd y rheolau a bennwyd iddynt yn Lloegr. Rhaid cyfleu’r neges hon yn glir i lywodraeth leol. Yr ydym wedi codi un neu ddau bwnc yr hoffem ni iddynt fod wedi eu cynnwys. Nid yw Plaid Cymru—The Party of Wales erioed wedi gwneud cyfrinach o’r ffaith nad ydym yn hoff o’r system ethol meiri. Ni thybiwn fod hyn yn briodol i Gymru a byddem wedi hoffi i hynny gael ei gynnwys yn yr ymateb i’r Mesur.

Mae’r ymateb hefyd yn cyfeirio at y ffaith na ddylai’r Mesur sefydlu diwylliant o fod yn gelgar ac anatebol. Dylai hyn fod yn neilltuol o berthnasol i rai o’r cynghorau sydd yn datblygu llywodraeth ar ffurf cabinet. Mae teimlad cryf y dylai eu papurau, eu hagendâu a’u cofnodion fod yn agored a hawdd cael gafael arnynt. Mewn rhai achosion, gelwir am i gyfarfodydd cabinet gael eu cynnal yn gyhoeddus. Gwneir hynny mewn rhai cynghorau a gobeithiaf y gellir annog mwy i wneud yr un fath. Yn anffodus, nid yw’r ymateb yn mynd yn ddigon pell wrth ddiffinio neu ddiogelu rôl y meincwyr cefn a’u hawl i weld gwybodaeth.

Mae’r ymateb i’r Mesur Trafnidiaeth yn enghraifft dda o’r mater a gododd Ieuan. Pe byddid wedi cael mwy o ymgynghori, gallem fod wedi cyfrannu mwy at y ddogfen hon. Fel plaid, yr ydym newydd lunio ymateb i’r Mesur hwn ar gyfer ein grŵp o Aelodau yn y Cynulliad. Mae’n ddogfen fanwl bedair i bum tudalen. Byddem wedi hoffi cael y cyfle i gynnwys peth o’r manylder hwnnw yn yr ymateb.

Mae’r ymateb yn cydnabod bod y Cynulliad yn siomedig nad oes hawl sydd yn mynnu bod yn rhaid ymgynghori â’r Cynulliad ynghylch penodi’r awdurdod rheilffyrdd strategol wedi ei chynnwys. Mae angen mwy o eglurder yng ngeiriad yr ymateb. A yw’n galw am i’r Cynulliad gael yr hawl i benodi cynrychiolydd dros Gymru i’r awdurdod rheilffyrdd strategol? Dywedodd Sue ei bod hi’n teimlo ei fod yn adlewyrchu teimladau’r Pwyllgor. Y ffordd yr wyf fi’n darllen hwn mae’n dal yn ofynnol inni gytuno gyda’r awdurdod rheilffyrdd strategol ar yr enwebiad. Mae’r Pwyllgor wedi datgan ei farn yn glir ar hyn. Mae am benodi cynrychiolydd dros Gymru i’r Awdurdod. Mae angen gwneud y pwynt hwn yn glir.

Yr wyf yn falch bod y cymal galluogi, sydd yn galluogi’r Cynulliad i ystyried y ffordd orau ymlaen i Gymru, boed hynny drwy sefydlu awdurdod trafnidiaeth teithwyr neu swyddfa i’r awdurdod rheilffyrdd strategol yng Nghymru, wedi ei gynnwys. Fodd bynnag, mae manylion yn y Mesur y mae angen eu newid. Rhaid ystyried atodlen 13 i roi i’r Cynulliad y pwerau datganoledig i gael peth rheolaeth dros y rheilffordd. Cododd John Marek y pwynt fod yn rhaid trosglwyddo peth arian i alluogi’r Cynulliad i ddelio’n briodol â thrafnidiaeth teithwyr a nwyddau ar y rheilffyrdd.

in Welsh I welcome anything that strengthens the Assembly’s powers over the railways. I also welcome amendment 5’s statement on that. There is a weakness in the Assembly’s powers if you compare them with the powers of Westminster and the Scottish Parliament. Therefore, we must ensure that we have sufficient power over the railways to have any sort of integrated transport policy.

in Welsh One franchise is a good idea. I also welcome what Wales and West Passenger Trains has said about that—namely that it considers that a strong possibility. We must also remember that a railway system for Wales alone is not realistic. We must consider a system that includes Wales and the Marches. I welcome the contents of the report that is before us and this amendment.

yn Saesneg Ar welliant 6, un o gryfderau’r grŵp Llafur yw ei fod wedi cytuno i bleidlais rydd a rhyddid i siarad ar y mater hwn. Mae hwn yn welliant eithriadol o bwysig. Nid oes gennym ni, fel Cynulliad, y grym i newid yr hawl i dreial gerbron rheithgor, ond nid yw hynny’n golygu nad allwn gael barn ar y mater. Mae tri math o dramgwydd troseddol: troseddau ditiadwy, troseddau y naill ffordd neu’r llall a throseddau diannod. Dim ond yn llys y goron y gellir rhoi troseddau ditiadwy ar brawf. Maent yn cynnwys y troseddau mwyaf difrifol. Dim ond mewn llys ynadon y gellir rhoi troseddau diannod ar brawf ac maent yn tueddu i fod yn fwy dibwys os gall fod dibwysedd mewn tramgwydd troseddol. Mae enw troseddau y naill ffordd neu’r llall yn awgrymu eu natur: yn y pen draw, os yw’r ynadon yn ymwrthod â’u hawdurdodaeth, caiff y diffynnydd naill ai ddewis treial yn llys y goron neu mewn llys ynadon. Credaf yn gryf y dylai pobl gael y dewis hwnnw.

yn Saesneg Y ddadl a roddir yw bod y diwygio yn ffordd o arbed arian ac y gall treial gerbron rheithgor olygu bod diffynyddion yn camddefnyddio’r broses. Efallai y byddai rhai pobl yn dweud ‘yr ydych yn fargyfreithiwr, yn gath dew o gyfreithiwr’—gwn fod John Griffiths â’r ymadrodd hwnnw yn ei lawes i’w ddefnyddio amdanaf yn ddiweddarach—sydd yn awgrymu rhagrith nas gwelwyd yn y Siambr hon o’r blaen. Gwrthodaf yr awgrym. Nid wyf erioed o’r blaen wedi cael fy ngalw’n ‘gath’, y ddau arall efallai.

yn Saesneg Nid yw’r sefyllfa fel y mae’n ymddangos. Mae pobl sydd yn camddefnyddio’r system ac a fydd yn dewis treial yn llys y goron i ohirio’r hyn sydd yn anochel. Fodd bynnag, canran fechan ydynt o’r bobl sydd yn defnyddio’r system. Mae fel dweud, gan fod cyfran o geisiadau budd-dâl yn dwyllodrus, fod pob cais yn dwyllodrus. Dyna’r gyfatebiaeth y gellid ei gwneud. Heblaw am hynny, gall rhywun sydd yn dewis treial yn llys y goron ac a euogfarnir gael dedfryd uwch, felly mae cosb iddynt yn y pen draw. Maent yn cymryd risg fawr.

yn Saesneg Mae llawer o resymau dros ddewis treial yn y llys ynadon. Yn gyntaf, mae treial gan ynadon yn gyflymach, yn rhatach ac mae grym dedfrydu ynadon a’r dedfrydau y maent yn eu pasio yn tueddu i fod yn is na’r hyn a geir yn llys y goron. Mae hefyd hawl ddilyffethair i apelio o’r llys ynadon i lys y goron, ar ffurf ailwrandawiad. Mae’r holl ffactorau hyn yn ddeniadol i ddiffynyddion sydd yn dewis eu treial. Yn llys y goron, mae’r posibilrwydd o ddedfryd ddieuog yn uwch, oherwydd pan ddaw aelodau o’r cyhoedd ynghyd fel rheithgor, maent yn tueddu, efallai, i fod ychydig yn llai sinigaidd. Dyna’r ffordd y caiff ei fynegi. Mae gan lys y goron hefyd y fantais y gall ateb cwestiynau cyfreithiol mwy anodd na’r llys ynadon am ba dystiolaeth sydd yn dderbyniol.

yn Saesneg Fodd bynnag, mae hefyd ffactorau i annog rhywun i beidio â dewis treial yn llys y goron: mae’r dedfrydau yn uwch, y costau yn uwch—yn llawer uwch nag mewn llys ynadon—ac nid oes hawl apelio ddilyffethair o lys y goron i’r llys apêl. Rhaid cael rhesymau y gellir eu hamddiffyn yn gyfreithiol dros apelio. Felly, nid yw llys y goron mo’r nirfana y mae pobl yn ei ddychmygu. Dywedir yn aml bod llawer o achosion dibwys yn mynd i lys y goron. Pwy sydd i ddweud beth yw achos dibwys? Bûm yn amddiffyn rhywun a gyhuddwyd o ddwyn £10 unwaith—dim byd o bwys. Yr oedd yn fyfyrwraig heb unrhyw euogfarnau blaenorol. Pe bai wedi ei chael yn euog, byddai, i bob diben, wedi difetha ei bywyd a’i gyrfa. Euogfarn o anonestrwydd yw’r euogfarn waethaf bosibl, heblaw am lofruddiaeth neu drosedd y ceir dedfryd o garchar amdani. Cynhaliwyd ei threial yn llys y goron ac fe’i cafwyd yn ddieuog. Pe bai ei threial wedi ei gynnal mewn llys ynadon, byddai ei gobeithion o ddyfarniad dieuog wedi bod yn llawer llai. Nid yw ei bywyd wedi ei andwyo gan euogfarn droseddol am ddwyn, er nad oedd hynny ond am £10, gan iddi ddewis treial yn llys y goron.

yn Saesneg Beth am y trefniadau ariannol? Os bydd mwy o achosion yn mynd i’r llys ynadon i’w clywed yno, ceir mwy o apeliadau o’r llysoedd ynadon. Wedyn cewch y gost, nid yn unig o’r treial yn y llys ynadon, ond o apeliadau yn erbyn euogfarnau yn llys y goron. Daw hynny’n agos at wrthbwyso cost gychwynnol treial yn llys y goron ynghyd â gwrandawiadau rhagarweiniol yn y llys ynadon. Felly, nid yw o reidrwydd yn ffordd o arbed arian. A yw’n golygu bod cyfreithwyr yn cael eu talu’n dda iawn? Ni fyddai unrhyw un yn dweud bod cyfreithwyr yn cael eu talu’n wael, ond gwaith erlyn troseddol yw’r gwaith â’r tâl gwaethaf posibl, yn sicr o dan y gyfundrefn cymorth cyfreithiol. Arferai gwaith amddiffyn fod yn waeth, ond newidiodd hynny ddwy flynedd yn ôl er nad yw, yn gymharol, yn waith sydd yn denu tâl da ychwaith. Gwneir arian aruthrol mewn cyfraith fasnachol, neu mewn cyfraith y tu allan i droseddu. Felly, nid yw’r arian dan sylw o ran ffïoedd i gyfreithwyr mor ddeniadol ag ydyw mewn meysydd cyfreithiol eraill. Gwaith erlyn troseddol yw’r gwaethaf. Dyna sydd yn denu’r tâl gwaethaf.

yn Saesneg Fel Cynulliad gallwn gymryd safbwynt ar y mater hwn. Croesawaf y cyfle i gael pleidlais rydd ac i siarad ar y mater hwn. Mae San Steffan wedi barnu’n wahanol. Yr wyf yn sylweddoli mai mater i San Steffan yw beth fydd yn digwydd maes o law ynglŷn â’r ddeddfwriaeth hon. A minnau wedi gweithio yn y gyfundrefn cyfiawnder troseddol ers peth amser, yr wyf wedi gweld yr effaith a gaiff treialon llys y goron o dan amgylchiadau a allai ymddangos yn ddibwys i aelodau’r cyhoedd. Gallaf ddweud nad yw hynny’n wir. Byddaf yn cefnogi gwelliant 6.

Byddaf yn siarad am y Mesur Llywodraeth Leol a’r Mesur Trafnidiaeth. Croesawaf y newidiadau sydd yn cael eu gwneud wrth i’r Cynulliad wneud ei gyfraniadau ei hun i’r Mesur Llywodraeth Leol. Croesawaf hefyd y ffaith bod y Llywodraeth yn ôl pob tebyg yn barod i wrando ar yr hyn sydd gennym i’w ddweud. Dywedwyd wrthym heddiw y bydd newidiadau i’r refferenda ar feiri etholedig er mwyn rhoi’r gallu i’r Cynulliad benderfynu ar ba drothwy y gellir galw refferendwm—pa ganran o’r etholwyr sydd yn gorfod llofnodi deiseb yn galw am refferendwm. Mae’n bwysig bod gennym yr hyblygrwydd ar strwythurau, y cyfeiriodd Janet Ryder a Michael German ato, ac y gallwn, os oes angen, ganiatáu i lywodraeth leol roi ar waith y strwythurau sydd yn gweddu iddynt hwy a’u hamgylchiadau. Nid yw’r neges yn cyrraedd llywodraeth leol yng Nghymru y bydd y Cynulliad yn gwneud pethau’n wahanol i Loegr. Fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe yr wyf wedi eistedd mewn dadl lle mae swyddogion wedi rhoi adroddiad fel pe bai yr unig beth o bwys yw’r hyn sydd yn digwydd yn San Steffan. Nid yw hyn yn cymryd i ystyriaeth y swmp enfawr o ddeddfwriaeth eilaidd a ddaw i’r Cynulliad ar yr agwedd hon.

Yr oeddwn am siarad yn arbennig am ein gwelliannau ar gynrychiolaeth gyfrannol. Ar 5 Ionawr eleni cynhaliwyd isetholiad llywodraeth leol cyntaf y ganrif. Isetholiad cyngor cymuned yn Kingsbridge, Casllwchwr yn etholaeth Gŵyr ydoedd. Cynhaliwyd yr isetholiad hwnnw ar ddydd Mercher am fod y cyngor lleol am arbrofi gyda diwrnodau etholiadau i geisio gwella’r niferoedd sydd yn pleidleisio. Bu’r arbrawf yn fethiant truenus. Mae’n broblem ein bod yn troi at gimics fel newid diwrnodau cynnal etholiadau, a chael swîps mewn archfarchnadoedd lle gall pobl fynd i bleidleisio. Mae’r broblem yn llawer mwy sylfaenol. Mae pobl yn gyffredinol wedi eu dadrithio â llywodraeth leol, gyda dadrithiad cyffredinol ymysg pobl y gallant newid pethau drwy’r ffordd y maent yn pleidleisio. Mae gennym yng Nghymru hanes o gynghorau lleol a fu dan oruchafiaeth un blaid am ddegawdau, a hynny weithiau heb fod yn gymesur â nifer y pleidleisiau a ddenwyd gan y blaid honno yn lleol mewn etholiadau lleol. Mae’n bwysig bod gennym sefyllfa hanesyddol fel bod pobl, pan ânt allan i fwrw eu pleidlais mewn etholiad llywodraeth leol, yn teimlo y bydd y bleidlais yn gwneud gwahaniaeth i’r ffordd y mae pethau’n digwydd ar y lefel leol, a’u bod yn mynd i ddylanwadu ar bethau. Ar hyn o bryd mae pobl yn teimlo nad yw hyn yn wir.

Gyda llywodraeth leol ar ffurf cabinet, byddwn yn canoli mwy o rym yn nwylo llai o bobl. Dywedir wrthym fod hynny’n fwy atebol, er, yn fy marn i, na theimlai Arglwydd Faer Caerdydd ei fod yn atebol am y penderfyniad ynglŷn â giatiau newydd ar y Mansion House yng Nghaerdydd, er bod y cyfrifoldeb yn cyrraedd ei swyddfa. Efallai na fydd yn gweithio fel yna. Fodd bynnag, dywedir wrthym y bydd yn fwy atebol, ond rhaid inni sicrhau bod hynny’n wir a bod yr awdurdod lleol sydd yn penodi’r cabinet yn gynrychiadol a bod pobl yn teimlo y gallant newid rhywbeth wrth fynd allan i bleidleisio. Yr unig ffordd ymlaen i wneud hynny yw drwy gael system o gynrychiolaeth gyfrannol fel bod gennym bleidlais deg, a’r hyn y pleidleisiwch amdano yw’r hyn a gewch. Mae hynny’n bwysig.

Yr ydym wedi cael trafodaeth hir am drafnidiaeth heddiw, ym Mhwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol ac yn y Sesiwn Llawn. Ni fwriadaf fynd dros hynny i gyd. Mae’n bwysig ein bod yn cefnogi un rhyddfraint i Gymru. Gallai wneud llawer iawn i wella’r rheilffyrdd yng Nghymru, yn enwedig os oes gan y Cynulliad hefyd y pŵer i orchymyn yr awdurdod rheilffyrdd strategol a’i gyfarwyddo sut y dylai weithredu mewn perthynas â’r rhyddfraint honno. Mae ein gwelliant 5 ni yn cydgysylltu’r pŵer i gyfarwyddo gyda’r syniad o un rhyddfraint . Heb un rhyddfraint, efallai na fyddai ystyr i’r hyn y ceisiech ei gyfarwyddo oherwydd byddai’r rhwydwaith rheilffyrdd yng Nghymru yn chwalu.

Yr ydym hefyd yn croesawu’r gefnogaeth drawsbleidiol i awdurdod trafnidiaeth teithwyr a adlewyrchir yn yr ymateb hwn. O ran yr awdurdod rheilffyrdd strategol, dylem anfon neges glir mai ni, fel Cynulliad, ddylai benodi’r cynrychiolydd dros Gymru ac y dylai fod gan yr awdurdod rheiffyrdd strategol swyddfa yng Nghymru.

Ceir cyfle yn y ddau Fesur hyn i osod y gogwydd ar gyfer Cymru newydd, drwy wneud llywodraeth leol yn fwy agored ac atebol a thrwy sefydlu system drafnidiaeth integredig a fydd yn gwella ansawdd bywyd, yn gwella’r amgylchedd ac yn help i fynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol. Bydd gwelliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ychwanegu at hynny ac anogaf chi i’w cefnogi.

We have had an extensive and comprehensive discussion on all aspects of this document. I endorse what has already been said by a number of people—it is strange to read a document that states that the Assembly calls for this, or feels that, when the Assembly has not had a full opportunity to discuss these matters. This document does not represent the Assembly’s view. It possibly represents the view of the Government or individuals within the Government.

I will restrict my comments to the part of the document appertaining to rural legislation. I welcome the emphasis on flexibility in the document, and the acknowledgement that the situation in Wales is different to that in England. We have seen in the past that, when the British Government deals with agriculture, it takes for granted that the needs of Wales and England are the same. We know that the situations are quite different. In fact, in all of the present Government’s policies, we see the consideration that rural Wales is exactly the same as the towns and cities of south-east England. That is especially true about its monetary policy, which forms a basis for all the other policies. This is what creates the major problems in rural areas at present, especially the agriculture crisis. The strength of the pound creates a situation where farms go out of business and farmers face truly difficult financial situations.

The document states that we must have flexibility in terms of this legislation. We must wait to see how the Assembly can amend the legislation and apply it to Wales. It is crucial that that happens. It will affect much more territory in Wales. We will also see situations where farms will face difficulties, with farmers and landowners facing additional costs. It is incredible that this document states that it does not anticipate costs for landowners and land managers in Wales as a result of the legislation.

This is part of the Government’s legislative programme and the Assembly has an opportunity to truly influence the contents of this legislation as far as Wales is concerned. Because of this, Plaid Cymru—The Party of Wales believes it is vital that we contribute creatively to the process. We also want to ensure that we give people the opportunity to access the countryside while protecting the rights of the people who live and work there.

I very much hope that the fora that have been suggested to arrange to bring landowners and people who wish to gain access to the countryside together will produce genuine discussion. I also hope that a genuine partnership will develop between the landowners and the people who want access to the countryside so that the access is responsible access. That is what I would like to see ultimately. Our view from the outset was that voluntary partnerships of this kind would be far better than legislation laid down from above.

However, we accept that the legislation will be introduced and we wish to see the Assembly and the Agriculture and Rural Development Committee responding creatively to that process in order to ensure that the legislation is as appropriate as possible for Wales. We do not want to see a situation develop where Wales is treated in the same way as England under the legislation. That is crucial and, as Ron Davies and others said earlier, it is part of the process of moving devolution in Wales forward. However, we will wait to see whether that really happens or whether we are merely hearing empty words about flexibility and the opportunity to influence. We have heard too many empty words over the past six months. We are ready to contribute as long as real action takes place, instead of merely verbally acknowledging the situation. We will therefore abstain on Nick Bourne’s amendment 4 on legislation dealing with access to the countryside.

Yr wyf am siarad am welliant 6. Yr oedd fy nysgedig gyfaill, Carwyn Jones, fel pe bai’n meddwl y byddwn yn cyfeirio ato fel cath dew—

Ni fyddwn mor bersonol ag awgrymu bod unrhyw un yn y Siambr hon yn mwynhau incwm arbennig, neu incwm a fyddai’n destun eiddigedd i eraill, ond dywedwn nad oes gan y cyhoedd feddwl uchel o gyfreithwyr yn gyffredinol. Mae’n ffodus bod gwleidyddion, newyddiadurwyr a gwerthwyr tai yn dod yn is na ni ym mhôl poblogrwydd y proffesiynau neu byddem wedi ymwreiddio’n gadarn ar y gwaelod. Un rheswm dros hyn yw bod y cyhoedd yn tybio mai eu hincwm eu hunain sydd yn mynd â bryd cyfreithwyr. Nid yw hynny heb sail. Pa bryd bynnag y cynigir newid mewn deddfwriaeth neu newid i ffordd o weithredu a allai effeithio ar y system gyfreithiol, mae cyfreithwyr yn sydyn i sgrechian os tybiant yr effeithir ar eu hincwm. Dyna pam y mae llawer o bobl yn edrych yn sinigaidd ar yr hyn sydd gan gyfreithwyr i’w ddweud. Yr wyf yn cydnabod hynny wrth siarad am y cynnig hwn ond yr wyf yn derbyn y rhesymeg.

Byddaf yn cefnogi’r gwelliant oherwydd gwn o brofiad fod y cyhoedd ym Mhrydain â meddwl mawr o’r system reithgor. Fe’i gwelir fel hawl ddiymwad a hynafol ac mae unrhyw beth sydd yn tueddu i erydu’r hawl honno yn achosi pryder. Mae’n bryder dealladwy ac iddo seiliau cryf. Wrth gymharu’r system gyfiawnder yn y llys ynadon â’r un yn llys y goron, mae’n amlwg pam y byddai pobl fel fi, a fu’n delio â chyfraith droseddol fel cyfreithiwr, yn dweud yn rheolaidd wrth bobl a oedd yn ystyried dewis treial gerbron rheithgor y byddai ganddynt lawer gwell cyfle o gael dedfryd ddieuog ger bron rheithgor na llys ynadon. Derbynnir hynny yn gyffredinol ac mae’r ystadegau yn ei gadarnhau. Mae amryw o resymau dros hynny, un ohonynt yw mai eu cyd-bobl a thrawstoriad o’r gymuned sydd yn barnu pobl i raddau llawer mwy gerbron rheithgor nac ynadon. Mae corff sylweddol o waith dros y blynyddoedd wedi dangos bod ynadon yn tueddu i fod yn ganol oed, dosbarth canol a gwyn ac nad ydynt felly yn drawstoriad da o gymdeithas. Mae hynny yn fethiant mawr yn y system ynadon. Mae iddi ei chryfderau: mae’n gyflym, yn weddol rhad ac yn ffordd ddigonol o ddelio ag amrywiaeth o achosion llai difrifol. Fodd bynnag, Lywydd, dylid edrych yn dra gofalus ar unrhyw beth sydd yn erydu’r system reithgor hynafol y mae gan bobl gymaint o ffydd ynddi ac sydd wedi profi ei gwerth.

Yr wyf yn ymdrin a’r ddeddfwriaeth hon yn y ffrâm honno o feddwl. Ni thybiaf fod iddi gyfiawnhad. Dylai fod gan bobl yr hawl i ddewis treial gerbron rheithgor oherwydd yn aml mae’n eithriadol o bwysig. Soniodd Carwyn am rai rhesymau, er enghraifft pobl nad oes ganddynt euogfarnau blaenorol yn wynebu materion anonestrwydd a all ymddangos yn ddigon dibwys, ond nad ydynt yn sicr yn ddibwys o gwbl i bobl y mae eu gyrfa a’u dyfodol yn y fantol.

Nid yn unig y mae’n rhaid sicrhau cyfiawnder, rhaid iddo fod yn weladwy. Mae hynny’n taro tant. Ni fydd erydu’r hawl i dreial gerbron rheithgor yn cael ei drin yn ysgafn gan bobl pan fo’r safbwynt hwn wedi ei wreiddio mor ddwfn yn y seice cenedlaethol. Rhaid inni gydnabod ei fod wedi ymwreiddio am resymau da. Pan ddeuai pobl ataf fi am gyngor ynglŷn â’r system ynadon, un o’u pryderon oedd y ffaith fod y llys ynadon wedi esblygu o lysoedd yr heddlu. Mae llawer o ddiffynyddion yn dal i’w hystyried yn llysoedd yr heddlu. Gwyddant fod yr ynadon yn gweld yr un heddweision yn dod ger eu bron i roi tystiolaeth yn wythnosol ac yn aml mae rhyw berthynas rhyngddynt; dim byd amhriodol, Lywydd, ond yn deillio o’r ffaith eu bod yn gweld ei gilydd yn rheolaidd. Gellir rhoi mwy o goel ar dystiolaeth heddweision ar y sail honno.

Mae llawer o ddiffynyddion yn dod yn gyfarwydd i’r ynadon am eu bod yn ymddangos yn y llys yn rheolaidd. Ni ddylid eu rhagfarnu oherwydd hynny. Gallwn sôn am resymau eraill ond mae amser yn gyfyng. Gorffennaf drwy bwysleisio bod yr hawl i dreial gerbron reithgor yn cael ei phrisio’n fawr fel hawl ddiymwad a hynafol gan bobl Prydain. Nid ydynt am ei gweld yn cael ei herydu. Rhannaf finnau y farn honno ac nid wyf am ei gweld yn cael ei herydu yn y ffordd a ragwelir yn y ddeddfwriaeth hon.

I will sum up on behalf of Plaid Cymru. First, it is important for us to acknowledge that the process that we have been through in relation to the Government’s legislative programme is a useful one. Were it not for devolution and the existence of the Assembly, it would not be possible for us to have a discussion such as this on the Government’s legislative programme or to have any influence on it. It enables Members to draw on expert views and on the views of interested parties and sectors in Wales, then to feed them into our recommendations on the basis of our values. That can mean better legislation, which is valuable as long as the London Government is willing to listen. I shall return to that. We need to do next year’s work better in more ways than one. I will return in a moment to Alun Michael’s interpretation of what is happening. It has been said that the correct process as far as this is concerned is that the Assembly should first, through the Committees and so forth, pinpoint the changes and policies, and the policy changes, which are of benefit, then study the implications of those in terms of legislation. The next step is to implement the relevant secondary legislation, then promote the relevant primary legislation in Westminster. That should be the order of events rather than our simply responding to the Government’s legislative programme.

The draft protocol to which Ron Davies referred outlines how we should grapple with this process. The draft protocol shows clearly the deficiencies of the model of delegated government we have, namely this Assembly. The Assembly is definitely an improvement on what we had before but it is extremely deficient. This shows clearly the need to transfer full legislative rights to the Assembly as soon as possible. That would enable us to move immediately from drawing up policy to legislation and implementation. That is what is needed to put a policy into place, rather than having to take this terribly tortuous and complex route described in the draft protocol.

Succeeding in that process depends in the first place on the good will of the Government in Westminster. In particular circumstances it would also be dependent on the good will of the opposition parties in Westminster. If there were a very small majority or a number of maverick MPs, particular legislation for Wales could be undermined and sabotaged. There are all kinds of obstacles that could stand in the way of succeeding in a legislative attempt in addition to timing. The reality is that years could pass before the Assembly saw its will implemented.

In the meantime, I am disappointed that there is nothing in this draft protocol about the fast-track process to which Ron Davies referred. I raised the fast-track process with Paul Murphy when he was here. He did not object to the principle but there is no mention of it here.

Time is short. I will not note examples of things I would like to see happening but there are plenty of them. Therefore, there is a need to move on to full legislative rights in the name of good government. It is important not only in the name of national pride, but in the name of good government. That means transferring not only the rights but the human resources and the facilities to be able to deal with the additional aspects. We need public discussion on this, and I welcome Ron Davies’s idea of having a Presiding Officer’s conference.

I will not list specific matters but I welcome the comments on the Transport Bill. It does not go far enough, but it incorporates very significant changes. We will see what the Government’s response will be, but what is described there shows the Assembly process and the committee process working. I congratulate the members of the Environment and Local Government Committee and the Secretary for the Environment and Local Government, on succeeding in a number of matters.

In closing, I reject Alun Michael’s interpretation of the status of this document and the method of drawing it up. Alun Michael’s comments about trial by jury show clearly that the civil servants did not reflect Assembly Members’ views in drawing up this document. His view on the matter suggests that this document emanates from his own favourite policies. That is worse than had the document been agreed by the Cabinet.

We must ensure that we have a much better process next year if we are to have a collective response from the Assembly on the Government’s legislative programme. I agree with Ieuan Wyn Jones that that should be our aim, but there would have to be a process of agreeing the wording with the parties and then bringin that wording before the Assembly. It is likely that there would be amendments after that but at least we would have a wording which would be the result of discussions and negotiations. I want to make clear which amendments we support. Unless amendment 1 is supported, in view of what has been said about this year’s process, we cannot vote in favour of this motion.

It appears that Nick Bourne’s amendment 2 means the same as our amendment 1, and I therefore invite Nick to withdraw that amendment. We agree with amendment 3. We intend to abstain on amendment 4. We agree with Mike German’s amendment 5 and his exceptionally important amendment 6. We will abstain on amendment 7, which is rather muddled. We agree with amendment 8, of course, and we will abstain on amendment 9 even though we agree with its sentiment. The Secretary of State’s discretion exists in the Government of Wales Act, so it is not appropriate for this amendment to be passed here. Whether we as a group will abstain or vote against depends on what happens to the amendments and, in particular, to amendment 6, which is important.

Heddiw eto yr ydym wedi cael dadl arall sydd, yn briodol, yn adlewyrchu pwysigrwydd deddfwriaeth sylfaenol i’r sefydliad hwn ac i’n trafodion ni. Beth bynnag fo ein barn, dylai pawb ohonom gytuno bod gallu’r Cynulliad hwn i ddiwallu anghenion Cymru yn rhwym gyda’n gallu i ddylanwadu ar y ddeddfwriaeth sylfaenol sydd yn disgrifio ein pwerau. Cytunaf â Cynog wrth gydnabod pwysigrwydd bod â rhan yn y broses ddeddfwriaethol. Dywedodd fod gennym broses ddefnyddiol a, heb ddatganoli, na fyddem wedi cael y cyfle i ddylanwadu ar y Llywodraeth a deddfwriaeth y Llywodraeth. Yr wyf yn siŵr fod hwn yn bwynt y byddai o leiaf dair o’r pleidiau gwleidyddol a gynrychiolir yma yn cytuno ag ef. Fel y dywed yn gwbl gywir, rhaid cael gwell deddfwriaeth yn sgîl hynny.

Nid wyf am ymuno â’r ddadl a ddechreuodd y prynhawn yma ynglŷn â natur a statws y ddogfen. Fodd bynnag, carwn ddweud ei bod yn ymgais i lunio ymateb i raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth ar ran y Cynulliad. Yr wyf yn siŵr, ar ôl ein trafodaethau y prynhawn yma, y trafodir y mater hwn gan y Pwyllgor Busnes ac y ceir ymgynghori eang a phwyso a mesur ar y modd yr ymdriniwyd â’r ddadl, fel a ddilynodd y ddadl wreiddiol ar Araith y Frenhines. Fel y dywedwyd o’r blaen, proses amherffaith yw hon y byddwn yn dysgu ohoni ac y bydd y pleidiau gwleidyddol eraill am wneud eu barn hwy arni yn hysbys. Yn y dyfodol, fel sefydliad, cawn gyfle i geisio dylanwadu ar ddeddfwriaeth y Llywodraeth yn gynharach yn y broses. Anogaf yr Aelodau i nodi’r pwyntiau hyn.

Hoffwn ymateb yn awr i’r pwyntiau a wnaethpwyd yn y ddadl y prynhawn yma. Mae cymal 10 (5) y Mesur Llywodraeth Leol yn caniatáu i awdurdod fabwysiadu ffurf a bennir mewn rheoliadau a lunnir gan y Cynulliad. Gall y Cynulliad wneud hynny ar y cyd â’r awdurdodau lleol yng Nghymru.

Ydych chi’n cytuno bod cymal 15 (2) y Mesur Llywodraeth Leol yn datgan yn glir bod yn rhaid i aelodau awdurdodau lleol sydd yn gwasanaethu ar bwyllgorau archwilio gael eu gosod ar wahân i aelodau awdurdodau lleol sydd yn gwasanaethu ar gyrff llunio polisi? Ydych chi’n cytuno, felly, fod y model y mae’r Cynulliad hwn wedi ei ymgorffori yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998, sydd yn caniatáu i Bwyllgorau a’r Weithrediaeth fod â rôl rhannu grym neu lunio polisi, yn amhosibl oni newidir cymal 15 (2)?

Fy nealltwriaeth i o gymal 15 (2) yw na chaiff pwyllgorau archwilio sydd yn bwrw trosolwg dros yr awdurdod gynnwys aelod o’i weithrediaeth. Mae hynny’n debyg i’r sefyllfa sydd gennym yn y Cynulliad hwn lle na chaiff aelod o’r Weithrediaeth fod yn aelod o’r Pwyllgor Archwilio, er enghraifft.

Mae’r pwyntiau a wnaethpwyd ynglŷn â’r Mesur Rhyddid Gwybodaeth a’r gymhariaeth rhwng y sefyllfa yma ac yn yr Alban wedi ei gorbwysleisio. Nid yw Gweithrediaeth yr Alban wedi cyhoeddi ei Mesur ei hun eto, ond credaf fod Mike yn gorddatgan pwerau comisiynwyr gwybodaeth yr Alban. Dywed paragraff 6.5 yn nogfen yr Alban fod terfynau ar bwerau comisiynydd mewn rhai meysydd cyfyngedig. Mae’r rhain yn cynnwys llunio a datblygu polisi, unrhyw gysylltiadau rhwng Gweinidogion a thrafodion Cabinet yr Alban yn ogystal â llu o feysydd eraill lle mae’r Weithrediaeth yn gwneud penderfyniad fel corff i gyfyngu ar bwerau.

Cafwyd cefnogaeth gyffredinol, fel y soniodd Sue Essex, i’r Mesur Trafnidiaeth, a chydnabu Cynog fod y Mesur yn ddatblygiad ac yn gam pwysig ymlaen. Mae ein hymateb yn galw am i’r Cynulliad gael y pŵer i benodi aelod o’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol.

Er bod y broses o ddelio â deddfwriaeth y Llywodraeth yn un amherffaith, anogaf yr Aelodau i gofio mai dyma’r tro cyntaf inni wneud hyn, fel oedd yn wir pan drafodasom Araith y Frenhines. Mae angen inni ystyried barn yr Aelodau a’r Pwyllgorau Pwnc. Mae’n ymgais onest i ddelio â’r ddadl a gynhaliwyd cyn y Nadolig, ac i adlewyrchu’r safbwyntiau a fynegwyd. Fodd bynnag, amhosibl yw adlewyrchu’r amrywiaeth barn a fynegwyd gan Aelodau yn ystod y deuddydd hynny o drafod o fewn un ddogfen. Swyddogion sydd wedi ei drafftio, ac mae’r rhan fwyaf o ddogfennau a gynhyrchir gan y Cynulliad hwn yn cael eu drafftio gan swyddogion, boed hwy’n ddogfennau i’r Pwyllgorau Pwnc neu i’r Weithrediaeth. Nid oes dim yn ysgeler yn hynny.

Mae’r ddogfen yn agored i’w newid y prynhawn yma. Mae hon yn broses y gallwn ddysgu ohoni. Gorffennaf drwy ailadrodd y pwynt a wnaethpwyd gan Cynog Dafis yn ei gyfraniad diddorol a buddiol. Ni fyddem yn trafod nac yn ceisio dylanwadu ar ddeddfwriaeth y Llywodraeth, pe na baem wedi cael deddfwriaeth. Mae’n fy atgoffa o bwynt Ron Davies pan ddywedodd fod ennill refferenda yn hawdd, neu’n gymharol hawdd. Fel rhywun a aeth drwy’r broses, yr wyf yn anghytuno ag ef. Fodd bynnag, gall pawb ohonom ddysgu ac elwa o’r broses hon, ac anogaf chi i ymgymryd â’r ddogfen wreiddiol sydd ger ein bron. Mae’r Prif Ysgrifennydd wedi amlinellu ei ymateb ef ac ymateb y Blaid Lafur. Mae’n broses y mae angen inni ddysgu ohoni a’i thywys ymlaen.