Mae’n briodol ein bod yn dathlu Diwrnod Rhyngwladol y Menywod drwy nodi yng ngeiriad y cynnig hwn, y gynrychiolaeth o fenywod a geir yn y Cynulliad: chi eich hun fel Dirprwy Lywydd yn y gadair heddiw, y nifer o fenywod sydd yn y Cabinet, y menywod sydd yn cadeirio Pwyllgorau a nifer y menywod—ac eithrio un blaid—sydd yn dal swyddi allweddol o fewn eu pleidiau.

Mae ein cyfrifoldeb statudol yn pennu ein dyletswydd i sicrhau cyfle cyfartal i bawb yng Nghymru. Cyflawnwyd llawer, ond ni fyddwn yn gorffwys ar ein bri oherwydd bod yna lawer iawn i’w wneud o hyd. Er mai’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal yw canolbwynt y gwaith, nid ef yw’r unig un sydd yn gyfrifol am y broses. Mae’r gwaith hwnnw yn gydgyfrifoldeb i’r Cynulliad. Yr ydym wrthi’n cynnal arolwg o’n sefydliad ein hunain i archwilio sail ein trefniadau recriwtio a dyrchafu. Rhaid inni archwilio i weld pa effaith y mae ein polisïau cyfredol yn ei chael ar y grwpiau o ddinasyddion sydd dan anfantais ac na chânt eu cynrychioli’n deg er mwyn sianelu ein hymdrechion yn effeithiol.

Ni allwn, fel Cynulliad, hyrwyddo cydraddoldeb oni bai ein bod yn dwyn y mater i’r brif ffrwd ac yn sicrhau ei fod yn treiddio drwy holl fusnes y Cynulliad. Gwyddwn nad yw trin materion cyfle cyfartal fel ail-feddyliau, ychwanegiadau a phethau y gellir eu cywiro yn ddiweddarach yn ddigon. Rhaid inni ymrwymo i wella ymarferion mewn meysydd lle mae gennym gyfrifoldeb uniongyrchol a hyrwyddo arfer gorau lle nad oes gennym gyfrifoldeb o’r fath. Rhaid inni holi menywod a gwrando ar eu hatebion. Yr oedd cyfres o gynadleddau ‘Gwrando ar Fenywod’ Swyddfa Cabinet y DU, er mor fach, yn gam yn y cyfeiriad iawn. Yr oedd menywod mewn ardaloedd gwledig yn pryderu am eu bod yn methu â chael gafael ar addysg a hyfforddiant. Mae hyn yn hynod bwysig o gofio’r problemau sydd yn wynebu’r diwydiant amaethyddol a’r angen am arallgyfeirio o fewn yr economi wledig. Yr oedd menywod o leiafrifoedd ethnig a du eisiau cael eu cydnabod a’u gwerthfawrogi am eu cyfraniadau i’r gymdeithas. Dylid nodi bod eu rôl-fodelau wedi methu â chael unrhyw gyhoeddusrwydd. Cawsom ein hatgoffa gan ddisgyblion o ysgol leol am werth cymysgu gyda phobl o wahanol gefndiroedd diwylliannol. Nodasant hefyd y didoli a’r stereoteipio ar sail rhyw sydd yn dal i fodoli yng Nghymru mewn pynciau academaidd ac yn y farchnad swyddi. Yr hyn a oedd yn achosi penbleth iddynt oedd y ffaith, er bod merched yn cael gwell canlyniadau arholiad yn yr ysgol, bod y bwlch rhwng cyflogau dynion a menywod yn dal i fodoli mewn termau gwirioneddol, yn enwedig os edrychwch ar Gymru heddiw.

O gofio’r rhwystrau sydd yn atal mynediad i bobl anabl, mae menywod anabl yn teimlo’n aml eu bod wedi syrthio oddi ar wyneb y blaned. Cânt eu neilltuo ar sail rhyw ac anabledd. Mae hwn yn un o’r materion allweddol y mae’n rhaid inni ddelio ag ef yng Nghymru. Ni chewch eich synnu ychwaith bod unigolion wedi mynegi pryder am batrymau gweithio caeth, gofal plant parhaol y gellir ei fforddio a’r baich ar ofalwyr. Rhaid inni dderbyn mai menywod yw mwyafrif y gofalwyr yng Nghymru. Rhaid inni hefyd gydnabod nad yw’r strwythurau, yr ymarferion a’r dulliau gweithredu cyfredol yn niwtral o safbwynt y rhywiau. Mae’r sefydliadau lle mae’r rhan fwyaf o’r prif reolwyr yn ddynion—ac mae hynny’n wir bron ym mhob man yng Nghymru—yn canolbwyntio ar ddynion. Cynllunnir yr ymarferion gwaith ar gyfer y rheini sydd heb blant na chyfrifoldebau gofal eraill, neu ar gyfer dynion sydd yn gweithio sydd â phartneriaid cefnogol. Disgwylir i fenywod sydd â chyfrifoldebau gofal addasu i’r status quo hwn. Mae dulliau teulu-gyfeillgar o drefnu unrhyw fusnes, llywodraeth, cyhoeddus neu breifat, yn fanteisiol i ddynion, menywod a phlant. Dylai’r manteision ymestyn i bawb.

Mae’n ddiddorol, os nad yn gwbl syfrdanol, nodi rhai o’r sylwadau a’r sylw negyddol a gafwyd i bolisïau gweithio teulu-gyfeillgar y Cynulliad gan rai rhannau o’r wasg. Fodd bynnag, fel y dywedodd y Trefnydd, cyn gynted ag y dechreuwn drafod cyfle cyfartal, prin y gwelwn ni unrhyw aelodau o’r wasg.

Nid yw oriau maith bob amser yn golygu ymrwymiad. Gallant fod yn arwydd o ddiffyg adnoddau, trefnu gwael neu hyd oed ofn am ddiogelwch swydd ac am ymddangos fel eich bod yn gwneud y peth iawn. Rhaid inni fynd i’r afael â’r diwylliant oriau maith. Wrth siarad am ofn, dylwn grybwyll fy mod newydd dderbyn copi o adroddiad blynyddol Cymorth i Fenywod Casnewydd. Mae’r gwaith a wna grwpiau cymorth i fenywod yn sefydlu ac yn rhedeg llochesau i fenywod a’u plant sydd yn dioddef camdriniaeth gorfforol, rhywiol, emosiynol a meddyliol, yn holl bwysig i gymdeithas. Mae’r gefnogaeth a’r help y mae gweithwyr Cymorth i Fenywod yn eu cynnig i fenywod o bob dosbarth, hil a chrefydd yn glodfawr. Fodd bynnag, mae’r rheswm am eu gwaith yn gywilydd ac yn adlewyrchiad ar ein cymdeithas ni heddiw. Onid yw’n ofnadwy ein bod yn gwadu hawliau menywod, a’r urddas a’r parch y maent yn eu haeddu fel unigolion, gyda cham-drin a thrais yn y cartref yn fater mor amlwg?

Mae’r cynnig yn crybwyll agenda’r Cenhedloedd Unedig ar gyfer menywod, a chrybwyllaf gyflwr menywod yng ngwledydd datblygol y trydydd byd. Cawsom ein hatgoffa yn rhifyn dydd Sadwrn o The Guardian, gan Elaine Storley o Tearfund, bod y diffygion yr ydym yn eu hwynebu fel menywod yn y wlad hon yn fach iawn o’u cymharu â’r rheini yn y trydydd byd. Nid yw tlodi gorthrymus yn cynnig unrhyw ddewis o safbwynt ffordd o fyw ac nid yw bod gyda phrin ddigon i fyw arno yn esgor ar unrhyw arian i dalu am addysg. Pe darparwyd addysg yn hael, golyga bywyd o’r fath na fyddai unrhyw amser i fanteisio ar hynny. Esboniodd Elaine Storkey nad yw llawer o’r rhaglenni arian a fwriadwyd i helpu’r gwledydd datblygol wedi gweithio er lles menywod. Mae dynion wedi bod yn fwy tebygol o elwa o raglenni addasiadau strwythurol gan eu bod yn treulio mwy o amser—dwywaith yn fwy na menywod—yn cynhyrchu nwyddau y gellir eu marchnata i’w hallforio. Pan brynwn ein nwyddau yn rhad, dylem gofio bod rhywun arall yn talu’r pris. Yn ei pharagraff olaf, dywedodd Elaine Storkey

‘Tra bod menywod yn gweithio dwy ran o dair o oriau’r byd, yn derbyn un rhan o ddeg o incwm y byd ac yn berchen ar un rhan o gant o eiddo’r byd, mae arnom angen yr ewyllys foesol i wneud newid strwythurol’.

Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod mae’n bwysig ein bod yn edrych tu hwnt i gyfyngiadau cul y Cynulliad a Chymru, ac ar y byd ehangach, ac fel rhyng-genedlaetholwraig a sosialydd, teimlaf ei bod hi’n rhwym arnaf i wneud a cheisio meithrin newid. Nid tlodi yw’r unig rwystr sydd yn atal menywod rhag bod yn gyfartal â dynion. Mae rhai cymdeithasau yn gwahardd menywod rhag cymryd rhan mewn addysg, cyflogaeth gyflogedig a rhag cyfranogi yn y llywodraeth a’r broses etholiadol. Dyma leoedd lle nad oes gan fenywod unrhyw hawliau yn gyfreithiol fel dinasyddion unigol.

Dywedais ar y dechrau fod menywod yn y wlad hon wedi cyflawni llawer. Gwnaethom, ac mae gennym y modd i fwrw pethau ymlaen mewn partneriaeth gydag eraill. Ein dyletswydd statudol yw gwaith cyfle cyfartal yng Nghymru, gwaith yr ydym wedi ymrwymo iddo. Fodd bynnag, nid yw ein dyletswydd yn ein caethiwo a gallwn godi ein golygon a gweithio gydag eraill yn y maes eang hwn.

Dywedodd Boutros Boutros-Ghali:

‘Heb gynnydd yn sefyllfa menywod, ni ellir cael gwir ddatblygiad cymdeithasol. Nid yw hawliau dynol yn haeddu’r enw os ydynt yn eithrio hanner benywaidd y ddynoliaeth. Mae’r ymdrech dros gydraddoldeb menywod yn rhan o’r ymdrech am fyd gwell i bob bod dynol, ac i bob cymdeithas.’

Gadewch inni ddathlu heddiw waith caled a chyflawniadau menywod hyd yma, rhagweld cyflawniadau yfory ac, yn anad dim, ddathlu gwir benderfyniad a dyfalbarhad y menywod hyn—ein chwiorydd ym mhob cwr o’r byd—sydd eto i feithrin manteision hawliau cyfartal.

in Welsh International Women’s Day is a special day for us all, not just women. That is why I have decided to speak today. I state this although the press left a while ago. Given that it is such a special day, that is unfortunate.

in Welsh This day is only the beginning. We celebrate what women have succeeded in contributing after years of hard work, but there is still a way to go. That is the most important point. There is still structural prejudice against women, as we heard from Edwina, and there are prejudices everywhere preventing women from achieving their full potential and reaching the top of their professions instead of staying around the bottom. That structural prejudice persists, as do personal prejudices. We, as men, are to blame for that as much as any other factor. We cannot place the blame on structures alone.

yn Saesneg Un prif elfen y siaradaf amdani yw’r diwylliant macho neu machismo a grybwyllodd Edwina. Yr hyn a olygaf wrth hynny yw’r ffordd yr ydych i fod i gyrraedd y brig drwy weithio 24 awr y dydd, gan gefnu ar bob dim arall, gan gynnwys eich teulu, a chefnu ar eich iechyd eich hun mewn ymgyrch ymosodol i gyrraedd y brig. Credir mai dyma yw’r unig nodwedd sydd yn mynd i ennill cydnabyddiaeth a dyrchafiad ichi.

yn Saesneg Yn hwyr yn y dydd ym myd meddyginiaeth bu inni gydnabod faint y mae hyn yn ei amharu ar fywydau dynion yn ogystal â menywod. Ag yntau ar ei wely angau,—yr wyf yn sicr y bydd Brian Gibbons yn ei gofio—canfuwyd mai menyw oedd y llawfeddyg o Oes Fictoria, James Barrie. Mae menywod wedi cael trafferthion dybryd i gael eu derbyn o gwbl i ysgolion meddygol. Mae fy mhroffesiwn i ar fai am hyn. Yn hwyr yn y dydd yr ydym yn unioni hyn a’r dyddiau hyn mae dros hanner y graddedigion meddygol yn fenywod. Yr ydym ni, feddygon teulu, wedi treulio blynyddoedd ar alwad, yn teimlo bod yn rhaid inni weithio drwy’r dydd, yna drwy’r nos a thrannoeth. Teimlasem na allem drefnu ein bywydau yn wahanol, ac yna arferem gwyno bod gennym y gyfradd uchaf o alcoholiaeth mewn unrhyw broffesiwn a bod y cyfraddau hunanladdiad, lludded ac iselder ysbryd ymysg y rhai uchaf. Fodd bynnag, dal ymlaen i weithio’r un oriau a wnaethom oherwydd, o wneud yn wahanol, caech eich ystyried yn llipryn a, rhywsut, yn gyfrannwr llai defnyddiol i’r proffesiwn meddygol.

yn Saesneg Yn ystod y 10 mlynedd diwethaf, gwelwyd nifer fawr o fenywod yn dod yn feddygon teulu. Gwrthodasant hwy â gweithio bob dydd a nos a phob penwythnos a bod yn rhan o’r ymgyrch amhosibl hwn i gyrraedd y brig. Mae cadernid eu penderfyniad wedi caniatáu i ddynion sydd yn feddygon teulu wrthod gwneud hynny hefyd, heb golli parch. Ein hofn o golli parch oedd y rheswm pam yr arferem ddifyrru’n gilydd gyda straeon am faint o gleifion y bu’n rhaid ymweld â nhw ganol nos, gan annog ein gilydd i gyflawni mwy fyth a chyfrannu at ein halcoholiaeth a’n lludded. Yr oeddem mor ddall.

yn Saesneg Yn ystod y ddwy flynedd diwethaf gwelwyd gwaith hyrwyddo oriau hyblyg synhwyrol. Y rheswm am hyn yw am fod cymaint o fenywod sydd yn feddygon teulu wedi ymrwymo i newid pethau, gan sicrhau bod pethau’n newid er budd y ddau ryw. Rhaid inni gael gwared â’r teimladau machismo o’n diwylliant gweithio cyfan. Mae’n ddinistriol. Mae nid yn unig yn rhwystro menywod rhag llwyddo, mae hefyd yn ddinistriol i’r rheini sydd yn mynnu gweithredu yn y fath fodd. Mae’n ddinistriol o safbwynt y teulu a iechyd, gan arwain yn aml at ludded ac iselder ysbryd.

yn Saesneg Mae gennym Gymru newydd a’n her yw defnyddio pob dawn oddi mewn iddi. Yn ychwanegol at y doniau hynny, rhaid inni goleddu ein hen werthoedd dynol megis parch, cryfder amrywiaeth a thrugaredd tuag at ein gilydd waeth pwy ydym ni. Dyna her. Adeiladu cenedl ar set newydd o werthoedd. Yn y Gymru newydd hon, yr wyf am i’m merch gael yr un cyfleoedd â’m meibion. A yw hynny mor eithafol?

in Welsh Support the motion.

Wrth imi annerch y Siambr, caf fy nharo gan y ffaith bod oriel y wasg yn wag. Rhagarweiniaf fy nghyfraniad drwy ddweud, efallai ein bod wedi ennill rhan o’r frwydr yn y Cynulliad, ond mae gennym lawer mwy i’w gyflawni gyda’r cyfryngau. Yr wyf yn sylwi bod oriel y wasg yn gwagio bob tro y trafodwn rywbeth y gellid ei ystyried yn fater teuluol. Yr wyf yn gobeithio, allan yna, fod un ohonynt yn gwrando arnaf ac yn ystyried hyn.

Hoffwn ddelio â dau faes. Yn gyntaf, hoffwn edrych ar fenywod fel unigolion sydd yn gwneud penderfyniadau, menywod yn pennu’r sefyllfa mewn sawl ffordd ac, yn ail, hoffwn ystyried menywod yn y cartref. Pam ei bod hi’n bwysig y ceir cynrychiolaeth deg o fenywod yn y Cynulliad hwn ac ym mhob deddfwrfa arall ac ar gynghorau lleol? O’r herwydd, os nad yw menywod yn cymryd rhan mewn prosesau gwneud penderfyniadau, mae eu safbwyntiau a’u hanghenion yn sicr o gael eu hanwybyddu i ryw raddau. Golyga hyn ei bod hi’n anochel bod amgylchiadau byw a safbwynt 52 y cant o’r boblogaeth yn cael eu hanwybyddu, eu bychanu neu eu trin yn amhriodol. Nid yw hyn yn tybio bod pob gwleidydd o ddyn yn fochyn siofinaidd, er bod y rheini yn Nhŷ’r Cyffredin, ambell dro, yn llwyddo i roi inni’r argraff honno. Yr oll y mae’n ei wneud yw cydnabod na all un rhyw gynrychioli buddiannau’r llall yn deg nac yn llwyr, waeth ba mor gydymdeimladol ydyw.

Fe’m trawyd yn y Cynulliad gan y newid a ddigwyddodd yn arddull y ddadl a’r pwyslais a roddir ar faterion teuluol. Credaf fod hyn wedi digwydd oherwydd y nifer fawr o fenywod sydd yma i ddylanwadu ar hynny. O leiaf cefais fy nharo gan y newid yn arddull y ddadl nes i Alun Cairns siarad ddoe yn yr hyn y gellir ei ddisgrifio fel ymgais funud olaf i geisio troi’r cloc yn ôl i hen ddyddiau da perfformiadau swnllyd Tŷ’r Cyffredin. Drwy wneud hynny, llwyddodd i gipio gorchfygiad i’w gynnig o enau’r fuddugoliaeth.

Rhaid inni beidio â bod yn hunanfodlon am unrhyw newid sydd yn digwydd yma. Yr oedd ethol 24 menyw i’r Cynulliad hwn yn un fuddugoliaeth mewn crwsâd maith. Mae menywod mewn safleoedd gwneud penderfyniadau o bob math, megis mewn ysgolion, prifysgolion, banciau, diwydiant, adwerthu, cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, ysbytai a’r sector gwirfoddol, yr un mor bwysig â menywod yn y Cynulliad. Mae Cymru yn syrthio ar ôl gweddill y DU yn y rhan fwyaf o’r meysydd hyn ac mae record y DU ymhell o fod yn dda. Er enghraifft, yn y gwasanaeth iechyd gwladol, menywod yw 49 y cant o’r rheolwyr yng Nghymru, ond mae’n 55 y cant yn y DU. Ym myd addysg, menywod yw 46 y cant o benaethiaid ysgolion cynradd, ond dim ond 11 y cant sydd yn benaethiaid ar ysgolion uwchradd. Efallai nad yw hynny’n ymddangos yn rhy ddrwg i ysgolion cynradd nes ichi gofio mai menywod yw’r mwyafrif helaeth o athrawon mewn ysgolion cynradd. Dengys y ffigurau cymharol yn Lloegr bod 55 y cant o benaethiaid cynradd a 23 y cant o benaethiaid uwchradd yn fenywod.

Mewn awdurdodau lleol, mae 42 o’r 384 o uwch swyddogion yn fenywod. Yn yr hen Swyddfa Gymreig, roedd 24 y cant o’r uwch weision sifil yn fenywod. Yn y cyrff a noddir gan y Cynulliad, saith yn unig o’r 46 cadeirydd sydd yn fenywod. Mae gan y Cynulliad y grym i wneud rhywbeth am hyn, yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol. Nyni sydd un ai’n rhedeg neu’n cyllido’r cyrff hyn i gyd. Rhaid inni fod yn ymwybodol, wrth lunio polisïau, bod yn rhaid inni newid y diwylliant sydd yn tybio ein bod yn chwilio am y dyn iawn ar gyfer y swydd. Mae newid y diwylliant yn fater i fenywod yn ogystal â dynion. Mae menywod yn aml, oherwydd eu cefndir, yn disgwyl ac yn derbyn mai dynion a fydd yn ben. I oresgyn hyn, rhaid inni edrych yn fwy sylfaenol ar yr amgylchiadau y mae menywod yn eu hwynebu gartref.

Yr wyf yn cymeradwyo gwaith llawer o sefydliadau menywod, o Gymdeithas Fawcett i’r Grŵp 300 a Chymorth i Fenywod, am arwain ymgyrchoedd ar nifer o faterion menywod. Cyfeiriaf at waith Comisiwn Cenedlaethol y Menywod yn hyrwyddo’r platfform ar gyfer gweithredu, a lofnodwyd yn Beijing yn 1995. Mae’r platfform ar gyfer gweithredu yn gyfres o addewidion gan lywodraethau ym mhob cwr o’r byd a disgrifia’r hyn y mae’n rhaid i fenywod a llywodraethau ei wneud i sicrhau gwir gydraddoldeb. I esbonio, dyfynnaf o’r adran ar addysg:

‘Rhaid i Lywodraethau sicrhau y perchir cydraddoldeb menywod a phlant mewn ysgolion. Rhaid iddynt roi mynediad at addysg uwch a dysgu gydol oes i fenywod, chwalu’r rhwystrau at addysg ryw, noddi hyfforddiant cyfrifiadurol i fenywod…’.

Yn fwyaf diddorol, o bosibl, mae hefyd yn cyfeirio at yr angen i:

‘…ddysgu bechgyn i ofalu am eu hanghenion domestig eu hunain a rhannu’r cyfrifoldeb am eu cartrefi ac am ofalu am y rheini sydd yn dibynnu arnynt’.

Mae hyn yn esbonio fy mhwynt am baratoi bechgyn yn ogystal â merched ar gyfer cydraddoldeb. Fodd bynnag, i lawer o fenywod, mae bywyd bob dydd yn un ras faith. Mae gennym hanner cydraddoldeb—yr hanner anoddaf. Mae menywod bellach yn cyfrif am gyfran sylweddol o’r gweithlu. O’r rheini, mae 43 y cant ohonynt yn weithwyr rhan-amser, tra mai dim ond 10 y cant o ddynion sydd yn weithwyr rhan-amser. Fel y gwyddoch i gyd, mae gweithwyr rhan-amser yn ennill 70 y cant o’r gyfradd awr gyfartalog ar gyfer gweithwyr amser llawn. Mae menywod wedi ymgasglu yn y sectorau cyflogau isel. Er enghraifft, tynnodd Cymdeithas Fawcett sylw at y mater o gyflogau isel yn y sector gofal preswyl preifat a gwyddom oll am sectorau eraill, arlwyo er enghraifft. Rhaid inni annog cyflogwyr i fabwysiadu cod ymarfer y Comisiwn Cyfle Cyfartal ar gyflogau cyfartal, sydd yn dangos sut i ddelio ag anghydraddoldebau cyflog.

Ar ôl gorffen eu swyddi rhan-amser ar ddiwedd y dydd, ac yn aml, efallai mai gyda’r nos y ceir swyddi rhan-amser—ar ddiwedd y dydd go iawn mewn sawl achos—mae menywod yn wynebu cyfrifoldebau llawn yn y cartref, sef gofalu am blant yn arbennig. Yr oeddwn wrth fy modd fod cynllun gweithredu mentergarwch drafft Awdurdod Datblygu Cymru, yn gwneud cynigion ar gyfer cynnig cyfleusterau gofal plant i helpu menywod hunan-gyflogedig. Cawsom ddadl faith a defnyddiol yn y Cynulliad am ofal plant beth amser yn ôl, a derbyniodd pawb bryd hynny fod yn rhaid i unigolion allu cael gafael ar ofal plant a gallu ei fforddio, sydd yn haws ei ddweud na’i wneud. Mae’r WDA wedi mynd â’r drafodaeth gam ymhellach. Hefyd, mae menywod yn aml yn ysgwyddo’r baich o ofalu am berthnasau anabl ac oedrannus. Menywod yw mwyafrif helaeth y bobl sydd yn gofalu am yr henoed.

Mae menywod gartref yn dal i wynebu trais. Lleddir bron i hanner y menywod a lofruddir gan bartneriaid neu gyn-bartneriaid, o’i gymharu â dim ond 6 y cant o’r dynion a lofruddir. Yn 1998-99, atebodd Cymorth i Fenywod Cymru dros 12,000 o alwadau ffôn gan fenywod a bu i’w lochesau letya dros 2,000 o fenywod a 3,000 o blant.

Yn ddiweddar, cynhaliodd y Democratiaid Rhyddfrydol arolwg o grwpiau gwirfoddol gan gynnwys grwpiau Cymorth i Fenywod yng Nghymru. Mae eu neges yn glir a hoffwn i bobl nodi hyn heddiw. Ni fydd y broblem hon yn diflannu. Bydd yn rhaid cael help am ddegawdau eto. Mae ar y grwpiau cymorth angen dilyniant a sicrwydd nawdd. Rhaid iddynt allu cynllunio ar gyfer y tymor hir er mwyn gwneud eu gwaith yn fwyaf effeithiol.

Yn olaf, hoffwn ddelio â phroblemau a wynebir gan fenywod o leiafrifoedd ethnig a menywod ag anableddau. Maent yn wynebu’r hyn a elwir yn ‘wahaniaethu dwbl’. Cyfeirir at hyn yn y cynnig. Yng ngwaith achos fy etholaeth—ac yr wyf yn cynrychioli etholaeth sydd ag un o’r poblogaethau mwyaf o leiafrifoedd ethnig yng Nghymru—mae menywod o leiafrifoedd ethnig sydd yn wynebu trais gartref neu briodas yn chwalu wedi gofyn imi am gymorth lawer tro. Mae’r problemau hyn yn ddigon anodd i’r rhan fwyaf o fenywod gwyn yng Nghymru ond i fenywod o leiafrifoedd ethnig, ceir problemau ychwanegol dyrys. Wynebant yr anhawster o gael eu teuluoedd i dderbyn neu gydnabod eu sefyllfa. O ganlyniad maent, yn aml, yn cael eu hynysu oddi wrth eu teulu estynedig. Disgrifiodd un fenyw hyn fel y ‘gwarth mwyaf’ yn ei chymuned.

Mae sefydliadau a strwythurau ar waith i helpu pobl ond nid oes digon ohonynt ac mae asiantaethau yn aml yn methu â delio yn briodol â’r problemau hyn. Mae’n anos hyd yn oed i gael rhai menywod i gysylltu ag asiantaeth o gwbl. Wrth ddelio â gwahaniaethu yn erbyn menywod a materion cydraddoldeb, rhaid inni beidio ag anghofio y rheini sydd yn wynebu gwahaniaethu dwbl.

Yr wyf yn sylwi, hyd yma yn y ddadl, fod y Dirprwy Lywydd wedi galw 50 y cant o bob rhyw i siarad. Nid wyf yn sicr a ddilynir yr hafaliad hwnnw ar gyfer gweddill y ddadl, ond felly y bu hi hyd yn hyn. Mae’r Cynulliad yn trafod mater pwysig heddiw ac yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu.

Dechreuaf gyda strwythurau’r Cynulliad. Mae pobl, weithiau’n beirniadu datganoli a’r Cynulliad am nad yw wedi cyflawni unrhyw beth neu ond ychydig hyd yma. Ni chredaf ei fod wedi cyflawni ychydig iawn. Mae wedi cyflawni rhai pethau o wir deilyngdod. Tra na ddylid cymryd hynny fel cymeradwyaeth o’r weinyddiaeth bresennol, dengys bod dull gweithredu gwahanol yn caniatáu inni ddelio â phroblemau penodol, megis penodi Comisiynydd Plant. Hoffwn ategu pwyntiau am strwythur y Cynulliad er mwyn iddo gael ei gofnodi fy mod yn eu cefnogi.

Bu gweithio teulu-gyfeillgar yn gynnydd ardderchog. Gwnaeth Dai Lloyd rai sylwadau huawdl am y rheini yn y byd macho y byddai’n well ganddynt ddod allan o’r jyngl hwnnw. Bu rhai menywod yn ddigon dewr i ddweud nad yw hon yn ffordd briodol o weithio. Crybwyllodd rhywun, mewn trafodaeth yr wythnos diwethaf, na ddylid cael bariau yn San Steffan gan na ddylai deddfwyr sydd yn gyfrifol am ddeddfwriaeth fod yn feddw. Ni ddylai deddfwyr ychwaith fod yn flinedig, wedi ymlâdd ac nid ar eu gorau. Disgwyliwn i bobl fod ar eu gorau ym mhob gyrfa rhwng 9 a 5.30 p.m. Bu gweithio teulu-gyfeillgar yn gynnydd mawr ac mae wedi agor y posibilrwydd i lawer o bobl, ac i’r rheini sydd yn dyheu am fod yn Aelodau i’r dyfodol, fod yn Aelodau o’r sefydliad hwn. Nid oes amheuaeth bod ymarferion gweithio llym, sydd yn aml yn wir yn y maes gwleidyddol ac mewn sawl gyrfa lle mae pobl ar lefelau cyflogaeth uwch, yn gwneud i bobl ailfeddwl.

Etholwyd pedair menyw ar hugain yn Aelodau allan o 60. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd y cydbwysedd yn hanner-hanner cyn hir, erbyn yr etholiad nesaf mae’n debyg.

Chwe deg-pedwar deg.

Gallai siglo i’r cyfeiriad arall, fel y dywedodd Rosemary Butler. Mae Cymru’n anfon neges gref drwy fod â mwyafrif o fenywod yn ei Gabinet. Nid yw’n iawn i bleidiau gwleidyddol bardduo gwrthwynebwyr a bychanu cyflawniadau gwirioneddol. Mae aelodaeth y Cabinet yn gyflawniad mawr ac yr wyf yn sicr iddo fod yn y newyddion ledled Ewrop ac, o bosibl, drwy weddill y byd. Rhaid croesawu hynny.

Hoffwn siarad am gyfranogi gan nad ydym eisiau siarad am wleidyddiaeth yn unig, er y canolbwyntiaf ar hynny. Mae cyfranogiad yn beth cyffredinol, yn yr ystyr bod cyflogaeth wedi gwneud cyfranogiad ym mhob math o bethau megis gwaith ynadon, gwaith cyngor a gwaith yn y sector gwirfoddol yn bosibl. Hoffem i gymaint â phosibl o fenywod ymwneud â’r cylchoedd bywyd hyn. Mae gan bleidiau gwleidyddol ddyletswydd i annog menywod i fod yn Aelodau, i ddyheu am swyddi uwch a chael eu hethol. Gwn fod rhai pleidiau yn wynebu problemau tebyg i’r Ceidwadwyr. Ceir llawer o aelodau sydd yn fenywod ond maent yn amharod i ddal swyddi a sefyll am etholiad. Mae hyn yn ymwneud â mwy na lefel cyfranogiad—mae’n ymwneud â mynd ymhellach na hynny i annog pobl i gymryd y cam nesaf ac ymgeisio am swydd etholedig. Yr wyf yn falch mai’r Blaid Geidwadol a gynhyrchodd Prif Weinidog benywaidd cyntaf y DU.

Ni ddywedaf fwy na hynny. Y byd go iawn a deunydd gwleidyddol yw hwn—ni fyddwch yn cytuno gyda phopeth y bydd menyw o wleidydd yn ei ddweud. Mae’r bluen honno yn ein het o leiaf. Ceir diffygion, fodd bynnag. Mae pobl wedi sylwi mai’r grŵp Ceidwadol yw’r unig grŵp cwbl wrywaidd. Yr wyf am wneud ymrwymiad dramatig y prynhawn hwn gan eich sicrhau y bydd nifer y menywod Ceidwadol a fydd yn Aelodau o’r Cynulliad, ar ôl etholiad nesaf y Cynulliad yn cynyddu o nifer di-rif o leiaf.

Yn olaf, hoffwn gofnodi bod un sefydliad lle mae Prydain wedi arwain y byd mewn sawl ffordd, sef ein brenhiniaeth. Ers y cyfnod modern cynnar a theyrnasiadau Mary ac Elisabeth, mae wedi caniatáu i fenywod esgyn i’r orsedd. Nid yw hynny’n unigryw ond mae’n anghyffredin. Efallai mai menywod oedd y teyrnaswyr gorau. Mae’r Frenhines Fictoria, neu Ei Mawrhydi’r Frenhines bresennol, yn enghreifftiau ardderchog o’r hyn y mae menywod yn ei gyflawni o gael y cyfle. Bu gan y grŵp hwnnw o fenywod bob math o sgiliau o’r sgiliau gwleidyddol gorau i’r sgil o gynrychioli’r frenhiniaeth mewn modd cyfansoddiadol. Yr wyf wedi gosod datganiad barn yn galw ar y Senedd i ystyried y gyfraith olynu. Ar hyn o bryd, nid y plentyn hynaf sydd yn esgyn i’r orsedd—ond yn hytrach y mab hynaf. Dylem ddiwygio hyn fel bod y plentyn hynaf, boed yn fab neu’n ferch, yn esgyn i’r orsedd. Byddai hyn yn cyd-fynd â’n traddodiadau ehangach. Gallem hefyd wneud y diwygiad hwn heb greu embaras i’r teulu brenhinol a heb gael gwared â hawliau olynu dyn, sydd yn nesaf i esgyn i’r orsedd ar hyn o bryd. Ni fyddai’n effeithio ar yr olyniaeth gyfredol. Unwaith y bydd, neu os bydd, William neu Harry yn cael plant, bydd y sefyllfa yn mynd yn gymhleth oherwydd os cânt ferched i ddechrau, ac yna meibion, byddai gan y meibion hawl i olynu o flaen y merched. Byddai’n anodd gwyrdroi’r sefyllfa honno heb achosi pryder i’r unigolion dan sylw. Gallem wneud y diwygiad hwnnw yn awr. Fe’ch anogaf i lofnodi fy natganiad barn. Byddaf yn ei e-bostio y prynhawn hwn, felly os ydych eisiau ei lofnodi, cewch gyfle i wneud hynny.

Hoffwn wneud rai sylwadau am gyflogaeth. Mae’r rhan fwyaf o’r byd gwaith bellach yn agored i fenywod er y ceir anawsterau a heriau sylweddol o hyd, a chrybwyllwyd y rhain eisoes. Mae’r nenfwd gwydr yn un amlwg. Gwnaeth Jenny rai sylwadau cymwys drwy gyfeirio at ffigurau perthnasol. Mae cyfran y menywod sydd yn cael swyddi uwch yn amlwg yn is na’r 50 y cant y byddai rhywun yn ei ddisgwyl o gyfansoddiad y boblogaeth gyffredinol.

Ceir ffactorau eraill, megis cyflogau cyfartal am yr un gwaith—nid bob amser yr un swydd, ond swyddi tebyg sydd yn talu cyflogau gwahanol iawn, megis garddwyr a glanhawyr, a swyddi a wnaethpwyd yn draddodiadol gan ddynion neu fenywod. Cânt eu trin yn wahanol yn aml, er eu bod mewn gradd cyflogaeth debyg. Dylem oll ymuno ag ymgyrch y Comisiwn Cyfle Cyfartal dros gyflogau cyfartal. Yr wyf wrth fy modd mai symbol yr ymgyrch yw’r bunt sterling. Mae’n siŵr bod llawer ohonoch wedi sylwi bod llawer o’m cydweithwyr yn y Blaid Geidwadol yn gwisgo bathodyn llabed o’r bunt sterling i ddangos eu cefnogaeth i gyflogau cyfartal—bydd pleidiau eraill, yn sicr, yn gwneud yr un peth.

Ynghylch yr agenda genedlaethol ar gyfer gweithredu, yr wyf yn cofio’r gynhadledd bwysig yn Beijing. Ar y pryd, gweithiwn i UNICEF ac i Gymdeithas y Cenhedloedd Unedig yng Nghymru. Yr wyf yn falch iawn o’r ffordd y caiff y rhaglen ei diweddaru i gynnwys rhai targedau ymarferol. Edrychaf ymlaen i’r ddogfen hon ddod yn ôl atom ym mis Medi a rhoi inni feincnodau er mwyn mesur ein cynnydd gyda’r materion hyn.

Cyfeiriwyd eisoes at sefyllfa gofalwyr mewn cymdeithas. Menywod yw oddeutu dwy ran o dair o’r gofalwyr. Un peth a gyflawnwyd gan y Cynulliad yw strategaeth y gofalwyr, a gafodd gefnogaeth draws-bleidiol. Mae’n cynrychioli dechrau ein perthynas gyda gofalwyr a’r gefnogaeth y gallwn ei chynnig iddynt. Rhaid inni gofio rôl y bobl bwysig hyn, sydd yn rhoi cymaint o ofal yn y gymuned.

Cefnogaf sylwadau Jenny am bolisïau cyfle cyfartal. Mae’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal wedi dechrau ystyried y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Mae’n briodol ein bod yn gwahodd y cyrff hyn i ddod i siarad am eu polisïau cyfle cyfartal a’n bod yn cymryd tystiolaeth ganddynt. Byddai hynny’n anfon arwydd pwerus i’r rheini sydd yn brin o’r nod, sef gweld y cyrff hyn yn rhoi cyfrif am eu polisïau cyfle cyfartal. Byddai’n codi safonau ac yn caniatáu inni gywiro sefyllfaoedd esgeulus. Mae’n rhywbeth ymarferol i’r Pwyllgor ei wneud.

Oherwydd fy ngwaith gyda’r Cenhedloedd Unedig yn y gorffennol, yr wyf yn falch iawn bod y mater hwn wedi’i gysylltu mor agos gyda’r gymuned ryngwladol, gyda gwaith y Cenhedloedd Unedig a, chyn hynny, gyda Chynghrair y Cenhedloedd. Ers dechrau’r 1900au, cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, mae gweledyddion wedi bod yn ymwneud â’r materion hyn, ac mae’n briodol inni ddathlu Diwrnod Rhyngwladol y Menywod. Mae’n sbardun i sicrhau y cymerir y camau priodol, nid yma yn unig, ond ym mhob cwr o’r byd. Bydd unrhyw un sydd, fel minnau, wedi teithio i wledydd datblygol, yn gwybod y rôl hanfodol y mae menywod yn ei chwarae yn y gymuned i sicrhau iechyd ac addysg sylfaenol i’r boblogaeth. Llywodraethau macho sydd, fel arfer, yn gwastraffu arian ar arfau, tra bod y menywod cysylltiedig yn pennu eu blaenoriaethau’n iawn.

Bu’n fantais fawr—os caf ddiweddu ar nodyn siofinaidd—bod dynion wedi cael eu dynoli mewn sawl ffordd. Yr oedd safbwynt dynion ar droad y ganrif mor wahanol i’r hyn ydyw yn awr. Bu hynny’n rhan o’n rhyddhad. Nid sylw slic sydd gennyf oherwydd mae’r gorthrwm y mae menywod wedi’i ddioddef yn llawer gwaeth nag unrhyw beth y mae dynion sydd yn byw mewn diwylliant macho wedi’i ddioddef. Yr ydym yn symud ymlaen, a bydd y berthynas yn hapusach inni oll pan gymer menywod eu gwir le mewn cymdeithas.

Yr wyf yn falch ein bod wedi penderfynu dadlau’r mater hwn i gydnabod Diwrnod Rhyngwladol y Menywod—digwyddiad sydd yn dal i godi proffil menywod yn y wlad hon ac sydd yn nodi arwyddocâd menywod mewn cymdeithas.

Fel y gellir gweld yn y Cynulliad, gallwn fod yn haeddiannol falch o’r cynnydd a wnaethom i gynrychioli menywod. Mae’r byd gwleidyddol yng Nghymru wedi newid yn sylweddol ers datganoli, gyda llawer mwy o fenywod yn cael eu cynrychioli nag erioed o’r blaen. Gwelwyd rhyw fath o chwyldro yng ngwleidyddiaeth Cymru ac yr wyf yn hyderus na fydd y bywyd gwleidyddol yng Nghymru fyth yr un fath eto. Mae’r cynnig yn crybwyll pleser y Cynulliad yn ei sefyllfa fel arweinydd ymhlith sefydliadau gwleidyddol democrataidd Ewrop am gynrychioli menywod. Gwyddom mai Sweden yn unig sydd â chyfradd fwy o fenywod yn ei Llywodraeth.

Digwyddodd llawer o hyn yn sgîl peirianwaith gefeillio beiddgar, dewr a radical y Blaid Lafur. Yr oedd yn ddadleuol ar y pryd ond llwyddodd i dorri mowld y wleidyddiaeth hen ffasiwn a fu gennym yng Nghymru ers nifer o flynyddoedd. Mae hwn yn achos dathlu, fel y mae’r ffaith bod y rhan fwyaf o Ysgrifenyddion Cabinet y Cynulliad yn fenywod. Mae hyn oll yn burion, ond pwysleisiaf—ac mae eraill wedi gwneud y pwynt hwn hefyd—bod yn rhaid inni beidio â mynd yn rhy hunanfodlon, mae llawer mwy i’w wneud.

Mae gennym gryn ffordd i fynd yng Nghymru cyn y gallwn weld y cynnydd y mae menywod yn ei haeddu ac y mae’r gymdeithas yn ei fynnu. Mae llawer o fenywod wedi cyrraedd lefelau proffesiynol yn eu meysydd, a fu’n diriogaethau gwrywaidd cyn hyn. Yn eu plith y mae fy nghydweithiwr yn y Cynulliad, Alison Halford, yn ogystal â chyn-gyfarwyddwr cyffredinol MI5 a hyd yn oed menyw yn Brif Weinidog, er y cadwaf fy marn am y manteision a gafodd Cymru gan y person hwnnw. Fodd bynnag, mae sawl her o’n blaenau yng Nghymru ac yn y Deyrnas Unedig yn ei chyfanrwydd. Er enghraifft, fel y clywsom ddoe yn ystod y cwestiynau i’r Prif Ysgrifennydd, mae gennym gryn ffordd i fynd o ran hyrwyddo menywod yn y gweithle ac yn economi Cymru.

Efallai fod rhai menywod sydd yn Aelodau Cynulliad yn teimlo bod yr anghydraddoldebau o fod yn fenyw wedi mynd heibio inni i gryn raddau. Yr ydym oll yn ennill cyflogau da a, gobeithio, yn cyflawni ein potensial. Gyda mantais yr ymarferion gweithio teulu-gyfeillgar, gallwn wneud hynny gartref ac yn y gwaith a chyfrannu at gymdeithas yng Nghymru. Fodd bynnag, nid dyna’r darlun i fwyafrif y menywod yng Nghymru.

Mae llawer o broblemau yn wynebu menywod o hyd. Mae’r bwlch cyflog yn dal yn llawer rhy eang. Ar hyn o bryd, mae gweithwragedd sydd yn gweithio amser llawn yn ennill, ar gyfartaledd, 84 y cant yn unig o enillion cyfartalog dynion yr awr. Hefyd, ymysg poblogaeth oedolion Cymru, 58 y cant yn unig o incwm dyn yw incwm personol menywod, ar gyfartaledd. Mae’r nenfwd gwydr yn dal i fodoli. Mae menywod yn dal yn amlwg absennol o lawer o’r swyddi uchaf yng Nghymru. Tuedda merched i fod yn ben ar swyddi sgiliau is, cyflogau is a gwaith rhan-amser, yn aml am ‘arian-poced’. Credir o hyd mai dynion yw’r prif enillwyr cyflog, ond nid yw hynny’n wir yn aml. Mae menywod—a gwnaeth Jenny Randerson y pwynt hwn—yn gwneud yn dda yn addysgiadol ond nid yw hyn bob amser yn trosi yn well cyfleoedd gwaith.

Rhaid inni ddelio ag anweledigrwydd menywod mewn sawl agwedd ar fywyd. Mae gennym frwydr i oresgyn y rhagfarn rhyw ym meysydd ehangach bywyd yng Nghymru heddiw. Mae oriel y wasg bron yn wag, felly da o beth fyddai crybwyll rhai enghreifftiau. Mewn rhaglenni materion cyfoes ar y teledu, mae menywod yn mynd yn ddibwys. Siaredir amdanynt yn hytrach na’u bod hwy yn siaradwyr. Am bob menyw sydd yn siarad ar raglen newyddion, ceir pedwar dyn. Yr oedd sylw’r wasg i Etholiad Cyffredinol 1997 yn fwy anhygoel hyd yn oed. Dyma etholiad lle etholwyd 120 o fenywod yn ASau. Fodd bynnag, am bob menyw o wleidydd a glywsom ar y teledu, clywsom 19 dyn. Os oedd eu cyfraniad o’r un safon â’r hyn a glywsom ddoe gan Aelod Ceidwadol, byddai hynny wedi bod yn waeth fyth. Mae penaethiaid ysgolion uwchradd gwrywaidd yn fwy niferus na phenaethiaid benywaidd. Ceir, fodd bynnag, fwy o athrawon benywaidd yng Nghymru. Os ewch i mewn i orsaf yr heddlu, yr ydych chwe gwaith yn fwy tebygol o siarad gyda phlismon gwrywaidd na benyw. Os dewch i gysylltiad â’r gyfraith, yr ydych dair gwaith yn fwy tebygol o gael eich cynrychioli gan ddyn o fargyfreithiwr na menyw. Os ewch i’r ysbyty mae eich ymgynghorydd bedair gwaith yn fwy tebygol o fod yn ddyn nag yn fenyw. Croesawaf sylwadau Dai Lloyd.

Mae’r rhwydwaith hen-ddisgyblion yn dal i fodoli, ac yn amlwg iawn felly yng Nghymru. Nifer o flynyddoedd yn ôl, yn ein hysgolion meddygol, os oeddech eisiau dyrchafiad ac eisiau ymuno â’r tîm llawfeddygol, yr oedd yn rhaid i chi chwarae rygbi. Gobeithio bod hynny’n newid.

Ni chlywir lleisiau menywod yn y lleoedd sydd yn siapio agweddau a diwylliant. Er y symudiad clodfawr i ddiogelu ymrwymiad y Cynulliad i gyfle cyfartal, mae gennym lawer i’w wneud o hyd. Bydd nodau Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yn ein helpu i godi proffil menywod. Nid yw hyn yn golygu rhyfel parhaus rhwng y rhywiau, er y’i gwelir felly weithiau a gall materion ymddangos wedi’u pegynu. Rhaid i ddynion rannu yn y newid hwn—a chroesawais rai o sylwadau David ar hyn—ond mae hi’n holl bwysig i fenywod wneud, gan eu bod yn cyfrif am dros 50 y cant o’r boblogaeth.

Nid yw anghydraddoldeb yn hawdd i fenywod. Gallai arafu eu dyrchafiadau, dinistrio eu bywyd gwaith a’u cadw’n ddibynnol ar gyflogau isel. Rhaid inni ddelio â’r materion hyn yn uniongyrchol a dal i ddeall, er gwaethaf y cynnydd a wnaethom, fod gennym gryn ffordd i fynd eto yng Nghymru. Rhaid i fenywod gyrraedd eu potensial; mae ar ddyfodol Cymru angen eu doniau. Yr ydym am i fenywod ddal i gymryd eu lle yng nghymdeithas Cymru, dal i chwarae rhan yng nghoridorau grym Cymru a’r Deyrnas Unedig, ennill cyflogau teg a chyfartal a magu eu plant gydag urddas.

Yn olaf, er bod menywod wedi dod ymhell, mae gennym nod ar y gorwel o hyd: dim byd mwy a dim byd llai na chydraddoldeb. Rhaid inni beidio â gorffwys nes cyflawni hynny.

Anrhydedd o’r mwyaf gennyf yw bod yn un o’r 24 menyw gyntaf i gynrychioli Cymru yn y Cynulliad a siarad yn y ddadl hon. Fodd bynnag, mae’r ffaith bod yn rhaid inni gael y ddadl hon a Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yn gyhuddiad o hanes y wlad hon, ac efallai’r byd, lle bu dynion yn tra-arglwyddiaethu.

Yr ydym yn lwcus bod 40 y cant o Aelodau’r Cynulliad yn fenywod. Fodd bynnag, 10 y cant yn unig o gynrychiolwyr Cymru yn y Senedd sydd yn fenywod. Rhaid delio, neu ailddelio â’r sefyllfa hon. Drwy Brydain, 27 y cant yn unig o’r cynrychiolwyr ar lefel cynghorau lleol sydd yn fenywod. Mae gennyf gywilydd dweud bod cynrychiolaeth y menywod yn ffigur mor isel â 5 y cant ar Ynys Môn. Mae gennym gryn ffordd i fynd.

Mae tan-gynrychiolaeth menywod mewn gwleidyddiaeth yn digwydd oherwydd y system y cyntaf i’r felin. Mae’n debyg, fel aelod o’r Democratiaid Rhyddfrydol, y buaswn yn dweud hynny. Mae’r system yn annog pleidiau lleol i ddewis dynion gwyn fel ymgeiswyr diogel. Mae’r system yn gweithio yn erbyn menywod a lleiafrifoedd ethnig. Dyna un o’r rhesymau pam bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi diwygio’r drefn bleidleisio.

Fel y gwelsom yng Nghymru, mae elfen o gyfranoldeb yn y system bleidleisio yn arwain at well cydbwysedd rhwng y rhywiau. Mae’r system gefeillio a ddefnyddiodd y Blaid Lafur hefyd wedi helpu i unioni’r cydbwysedd. Fodd bynnag, yr wyf fi’n lwcus o fod yn aelod o blaid nad oedd angen system gefeillio. Cefais fy ystyried yn berson, yn hytrach nag yn fenyw. Byddai’n ardderchog pe byddai pleidiau eraill yn mabwysiadu’r ymarfer o ystyried eu hymgeiswyr yn bobl, yn hytrach nac yn fenywod neu’n ddynion. Efallai y gallai’r Ceidwadwyr ddysgu’r wers honno.

Un o fanteision y Cynulliad yw ein bod fel arfer yn gweithio oriau gwaith arferol rhwng 9 a.m. a 5.30 p.m., er ein bod yn gwneud gwaith ychwanegol gartref. Yr ydym wedi ymwrthod â diwylliant bachgennaidd Tŷ’r Cyffredin. Mesura Tŷ’r Cyffredin ddyfalbarhad ASau ar sail eu gallu i aros yn effro yn y bar yn ddigon hir i bleidleisio yn ystod oriau man y bore. Mae Edwina a minnau wedi crybwyll y diwylliant ‘bod yno’ a’r oriau maith y disgwylir i rai pobl eu gweithio. Mae’r diwylliant presennol o uwch reolwyr yn cefnogi’r hyn a alwodd David Lloyd yn norm macho yr oriau gweithio maith. Mae’r rhain, nid yn unig yn niweidiol i fenywod sydd yn camu i lefel uwch reolwyr, cânt effaith ddychrynllyd ar fywyd teuluol dynion sydd yn rheolwyr. Dangosodd ymchwil gan y Comisiwn Cyfle Cyfartal y llynedd fod prif weithredwyr yng Nghymru yn gweithio rhwng 10 a 12 awr y dydd yn rheolaidd a’u bod yn disgwyl i eraill wneud yr un fath. Gallem ddadlau ein bod ninnau, ambell ddiwrnod, yn gweithio rhwng 10 a 12 awr, ond nid oes yn rhaid inni fod yma’n gorfforol i wneud hynny.

Mae’n rhaid cael un ai archwiliad i’r posibilrwydd o rannu swyddi a gwaith rhan-amser ar gyfer uwch swyddi neu ail-archwiliad llwyr o’n diwylliant. Nid yw’r nenfwd gwydr yn bodoli yn y sector preifat. Cyhoeddwyd gwaith ymchwil heddiw, 8 Mawrth, Diwrnod Rhyngwladol y Menywod, gan gylchgrawn Labour Research, a dengys er mai menywod yw hyd at ddwy ran o bump o’r aelodau undeb, nid oes yr un menyw yn ysgrifenydd cyffredinol ar undeb sydd â thros 7,500 o aelodau.

Dywedodd David Melding mai menywod yw dwy ran o dair o’r gofalwyr yng Nghymru. Canfu arolwg gan Crossroads Cymru mai menywod oedd 69 y cant o’r gofalwyr a gysylltai â hwy. Fel Cynulliad dylem bwyso ar y Llywodraeth i ail-edrych ar y ffordd y mae’n trin gofalwyr. Mae gennym strategaeth i ofalwyr ond rhaid i’r llywodraeth wneud llawer iawn o waith o hyd. Mae gennym ddyled fawr i’n gofalwyr. Mae llawer yn rhoi’r gorau i swyddi da i ofalu am rieni oedrannus. Unwaith y bydd y bobl y maent yn gofalu amdanynt yn marw, rhaid i’r bobl hyn ymladd i ddod yn ôl i’r gweithle. Rhaid inni ei gwneud hi’n haws i bobl ddychwelyd i’r gweithle. Ni fynnaf fod yn rhywiaethol—mae hyn yn wir am ddynion yn ogystal â menywod sydd yn ofalwyr. Anogaf y llywodraeth, ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod, i drin ein gofalwyr gyda’r parch yr haeddant.

Croesawaf y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod. Hoffwn ganolbwyntio fy sylwadau ar rôl menywod yng ngwleidyddiaeth Cymru, yn y gobaith a’r gred y bydd eu rôl yn cynyddu yn y blynyddoedd sydd i ddod. Hen bryd hefyd. Yng nghyfarfod cyntaf y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, nodwyd nad oedd y cymarebau rhyw cynyddol yn rhoi unrhyw sail inni fod yn hunanfodlon. Efallai y credwch fod hwnnw’n bwynt amlwg pan na phrin adlewyrchir y cymarebau rhyw yng nghylchoedd eraill bywyd cyhoeddus Cymru. Fodd bynnag, nid yw’n amlwg. Gwneuthum y pwynt yn y cyfarfod hwnnw bod gwneuthuriad rhyw y Cynulliad hwn, heb os, wedi digwydd i raddau helaeth yn sgîl polisi gefeillio’r Blaid Lafur yng Nghymru.

Yr wyf wedi cadw’n dawel er bod llawer o’ch cydweithwyr wedi dweud hyn. Rhaid nodi ar gyfer y cofnod heddiw bod Plaid Cymru hefyd wedi cymryd camau cadarnhaol. Ni wnaethom efeillio ond rhoesom fenywod ar frig ein holl restrau rhanbarthol. Derbyniaf bwynt Christine Humphreys y byddai’n braf pe na byddai’n rhaid bod wedi gwneud hyn, ond rhaid cofnodi hefyd ein cyfraniad ni i bresenoldeb menywod yn y Siambr hon.

Yr wyf yn croesawu unrhyw gam cadarnhaol gan Blaid Cymru. Nid wyf am ddechrau tueddiad ‘a-minnau-hefyd’. Credwch neu beidio, nid wyf yn gwneud pwynt pleidiol-wleidyddol. Fodd bynnag, y Blaid Lafur oedd yr unig un i sicrhau bod cynifer o ymgeiswyr benywaidd a gwrywaidd ar gyfer etholiadau’r Cynulliad. Prin bod yn rhaid imi ddweud fod y polisi gefeillio yn gam dadleuol. Dywedodd Christine Chapman hynny eisoes. Achosodd gryn dipyn o anghytgord ymhlith rhengoedd y Blaid Lafur. Ofer fyddai honni’n wahanol. Fe’i beirniadwyd gan yr holl bleidiau gwleidyddol eraill a chan ein pleidwyr ac, yr ymddengys, gan gyfryngau anweledig. Yr wyf yn cofio beirniadaeth hynod finiog yn y papur goleuedig arweiniol Cymraeg, The Western Mail, neu The Western Femail fel y’i gelwir heddiw ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod.

Bu’n rhaid inni wynebu cyhuddiadau o annhegwch ac anghyfiawnder, efallai y byddai arsyllydd annibynnol, os yw’r fath berson yn bod, yn credu bod hyn yn rhyfedd o gofio’r modd grotésg y mae menywod wedi cael eu tan-gynrychioli yng ngwleidyddiaeth Cymru hyd yma. Mae dros 50 y cant o’r boblogaeth yn fenywod. Dim ond 10 y cant yn unig o ASau Cymru sydd yn fenywod—pedair o fenywod sydd yn Aelodau Seneddol Cymreig allan o 40. Mae’n anhygoel ac yn warthus mai cyfanswm uchaf erioed o saith menyw sydd wedi cynrychioli seddau Seneddol Cymreig yn San Steffan. Mae gennym 22 o awdurdodau lleol unedol yng Nghymru, a dim ond dau o’r rheini sydd dan arweinyddiaeth menywod—sef dwy yn fwy nag a gafwyd yr adeg hon y llynedd.

Nid peth hawdd oedd y peirianwaith gefeillio ac yr oedd yn bell o fod yn berffaith. Achosodd lawer o dorcalon ac yr oedd yn gofyn am ddewrder ac ymroddiad egwyddorol cadarn i fwrw’r maen i’r wal. Ceir rhai agweddau ar drefniadau mewnol fy mhlaid fy hun yn ystod y flwyddyn diwethaf nad wyf yn falch ohonynt, ond mae’r penderfyniad cadarn a ddangoswyd ynghylch gefeillio yn ffynhonnell falchder bendant. Ceir llawer o Aelodau benywaidd yn y Siambr hon. Cyfaddefaf y ceir safle dim menywod ar fy llaw dde. Bron na allaf ddweud ei fod yn safle dim Tori hefyd ar hyn o bryd, heblaw am David Melding. Nid wyf yn sicr a wyf yn cyfrif David gan fy mod yn cytuno cymaint ag ef fel na all ef erioed fod yn Dori. Yr wyf yn sicr bod ei gydweithwyr yn meddwl eu bod yng Nghlwb Caerdydd a’r Sir.

Mae pymtheg o’r 28 Aelod Cynulliad Llafur yn fenywod. Mae hyn yn cymharu gyda dim ond pedair allan o 34 ASau Llafur. Mae’r rhan fwyaf o ACau Llafur yn fenywod. Nid wyf yn fy nhwyllo fy hun y byddai anghydbwysedd rhyw San Steffan wedi cael ei ailadrodd yma heb y system gefeillio. Mae’r rhan fwyaf o Gabinet y Cynulliad yn fenywod. Pe byddai rhywun wedi rhagweld hyn ychydig flynyddoedd yn ôl byddent wedi cael eu cloi mewn cell a byddent wedi taflu’r allwedd. Byddai wedi bod yn anhygoel. Pam y dylai hyn fod mor rhyfeddol? Menywod yw’r mwyafrif o’r boblogaeth. Mae’r cyflawniad yn anghyffredin o’i gymharu’n rhyngwladol ac ni welwyd ei debyg o’r blaen yng ngwleidyddiaeth Cymru a Phrydain. Ni fyddai fyth wedi digwydd heb efeillio.

Peirianwaith unwaith ac am byth oedd gefeillio i gicdanio cynrychiolaeth briodol i fenywod ym mywyd gwleidyddol Cymru—cic yw’r gair allweddol yma gan i lawer gael eu llusgo yn cicio a strancio i dderbyn ei resymeg. Hawliwyd, dro ar ôl tro, bod yn rhaid i ymgeiswyr gystadlu ar sail teilyngdod a theilyngdod yn unig, gan ensynio na allai menywod gystadlu neu byddai mwy na phedair menyw yn ASau Cymreig. Yr her yn ein diwylliant, lle mae dynion yn tra-arglwyddiaethu, yw rhoi cyfle cyfartal i fenywod i gystadlu ar sail teilyngdod a rhoi pen ar y cylch hunan-barhaus o ddisgwyliadau isel ymhlith menywod sydd yn wleidyddion drwy greu amrywiaeth o rôl-fodelau. Yn y gorffennol ni chafwyd yr un i bob pwrpas. Crybwyllodd David Margaret Thatcher. Symudaf ymlaen yn gyflym. Efallai mai hyhi yw’r rheswm pam na cheir unrhyw fenywod yn eich grŵp chi, David.

Mae gennym yn awr gyfle i greu diwylliant gwleidyddol mwy cynrychioliadol yng Nghymru lle nad yw’r rhan fwyaf o’r boblogaeth yn cael ei heithrio oherwydd rhyw. Bydd yn ymdrech galed. Bron ym mhob agwedd ar y bywyd cyhoeddus, mae menywod yn dal i gael eu gweld oherwydd eu proffil isel: mewn llywodraeth leol, cyrff a noddir gan y Cynulliad, y gwasanaeth sifil ac yn y blaen. Efallai nad ydynt yn gwbl anweledig, ond ceir diffyg presenoldeb amlwg ymhlith menywod o hyd. Ni all hyn fod yn iawn ac ni all fod yn iach. Mae gan y Cynulliad ran holl bwysig i’w chwarae, dan bwysau ei ddyletswyddau cyfle cyfartal, i unioni’r anghydbwysedd hwn.

Mae gwneuthuriad rhyw y Cynulliad yn ddechrau hanfodol. Yn y Siambr hon, yr wyf yn ymwybodol o’r gwahaniaeth amlwg y mae cynrychiolaeth gref o fenywod yn ei wneud. Dyma nodwedd amlycaf y Cynulliad. Maes o law, bydd yn dylanwadu ar bob agwedd ar fywyd Cymru. Mae cynrychiolaeth decach o fenywod yn y sefydliad hwn yn ei wneud yn fwy cynrychioliadol o’r gymdeithas yr hoffem ei gwasanaethu ac, felly, yr ydym mewn gwell sefyllfa i adlewyrchu anghenion a dyheadau’r gymdeithas honno yn ein blaenoriaethau gwleidyddol. Cymru newydd, Cymru ddemocrataidd, Cymru sydd, yn anad dim, yn cael ei chyflwyno ym mhresenoldeb amlwg menywod mewn swyddi o awdurdod.

Fel dyn, nid wyf yn teimlo dan fygythiad na than anfantais oherwydd hyn. Croesawaf yn ddiamod bod menywod yn cymryd eu cyfiawn le ochr yn ochr â dynion i lywodraethu ein gwlad. Hir oes i hynny.

Hoffwn drafod y sylwadau a glywir yn fynych am ein horiau gweithio teulu-gyfeillgar. Fel rhywun sydd yn teithio o ogledd Cymru—ac nid myfi yw’r unig un—gallaf eich sicrhau nad yw ein horiau gweithio yn deulu-gyfeillgar. Rhaid i’r rheini nad ydynt yn teithio o ogledd Cymru gofio hynny pan ânt adref o’r gwaith bob nos, pa bryd bynnag, a gweld eu teuluoedd.

Hoffwn siarad am fenywod cyffredin yng Nghymru sydd yn famau i blant bach ac sydd yn ceisio cadw swyddi cyffredin y mae’n rhaid iddynt eu gwneud i dalu biliau’r aelwyd—nid swyddi proffesiynol, cyflogau mawr mohonynt. Hoffwn grybwyll y problemau ymarferol y mae’r menywod hyn yn eu hwynebu, yn enwedig y rheini sydd yn byw mewn ardaloedd gwledig. Yn aml, nid yw pobl sydd yn byw mewn dinasoedd a threfi mawr yn gweld y gwir broblemau a wynebir gan fenywod mewn ardaloedd gwledig. Gwnaeth yr isafswm cyflog wahaniaeth aruthrol i fywydau llawer o fenywod, yn enwedig yng Nghymru, oherwydd talwyd llawer llai iddynt yng Nghymru nag yn Lloegr. Ychydig amser yn ôl, gwelwn swyddi yn cael eu hysbysebu mewn canolfannau gwaith am £1.80 a £2.00 yr awr a buaswn yn codi helynt. Yr oeddynt yno i’w gweld a dyna oedd y realiti i lawer o fenywod.

Gwnaeth yr isafswm cyflog bethau’n llawer gwell—ddim yn ddigon da, ond yn well. Er mwyn galluogi menywod gyda phlant bach i gael gafael ar waith rhaid inni wella’r mynediad at ofal plant. Fel y gŵyr mamau, a thadau i fod yn deg, yr adeg hawsaf i gael rhywun i warchod eich plant yw pan maent rhwng 0 a 5 mlwydd oed, neu nes iddynt gychwyn yr ysgol, oherwydd ânt i un lle ac aros yno nes ichi eu casglu. Mae gofal plant yng Nghymru yn dameidiog. Mae ar gael mewn ardaloedd trefol a cheir llawer o ddewis, ond mae gofal plant yn dameidiog mewn ardaloedd gwledig. Yn aml, rhaid i fenywod deithio nifer o filltiroedd i gyrraedd at eu gwarchodwr plant cyn mynd i’r gwaith. Nid yw pobl yn sylweddoli hyn. Gallent orfod teithio pump neu 10 milltir i gyrraedd y gwarchodwr cyn mynd i’r gwaith. Mae hon yn broblem wirioneddol, yn enwedig yn y gaeaf.

Hoffwn siarad am glybiau ar ôl ysgol. Yr wyf yn falch bod Jane Hutt yma, oherwydd dylem archwilio’r mater hwn a defnyddio ein hysgolion gwledig ar gyfer darpariaeth gofal plant mewn ardaloedd trefol ac yn arbennig mewn ardaloedd gwledig lle ceir problemau i gael gafael ar ofal plant. Mae clybiau ar ôl ysgol yn dod yn fwy cyffredin mewn ardaloedd gwledig. Mae o leiaf dair ysgol wledig bach yn fy ardal i wedi gwneud cais am arian cyfleoedd newydd. Ni fyddem fyth wedi rhagweld ymgymryd â hyn yn y gorffennol, gan nad oedd nawdd ar gael i wneud hynny.

Nid clybiau amser brecwast ac ar ôl ysgol yn unig y mae ar fenywod eu hangen. Rhaid cael gofal plant 52 wythnos y flwyddyn a 40 wythnos yw’r flwyddyn ysgol. Efallai fy mod wythnos ohoni ba bynnag ffordd, ond mae hyn yn eithaf cywir. Ceir, felly, fwlch o 12 wythnos, sydd yn achosi problemau gwirioneddol i fenywod.

Yr ydym yn datblygu llyfrgelloedd adnoddau ardderchog yn ein swyddfeydd a da o beth yw hynny, oherwydd mae’n golygu nad oes raid inni lusgo i lawr i’r llyfrgell yn rheolaidd. Yr wyf yn cronni adnoddau, sydd yn ardderchog. Deuthum ar draws y ddogfen hon. Arweiniad i rieni ydyw i wasanaethau i blant ym mwrdeistref sirol Wrecsam. Yr oedd gennyf ddiddordeb mewn darllen yr adran ar glybiau ar ôl ysgol. Yn ardal Wrecsam—cofiwch fy mod yn cwmpasu tair sir, ond dynodaf Wrecsam, gan mai dyna’r ardal y cyfeiria’r deunydd ati—ceir 30 o glybiau ar ôl ysgol ar hyn o bryd, mae hyn yn ardderchog. Yn awr ceir chwe chlwb ar ôl ysgol sydd yn gweithio drwy gydol gwyliau’r haf. Mae hyn yn fantais aruthrol i fenywod. Fodd bynnag, mae gennym gryn ffordd i fynd os mai chwech yn unig o’r 30 clwb sydd ar agor yn ystod y gwyliau. Mae cryn ffordd i fynd cyn y gallwn sicrhau’r ddarpariaeth honno i bobl ym mhob ardal, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig.

Mae’n werth tynnu sylw at yr hyn a ddigwyddodd gyda chlybiau ar ôl ysgol. Ar hyn o bryd, yr ydym yn caniatáu i bobl gael gafael ar nawdd drwy wneud cais. Mewn ysgolion â phlant sydd â rhieni proffesiynol, mae ganddynt y brwdfrydedd i ymgeisio am nawdd. Dylem hyrwyddo’n weithgar, drwy grwpiau rhieni a llywodraethwyr ysgol, y ffaith bod y clybiau ar ôl ysgol hyn ar gael a chan hybu law yn llaw ofal plant am 52 wythnos y flwyddyn.

Yr wyf eisiau gwneud apêl fel y gall menywod gymryd eu cyfiawn le mewn cymdeithas a chael gafael ar waith mewn ffordd y mae dynion wastad wedi gallu ei chymryd yn ganiataol. Rhaid inni edrych ar strategaeth yng Nghymru lle’r ydym yn hybu clybiau ar ôl ysgol sydd yn gweithio drwy gydol y gwyliau.

Cefais fy nghyswllt cyntaf gyda’r Comisiwn Cyfle Cyfartal yn fuan ar ôl imi adael y brifysgol. Yr oeddwn yn 21 oed ac yn chwilio am swydd. Bûm yn ddi-waith am naw mis a bu’n rhaid imi gofrestru’n ddi-waith. Hyd yn oed y dyddiau hynny, gwnaent ichi chwilio am swydd pan yr oeddech yn cofrestru’n ddi-waith neu byddent yn bygwth dileu eich budd-dâl diweithdra. Ffoniodd y ganolfan waith a dweud bod swydd ar gael fel clerc mewn garej leol. Meddyliais, ‘Digon teg, ymgeisiaf am y swydd hon’. Ffoniais y garej gan ddweud fod gennyf ddiddordeb a bod y ganolfan waith wedi rhoi’r enw a’r rhif ffôn imi. Dywedwyd wrthyf fod popeth yn dda ond eu bod yn chwilio am fenyw.

Archwiliais ymhellach i hyn a siarad gyda’r ganolfan waith, a thybiais mai’r rheswm pam eu bod eisiau menyw oedd oherwydd y teimlent y gallent dalu llai iddi, manteisio mwy arni a gwneud iddi weithio oriau hwy na dyn. Yn naturiol, cwynais i’r Comisiwn Cyfle Cyfartal, oherwydd yr oeddwn yn bengaled y dyddiau hynny hefyd. Oddeutu naw mis yn ddiweddarach ffoniodd y garej yn ôl a chynnig cyfweliad imi, ond erbyn hynny yr oedd gennyf swydd arall.

Ceid problemau yn 1981 ac mae’r problemau hynny yn dal i fodoli heddiw. Mae’n ymwneud ag agwedd a sut y mae pobl yn ystyried cyflogaeth a gweithwyr. Teimla llawer o gyflogwyr y cânt rwydd hynt i wneud pethau gyda menywod na fyddai dynion yn eu goddef. Credant hefyd, yn gwbl anghywir, mai dynion yw’r prif enillwyr cyflog a’u bod, felly, yn haeddu cyflog mwy. Nid yw hyn yn iawn. Dylid talu’r un cyflog i ddynion a menywod am wneud yr un gwaith.

Mae problemau yn bodoli ar frig ac ar waelod y gweithlu. Crybwyllodd Christine Humphreys eisoes bod llawer o uwch reolwyr yn gweithio oriau maith a pha mor niweidiol y gall hynny fod i fywyd y teulu. Mae hynny’n wir. Mae’n bendant yn wir, er ein bod yn gweithio oriau teulu-gyfeillgar, mae’r gofynion sydd ar ein hamser y tu allan i’r Cynulliad hwn cyn drymed ac mor niweidiol i fywyd y teulu ag y mae’r gofynion a roddir ar uwch reolwyr neu brif weithredwyr.

Mae siaradwyr llawer mwy huawdl ar y pwnc hwn wedi disgrifio sut y gallem fynd i’r afael â’r anghydraddoldebau hyn. Ymddengys mai addysg yw’r allwedd i newid ffordd pobl o feddwl ac o ymateb mewn sefyllfaoedd penodol, yn enwedig pan gynhaliant gyfweliadau swyddi neu phan ystyriant gyflogi pobl mewn swydd benodol.

Rhaid inni ystyried sut yr ydym yn addysgu plant a’r cyfeiriad meddwl a gyflëir i blant yn yr ysgol, fel y gallwn sicrhau mai pobl yn unig a welant, nid dynion a menywod fel grwpiau ar wahân. Yn y pen draw, y ffurf fwyaf cyffredin a niweidiol ar wahaniaethu yw gwahaniaethu economaidd. Pe baem yn sicrhau cydraddoldeb economaidd i bawb, beth bynnag y bo’u rhyw neu’u hil, yna byddem wedi cymryd cam mawr ymlaen. Fel enghreifftiau mae gennym y Cynulliad a digwyddiadau heddiw, gyda phrynhawn cyfan wedi ei neilltuo i drafod y materion hyn a The Western Femail yn dod drwy’r drws y bore hwn yn hytrach na The Western Mail. Mae gennym hefyd ddigwyddiadau eraill lle tynnwn sylw at wahaniaethu ac anghydraddoldeb o’r math hwn. Yr wyf yn gobeithio y bydd hyn yn dechrau newid agweddau ac yn dysgu pobl na ddylent drin eraill yn wahanol oherwydd eu lliw neu’u rhyw, ond y dylid eu trin yn gyfartal bob amser.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i gymryd rhan yn nadl gyntaf Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yn y Cynulliad. Yr ydym wedi canolbwyntio ar y rolau y mae menywod yn eu chwarae yn ein cymdeithas heddiw. Rhoddaf un enghraifft ymarferol o’r hyn sydd yn digwydd y tu allan i adeilad y Cynulliad hwn tra’n bod yn trafod y mater. Bydd y rheini ohonoch, a ŵyr am fy mywyd cyn imi ddod yn Aelod o’r Cynulliad, yn gwybod fy mod wedi cael cryn dipyn o gysylltiad gyda Gwasanaeth Tân Gogledd Cymru; sef fy nghyflogwr am oddeutu 20 mlynedd. Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod y mae’n cynnal dydd agored ar Ynys Môn i geisio annog menywod i fod yn ymladdwyr tân yn ei orsafoedd tân cymunedol. Ni fuaswn fyth yn meddwl y byddai hynny’n digwydd. Bydd y rheini ohonoch a oedd yn fy adnabod cyn dod i’r Cynulliad yn gwybod fy mod wedi treulio oddeutu 20 mlynedd mewn gwasanaeth tân ac undeb llafur, lle’r oedd dynion yn tra-arglwyddiaethu, yn ceisio darbwyllo’r sefydliadau hynny bod ymladdwyr tân benywaidd yn bodoli ac y gallai menywod ddiffodd tân fel y gallai dynion. Gwelwyd peth cynnydd, ond ni ddatryswyd y broblem yng ngogledd Cymru, i’r pwynt yn awr ein bod wedi clywed y ceir problemau recriwtio yng ngogledd Cymru gydag ymladdwyr tân sydd yn aros yn eu swyddi.

Ni wn a wyddai’r gwasanaeth tân ei bod hi’n Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod pan ddewisodd ddyddiad y digwyddiad, ond rhoddaf glod iddo er mwyn bod yn gadarnhaol a’i annog i gynnal digwyddiadau o’r fath eto. Fel rhywun sydd wedi taflu llawer o frics at y gwasanaeth tân am ei dra-arglwyddiaeth wryw, heddiw, rhaid imi roi iddo dusw o flodau am gymryd camau cadarnhaol i annog menywod i’r hyn a welwyd, yn draddodiadol, yn broffesiwn i ddynion yn bennaf. Edrychaf ymlaen at weld y cynllun hwn yn parhau ac at weld cynlluniau tebyg mewn proffesiynau a gwasanaethau tân eraill lle nad oes, yn anffodus, gynrychiolaeth deg o fenywod, ac i weld y prif swyddog tân benywaidd cyntaf yng ngogledd Cymru.

Mae heddiw yn ddiwrnod da i wneud datganiad cadarnhaol am fod yn fenyw yng Nghymru yn y Cynulliad newydd ac ar ddechrau mileniwm newydd. Cyplyswch hyn gyda’r cysyniad o ymestyn allan at fenywod mewn gwledydd eraill a chewch ymdeimlad o chwaeroliaeth ryngwladol. Mae’r ffaith nad yw diddordebau menywod wedi’u cyfyngu i faterion menywod yn fater pwysig. Ddydd Sadwrn diwethaf, tra bod ein tîm rhyngwladol yn brwydro ar ei lwyfan cenedlaethol, meddyliais faint o’r chwiorydd hynny a oedd, fel myfi, wedi’u heithrio’n llwyr o’r profiad hwnnw, heb deledu digidol a heb fod yn tanysgrifio i Sky. I lawer o’r dilynwyr golygai hyn eu bod yn methu’r gêm yn gyfan gwbl. Mae allgáu cymdeithasol yn taenu ei rwyd ym mhell ac yn dal mwy o fenywod nag o ddynion. Gadawyd menywod sydd yn ddilynwyr rygbi yn anghyfartal allan o’r gêm.

Bydd trafodaeth am anghydraddoldebau rhyw yn aml yn canolbwyntio ar fenyw broffesiynol sydd yn methu â chyflawni ei photensial ac sydd yn taro’r nenfwd gwydr tra dyrchefir ei chydweithwyr gwrywaidd llai eu gallu. Caiff ei hallgáu o Glwb Caerdydd a’r Sir gan ei bod yn fenyw. Fodd bynnag, hoffwn ystyried anawsterau menywod cyffredin, na fyddai eisiau bod yn aelod o unrhyw glwb yng Nghaerdydd, waeth ba mor hyfryd yw’r gwaith celf, ond sydd yn wynebu gwahaniaethu yn eu cymunedau. Pwy a fyddai’n condemnio hynny, tybed? Dylem ni wneud.

Er enghraifft, mae clwb ger fy nghartref yn derbyn aelodau benywaidd am 50 ceiniog y flwyddyn. Mae aelodaeth i ddynion yn £3.50. Nid yw menywod dan yr argraff eu bod yn cael unrhyw fantais oherwydd mae amodau ynghlwm wrth aelodaeth i fenywod. Ni chaiff menywod bleidleisio, sefyll i fod yn aelod o’r pwyllgor, mynd i’r cyfarfod cyffredinol blynyddol na llofnodi unrhyw westeion i mewn, ac nid ydynt yn gysylltiedig ag unrhyw glybiau eraill. Mae hyn yn gwahaniaethu yn erbyn menywod yn eu cymunedau bob dydd. Mae’n ddrwg gennyf Val, ond clwb Llafur yw hwn. Gwn nad yw’n rhan o’r Blaid Lafur, ond mae hyn yn ymarfer cyffredin mewn clybiau cymdeithasol a chlybiau dynion gwaith, fel a nodwyd yn The Western Mail heddiw.

I godi calon Jocelyn, dywedaf wrthi am Glwb Cymdeithasol Penylan, sef y clwb cymdeithasol mwyaf yn fy etholaeth; ddoe pleidleisiodd i ganiatáu i fenywod ddod i mewn fel aelodau llawn.

Mae hynny’n galonogol. Dadleuwn y byddai meithrinfa ar gyfer ymwelwyr i’r Cynulliad yn beth da. Dadleuwn yn aml bod diffyg cyfleusterau gofal plant yn effeithio ar allu menywod i weithio a dianc oddi wrth y tlodi sydd yn llenwi eu bywydau. Nid yw’r syniad o sicrhau bod gofal plant ar gael am 5 o’r gloch y bore neu yn ystod shifft nos yn syniad realistig iawn. Pwy sydd eisiau codi eu plant o’u gwelyau am 4.30 a.m. er mwyn cyrraedd y ffatri mewn pryd? Ni fuaswn i. I lawer o fenywod Cymru, mae codi allan o’r seler yn fater llawer mwy na mynd drwy’r nenfwd gwydr.

Ar ôl trafod tynged menywod cyffredin, rhaid imi gyfaddef fy mod wastad wedi mwynhau bod yn un, yn enwedig yn awr fy mod yn 40 mlwydd oed. Bûm yn edrych ymlaen at y pen-blwydd hwn ers amser maith. Mae bod yn fenyw aeddfed o ran blynyddoedd yn helpu i bobl eich cymryd o ddifrif fel bod yr ymennydd yn cael sylw cyn nodweddion eraill. Mae cael eich cymryd o ddifrif yn magu hyder. Nid oes ots gennyf gyfaddef mai dim ond dros y blynyddoedd diwethaf yr wyf wedi gallu magu’r hyder i gyflawni’r rôl hon ynghyd â’r ddealltwriaeth mai ychydig sydd gennych i’w golli o gymryd risg. Rhaid ichi geisio llwyddo, hyd yn oed os nad oes sicrwydd y gwnewch lwyddo a rhaid ichi dderbyn y llwyddiant pan ddaw—dyna sut y mae dynion yn ymddwyn. Cefais fy nghymhelliant yn sgîl cael plentyn ag anghenion addysgol arbennig. Cefais fy ysbrydoli gan y fenyw a’m helpodd i gael y ddarpariaeth yr oedd arno ei hangen. Nid oes ots gennyf ddweud bod Val Feld mor debyg iddi fel bod fy nghred mewn chwaeroliaeth yn awr wedi’i adfer yn llwyr, er iddo gael ei ysgwyd braidd gan ymweliad Ann Widdecombe â Chasnewydd yn ddiweddar. Yr wyf yn falch o weld nad yw hi’n siarad ar ran Ceidwadwyr Cymru heddiw oherwydd beiai droseddau cynyddol a chamddefnyddio cyffuriau ar famau sengl. Dywedodd fod gan eu plant ormod o ewythrod—yr hyn a olygai oedd fod gan famau di-briod ormod o gariadon. Nid yw atgyfnerthu’r hen stereoteip hwn o unrhyw help i fenywod. Nid wyf yn hoffi gwneud sylwadau personol, ond gwnaf eithriad yn achos Miss Widdecombe, oherwydd ei bod hi i fudiad y menywod yr hyn yw Dafydd Elis-Thomas i ‘Man at C&A’—dim byd o gwbl.

A oedd David yn awgrymu bod Ann Widdecombe yn siopa yn C&A?

Mae sôn am Miss Widdecombe yn fy atgoffa o dair mam sengl a ofynnodd am fy nghymorth yr wythnos diwethaf. Ni fydd Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yn golygu llawer iddynt hwy. Ys gwn i faint o fenywod a wyddai ei bod yn ddiwrnod crempog ddoe ond na wyddant ei bod yn Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod heddiw. Mae un yn byw mewn fflat llawr cyntaf gyda’i thair merch, i gyd o dan bedair blwydd oed. Aeth i ddyled gyda’i rhent am nad yw wedi talu ei threth ddŵr, gan fod cynghorau’n cyfrif hynny fel rhent yn aml. Ni all symud nes y bydd wedi dod o hyd i £150. Dyna’r rheol ac nid oes dim y gall hi ei wneud. Mae’r fflat mewn cyflwr gwael, yn llaith ac â phroblemau anwedd—gwelir y llwydni du cyfarwydd hwnnw, tebyg i barddu, ar y waliau, sydd yn codi i’r awyr ac yn cael ei anadlu i mewn i ysgyfaint bach. Pan aiff ei merched i’r ysgol, sut y gallant gystadlu pan nad oes ganddynt ardd hyd yn oed i gicio pêl ynddi? Bydd ganddynt broblemau anadlu a bydd gan eu mam gywilydd bob tro y bydd ymwelydd yn galw.

Mam i bedair sydd wedi ysgaru yw’r ail. Mae angen help arni gan fod ei phlentyn ieuengaf bellach yn gwrthod mynd i’r ysgol. Am flynyddoedd, dywedwyd wrthi fod y plentyn yn cael problemau yn yr ysgol am ei bod yn gweld eisiau ei thad. Mewn gwirionedd, cafwyd bod y ferch yn ddyslecsig, epileptig ac yn dioddef o anhwylder diffyg canolbwyntio ac erbyn hyn mae wedi datblygu problemau ymddygiad. Ni chymerwyd y fenyw o ddifrif.

Merch o’m pentref i yw’r olaf. Mae’n rhentu tŷ, mae ganddi faban ifanc ac mae’n ei chynnal ei hun drwy weithio mewn bar. Mae’r system wresogi yn aneffeithiol ac mae’n costio tua £50 yr wythnos i gadw’r tŷ yn ddigon cynnes. Ni all fynd ati i chwilio am well cartref. Nid yw’n ennill digon, felly rhaid iddi ddygymod. Ni ellir gorfodi’r landlord i fuddsoddi yn yr eiddo. Gall un ai dalu neu fod yn oer.

Mae’r menywod hyn i gyd yn ymrafael â’u problemau’u hunain wrth fagu plant. A allwn ni wneud rhywbeth dros y mamau hyn? Nid yw bod yn fam sengl yn fwy parhaol mewn unrhyw ffordd na dedwyddwch priodasol. A allwn ni wneud rhywbeth am y rheolau sydd yn cadw teuluoedd yn gaeth mewn fflatiau? A allwn ni helpu menywod i gael eu cymryd o ddifrif? A allwn ni yn y Cynulliad ddefnyddio dychymyg wrth ymdrin â stoc tai gwael?

Y flwyddyn nesaf cawn ddadl arall a byddwn yn edrych yn ôl ar y ffordd y mae menywod wedi dod yn eu blaenau yng Nghymru. Efallai y bydd gennym greche yn y Cynulliad. Efallai y bydd Clwb Caerdydd a’r Sir yn derbyn menywod neu’n rhoi’r peintiadau’n ôl i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru. Efallai y bydd mwy o fenywod yn benaethiaid cwangos ac awdurdodau lleol. Pa wahaniaeth fydd yna i’r tair menyw gyffredin y soniais i amdanynt? Mae’r menywod hyn yn troi at y Cynulliad am help. Gobeithiaf y flwyddyn nesaf y byddant yn gallu ymuno â ni wrth inni ddathlu.

Yr wyf wrth fy modd fod y ddadl hon yn digwydd. Mae hon yn garreg filltir i’r rheini ohonom sydd wedi gweithio dros flynyddoedd lawer. Gwych yw gweld cynifer o chwiorydd yn eistedd ar y fainc flaen ac yn y gadair fawr a chynifer o fenywod yn Aelodau o’r Cynulliad. Da o beth hefyd yw gwybod bod cynifer o ddynion yn eistedd drwy hyn ac yn ein cefnogi ar y crwsâd hwn. Yr wyf ychydig yn siomedig oherwydd bu’n rhaid imi fynd allan am ychydig i siarad â’r hogiau o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yr oedd Alun Cairns yn anesmwytho’n arw ein bod yn aros allan gyhyd gan nad oedd am fethu’r ddadl, ond mae’n rhaid bod rhywbeth wedi hawlio’i sylw neu efallai ei fod yn drachtio coffi fel y cyhuddwyd eraill o’i wneud yn flaenorol.

Mae’r newidiadau a wnaethpwyd gennym o bwys enfawr ond cytunaf gyda Jocelyn mai’r hyn sydd yn bwysig yw’r hyn a wnawn ni, fel menywod, a’r dynion sydd yn cefnogi’r un gwerthoedd â ni, â’r safleoedd yr ydym ynddynt. Mae cael menywod yn rhan o benderfyniadau yn gwneud gwahaniaeth o ran y cyfleoedd i lunio polisïau a fydd yn newid pethau i fenywod sydd yn dal i dreulio llawer o’u bywydau mewn tlodi, yn ceisio dal dwy neu dair swydd ac yn ymdopi ag argyfyngau a dramâu teuluol. Mae hynny’n digwydd nid yn unig yn y wlad hon ond ar draws y byd. I ba raddau y gallwn newid meddylfryd wrth lunio polisïau a phenderfyniadau ac i ba raddau y gallwn gyflwyno ystod ehangach o brofiad a dealltwriaeth, ac ymwybyddiaeth ehangach o flaenoriaethau a fydd yn gwneud y gwahaniaeth i a yw anghenion menywod y siaradoch amdanynt, Jocelyn, yn cael eu diwallu ymhen blwyddyn neu ddwy.

Nid oes amheuaeth bod profiad menywod o fywyd yn wahanol i brofiad dynion. Credais hynny ers blynyddoedd, ac fe’i hatgyfnerthwyd gan fy mhrofiad dros y naw mis diwethaf. Nid nad oes gan fenywod lawer o bynciau y maent yn teimlo yr un mor gryf yn eu cylch mohono, ond fod gennym flaenoriaethau gwahanol, disgwyliadau gwahanol a dyheadau gwahanol. Nid yw llunio polisïau a gwneud penderfyniadau’n effeithiol onid yw’n rhoi sylw i’r holl ystyriaethau hyn. Dyna pam yr wyf ar grwsâd personol ynghylch Clwb Caerdydd a’r Sir. Yr oedd yn lle a âi ar drywydd y dynion a wnai’r penderfyniadau yng Nghymru, gan eu galluogi tu ôl i ddrysau caeëdig i rwydweithio, trafod, cynllunio a datblygu eu syniadaeth. Nid yw’n iawn a dylai’r broses fod yn agored.

Dylem fynd i’r afael â llu o faterion, ac mae’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u crybwyll. Mewn addysg, mae gennym gyfleoedd newydd y cwricwlwm addysg bersonol a chymdeithasol, y bydd Rosemary Butler yn ei ddefnyddio i hybu cydraddoldeb. Rhaid inni roi sylw i ddyheadau merched, sydd yn dal yn isel ac yn ystrydebol. Mae angen rhoi sylw i anghenion gofal plant, a hefyd y trais beunyddiol gwirioneddol a brofir gan fenywod yn eu cartrefi ac ar ein strydoedd. Mae cyflogau isel a thlodi yn broblemau sydd yn arwain yn aml at sefyllfa lle nad oes gan fenywod ddigon o arian i’w fuddsoddi mewn cynlluniau pensiwn, sydd yn golygu eu bod yn treulio blynyddoedd eu henaint mewn cryn dlodi. Os ydym i fynd i’r afael â’r materion hyn rhaid inni wneud y broses llunio penderfyniadau yn fwy agored, a bydd y cymal hwn yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998 yn caniatáu inni wneud hynny. Bydd Edwina Hart, yn ei rôl newydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn cadw golwg ar sut mae pethau’n mynd, fel y gall ddefnyddio’r cymal i roi ei ddannedd yn y gwaith o yrru cydraddoldeb ymlaen a chanfod ymhle y mae anghydraddoldeb yn bodoli.

Mae gennyf ddogfen ar y cyd gan y Cynulliad a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru sydd yn ymgynghori ynghylch casglu data, rheoli a gwella’r ystadegau ar wasanaethau llywodraeth leol, ac ynghylch gweithgareddau yng Nghymru ac sydd yn gwahodd barn pobl ar gyfres o gynigion. Gwyddom fod y gwasanaethau hyn yn effeithio’n feunyddiol ar fenywod, ac mai’r rhain fydd yn dweud wrthym a ydym yn llwyddo i gael cydraddoldeb ymysg trwch y boblogaeth. O’r 11 aelod ar y pwyllgor llywio, prin fod angen imi ddweud wrthych, nad oes ond un menyw. Ni allwn ganiatáu i hyn barhau. Rhaid inni gael gwared ag enghreifftiau o’r fath. Ni fydd hyn yn cyflawni’r math cytbwys o lunio polisïau sydd ei angen arnom os ydym i gyflawni ein hamcanion cyffredinol. Mae’n anodd oherwydd dyma sut y bu pethau erioed. Rhaid inni ganfod ffyrdd o gwestiynu a herio mwy o’r materion hyn.

Mae’n bryd i’r Cynulliad ailystyried penodiadau cyhoeddus. Pan ddaeth Llafur i Lywodraeth yn 1997, gwnaethpwyd ymdrech i geisio penodi menywod i’r swyddi hyn. Mae’r Cynulliad yn gwneud 569 o benodiadau cyhoeddus y flwyddyn. Yr ydym wedi cymryd camau breision ymlaen ers yr hen ddyddiau. Nid wyf am ladd gormod ar y Torïaid, ond gwn iddynt ddechrau mynd yn anesmwyth ynglŷn â hyn yn eu blynyddoedd olaf. Pan ddaeth cyfnod y Torïaid mewn grym i ben, yr oedd menywod mewn 23 y cant o benodiadau cyhoeddus. Fodd bynnag, nid oedd menyw yn gadeirydd ar unrhyw gorff cyhoeddus o bwys. Yn ystod blynyddoedd cyntaf y Llywodraeth Lafur hon mewn grym, cododd y ffigur i 35 y cant. Mae targed Ron Davies i’r hen Swyddfa Gymreig o gyrraedd 36 y cant erbyn 2002 o fewn cyrraedd.

Rhywbeth i’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal fynd i’r afael ag ef yw hwn. Targed Swyddfa’r Cabinet yw cynrychiolaeth hafal o blith menywod a dynion ar gyrff cyhoeddus erbyn 2002. Mae gan lawer o wledydd Ewrop gan gynnwys Iwerddon a’r Eidal bolisi o gynrychiolaeth gydradd. Nid dim ond yr egwyddor o gynnwys menywod sydd dan sylw. Mae’n golygu cynnwys menywod sydd â phrofiad beunyddiol o bolisïau cyhoeddus. Mae’n golygu cynnwys menywod iau, menywod hŷn, menywod du a hefyd amrywiaeth ehangach o ddynion. Gallwn wedyn wella ein proses llunio penderfyniadau.

Mae’n bryd yn awr inni edrych ar lywodraeth leol yn y cyfnod cyn y set nesaf o etholiadau llywodraeth leol. Mae pethau wedi gwella ond rhaid inni fynd i’r afael â’r broblem o ddiffyg cynrychiolaeth ddramatig o blith menywod mewn llywodraeth leol. O’r ddwy fenyw sydd yn arweinyddion mae un ohonynt yma yn y Cynulliad. Ni chredaf i’r nifer fod yn uwch na thair erioed. Mae hynny’n cynnwys Sue Essex. Yr wyf yn cofio cynnig o blaid gweithio ar hyn ar yr agenda foderneiddio beth amser yn ôl. Gallai dynion a menywod gydweithio ar draws y pleidiau i ddatblygu rhaglen i annog llywodraeth leol a’n pleidiau gwleidyddol i fod â pheirianweithiau a fydd yn sicrhau y byddwn yn gwella ar y 24 y cant o fenywod yn cynrychioli ac yn rhedeg ein hawdurdodau lleol pan gynhelir yr etholiadau llywodraeth leol nesaf. Mae cynrychiolaeth deg yn gwneud gwahaniaeth i’r blaenoriaethau, y polisïau a’r difrifoldeb sydd ei angen i ddelio â materion fel gofal plant a thrais yn erbyn menywod.

Mae’n bwysig hefyd o ran newid yr hinsawdd wrth wneud penderfyniadau, a’r ffordd yr ydym yn gweithredu, yn wleidyddol ac ar lefelau uchel. Mae’n ein galluogi i ymdrin â rhai o’r materion a godwyd gan Dai ynglŷn ag oriau hir. Mae’n ein galluogi hefyd i ddelio â rhai o’r ystyriaethau ynglŷn â diwylliant macho, garw gwleidyddiaeth. Os ydym i gael cydraddoldeb gwirioneddol, ni ddylai menywod orfod ymddwyn fel dynion i lwyddo a chyrraedd y brig, a rhaid iddynt beidio â gwneud hynny. Rhaid inni sefydlu ffordd o sicrhau tegwch a chynwysoldeb gwirioneddol drwy werthfawrogi a meithrin y gwahaniaethau a’r amrywiaeth rhwng menywod a dynion a’r bobl yn ein cymuned tra’n adeiladu’n gadarn ar egwyddor cydraddoldeb.

Yr wyf wrth fy modd i gyfrannu at y ddadl hon heddiw. Rhaid inni gydnabod ei bod yn anodd dychmygu hyn yn digwydd mewn llawer o’r sefydliadau gwleidyddol eraill a ddylai ein cynrychioli. Dylem dderbyn hyn fel arwydd bod cael màs critigol o fenywod yn Aelodau eisoes yn gwneud gwahaniaeth nid yn unig i’r ddadl hon ond i lawer o agweddau o’n gwaith. Mae nifer o siaradwyr wedi crybwyll hefyd ei bod yn werth cofio nad drwy ddamwain y cafwyd y màs critigol hwn. Cymerwyd camau cadarnhaol a dadleuol gan ddwy o’r prif bleidiau gwleidyddol a gynrychiolir yn y Siambr hon i sicrhau’r gynrychiolaeth hon ac ymfalchïaf yn rôl fy mhlaid i yn hynny. Dywedaf wrth Richard Edwards nad yw Plaid Cymru erioed wedi condemnio proses gefeillio’r Blaid Lafur. Os yw Richard yn gwybod am unrhyw aelod o’m plaid sydd wedi gwneud hynny erioed byddwn yn ddiolchgar pe bai’n rhoi enw, safle a rhif imi oherwydd, fel cyfarwyddwr cyfle cyfartal y blaid, byddaf yn eu disgyblu.

Diolch ichi am yr wybodaeth ac am fy ngoleuo, Helen Mary. Fodd bynnag, adeg yr etholiad, beirniadwyd polisi gefeillio Llafur gan y Blaid.

Rhowch imi enwau, dyddiadau, cyhoeddiadau ac unigolion, a byddaf yn delio â hwy.

Byddaf yn edrych yn fy ffeil ar y wasg.

Fe fetiaf £5 i apêl Mozambique na allwch roi’r manylion hyn imi.

Ydych chi’n derbyn y fet, Richard?

Wrth gwrs ei fod.

Yr oeddwn wedi bwriadu defnyddio rhan helaeth o’m haraith i ddathlu, oherwydd dylem ddathlu. Yr oeddwn am ganolbwyntio ar gyfraniad rhai o ffigyrau benywaidd amlwg hanes Cymru, gan amlygu rôl menywod fel Buddug—neu Boudicca neu Boadicea—a roddodd heibio bolisi cymodi ei gŵr ac y bu bron iddi lwyddo i yrru’r goresgynwyr Rhufeinig o Brydain; Gwenllian, y gellid dadlau i’w harweinyddiaeth tra’n amddiffyn ddal y Normaniaid yn ôl o orllewin Cymru am 30 mlynedd ac, yn fwy diweddar, Ferched Rebecca. A ydym o ddifrif yn credu’r storïau am fechgyn mewn dillad merched? Yr wyf yn argyhoeddedig fod menywod yn y torfeydd hynny. Fodd bynnag, wrth ddathlu, caf fy nenu fwyfwy i dynnu sylw at gyfraniadau neilltuol cynifer o fenywod a elwir yn fenywod cyffredin. Yr wyf wedi adnabod ac wedi gweithio gyda llawer ohonynt dros yr 20 mlynedd diwethaf. Nid yw enwau’r menywod hyn wedi’u cofnodi bob amser, ond hebddynt, byddai’r gymuned Gymreig yn llawer tlotach.

Dechreuaf gyda’m mam-gu Gymraeg. Fel cannoedd o filoedd o fenywod yn nyddiau du’r 1920au a’r 1930au, cadwodd ei theulu a’r gymuned ynghyd er gwaethaf pob rhwystr. Safodd yng nghefn y ciw bwyd yn streic 1926 am fod ei gŵr yn swyddog undeb ac nad oedd am gael ei gweld fel rhywun breintiedig. Cuddiodd esgidiau rygbi fy nhad fel y byddai’n gweithio tuag at ei arholiad matric. Nid oedd ef yn hapus ar y pryd ond enillodd hynny le iddo yn y brifysgol. Fel cynifer o fenywod eraill yn y cymunedau hynny, gweithiai fy mam-gu yn ddiflino bob amser dros eraill drwy’r capel a chyrff fel Urdd Gydweithredol y Menywod. Prin oedd y menywod o’r fath a ddeuai i’r amlwg mewn bywyd cyhoeddus ar y pryd, ond hebddynt, byddai eu cymunedau wedi mynd ar chwâl.

Rhaid inni hefyd gofio am y menywod a fu’n rhan o’r frwydr i achub a hyrwyddo’r iaith Gymraeg, o ymgyrchwyr Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, gan gynnwys llawer o fenywod ifanc a garcharwyd am anufudd-dod sifil dros yr achos y credent ynddo, i’r miloedd o wirfoddolwyr gyda chyrff fel Mudiad Ysgolion Meithrin. Rhoddant flynyddoedd o’u bywydau i rannu trysor yr iaith Gymraeg a’n diwylliant gyda degau o filoedd o blant, llawer ohonynt yn dod o gartrefi di-Gymraeg.

A ydych yn ymwybodol fod aelod benywaidd o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg yn un o’r bobl a dorrodd i mewn i swyddfeydd y Ceidwadwyr ym Mynwy tua degawd yn ôl, gan achosi trallod mawr i fenyw a weithiai yno? Ers hynny, ni chafwyd ymddiheuriad gan y grŵp hwnnw ac nid yw wedi ymwrthod â gweithredu’n anghyfreithlon. A ydych yn condemnio’i weithredoedd ac yn cydnabod iddo achosi llawer o drallod i aelod benywaidd o’r staff, nad yw byth wedi dod dros y peth yn iawn?

Yr wyf yn siŵr y byddai’n ddrwg gan unrhyw aelod o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg glywed fod ei weithredoedd ef neu hi wedi achosi trallod i unigolyn. Serch hynny, ar y pryd, teimlai aelodau’r corff hwnnw nad oedd ganddynt ddewis arall. O gofio polisïau llywodraethau olynol, a bod yn onest, David, nid oedd ganddynt ddewis arall. Yn anffodus, mewn ymrafael, mae pobl weithiau’n cael eu brifo. Fodd bynnag, ni fyddem byth am i unigolion gael eu brifo.

Symudaf oddi wrth Mudiad Ysgolion Meithrin at rengoedd cadarn Merched y Wawr. Byddwn mewn trwbl pe na bawn yn sôn am aelodau’r corff hwnnw. Yn y 1960au, yr oedd yr iaith Gymraeg yn marw ar ei thraed a chyfrannodd y menywod yn aruthrol tuag at ei gryfder cynyddol heddiw.

Yn y 1980au, dysgodd llawer ohonom wersi na wnawn fyth eu hanghofio, yn gweithio yn streic y glowyr, a streic y chwareli flwyddyn yn ddiweddarach, ochr yn ochr â menywod a ddangosodd gadernid a dewrder neilltuol yn amddiffyn eu teuluoedd a’u cymunedau. Er mai colli wnaeth streic y glowyr, ni threchwyd y menywod. Aeth llawer ohonynt â’r sgiliau a’r ymdeimlad o rym a gawsant o’u gwaith yn ystod y streic i mewn i ystod o weithgareddau cymunedol a adfywiodd y cymunedau hynny gan, yn llythrennol, gadw rhai ohonynt yn fyw.

Mae cynifer o fenywod eraill y gallem sôn amdanynt, er enghraifft y rheini a gerddodd o Gymru i Gomin Greenham. Beth bynnag a ddywed unrhywun—ac nid wyf yn derbyn ymyriadau Torïaidd, felly peidiwch â chodi, David—taflegrau cruise yw’r unig arfau niwclear a roddwyd ar y domen cyn diwedd eu hoes. Y menywod a fu’n ymgyrchu oedd i gyfrif am hynny. Gallem sôn am gannoedd o filoedd o ferched eraill.

Mae’r menywod y bûm yn gweithio gyda hwy yn fy swydd gyda Chomisiwn Cyfle Cyfartal Cymru yn chwarae rôl hanfodol bwysig mewn amrywiaeth o gyrff gwirfoddol, yn enwedig cyrff menywod du a lleiafrifoedd ethnig, ac yn y sectorau cyhoeddus a phreifat. Ni allem ymdopi hebddynt. Yr wyf yn falch i weld cydweithwyr o’r dyddiau hynny yn yr oriel gyhoeddus. Fel y dywed y cynnig, bydd y Cynulliad yn parhau i weithio mewn partneriaeth â hwy.

Ar nodyn personol, manteisiaf ar y cyfle hwn i ddiolch i’r menywod a roddodd imi anogaeth a chefnogaeth yn fy mywyd gwleidyddol. Yr wyf yn sicr bod gan aelodau sydd yn fenywod un neu ddau o bobl a’n cadwodd i fynd pan oedd pethau’n galed. Yr wyf am sôn yn arbennig am Jocelyn Davies a Janet Davies. Yr ydym wedi adnabod ein gilydd ac wedi gweithio gyda’n gilydd am tua 20 mlynedd a bu adegau pan na fyddwn byth wedi dal ati mewn unrhyw blaid wleidyddol—nid hyd yn oed Blaid Cymru—The Party of Wales—heb Jocelyn a Janet. Ar nodyn personol arall, cyfeiriaf at Val Feld. Dyma fenyw, bedair blynedd yn ôl, a gyflogodd rywun a oedd, fel y gwyddai, nid yn unig yn rhiant sengl a oedd newydd roi genedigaeth, ond a oedd hefyd yn genedlaetholwraig Gymreig frwd. Diolchaf i Val am y cyfleoedd a roddodd imi a’r hyn a ddysgodd imi tra’r oeddwn yn gweithio i’r Comisiwn Cyfle Cyfartal.

Mae gennym lawer i’w ddathlu heddiw, a chredaf y dylem dynnu sylw at hynny. Fodd bynnag, cyn y gallwn ddweud inni gyflawni dim byd tebyg i gydraddoldeb rhwng y ddau ryw, mae llawer mwy y mae angen inni ei wneud. Mae profiad menywod cyffredin yn eu bywydau bob bydd yn dal yn rhy aml i fod yn un o frwydr a gwahaniaethu ar gam, a rhaid inni gadw mewn cof bob amser yr hyn a ddywedwyd heddiw gan Jocelyn, Karen ac eraill. Yn aml, ni all menywod wneud gwaith cyflogedig gan nad oes gofal plant y gallwn ymddiried ynddo neu sydd yn diwallu ein hanghenion teuluol, neu nad yw yn yr iaith o’n dewis neu, uwchlaw popeth, na allwn ei fforddio. Pan fyddwn yn gweithio, yn rhy aml mae’n rhan-amser, am gyflog isel ac o statws isel, ac yr ydym yn dal i ddioddef aflonyddwch rhywiol yn y gwaith, a threisio a cham-drin treisiol yn ein cartrefi ein hunain.

Erbyn dadl Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yn y Cynulliad y flwyddyn nesaf rhaid inni fod wedi gwneud rhywbeth am hyn, ac yr wyf yn hyderus y byddwn wedi gwneud hynny. Fel arall, ni fydd fawr o ddiben cael cynifer o fenywod yn Aelodau o’r Siambr hon.

Gorffennaf gyda rhai awgrymiadau penodol y gall Llywodraeth Cymru gydio ynddynt, gobeithio, ac ymateb iddynt heddiw. Dylem ddechrau gyda ni’n hunain, Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae gennym ganran dda o fenywod etholedig a menywod etholedig mewn swyddi uchel—llongyfarchaf Aelodau’r Cabinet sydd yn fenwyod ar fod mewn mwyafrif. Ond beth am ein staff? Pwy a ydym yn ei gyflogi i wneud beth, a faint a dalwn iddynt? Mae angen archwiliad llawn, dilys i hyn arnom. Fel y soniodd Aelodau eraill, gadewch inni gael cyfleusterau gofal plant yma. Byddai hynny nid yn unig yn helpu’n staff a rhieni eraill yn y gymuned hon sydd yn gweithio i gadw’r fantol rhwng gwaith a bywyd teuluol, ond byddai’n gosod esiampl hefyd. Gobeithiaf y gallwn wneud hynny.

Beth am gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad? Maent yn gyflogwyr enfawr ar draws y wlad ac yn cyflogi menywod yn arbennig. Dylem fynnu eu bod yn cynnal archwiliad i’w staff a’u gwasanaethau. Pwy a gyflogir ganddynt i wneud beth, a faint a delir i’r bobl hynny? Pa wasanaethau a ddarperir, i bwy y’u darperir ac ym mhle y maent yn eu darparu? Dylem fynnu bod cynlluniau gweithredu cydraddoldeb i bob corff. Nid yw’n bosibl mai fi yw’r unig berson yn yr ystafell hon sydd wedi blino ar bolisïau cyfle cyfartal—maent yn dod allan o’n clustiau yn y wlad hon. Gweithredu sydd ei angen arnom, nid polisi. Mae angen targedau sylfaenol, syml arnom yn y cynlluniau gweithredu hynny, yn delio â materion fel nifer y lleoedd gofal plant sydd ar gael, lleihau’r bwlch rhwng cyflogau, gwahanu llai ar swyddi a chynnig cyfleoedd addysg a hyfforddiant priodol. Mae’r rhain yn wahaniaethau mesuradwy ac yn bethau y gallwn eu gwneud y mae modd eu cyfrif. Rhaid inni sicrhau bod y cynlluniau gweithredu hyn yn rhoi sylw nid yn unig i faterion gwryw/benyw, ond hefyd i hil, anabledd ac ystyriaethau cydraddoldeb eraill. Rhaid yn arbennig iddynt fynd i’r afael â’r cam-wahaniaethu dwbl a wynebir gan fenywod du, menywod o leiafrifoedd ethnig a menywod anabl, y cyfeirir ato yng nghynnig heddiw.

Cam cyntaf fyddai’r gweithredu yma, ond byddai’n ddechrau. Mae pobl ar y tu allan sydd yn disgwyl inni weithredu mewn modd gweladwy yn fuan. Anogaf fy holl gyd-Aelodau i gefnogi’r cynnig hwn ac, yn bennaf oll, i gefnogi’r rhan olaf sydd yn ein rhwymo i weithredu.

Diolch ichi am ganiatáu imi siarad ar rybudd mor fyr. Nid oeddwn wedi bwriadu siarad y prynhawn yma, ond wedi clywed cymaint o ganmol i gynifer o fenywod yng Nghymru—yn anffodus, nid oes unrhyw Aelodau Ceidwadol benywaidd o’r Cynulliad eto, er y gobeithiaf y bydd hynny’n newid y tro nesaf—hoffwn dalu fy nheyrnged bersonol i un o’r gwleidyddion benywaidd mwyaf i’w hethol erioed yn y wlad hon. Yr oedd diffyg amlwg yn rhai o’r areithiau. Wrth inni drafod menywod etholedig a’r rheini sydd wedi cyflawni pethau mawr, ni soniwyd am Brif Weinidog benywaidd cyntaf Prydain, Mrs Thatcher. Cyn i’r Aelodau geisio gweiddi’n uwch na mi, er nad ydynt yn rhannu—

Pe baech chi wedi bod yma drwy’r prynhawn, byddech yn gwybod inni glywed sawl cyfeiriad at y foneddiges dan sylw. Yn ystod eich cyfraniad amhrisiadwy, a allwch chi amlinellu’r camau a gymerodd Mrs Thatcher i alluogi menywod eraill i gymryd rhan yn y broses wleidyddol?

Gwnaf hynny. Nid wyf wedi bod yma drwy gydol y ddadl oherwydd i’r BBC ofyn imi siarad ar y pwnc hwn. Nid wyf yn siŵr pam iddynt ofyn i mi, ond yr oeddwn yn barod i wneud.

Cyfraniad Mrs Thatcher o ran annog mwy o fenywod i fod yn wleidyddion a chael eu hethol oedd arwain drwy esiampl. Dangosodd nad oes unrhyw nenfwd na all menywod dorri trwyddo. Drwy ddod yn arweinydd y Blaid Geidwadol, a ystyrir ar gam gan lawer yn blaid dipyn yn hen ffasiwn, ac yna ddod yn Brif Weinidog benywaidd cyntaf Prydain, dangosodd nad oes unrhyw rwystrau na all pobl eu croesi. Nid oherwydd systemau gefeillio nac am iddi gael ei gorfodi ar neb y llwyddodd Mrs Thatcher i gyrraedd yno. Fe’i gwnaeth ar ei haeddiant, a dyna pam y cafodd gefnogaeth cynifer o Geidwadwyr gyhyd.

Os felly, pam nad oes menywod yn y grŵp Torïaidd yn y Cynulliad? Pam mai’r grŵp Torïaidd sydd â’r ganran isaf o fenywod yn Nhŷ’r Cyffredin o’r holl bleidiau, ar wahân i’r ‘party of Wales’ bondigrybwyll, nad yw erioed wedi cael AS benyw? Ai am nad oes unrhyw fenywod galluog yn aelodau o’r Blaid Dorïaidd? Beth y mae hynny’n ei ddweud am y Blaid Dorïaidd? Beth sydd yn digwydd i’r menywod galluog?

Mae hynny’n gwestiwn teg. Mae’r Blaid Geidwadol wedi cynnal system erioed sydd yn galluogi’i haelodau cyffredin sydd â cherdyn i benderfynu ar yr ymgeiswyr. Mae’n anffodus, yn y cyfnod cyn yr etholiad diwethaf, mai dynion a neilltuwyd i fwyafrif y seddau a’r llefydd ar restrau’r blaid y gellid eu hennill. Rhoddwyd y dynion hyn, gan fy nghynnwys i, yno gan aelodau cyffredin y blaid. Ceir nifer gyfartal o ddynion a menywod yn y Blaid Geidwadol. Yr oedd menywod yn pleidleisio dros yr ymgeiswyr y rhoddwyd eu henwau ar y rhestrau. Gobeithiaf y bydd mwy o ymgeiswyr Ceidwadol benywaidd yn ennill seddau yn yr etholiad newydd. Ni fydd y rhestrau’n bwysig gan na fyddwn yn dibynnu arnynt y tro nesaf. Byddwn yn ennill seddau’n glir ledled Cymru.

Ysgogwyd fi i dalu’r deyrnged hon, yn enwedig oherwydd sylwadau Helen Mary am fenywod Comin Greenham. Yr oeddwn yn mynychu ysgol wladol yng Nghasnewydd yn y 1980au pan oedd dirnadaeth boblogaidd fod CND a menywod Comin Greenham yn ymddwyn yn synhwyrol. Yr oeddwn yn anarferol yn yr ysgol honno oherwydd, yn wahanol i lawer o’m hathrawon, ni cherddwn o gwmpas gyda bathodyn CND ac ni chredwn yn ei weithgareddau.

Mae pobl o genhedlaeth hŷn yn dweud wrthyf yn aml eu bod yn cofio ble roeddynt pan lofruddiwyd yr Arlywydd Kennedy. Byddaf fi’n cofio gweld mur Berlin yn cael ei ddymchwel am byth. Tra’r oeddwn yn yr ysgol yn Bassaleg, Casnewydd, arweiniodd rhai o’r athrawon ni i gredu bod mur Berlin yno i atal y Gorllewin rhag mynd i mewn. Dywedwyd wrthym nad oedd Comiwnyddiaeth yn beth mor ddrwg â hynny. Yr oedd eithafwyr y Blaid Lafur o blaid y gyfundrefn Gomiwnyddol ac yn ei hamddiffyn. Ar y pryd, yr oedd Mrs Thatcher yn bendant—

Byddaf. Pan oedd menywod Comin Greenham yn protestio, menyw arall o faintioli llawer mwy yn wleidyddol oedd â’r rhuddin a’r dewrder i sefyll ar ei thraed a dweud bod CND a diffynwyr y gyfundrefn Gomiwnyddol yn anghywir. Oherwydd ei dewrder moesol hi y bu i fur Berlin ddymchwel maes o law ac y gwelwyd diwedd Comiwnyddiaeth.

Yr wyf innau’n cofio’r 1980au a phoblogrwydd Mrs Thatcher. Bûm yn teithio yn nwyrain Ewrop yn ystod y degawd hwnnw, ac os tybiech chi fod Mrs Thatcher yn boblogaidd ymysg trwch yr etholwyr yma, dylech fod wedi mynd i Wlad Pwyl neu’r Weriniaeth Tsiec. Byddent yn bloeddio cymeradwyaeth iddi ac yn dweud wrth ymwelwyr, ‘daliwch eich tir yn erbyn yr hyn y mae’r Rwsiaid yn ei wneud’. Mae David yn iawn. Thatcher a Reagan a ddymchwelodd fur Berlin.

Diolchaf i David Melding am hynny a gobeithiaf fod yr Aelodau eraill yn cymryd sylw.

Os yw Margaret Thatcher mor boblogaidd ar draws y byd gorllewinol ac mai hi yw ei achubwr, pam nad oes gan y Blaid Geidwadol unrhyw Aelodau Seneddol yng Nghymru?

Os dechreuaf ofyn y cwestiwn hwnnw, byddaf mewn perygl o grwydro oddi ar bwnc Diwrnod Rhyngwladol y Menywod, sef fy nheyrnged bersonol i i Mrs Thatcher.

Credaf mai da o beth fyddai i Val bwyso a mesur pam fod gan y Blaid Lafur, a fu â goruchafiaeth yng Nghymru gyhyd, gyn lleied o Aelodau Seneddol benyw. Wedi’r cwbl, os etholir menyw i sefyll dros Lafur yn y rhan fwyaf o seddau yng Nghymru, mae ganddi obaith da iawn o gael ei hethol i’r sedd honno.

Yr wyf am roi cyfle i bawb siarad felly ildiaf unwaith eto, ond yr wyf bron â gorffen.

Nid yw ond yn rhoi cyfle ichi gael eich gwynt atoch er mwyn parhau â’ch molawd am Mrs Thatcher. Er ei bod hi’n fenyw fawr yn ei hamser, ac ni fyddai’n iawn inni dynnu hynny oddi wrthi er bod ganddi rai polisïau ac agweddau i resynu atynt, ni wnaeth ddim dros fenywod. Mae’n drist bod rhai menywod uchel eu statws yn anwybyddu menywod heb wneud dim i’w dyrchafu. Nid oedd gan Mrs Thatcher fenyw yn ei Chabinet. Dywedaf stori fach wrthych er na fyddaf yn ei dal yn ei herbyn. Yn fy awr dywyllaf, pan oeddwn wedi fy atal yn anghyfreithlon gyda’r holl Blaid Geidwadol a phrif gwnstabl Torïaidd am fy ngwaed, a gobeithio nad yw hynny’n swnio’n baranoiaidd, anfonodd Mo Mowlam gerdyn Nadolig ataf wedi’i lofnodi gan fwyafrif o’r aelodau seneddol benyw. Dyfalwch pa lofnod oedd heb ei gynnwys ar y cerdyn hwnnw a fu’n gymaint cysur imi?

Yr wyf yn ymwybodol ichi fod mewn sefyllfa anodd ynglŷn â’ch gyrfa. Nid wyf yn siŵr o’r amgylchiadau na’r honiadau. Yr wyf wedi eich cael yn berson hwyliog i weithio gyda chi ac yn aelod deallus ar y Pwyllgor y gwasanaethwn arno. Nid oes gennyf ddiddordeb yn yr hyn a ddigwyddodd, a byddai’n annheg imi awgrymu pam nad oedd llofnod Mrs Thatcher ar y cerdyn hwnnw. Fodd bynnag, yr wyf yn falch ichi fy atgoffa am Mo Mowlam oherwydd y cof arall sydd yn aros gennyf am Mrs Thatcher yw’r dewrder a ddangosodd pan ffrwydrodd bom Brighton yn ystod cynhadledd y Blaid Geidwadol yn 1983. Dyna’r drydedd gynhadledd y bûm iddi. Nid oeddwn yn Brighton y noson y ffrwydrodd y bom, ond yr oeddwn yno y diwrnod canlynol. Ni wnaf fyth anghofio’r araith a roddodd Mrs Thatcher y diwrnod hwnnw, ac mae’n debyg ei bod yn un o’r pethau a’m hysbrydolodd i ymgymryd â gyrfa mewn gwleidyddiaeth.

Sonioch eich bod yn cofio ble’r oeddech pan ddigwyddodd rhai digwyddiadau hanesyddol. Ydych chi’n cofio ble’r oeddech pan suddwyd y Belgrano?

Nac ydwyf oherwydd mae’n debyg fy mod yn yr ysgol. Nid wyf yn ceisio lladd arni ond cefnogodd y Blaid Lafur ymgyrch y Falklands, a oedd yn ymgyrch yn erbyn cyfundrefn ffasgaidd. Ar fy nheithiau, ers gadael yr ysgol, yr wyf wedi cwrdd â sawl Archentwr nad oeddent yn or-hapus ag ymdrechion Prydain yn ystod rhyfel y Falklands ond a oedd yn falch inni lwyddo i gael gwared â chyfundrefn ffasgaidd yn ei sgîl. Yr wyf yn siŵr y byddech yn fy nghefnogi wrth ddweud bod y ddemocratiaeth yn yr Ariannin yn awr yn llawer gwell na’r unbennaeth ffasgaidd a’i rhagflaenai.

Ymddiheuraf ond yr oeddwn yn ymateb i’r ymyriad. Efallai nad ydych yn hoffi Mrs Thatcher ac nad ydych yn cytuno â’i pholisïau gwleidyddol ond y mae’n fenyw a bu’n ysbrydoliaeth i lawer. Yr oedd ganddi ruddin, dewrder a phenderfyniad a chafodd lwyddiant drwy ei hymdrechion ei hun ac nid drwy drafod Diwrnod Rhyngwladol y Menywod na dim byd arall. Cafodd y llwyddiant hwnnw am fod pobl wedi’u hysbrydoli i’w dilyn, ac yr oeddwn i’n un o’r bobl hynny.

Mae’n bleser cael ymateb i’r rhan fwyaf o’r cyfraniadau cadarnhaol ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod. Mae’n bwysig imi beidio ag ymdrin â chyfraniad y siaradwr diwethaf, felly canolbwyntiaf ar yr elfennau cadarnhaol a godwyd gan eraill. Af drwy’r siaradwyr ac yna grynhoi ein safbwynt ni ar y mater hwn yn dilyn y ddadl heddiw.

Gwnaeth Dr David Lloyd gyfraniad diffuant a amlinellai realiti’r byd gwaith y mae ef yn ei wynebu fel meddyg teulu—y problemau yn y proffesiwn a’r ffordd y mae pethau’n newid. Yr oedd yn braf cael yr olwg bersonol honno ar y byd y daeth ef ohono a’r byd y mae wedi mynd iddo erbyn hyn. Gallwn gymryd esiamplau o hynny. Gwnaeth bwynt positif drwy ddweud y dylid cymeradwyo pob dawn heb ystyried rhyw, hil na chredo ac y dylem gydnabod yr amrywiaeth hwnnw.

Canolbwyntiodd Jenny Randerson ar ddadansoddiad ystadegol, a nodai sefyllfa menywod o fewn gweithlu Cymru ac amlinellodd rai o’r materion allweddol y dylem eu hystyried. Yr oeddwn yn falch o glywed sylwadau rhyngwladolaidd David Melding. Wrth nodi Diwrnod Cenedlaethol y Menywod, dylem ystyried y cyfraniadau a wneir gan fenywod ar draws y byd a’r anawsterau a wynebant yn ein gwlad ni yn ogystal â gwledydd eraill. Yr oedd sylwadau David ar y ddeddfwriaeth cyflogau cyfartal yn neilltuol o ddilys. Mae myth ein bod wedi sicrhau cyflog cyfartal, ond mae angen o hyd inni fynd i’r afael â’r mater hwn. Byddaf yn cyfeirio’n fanwl yn ddiweddarach at sylwadau David a Christine Humphreys ar y strategaeth i gynhalwyr oherwydd gall y Cynulliad wneud mwy i helpu i gefnogi polisïau Llywodraeth y DU yn y meysydd hynny. Cyfeiriodd David hefyd at y deddfau olyniaeth a chaniatáu i Babyddion esgyn i’r orsedd, sydd hefyd a wnelo â rhyddid crefyddol.

Cyfeiriodd Christine Chapman at efeillio yn ein plaid ni. Yr oedd yn fater a achosodd rwygiadau, ond yr oedd hefyd yn arwydd positif ein bod am unioni’r fantol rhwng y ddau ryw yng Nghymru. Soniodd hefyd am rôl menywod yn yr economi a’r materion bara ac ymenyn y mae’n rhaid inni fel Cynulliad ymdrin â hwy o ran cydraddoldeb i fenywod. Soniodd Christine Humphreys am y diffyg cydraddoldeb yn y Llywodraeth. Yr ydym oll yn ymwybodol o geisio mantoli’r diffyg o fewn strwythurau democrataidd y Cynulliad, ond rhaid inni unioni’r fantol y tu allan i’r Cynulliad mewn llywodraeth leol a sefydliadau eraill os ydym i wneud Cymru yn fwy cynrychiadol o gymdeithas Cymru.

Cyfeiriodd Richard Edwards at fyd gwleidyddol Cymru—beth y mae’r Blaid Lafur wedi’i wneud yn barod, y gwaith sydd ar ôl i’w wneud a’r ffaith bod yn rhaid inni sicrhau y cynrychiolir cydbwysedd priodol cymdeithas ym mywyd gwleidyddol Cymru. Gwnaeth pwyntiau Karen Sinclair am ofal plant argraff arbennig arnaf. Fel rhiant, cydnabyddaf yr anawsterau sydd gan rieni cyffredin. Dywedodd Jocelyn Davies fod yn rhaid inni fod yn realistig am fenywod cyffredin. Mae’n ddigon hawdd pan fyddwch yn ennill cyflog Aelod Cynulliad neu swm cyfatebol—os penderfynwch eich bod am drefnu darpariaeth gofal plant, rydych yn gwneud hynny. Sut mae menywod a theuluoedd ar gyflogau isel yn trefnu eu darpariaeth gofal plant? Sut maent yn sicrhau gofal o safon y gallant ei fforddio? Rhaid inni ymaflyd yn y cwestiynau hyn o safbwynt gofal plant. Dylem ganolbwyntio ar sut y gallwn ddarparu mewn ardaloedd gwledig yn ogystal â threfol. Dylem ystyried pa ddefnydd gwell y gallwn ei wneud o lywodraeth gydgysylltiedig, gan gynnwys ysgolion a sefydliadau i’n helpu gyda gofal plant. Ceir enghreifftiau da ar draws Ewrop o lywodraethau sydd wedi edrych yn adeiladol ar yr agenda gofal plant ac ystyriaethau’n ymwneud ag addysg. Gallem ganolbwyntio ar hynny.

Yr oedd gennyf ddiddordeb yn hanes cyflogaeth Peter Black. Gan fy mod yn eich adnabod ers sawl blwyddyn, nid yw’n syndod imi eich bod yn bolshie pan oeddech yn gorffen eich addysg ac yn chwilio am eich swydd gyntaf. Yr oeddech yn gwbl gywir bod polisïau ystyriol o deuluoedd yn hanfodol a bod yna ystyriaethau cydraddoldeb ynglŷn â’r hyn y mae cyflogwyr yn ei ddisgwyl gan eu gweithwyr a phwy y maent yn ei ragweld y byddant yn ei gyflogi. Mae’r mythau ynglŷn â gwaith a gwahanu swyddi yn dal i fodoli a thynnwyd sylw ato’n dwt gan gyfraniad Ann Jones am y gwasanaethau tân, a’r prinder modelau rôl benywaidd sydd yna yn y gwasanaethau hynny.

Soniodd Jocelyn am faterion a chlybiau menywod go iawn. Rhoddodd ei thrafodaeth hi ddosbarth o flaen rhyw, mater sydd yn agos at fy nghalon i. Ar ddiwedd y dydd, nid ar yr hyn a wnawn dros y dosbarthiadau parablyd proffesiynol y cawn ein barnu, ond ar yr hyn a wnawn i’r fenyw gyffredin yng Nghymru sydd yn meddwl ‘Dim diwrnod arall i’w wynebu, dim bil arall’. Mae’n bwysig ein bod yn ystyried hynny wrth ymgymryd â’n gwaith.

Mae gennyf ddiddordeb bob amser yng nghyfraniadau Val ar y materion hyn. Yr ydym wedi trafod llawer o’r materion hyn dros y blynyddoedd, yn enwedig benodiadau cyhoeddus. Teimlaf yn gryf fod yn rhaid gwneud mwy o waith ffocws ar hyn. Mae’r system gyfredol yn braf i’r bobl hynny sydd â phenodiadau cyhoeddus ac sydd yn ymgymryd â hwy, ond yr ydym yn anwybyddu cronfa enfawr o bobl. Yr ydym yn anwybyddu potensial pobl a allai fod allan yn y brif ffrwd. Anwybyddwn eu profiadau o fywyd gan nad ydym yn meddwl eu bod yn berthnasol. Mae’n bwysig ein bod yn asesu pa fath o amrywiaeth a phobl yr ydym am eu cael mewn penodiadau cyhoeddus ac yn ystyried sut y trefnir penodiadau cyhoeddus a’r gwaith sydd ynghlwm wrthynt.

Mwynheais gyfraniad Helen Mary yn fawr, yn enwedig pan oedd yn siarad am ei theulu. Mae ei phrofiad yn adlewyrchu profiad llawer ohonom ni fenywod sydd â ffigyrau benywaidd cryf yn ein teuluoedd a ymdrechodd o gefndiroedd dosbarth gweithiol tlawd gan ymladd i’w plant gael mynd i’r brifysgol a gwella eu hunain. Da o beth fyddai i bawb ohonom bwysleisio hynny. Soniodd Helen Mary hefyd am ffigyrau hanesyddol yng Nghymru. Gwelwch lawer o fenywod yn ystelcian yng nghefn y ffotograffau. Mae’r amser wedi newid ac mae rhai ohonom yn dod ychydig yn nes i’r tu blaen. Cododd Helen Mary rai materion allweddol hefyd am staff a gofal plant yn y Cynulliad ac mewn cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, a rhoddaf sylw i hynny’n ddiweddarach.

Cyfeiriodd llawer o bobl at agenda Beijing. Nid yw’n golygu dim i lawer o’n hetholwyr. Rhaid inni wneud yr agenda fyd-eang honno’n berthnasol iddynt hwy a dangos iddynt sut y gallwn dynnu ohoni, ar lefel a fydd yn gwella’u bywydau. Gobeithiaf y gallwn ddechrau gwerthu’r agenda honno a’r ymrwymiad rhyngwladol i ddelio â materion sydd yn effeithio ar fenywod. Os ydym i ddechrau delio â’r materion hynny, rhaid inni ystyried mor anweladwy yw menywod mewn rhai cyrff, ac ystyried rolau a swyddogaethau menywod. Mewn rhai sectorau, mae menywod yn anweladwy. Rhaid inni ddechrau dweud wrth amryw broffesiynau a’n partneriaid, ‘Ym mhle mae’r menywod? A ydynt yn dod drwy eich strwythurau?’ a dweud wrthynt beth y dylent ei wneud.

Mae gan fenywod fel ni hefyd gyfrifoldeb yma. Gwnaeth Alison Halford y pwynt hwnnw. Rhaid inni beidio â thynnu’r ysgol ar ein hôl. Bu tuedd, pan fo menywod wedi crafangu’u ffordd i’r brig drwy agendâu a gwerthoedd gwryw, iddynt benderfynu chwarae’r gêm yr un ffordd. Nid ydynt yn edrych ar fenywod eraill fel ased ond fel bygythiad a gwnânt yr hyn a wna dynion a thynnu’r ysgol ar eu hôl. Fel gwleidyddion, rhaid inni fod yn ymwybodol na fyddwn yn dioddef hynny. Dylai ein drysau fod ar agor bob amser. Dylem bob amser gynorthwyo a dangos cydgefnogaeth i’n chwiorydd sydd am fod lle’r ydym ni. Mae honno’n neges bwysig.

Pan fyddwn yn dangos cydgefnogaeth, braf fyddai cael sylw yn y cyfryngau. Cyfeiriodd rhai ohonoch at ddiffyg diddordeb y cyfryngau heddiw. Mae hynny yn bennaf am nad oes unrhywbeth dadleuol yn y ddadl hon. Gŵyr pawb ohonom pam yr oeddem am fynd i fyd gwleidyddiaeth: yr oeddem am newid y byd. Efallai nad yw pawb ohonom am newid y byd yn yr un ffordd, ond mae materion allweddol yr ydym yn cytuno arnynt. Yr ydym am weld menywod yn cael eu cynrychioli’n well a’u rôl wedi’i wella ac yr ydym am i sgiliau ac amrywiaeth pawb yn y gymdeithas gael eu defnyddio i’r eithaf er lles pawb ohonom. Mae hynny’n bwysig.

Ymdriniodd sawl siaradwr â phwnc cynhalwyr a’r strategaeth i gynhalwyr. Mae lle inni wneud gwaith pellach ar hyn. Mae’r hyn a wnaethpwyd hyd yma yn dda, ond mae’n hanfodol ein bod yn cydnabod llawer mwy ar gyfraniad cynhalwyr i gymdeithas. Byddai’n fuddiol i’r Cynulliad ganolbwyntio llawer mwy ar y materion hynny a neilltuo mwy o amser i’w trafod, i weld a allwn gael polisi i Gymru sydd yn datblygu ein cyfrifoldeb at gynhalwyr a gwell dealltwriaeth o’u hanghenion. Byddwn hefyd yn falch pe baem yn ystyried strategaeth gofal plant yn yr un modd.

Mae’r strategaeth gofal plant gyfredol yn iawn, ond mae angen i’w chwmpas fod yn ehangach. Dylem ystyried Cymru gyfan i weld pa rannau y gallwn eu hymgorffori yn y strategaeth i gyflawni llywodraeth gydgysylltiedig. Mae gan y Pwyllgorau i gyd rôl a swyddogaeth werthfawr yn cyfrannu at y drafodaeth honno.

Mae llawer o faterion eraill i fynd i’r afael â hwy. Rhaid inni ddechrau rhoi trefn ar ein tŷ ein hunain. Mae’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn ystyried yr archwiliad cydraddoldeb. Ar ôl dysgu gwersi o hwnnw, mae’n hanfodol ein bod yn cael trafodaeth lawn, yn y Siambr efallai, ar rai o’r materion sydd yn codi. Rhaid i bobl weld ein bod ni’n berffaith. Dyna’r unig ffordd o ddechrau mynd i’r afael â chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a dechrau dylanwadu ar eraill. Mae’n hanfodol, fel yr awgrymodd Helen Mary Jones, ein bod yn dechrau siarad â hwy a chanfod pa ystyriaethau yw’r rhai pwysig yn eu barn hwy o safbwynt cydraddoldeb. Os arweiniwn ni’r ffordd drwy roi trefn ar ein tŷ ein hunain, gallwn gamu ymlaen yn y maes hwnnw.

Yr wyf yn dra ymwybodol bod rôl y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn holl bwysig yn hyn. Rhaid inni ddechrau hedfan. Rhaid inni ddechrau nodi llawer o faterion a all wneud gwahaniaeth i bobl Cymru. Yr ydym wedi cael amser rhagorol gyda Jane Hutt yn y Gadair, yn siarad â phobl ac yn cael materion wedi’u hegluro inni. Daeth yr amser i ddweud ein bod wedi cael digon o esboniadau. Gadewch inni fynd a chyflawni rhywbeth mewn meysydd polisi allweddol a cheisio hybu consensws ar draws y Siambr ynglŷn â pha feysydd polisi allweddol y dylid eu dewis.

Un o’m meysydd polisi allweddol i fydd rhoi adroddiad Macpherson ar waith, ond gwn yr hoffwn, pe bai’n bosibl, weithio mewn meysydd eraill fel penodiadau cyhoeddus. Mae hwnnw’n faes arall y codwyd pryderon yn ei gylch o ran sut y gallwn bortreadu cynrychiolaeth ddilys i fenywod.

Mae cydraddoldeb yn golygu bod pawb yn gwireddu ei botensial ef neu hi. Mae gan bawb yr hawl i fod yn rhydd ac i hedfan ac i gyflawni’r potensial hwnnw. Mae hefyd faterion rhyw, yr ydym wedi’u trafod heddiw. Yr ydym wedi dathlu Diwrnod Rhyngwladol y Menywod a’r hyn y mae’n ei olygu. Yn y pen draw, rhaid inni wneud gwahaniaeth i fenywod cyffredin. Dyna ein rôl a’n cyfrifoldeb. Os oes menywod cyffredin yng Nghymru neu rywle arall rhaid inni wneud gwahaniaeth. Ar y diwrnod hwn, yr wyf am ddweud: Chwiorydd, rhaid inni uno. Rhaid inni wneud y gorau drosom ein hunain oherwydd ni wnaiff unrhywun arall ein helpu.