Ar 20 Hydref, pan drafodasom y drafft ymgynghori, ‘Gwell Cymru’, cyflwynais fy nod y dylai’r Cynulliad hwn osod esiampl o gynllunio corfforaethol gyda’r gorau yn y byd. Credaf yn gryf y bydd cadarnhau’r ddogfen fel y’i cyflwynir yn nhermau’r cynnig heddiw yn gwneud yn union hynny.

Yn gyntaf, mae’r cynllun yn adlewyrchu’r mewnbwn o ymgynghoriad newydd ac eang ei gwmpas. Nid yn unig y mae wedi cynnwys partneriaid y Cynulliad, ond manteisiodd yn llawn ar dechnoleg gwybodaeth gan ymestyn allan i gynnwys ysgolion a phobl ifanc mewn ffordd newydd.

Yn ail, mae’r cynllun yn cynnig eglurder o ran ei amcanion, ac atebolrwydd o ran cyflawni’r amcanion hynny, nas gwelwyd ei debyg o’r blaen. Mae hyn yn adlewyrchu ein nod ni i fod yn agored ac atebol i bobl Cymru ac yn atgyfnerthu ein hymrwymiad i themâu cyffredinol y Cynulliad o gydraddoldeb, cynwysoldeb ac, wrth gwrs, datblygu cynaliadwy.

Yn drydydd, mae’r cynnig yn eich gwahodd i gadarnhau gweledigaeth, gwerthoedd a blaenoriaethau i’r Cynulliad cyfan. Mae hwn yn gyfle i’r Cynulliad osod canllawiau ar gyfer gwaith mwy manwl y Weithrediaeth ac yn adlewyrchu ein nod o weithio ar draws pleidiau. Fel y dywed y cynnig, yr ydym am wneud hyn yn sylfaen ar gyfer gweithio mewn Pwyllgorau i ganolbwyntio ar yr hyn a all wneud gwahaniaeth a chreu consensws ar y materion mawr.

Yn bedwerydd, mae hwn yn gynllun a wnaethpwyd yng Nghymru ar gyfer Cymru, ac er ei fod yn naturiol yn adeiladu ar dreftadaeth y gwaith a wnaethpwyd cyn creu’r Cynulliad, mae ei bwyslais ar feddylfryd newydd a gweithio gyda’n gilydd i lunio patrwm gweithredu neilltuol Gymreig. Adlewyrchir hyn yn y cynigion newydd ynglŷn â phlant a phobl ifanc, yr economi a mynd i’r afael ag amddifadedd.

Cafodd y cynllun drafft gefnogaeth gref yn ystod yr ymgynghoriad. Yr oedd ein partneriaid yn falch o weld y Cynulliad yn pennu cyfeiriad cyffredinol clir fel arweiniad i’w cyfraniadau. Yr oeddent hefyd yn falch ein bod yn gosod esiampl drwy ein dal ein hunain yn atebol am yr amcanion hynny. Mae’n bwysig i’r etholwyr ein bod yn atebol am yr hyn a ddywedwn ac a wnawn.

Cydnabyddaf y llu o sylwadau buddiol ac adeiladol a fu’n gymorth i lunio’r cynllun hwn. Mae’r sylwadau hyn wedi’u crynhoi ar y fewnrwyd ac mae copïau o’r atebion llawn ar gael yn y Llyfrgell. Cafwyd tua 17,000 o ymweliadau â’r safle ar y we ac mae sylw wedi ei roi iddo fel enghraifft o’r arfer gorau mewn llywodraeth electronig.

Yr wyf yn falch inni allu datblygu cynllun clawr gyda help disgyblion chweched dosbarth o Ysgol Gyfun y Pant. Yr oedd Alun Michael a minnau wrth ein bodd pan ymwelsom â’r ysgol a chwrdd â’r bobl ifanc wrth lansio’r ddogfen. Cawsom eu cymorth gyda’r cynllun a buont yn pleidleisio ar eu hoff ddewis. Yr oedd hynny’n fenter ddifyr.

Yr wyf hefyd wedi gallu adlewyrchu pob un bron o’r sylwadau adeiladol a wnaethpwyd ynglŷn â gwella’r drafft, yn enwedig i roi sylw i’r pryderon ynglŷn ag atebolrwydd a chyflawni. Yr wyf wedi ychwanegu deunydd ar y dolenni cyswllt at gynlluniau cefnogol eraill. Yr wyf wedi nodi cyrff arweiniol yn erbyn amcanion ac wedi tynnu sylw yn y cyflwyniad at set o gamau gweithredu y rhoddir blaenoriaeth iddynt.

Ar faterion mwy penodol a godwyd, yr ydym wedi atgyfnerthu agweddau diwylliannol a threftadaeth y ddogfen ac wedi ymgorffori deunydd newydd yn y weledigaeth ar gyfer Cymru. Ailaseswyd sut mae anghenion yr henoed yn cael eu hadlewyrchu ac ychwanegwyd addewid newydd o fynediad am ddim i amgueddfeydd at yr un cyfredol ynglŷn â thrafnidiaeth gyhoeddus. Cyflwynwyd datganiadau newydd ar ddatblygu iechyd ac addysg i mewn i’r 20 blaenoriaeth yn y cyflwyniad. Ymgorfforwyd ymrwymiadau newydd ar ddatblygu cynaliadwy yn y blaenoriaethau ac mae’r dolenni cyswllt â’r cynllun datblygu cynaliadwy drafft wedi’u gwella. Ychwanegwyd ymrwymiad hefyd i fynd â’r strategaeth tai yn ei blaen.

Yr oedd pawb a wnaeth sylwadau yn glir bod yn rhaid gwneud hwn yn gynllun go-iawn drwy atebolrwydd a threfn adrodd briodol. Cefnogaf y farn hon yn gryf. Fodd bynnag, yr wyf am fynd ymhellach. Rhaid i’r cynllun lunio’r ffordd yr ydym yn gweithio a’r blaenoriaethau y byddwn yn eu cynnwys yng nghylch cynllunio a chyllideb y flwyddyn nesaf.

Os nad yw’r cynllun yn ddim ond dogfen, bydd yn methu. Dylai fod yn gynllun byw a adolygir mewn Pwyllgorau a Chyfarfodydd Llawn dros y flwyddyn i ddod. Dywedais o’r blaen mai polisi ddylai yrru’r gyllideb, felly byddaf yn nodi fis nesaf sut y gallwn ymdrin â chylch y gyllideb mewn ffordd sydd yn adlewyrchu’r ymrwymiadau a’r gwerthoedd yn ‘Gwellcymru.com’ ac yn dangos ein bod yn bwrw ati i weithio.

Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn ei gyfanrwydd yn cadarnhau’r cyflwyniad i’r ddogfen fel y’i mynegwyd yn y cynnig. Mae’r cyhoedd a’n partneriaid am i’r Cynulliad osod cyfeiriad clir. Maent am inni fod yn barod i gytuno ar bethau sydd yn gwneud synnwyr i Gymru, heb ystyried buddiannau ein pleidiau unigol. Maent am inni fwrw ati a gweithio gyda’n gilydd i gyflawni’r pethau pwysig. Gofynnaf felly ichi beidio â chefnogi gwelliant 1 gan Michael German.

Mae’r ymgynghoriad wedi ein helpu i gryfhau’r weledigaeth. Mae’n awgrymu mai priod nod y Cynulliad fyddai hyrwyddo Cymru sydd yn unedig, hyderus a chreadigol ac wedi ymrwymo i feithrin ei hunaniaeth unigryw ac amrywiol. Dylai hyrwyddo Cymru sydd yn ffyniannus, wedi’i haddysgu’n dda, yn sgilgar, iach a chyfoethog ei hamgylchedd a’r diwylliant; Cymru a wasanaethir gan wasanaethau cyhoeddus modern, effeithiol, effeithlon a hawdd eu cyrraedd. Dylai hefyd hyrwyddo Cymru sydd yn weithgar yn ei chymunedau lleol ac yn lle tecach i fyw ynddo; lle sydd yn rhoi gwerth ar ei blant a lle y mae pobl ifanc am fyw a gweithio ynddo. Mae hynny’n bwysig.

Mae’r ddogfen wedi symud ymlaen yn sylweddol o’r drafft ymgynghori. Blaenoriaethau a ‘wnaethpwyd yng Nghymru’ a geir yn y cynllun ac mae hynny’n amlwg iawn. Mae’r cynllun yn dangos y Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Yr ydym eisoes wedi sicrhau addewid y ceir deddfwriaeth sylfaenol benodol i ddarparu comisiynydd plant i Gymru a fframwaith Cymreig newydd i gefnogi pobl ifanc. Dyma gytundeb datganoli ar waith.

Mae’r cyflwyniad i’r cynllun yn nodi’r meysydd eraill lle’r ydym yn sefydlu ein patrwm cyflawni ein hunain yng Nghymru. Er enghraifft, y cynigion i fynd i’r afael â phroblemau lleol ar draws gwasanaethau ac asiantaethau drwy roi’r lle blaenaf i gymunedau, bwrw ymlaen â chynlluniau i gynyddu’r defnydd o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu, y gronfa ddatblygu ar gyfer busnesau bach, rhaglen Cymru a’r byd i’n rhoi yn bendant ar y map, a chynigion i wireddu ein hymrwymiadau ar ddatblygu cynaliadwy.

Mae’r cynllun yn ein rhwymo i gyflawni’r gwerth gorau ac, wrth gwrs, gwell gwasanaethau. Yr wyf am inni edrych yn fanwl ar ein hasiantaethau ac arnom ein hunain i weld beth y gellid ei wella, dileu unrhyw orgyffwrdd a lleihau biwrocratiaeth. Rhaid i bawb weld ein bod yn gwario arian yn ddoeth ac yn effeithiol.

Yr wyf yn neilltuol o falch imi allu cynnwys ymrwymiad i gynnal arolwg o gyrff cyhoeddus yn fwy cyflym. Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn cael ei weld yn rhoi arweiniad cryf, yn gofyn cwestiynau sylfaenol am y strwythurau sydd gennym ar hyn o bryd. Mae pobl yn naturiol yn poeni am atebolrwydd a thryloywder cyrff cyhoeddus. Yr wyf am osod esiampl gyda’r gorau yn y byd. Nid oes gennyf unrhyw broblem felly gyda’r cyfeiriad at gyrff cyhoeddus yng ngwelliant 8 gan Michael German.

Yn y cynnig hwn nid wyf yn ceisio cefnogaeth i’r rhaglen fanwl. Mater i’r Weithrediaeth yw hynny a ni yn unig a all gael ein dal yn atebol amdani. Fodd bynnag, gofynnaf am i’r rhaglen hon gael ei datblygu a’i phrofi yn y Pwyllgorau ac ar draws y pleidiau yn erbyn gweledigaeth y Cynulliad.

Y nodau manwl yw sylfaen y targedau o sicrhau gwell economi ac economi gryfach, gwella cyfleoedd i ddysgu, gwell iechyd a lles, gwell ansawdd bywyd a gwell a symlach llywodraeth. Mae’r cynllun yn canolbwyntio’n briodol ar y camau ymarferol sydd yn ofynnol i symud ymlaen ym mhob un o’r meysydd hyn, oherwydd nid ar sail yr hyn a ddywedwn y bernir llwyddiant, ond ar sail yr hyn a wnawn. Bu hynny’n neges barhaus o’r ymgynghoriad. Rhaid inni wneud hyn yn realiti ymarferol yn hytrach na rhestr ddymuniadau rinweddol. Caiff gwleidyddion eu cyhuddo’n aml o fod yn rhinweddol, ond ni chredaf fod gan unrhyw un ohonom yn y Siambr hon restrau dymuniadau ffuantus.

Mae’r cyhoedd am ein gweld yn torchi ein llewys ac yn bwrw ati gyda’r gwaith manwl i wella polisïau a rhaglenni. Nid ydynt am ein gweld yn mwynhau lladd ar ein gilydd o ddydd i ddydd. Cefnogaf y cyfeiriad at rôl Pwyllgorau yng ngwelliant 8 gan Mike German. Dywedaf hyn ar y ddealltwriaeth nad yw’r geiriad digon lliwgar yn ceisio newid rôl Pwyllgorau a chefnogi datblygu polisi yn unol â’r drefn a nodir yn Rheolau Sefydlog y Cynulliad.

Ni fyddwn yn gwneud hynny.

Na fyddech, mi wn.

Dim ond drwy ennyn cyfraniad ein holl bartneriaid a phobl Cymru y gallwn symud hyn yn ei flaen. Gall y cynlluniau fod yn ddogfennau diflas nad ydynt ond yn ddeniadol i anoracs gwleidyddol eu tueddfryd. Rhaid inni fywiogi hwn. Yr wyf wedi trafod y cynlluniau gyda phob un o bartneriaethau ffurfiol y Cynulliad ac adlewyrchir eu barn yn fersiwn terfynol y ddogfen. Bwriadaf barhau â’r deialog hwn. Edrychaf ymlaen at weld ffrwyth y gwaith a gomisiynwyd gan y partneriaethau hynny. Bydd hyn yn bwydo syniadaeth newydd i’w hastudiaethau unigol ar gyllido llywodraeth leol ac iechyd a’r sector gwirfoddol drwy eu defnydd creadigol o bethau fel rhoi rhaglenni Ewropeaidd ar waith. Caiff hyn ei fwydo i mewn i adolygiadau ar y cynllun.

Yr wyf yn gwrthod y goblygiad yng ngwelliant 3 gan Nick Bourne nad ydym yn cynnwys busnes yn y rhaglen Ewropeaidd. Mae busnes yn bartner cydradd yn y broses ar bob lefel a chyn gynted ag y caiff y rhaglenni eu mabwysiadu byddwn yn dweud wrth fusnes sut y gall elwa. Gofynnaf ichi bleidleisio yn erbyn gwelliant 3 a gwrthod ei awgrym y dylem ailagor y gyllideb er mwyn cynyddu’r ddarpariaeth ar gyfer arallgyfeirio ar ffermydd. Mae’n gwbl ddianghenraid gan fod y cynllun datblygu gwledig, a gadarnhawyd gan y Cynulliad fis Rhagfyr, eisoes yn cynnwys pecyn cydlynol o fesurau i gynorthwyo arallgyfeirio.

Nid yw’r ddogfen yn berffaith. Erys bylchau yn y fframwaith perfformiad a cheir gorgyffwrdd rhwng ein rhaglenni. Mae gosod popeth allan a gwahodd sylwadau yn rhoi her inni i wneud yn well y tro nesaf. Mewn ysbryd o adolygu a datblygu, cefnogaf welliannau 2, 6 a 7 yn enw Cynog Dafis, sydd yn ymwneud â sut y dylem ddatblygu’r cynllun. Croesawaf welliant 6 yn arbennig, sydd yn rhoi inni’r her o gydgysylltu gwaith datblygu polisi a deddfwriaeth. Pwynt am broses gynllunio gorfforaethol yw hwn a byddaf yn gweithio ar hyn dros y flwyddyn nesaf.

Disgwyliaf i’r Cynulliad helpu i ddatblygu syniadau a chamau gweithredu a dangos sut y gallwn wella dros y flwyddyn nesaf. Wedyn gallwn lunio cynllun cryfach sydd yn adlewyrchu ffrwyth yr adolygiad cynhwysfawr o wariant drwy’r DU gyfan.

Dywedais eisoes yn y ddogfen fod y targedau a osodwyd gennym yn adlewyrchu’r rhagdybiaeth y byddwn yn gallu gweithredu ein cynigion Ewropeaidd yn llawn. Cefnogaf welliant 9 yn enw Mike German neu welliant 5 yn enw Cynog Dafis.

Cefnogaf welliant 4 yn enw David Melding. Yr oeddwn yn falch o gyhoeddi cyllid ychwanegol ar gyfer gwasanaethau iechyd a fydd yn cynyddu’u rhaglenni cyfalaf. Yr wyf hefyd wedi cynnwys yn ‘Gwellcymru.com’ flaenoriaeth i ddatblygu strategaeth ar amserau aros. Hyderaf y bydd David yn cytuno y bydd union natur hyn yn dilyn gwaith manwl i weld sut y gallai ddigwydd a faint y byddai yn ei gostio. Yn arbennig, mae angen inni weld canlyniadau grŵp datblygu’r strategaeth amserau aros. Cytunaf i osod hwn fel ein dyhead tymor hwy fel Cynulliad.

Mae hyn yn ddechrau proses newydd. Credaf fod y cynllun yn ein pwyntio i’r cyfeiriad iawn i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i Gymru. Cymeradwyaf delerau’r cynnig. Gofynnaf ichi gadarnhau’r gwerthoedd a’r ymrwymiadau cyffredinol i agenda a wnaethpwyd yng Nghymru, nodi’r rhaglen fanwl ac ymrwymo i’w datblygu a’i phrofi dros y flwyddyn i ddod fel y gallwn ddangos bod y Cynulliad wedi bwrw ati a’n bod yn cyflawni ar ran pobl Cymru a bleidleisiodd drosom ni a thros ddatganoli.

Cynigiaf hefyd welliant 8. Ar ddiwedd y cynnig ychwaneger

Cynigiaf hefyd welliant 9. Ar ddiwedd y cynnig ychwaneger

Dechreuaf drwy ailadrodd fy sylwadau yn ystod cyfnod ymgynghorol cynhyrchu’r ddogfen hon. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu cyhoeddi rhaglen ar gyfer llywodraeth Cymru oherwydd mae’n dangos bod gweinyddiaeth Llafur yn y Cynulliad yn edrych ymhellach na phleidlais yfory. Yn absenoldeb dogfen o’r fath, bu’r Cynulliad yn ddiweledigaeth. Cafodd ei reoli o ddydd i ddydd ac o bleidlais i bleidlais. Mae’r rhaglen hefyd yn gyfle i ddal y Cynulliad i gyfrif. Bellach mae gennym ffon fesur i’w defnyddio i fesur gweledigaeth, uchelgais a gweithredoedd y weinyddiaeth. Mae gennym dargedau a chynlluniau y gallwn ni ac, erbyn yr etholiad nesaf, bobl Cymru eu defnyddio i ddal Llafur i gyfrif.

Mae cyhoeddi ‘Gwellcymru.com’ i’w groesawu am ei fod yn cyflwyno gweledigaeth o hynny yn union—gwell Cymru. Mae’n ein gwneud yn fwy atebol fel gwleidyddion. Mae’r rhain yn ystyriaethau mawr—gweledigaeth ar gyfer gwell Cymru a luniwyd gyda chefnogaeth gweithredoedd y Llywodraeth ar draws pob maes. Felly, pam fod y ddadl hon wedi ei gwasgu i hanner prynhawn a pham y cafodd ei hoedi a’i gohirio bron iawn tan y Pasg? Os gallwn wasgu gweledigaeth i Gymru, ynghyd â chynlluniau’r Llywodraeth ar gyfer yr economi, addysg, iechyd, yr amgylchedd, celfyddyd, amaethyddiaeth, trafnidiaeth, llywodraeth leol a gosod targedau a’r modd o fonitro ac adolygu a yw targedau o’r fath yn cael eu cyflawni i ddim ond hanner prynhawn, dychmygwch beth y gallai’r Cynulliad ei wneud mewn wythnos. Ar amrantiad, gallem wrthbrofi’r wireb bod wythnos yn gyfnod maith mewn gwleidyddiaeth. Treuliasom fwy o amser yn trafod araith y Frenhines a’r gyllideb. Mewn gwirionedd, yr ydym wedi treulio mwy o amser ar y cart nag ar fwydo’r ceffyl. Efallai inni dreulio mwy o amser yn dilyn agenda Millbank nag yn gosod ein hagenda ein hunain. Mae hynny’n drueni, oherwydd mae llawer o bethau da yn y ddogfen hon.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r pwyslais ar ddysgu a dinasyddiaeth fyw. Croesawn y pwysigrwydd a roddir i wella iechyd pobl Cymru. Mae mawr angen y sylw a roddir i dargedau amgylcheddol ac ailgylchu. Mae’n hen bryd dileu’r angen ar i bobl gysgu ar y stryd mewn cymdeithas a elwir yn un wâr. Fodd bynnag, ymhle mae’r strategaethau ar gyfer ynni cynaliadwy a’r polisi datblygu cymunedol a addawyd ers cyhyd? Mae adfywio llwyddiannus yn deillio o adeiladu ein cymunedau yn economaidd ac yn gymdeithasol. Bydd hyn yn rhoi’r hwb o gefnogaeth, y mae ar ein heconomi gwledig gymaint o’i angen.

Mae mwy yn y ddogfen hon y gallwn gytuno ag ef yn hytrach nag anghytuno. Yr wyf yn siŵr bod Aelodau Plaid Cymru yn cael eu hunain yn yr un sefyllfa ac efallai y bydd rhai Ceidwadwyr hyd yn oed yn ei chael hi’n anodd bod mor negyddol ag arfer gyda’r ddogfen hon. Mae yna feysydd lle mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn anghytuno â’r rhaglen. Mae’r rhaglen yn betrus ar yr angen sylfaenol i godi safonau addysgol yng Nghymru. Nid oes pwyslais digonol ar gyflwr gwael cyflawniadau addysgol fel ffactor craidd y mae angen ei gywiro. Mae’r bwriad i ostwng maint dosbarthiadau babanod, tra’n methu â mynd i’r afael â phroblem dosbarthiadau mwy i blant hŷn, yn fater o siom mawr ac iddo ganlyniadau difrifol i’w dyfodol. Mae amhendantrwydd y targedau a bennwyd er gostwng nifer y rhai 16 i 18 oed sydd heb gymhwyster yn ddigalon, ac ymhle mae’r ymrwymiad i leihau caledi ymysg myfyrwyr? Mae angen ein hadroddiad Cubie ein hunain arnom fel na chadwynwn ddyfodol ein gwlad mewn dyled.

Mae’r ddogfen yn amhendant ynglŷn ag arian ar gyfer ein hadeiladau ysgolion sydd yn dirywio. Dewiswch ffigur rhwng £200 miliwn a £500 miliwn, gan ddibynnu ar ba adroddiad llywodraeth leol yr ydych yn ei ddarllen ar y pryd, a dyna’r swm o arian sydd yn ofynnol i gartrefu ein plant mewn adeiladau a fydd yn cynnig amgylchedd dysgu priodol. Nid oes diben taflu’r baich ar yr awdurdodau lleol. Mae angen yr arian arnynt i wneud y gwaith a’n cyfrifoldeb fel Cynulliad yw hynny. Mae’r rhaglen i Gymru yn siomedig iawn hefyd yn ei diffyg uchelgais i’n hamgylchedd yng Nghymru. Mae’r diffyg targedau yn y maes hwn yn debyg o arwain at ddiffyg gweithredu a chyflawni. Mae rhai targedau wedi cael eu gwanhau ers y drafft cyntaf. Dywedir wrthym yn awr ei bod yn dderbyniol i rai pobl yng Nghymru fod â dŵr ymdrochi, dŵr yfed a dŵr afon nad yw’n cyrraedd safonau ansawdd yr Undeb Ewropeaidd. Mae’r dyddiad targed i gynghorau lleol gael gwasanaethau bws yn ôl ar y ffordd wedi’i oedi am dair blynedd. Nid yn unig y mae’r bysiau’n rhedeg yn hwyr ond felly hefyd eu meistri. Efallai fod disgwyl i bawb ohonom fod â dau jaguar. Rhaid inni roi sylw i broblemau cyllido llywodraeth leol i’w galluogi i dalu am wasanaethau bara ac ymenyn, a rhaid inni sicrhau nad yw’r fformwla gyllido newydd yn peri anfantais i ardaloedd enfawr o Gymru.

Y trydydd maes sydd yn ein siomi yw’r cyfeiriad wrth fynd heibio at arian strwythurol Ewrop a phwysigrwydd cael arian cyfatebol yn ychwanegol at ein grant bloc. Nid yw wedi mynd i’r afael â’r argyfwng yn economi cefn gwlad.

A ydych chi’n derbyn nad yw’r term ‘arian cyfatebol llawn’ yn llwyr ddisgrifio’r broblem graidd, a bod y termau ‘cronfeydd strwythurol o Ewrop a’r arian cyfatebol ychwanegol angenrheidiol’, a ddefnyddiwyd mewn cynigion blaenorol gerbron y Cynulliad, yn ddisgrifiad mwy cywir ar gyfer cynnig mewn Cyfarfod Llawn?

yn Saesneg Ydwyf, a hefyd yr anghenraid i gael yr Arolwg Gwariant Cyhoeddus i gyd-fynd ag ef, neu ni fyddwn yn gallu gwario’r arian Ewropeaidd sydd wedi’i neilltuo ar ein cyfer ychwaith. Cytunaf â hynny yn llwyr. Nid ydym wedi rhoi sylw digonol i ystyriaethau’n ymwneud â’r argyfwng yn economi cefn gwlad. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol am gael amaethyddiaeth gynaliadwy wedi ei hintegreiddio i economi wledig modern. Fodd bynnag, beth fydd yna i’w gynnal oni chedwir taliadau’r lwfansau digolledu yng nghyswllt tir uchel a da byw ar y lefel gyfredol, neu oni chawn warchodwr archfarchnadoedd i ffrwyno elw gormodol. Nid dim ond y gwrthbleidiau sydd yn dweud mai arian o Ewrop yw cyfle mawr Cymru. Mae’r Blaid Lafur ei hun yn cyhoeddi’r cyfleoedd a ddeuai yn sgîl buddsoddiad o’r fath ar gyrn a phibau.

in Welsh If European funding is so important, and if the prosperity of west Wales and the Valleys is so dependent upon it, why is match funding not at the heart of this programme? I hope that a fear of Millbank does not lie behind this and that match funding has not been omitted in order to please Millbank.

yn Saesneg Mae meysydd yn y ddogfen hon yr ydym yn cytuno ac anghytuno â hwy. Cefnogwn y gwelliannau i gyd.

Does Mike realise that Welsh solutions created in Wales form the contents of this document? They do not have anything to do with Millbank, as he tried to suggest in his Welsh soundbite.

Yr ateb i’r cwestiwn yw a ydym wedi bod yn trafod materion a anfonwyd inni gan Lywodraeth Llundain. Nid yw’n syndod, felly, nad oes yr un darn o ddeddfwriaeth gartref Gymreig wedi dod allan o’r Cynulliad. Mae popeth a gyflawnasom hyd yma wedi dod o Lundain. Bydd y cyfeiriadau yr ydym ar eu trywydd yn arwain at ddeddfwriaeth gan y Cynulliad, ac edrychaf ymlaen at y darn cyntaf.

Rhaid i’r ddadl hon fod am fwy na pholisïau’r Cynulliad. Rhaid iddi, oherwydd gofynnir i ni eu cefnogi. Pe bawn yn siarad yn fras, byddwn yn dweud mai ymgais i daflu llwch i’n llygaid yw hyn. Byddai annog yr holl bleidiau i gefnogi heddiw yn rhoi i’r weinyddiaeth ffon fawr i’n curo â hi ym mhob dadl ddilynol. Dywed y cyflwyniad i’r dogfennau, Edwina, yn gynamserol braidd

‘Ceir yn y rhagarweiniad hwn gyd-destun y rhaglen fanwl honno ac fe’i cymeradwywyd gan y Cynulliad cyfan’.

Rhaid inni gydnabod realiti gwleidyddiaeth. Mae pedair plaid y Cynulliad yn cystadlu â’i gilydd. Yn ystod yr etholiad nesaf byddwn am droi at ein hetholwyr a thynnu sylw at bethau a gyflawnwyd ar eu rhan. Yr ydym yn cystadlu â’n gilydd, ond rhaid inni hefyd weithio gyda’n gilydd. Mae mathemateg, os nad y diwylliant gwleidyddol, yn pennu bod yn rhaid inni. Mae’n anodd datblygu cydweithrediad heb ymddiriedaeth. Mae’n anodd datblygu ymddiriedaeth heb gyfle cydradd i weld gwybodaeth ac heb gydweithrediad ar lawr gwlad. Nid drwy i ddogfen a ysgrifennwyd gan blaid arall gael ei chyflwyno ichi, gyda chais ar ichi gyflwyno sylwadau arni ar y cyrion a chael cyn lleied o amser i’w thrafod, o reidrwydd yw’r ffordd i sefydlu ymddiriedaeth. I fod yn wleidyddol fras eto, mae angen rhoi clod amlwg i bleidiau lle yr haeddir clod. Nid ydym i gyd yma i ddilyn arweiniad Llafur. Rhaid cymryd a rhoi bob cam o’r ffordd yn y broses o lunio polisi. Mae pawb ohonom am bwyntio at bolisïau mewn rhaglen sydd yn ffrwyth ein cyfraniad ni, ac sydd, oherwydd eu presenoldeb, yn caniatáu inni gyfaddawdu ar bwyntiau eraill a chytuno â’r cyfanwaith.

Yr oedd cyhoeddiad Rhodri ar ryddid gwybodaeth yn ddechrau da. Mae angen llawer mwy na hynny i gael ymddiriedaeth. Mae angen inni ddefnyddio mwy ar Bwyllgorau’r Cynulliad yn y man cychwyn. Mae angen democrateiddio ein cwangos fel bod holl broses llywodraethu, o lunio polisïau i’w cyflenwi yn agored ac atebol. Yr ydym yn dal i ddisgwyl cynnydd mewn rhai o’r meysydd hyn. Ni allwn uno o gwmpas rhaglen lywodraethu hyd nes y bydd y cynnydd hwnnw wedi’i wneud. Mae angen Cynulliad o’r gwreiddiau i fyny a Chymru o’r gwreiddiau i fyny arnom. Rhaid inni beidio â dysgu’r wleidyddiaeth gydweithredol newydd ar draul pobl Cymru. Rhaid inni ei dysgu gyda’n gilydd oddi wrth bobl Cymru ac ochr yn ochr â’r bobl hynny. Dyna fyddai’r wleidyddiaeth newydd.

I propose amendment 5. Add the following clause

I propose amendment 6. Add the following clause

I propose amendment 7. Add the following clause

It is a privilege to speak first on behalf of the Plaid Cymru Group on an extremely important issue, namely the endeavour in the Better Wales document—I prefer the name of Cymru Well to that of Gwell Cymru, and Dafydd Iwan taught us to say that—to develop a vision for the future of Wales. Plaid Cymru welcomes the existence of this document and the effort, for the first time perhaps, to create a picture of the future of this nation on the basis of democratic consensus. We also welcomed the opportunity to consult widely and the enthusiastic response to that consultation. That is encouraging.

At the beginning of the process, this document was described as a corporate plan—and Edwina used that phrase today—for a body corporate. Plaid Cymru soon came to the conclusion that we could not adopt, as common property, a set of values, strategies and policy recommendations formulated by the Welsh Labour Government. That reflects our view on the nature of the Assembly. It is a body corporate, according to the letter of the law. However, because of changes to the Government of Wales Act 1998, which we as a party supported, we have a cabinet system. That Cabinet is the Government of Wales, and the Government of Wales must carry the responsibility for policy and its implementation.

That does not mean that Members and parties that are not in Government do not have a policy development role. The governing party, as it does not have a majority, must consider the views of the other parties. That is the point of Mike German’s amendment 9 and we accept it.

That complex reality is acknowledged in the Government’s motion. It is not an attempt to get the Assembly to take ownership of ‘Betterwales.com’ as a corporate plan, but a request for us to support the vision, priorities and values of the introduction.

The Plaid Cymru group prepared a 17-page detailed response for the consultation. I do not know whether the other opposition parties did that but we spent much time on the work. In many ways, that response was a trenchant criticism of the original draft. We felt that it was vague, overly dependent on the policy agenda of New Labour in London and lacking in national vision. Its targets were either aspirational or too unambitious to be of worth and it lacked sound data. That point about data is behind our amendment 2.

Some of our criticism was general and much of it detailed specific items. Our comments on health and economic development policy were particularly biting. We are still dissatisfied with the health policy section. However, those weaknesses were no surprise to us. After all, New Labour in Wales came to power without a programme, apart from the Blair Government’s programme, which was modified—but not much—for Wales. The months before the election were spent on bitter internal wrangling, rather than on a policy-forming process. Apart from that, Welsh Labour does not have procedures for developing or adopting policies that are specific to Wales. I believe that to be a fact.

What is necessary, for the sake of democracy in Wales—

Hoffwn eich cywiro. Nid yw’n wir dweud nad oes gennym weithdrefnau ar gyfer datblygu polisi yng Nghymru. Mae gan Lafur yng Nghymru broses llunio polisïau sydd wedi’i datblygu’n dda iawn. Felly, yr ydych yn anghywir ar hynny.

If I am wrong, I will accept that. However, the impression that I have—and the general public impression—is that there are no processes for developing policies in detail and adopting policy for the Welsh Labour Party specifically. It would be wonderful if that changed.

Lynne Neagle was correct. It is not a question of change. The structure is there to develop policies and that is already happenining.

I have not noticed the results. New Labour did not come to the Assembly with a policy agenda based on the priorities and needs of Wales. If there is a way to change that impression, all the better. What is crucial for the health of democracy in Wales—and this is now an important and positive point—is that every party, especially the Labour Party, should earnestly set about creating or perfecting structures and processes to build policies and programmes that are based on the priorities of Wales. Plaid Cymru is familiar with doing that. That is what has enabled us to introduce a series of policy recommendations in the Assembly and as part of the consultation process on Better Wales.

It is not only the parties who are responsible for this matter but all the institutions of civic society in Wales, pressure groups and research, educational and professional institutions. We all have a responsibility to do this. The good news is that this has begun to happen in earnest during the last few years, and especially since the referendum. The Institute of Welsh Affairs has led the way and others are following. It is important for us to accept that the process of building a policy agenda for Wales is in its infancy.

‘Betterwales.com’ is part of the process and the consultation is a catalyst to that process. Despite the weaknesses, we congratulate the authors of the document on a historic launch to that task.

I turn now to the introduction that the motion before us today asks us to support. I will focus on the elements of our recommendations that have been incorporated in the document. I pay tribute to Edwina Hart for including them.

The reference in the vision to nurturing the unique and diverse identity of Wales and welcoming new cultural influences is important. This is an essential balance. The reference to fostering bilingualism in this list of the main elements of our vision is crucial. In addition, the reference to culture in the third clause is important. The last clause in the vision, concerning young people, appears to be fairly innocuous. However, in a country where the departure of gifted and qualified young people has almost become the norm, it is nothing less than revolutionary. Our success in keeping young people in Wales is one of the key indicators of the success of the whole thing.

We support the intention to organise a series of conferences on important issues: that is not our suggestion. That is another contribution to the creation of the Welsh policy agenda. The reference in point 2 to the employment strategy is important with regard to the sort of economic development we should be following and it goes hand in hand with our amendment 7, which refers to the Lisbon summit and the need for an European employment strategy. That should be reflected in our policies. The Plaid Cymru group was eager to find a specific reference to rural development and that is included in point 5. There is a firm commitment, at last, in point 11 to an imminent study of the Welsh Baccalaureate. This is a key step towards establishing a progressive Welsh and international agenda for education.

A new planning framework has been important to Plaid Cymru from the start. This is not the sexiest topic under the sun, but it is crucial for economic development that protects the environment. You must have that in order to open the door for sustainable development. It is crucial to delivering the Objective 1 strategy. This is a definite commitment in point 12, together with an emphasis on energy, waste and the need to promote clean technology. We are extremely pleased that there is a commitment to an international and European role for Wales in point 14. That is a budding foreign policy for the Assembly.

Point 19 refers to public bodies. Edwina Hart mentioned these and the delivery frameworks. I hope that that opens the door for a review not only of Assembly sponsored public bodies but of other national institutions. I would place ACCAC, a quango, the Welsh Joint Education Committee, which is not a quango, and Estyn among the institutions which their roles, their inter-relationships and how to ensure that their functions are delivered effectively should be considered.

The promise to review the funding formula with an emphasis on equity and co-operation will enable us to develop a Welsh model of inter-relationships between schools and local authorities. This is absolutely crucial as the Thatcherite revolution proceeds apace in England, with schools increasingly becoming autonomous businesses that compete against one another. We do not have to follow that path in Wales and the funding formula is crucial to prevent that from happening.

The Plaid Cymru group feels that we now have, in this introduction, a statement that moves the national policy agenda several steps forward. The nitty gritty is in the implementation. In accepting the introduction, we will be continuously scrutinising to ensure that these commitments are turned into effective implementation.

However, two things are missing. Firstly, our response pressed for recognition that the Assembly and Wales in general has to try to live in the context of a set of highly unfavourable fiscal and macroeconomic policies determined in London. We were pressing for the need for the Assembly to press for a change in that framework in London. Expecting the Government of Wales to acknowledge that asked much, but it was not asking too much.

Yr oedd yn ddiddorol gennyf glywed sylwadau’r Aelod a chytunaf â’i bwynt cyffredinol. Fodd bynnag, a yw’n cytuno ei bod yn bwysicach y rheolir yr arian treigl o Lundain, sydd o leiaf yn nes i Gaerdydd na Brwsel neu Frankfurt?

I am afraid that I do not agree with David Davies. It is obvious that the macroeconomic policies that are pursued in Europe are far more favourable to Wales’s needs than those that are pursued in London. The euro is definitely of greater advantage to us by now than is the pound.

Our amendment 5 goes some way towards changing the framework.

Secondly, there should be an unequivocal statement in favour of devolution as a process in this document—that is, more autonomy. The paragraph under the title ‘A Made in Wales Agenda’ in the introduction is useful and we welcome it, but it is not enough. It is obvious that there are significant defects in the Assembly’s model of autonomy. The argument that we should wait until we reach this model’s full potential before moving on to something better is like saying that you should run a faulty engine to the utmost before changing the pistons and repairing the crankshaft.

We must begin now to discuss the next steps of devolution. That is the purpose of our amendment 6, and I hope that that is understood. It is a moderate but important amendment.

Mae gennyf ddiddordeb yn eich pwynt am symud tuag at fwy o rym. A ydych yn credu y dylid ymgynghori â’r bobl ynglŷn â hynny, ynteu a ddylai’r Cynulliad ei wneud ei hun? A ydych yn cytuno â’r holl bobl y cyfarfûm â hwy yng Ngheredigion yn ystod yr isetholiad eich bod yn dal i gefnogi polisi o Gymru annibynnol ynteu, fel y bu Dafydd Wigley’n ei ddweud, nid annibyniaeth yw eich amcan na’ch polisi?

I must use the words of the popular song ‘one day at a time’. We must move step by step in these matters. We should consult with people at all times. We want to see informed public discussion on the question of our model of devolution. We must start to look at how the model works, and do so in a systematic and detailed way and also look for ways to improve the model. I understand that Edwina Hart’s support for amendment 6 reflects a willingness to do that. Including amendment 6 in the motion and receiving a firm commitment to act upon it, would mean that the Plaid Cymru group would be willing to support the motion.

Under those circumstances, we intend to abstain on amendment 1 in the name of Mike German. Amendment 9, also in the name of Mike German, is fundamentally flawed because it only refers to match funding. Securing European funding in the first place is the root of the matter, not the match funding. We do not have a commitment to ensure that. Match funding, despite its importance, is an additional matter. Plaid Cymru’s amendment 5 is far stronger and fuller, therefore we will abstain on amendment 9. We will also abstain on amendments 3 and 4. We do not feel it appropriate to include these amendments now. Including such amendments in the body of the document should be discussed in future years.

Cynigiaf welliant 4. Yng nghymal 2, dilëer y gair olaf ‘a’. Ychwaneger trydydd cymal:

Ni chadwaf y Cynulliad cyn hired â’r ddau siaradwr blaenorol. Yr wyf yn siŵr y bydd eraill am gyfrannu at y ddadl.

Mae elfennau o’r ddogfen nad ydym yn anghytuno â hwy, fodd bynnag, mae’n bwysicach ein bod yn canolbwyntio ar weithredu yn hytrach nag ar y llif diddiwedd hwn o ddogfennau. Ar y sail honno, yr ydym yn anhapus â’r obsesiwn parhaus â dogfennau yn lle gweithredu. Cynigiwyd ein gwelliannau ni yn yr ysbryd hwnnw. Dylid croesawu unrhyw beth sydd yn osgoi’r tin-droi a nodweddai’r ddadl ddoe ar yr adeilad newydd. Wrth agor y ddadl hon, tanlinellodd Edwina Hart ei phwysigrwydd. Dywedaf wrthi na fu ond dau aelod o’r Cabinet yn bresennol yn ystod y ddadl. Efallai fod hynny’n arwydd nad yw cyn bwysiced ym meddyliau rhai o’i chyd-Aelodau ag y byddai hi’n dymuno.

Ni wneuthum ymosodiad unigol. Sylw cyffredinol ydoedd am aelodau’r Cabinet. Nid y Grŵp Ceidwadol a bwysleisiodd bwysigrwydd y ddadl hon. Derbyniaf y pwynt fod gan Aelodau unigol efallai resymau i fod yn absennol. Fodd bynnag, yn ysbryd pwysigrwydd y ddadl hon ym meddyliau rhai pobl, byddwn wedi disgwyl i Aelodau eraill fod yn bresennol.

Yn ei haraith agoriadol, nododd Edwina Hart fod y safle ar y we wedi cael llawer o ymweliadau a nododd bwysigrwydd cynllun y clawr. Efallai fod hynny’n bwysig, ond mae unwaith eto’n adlewyrchu’r obsesiwn â phroses yn hytrach na sylwedd. Rhybuddiaf Edwina o’r perygl o gael ei chwythu i ffwrdd ar garped hud y rhyngrwyd. Mae angen inni edrych ar y materion sydd yn bwysig i Gymru.

Yr oedd arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol fel pe bai’n cyhuddo’r Ceidwadwyr Cymreig o fod yn wrthblaid. Byddem yn pledio’n euog i hynny. Mae plaid un ai mewn llywodraeth neu yn wrthblaid, neu efallai mewn trydydd categori o geisio bod yn blaid lywodraethol, a fyddai’n ddisgrifiad addas o’r Democratiaid Rhyddfrydol, neu rai ohonynt o leiaf

Ond nid yn addas i’r Ceidwadwyr?

Nid ydym yn ceisio llywodraeth glymblaid. Os hoffai arweinydd grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol gadarnhau ei fod ef, dylid cofnodi hynny.

Er fy mod yn cytuno â sylwedd rhywfaint o araith Cynog Dafis, sylwir bod ei ymyriad yn dangos yn glir nad yw San Steffan yn cyfrif o gwbl i’r cenedlaetholwyr. Un ai Caerdydd neu Frwsel sydd yn cyfrif iddynt hwy. Nid yw San Steffan yn yr hafaliad o gwbl. Am unwaith, cytunaf â Lynne Neagle ac Alun Michael. Nid eiddo’r cenedlaetholwyr yn unig mo’r gair Cymreig. Mae’n perthyn i bob plaid yma. Yr ydym i gyd yn datblygu polisi. Dylid cofnodi hynny hefyd. Nid yw’n eiddo i un blaid yn unig yn y Siambr hon.

Yr wyf yn falch o gael eich cefnogaeth ar y pwynt hwnnw. Yn wyneb y sylwadau buddiol hynny, a ydych yn cytuno, pe baem yn tynnu San Steffan o’r hafaliad, na fyddem wedi cael y cyhoeddiad buddiol yr wythnos diwethaf o £99 miliwn i’r NHS yng Nghymru a £50 miliwn i addysg?

Fel y gŵyr Lynne Neagle, un o’r rhesymau pam y bu inni bleidleisio yn erbyn cyllideb Llafur—er na chredaf iddi hi bleidleisio yn ei herbyn—oedd am ein bod yn credu bod angen mwy ar gyfer iechyd yng Nghymru. Nid wyf am ddweud nad oedd i’w groesawu.

Yn wyneb sylwadau Lynne, a ydych yn cytuno bod yn rhaid i bawb ohonom bellach fynd at wraidd yr hyn y mae Plaid Cymru am ei gael? A ydynt am gael Cymru annibynnol ai peidio? Dywed rhai eu bod ac eraill nad ydynt.

Yr wyf yn falch o ateb hynny oherwydd dywedodd Cynog Dafis ei fod o’r farn bod y mater hwn yn rhywbeth y mae angen ymgynghori yn ei gylch o ddydd i ddydd. Os nad ydych yn barod i ddweud beth yr ydych yn ymgynghori yn ei gylch, bydd pobl yn ei chael hi’n anodd ateb. Nid oes fawr o amheuaeth fod y cenedlaetholwyr Cymreig yn credu, ac wedi credu erioed, mewn annibyniaeth oddi wrth San Steffan. Mae Cynog ar fin cadarnhau hynny.

I wish to set the record straight on this. We need a discussion on the constitutional options for Wales. We need to consider what kind of a constitutional future we should have for Wales. There are a number of options and we need to examine them. The public and all of us need to consider what those options are and make our choices based on what is sensible and beneficial to Wales. I hope that the Tories would also be keen to take part in such a process.

Byddai gofyn ichi nodi pa opsiynau yr ydych yn eu rhoi o’u blaen. Fel plaid wleidyddol, mae angen ichi roi arweiniad. Os nad ydych yn barod i ddweud eich bod yn credu mewn annibyniaeth, bydd pobl Cymru yn teimlo ichi eu siomi’n arw. Dyna’r hyn yr ydych yn ei wneud. Os ydych am gadarnhau hynny, mae croeso ichi.

Cyfeiriaf at eich pwynt am arweiniad ac fe’ch atgoffaf mai’r arwydd o arweiniad a roesoch i bobl Cymru cyn pleidlais y refferendwm oedd eich bod yn arwain yr ymgyrch yn erbyn y Cynulliad hwn a datganoli i Gymru.

Mae gennyf rywbeth a alwaf yn ‘refferendomedr’. Pan fydd pob dadl arall yn methu, cyfeirir at ymgyrch y refferendwm. Gwyddoch gystal â minnau—ac yn wir mae arweinwyr eich plaid wedi’i groesawu lawer gwaith—ein bod yma fel gwrthbleidiau adeiladol, cadarn i wneud i’r Cynulliad weithio. Os oes amheuaeth yn eich meddwl, gadewch inni egluro unwaith yn rhagor. Yr ydym yma i wneud i’r Cynulliad hwn weithio ond nid ydym am gael annibyniaeth. Credwn eich bod chi. Gadewch imi barhau â’r gwelliannau penodol a gyflwynwyd gennym i’r prif gynnig hwn ynglŷn â dogfen ‘Gwellcymru.com’.

Mae a wnelo gwelliant 1 ag arallgyfeirio ar gyfer ffermwyr. Mae angen gwneud mwy i baratoi pecyn arallgyfeirio ar gyfer ffermwyr. Croesawn y cyllid ychwanegol yn ysbryd ymyriad Lynne Neagle yn gynharach. Croesawn y cyllid ychwanegol i ffermwyr o ganlyniad i’r uwch-gynhadledd amaethyddol. Fodd bynnag, ar gyfartaledd, nid yw ond £13 yr wythnos y fferm. Nid yw ond yn crafu wyneb yr hyn y mae angen ei wneud. Mae angen dosrannu mwy o arian yn benodol ar gyfer prosiectau arallgyfeirio fel twristiaeth a merlota. Nid yw hynny wedi diwgydd. Mae angen pecyn addas o gymorth gwledig arnom gydag arian wedi’i neilltuo’n benodol i helpu ffermwyr i arallgyfeirio. Dyna’r unig ffordd iddynt oroesi a ffynnu.

A hoffech ddweud—yn benodol nid yn gyffredinol—faint o arian ychwanegol y byddech chi’n barod i’w roi i’r gwasanaeth iechyd ac i gefnogi ffermio? Nid yw eich plaid chi’n mynd i godi trethi ond mae’n mynd i wario’r holl arian yma. Byddai o ddiddordeb imi gael gwybod sut y gobeithiwch wneud hyn.

Dof at iechyd yn ddiweddarach. Yng nghyd-destun cymorth amaethyddol o fewn y gyllideb, dosrannwyd swm annigonol ar gyfer arallgyfeirio. Nid oes rhaid cynyddu’r gyllideb tu hwnt i’r ddarpariaeth bresennol, ond dylai fod rhywbeth ynddi ar gyfer arallgyfeirio ac nid oes. Byddaf yn sôn am y pwynt ynglŷn ag iechyd wrth ddelio â’r gwelliant hwnnw yn ddiweddarach. Mae’n bwysig, oherwydd collwyd 20,000 o swyddi mewn amaethyddiaeth yn y DU y llynedd. Byddai ‘Gwellcymru.com’ wedi gallu bod yn ffordd o wrth-droi’r duedd honno, yng Nghymru o leiaf. Fel y gŵyr Brian Gibbons, wrth bleidleisio yn erbyn cyllideb Llafur, dywedasom ein bod yn pleidleisio yn ei herbyn yn benodol ac yr oeddem yn un o ddim ond dwy blaid i wneud hynny—pleidleisiodd y Democratiaid Rhyddfrydol yn ei herbyn hefyd. Y rheswm arall inni bleidleisio yn ei herbyn, ar wahân i’r diffyg arian i amaethyddiaeth, oedd y diffyg arian i iechyd. Dyna’r pwynt a wneuthum yn gynharach.

Trof at welliant 3. Mae’r wrthblaid arall a’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi tynnu sylw at y ffaith fod cyllid Amcan 1 yn bwysig. Soniwyd am hyn dro ar ôl tro, ond nid ydym ddim pellach ymlaen nag oeddem pan gawsom Brif Ysgrifennydd newydd. Mewn ffordd, yr ydym wedi mynd am yn ôl oherwydd byddem wedi disgwyl cynnydd yn y cyfamser. Aeth y grŵp Ceidwadol Cymreig i Frwsel yn ddiweddar. Canfuom y gellir, ers mis Tachwedd 1999, rhoi unrhyw arian a werir mewn perthynas â phrosiectau Amcan 1 yn erbyn arian Amcan 1. Nid yw’r Prif Ysgrifennydd wedi rhoi’r argraff honno. Nododd, o ran gweithredu, nad oes angen poeni, oherwydd dim ond ar ôl i’r ddogfen raglennu sengl gael ei chymeradwyo y gellir ysgwyddo’r gwariant hwn. Ar ôl siarad â Chef de Cabinet Monsieur Barnier, yr ydym wedi canfod nad dyna’r sefyllfa. Mae hynny’n bwynt difrifol y cawsom ein camarwain arno, drwy amryfusedd mae’n siŵr.

Mewn perthynas ag Amcan 1, ni chafwyd gweithredu priodol. Mae swyddogion yn y Comisiwn Ewropeaidd wedi cadarnhau bod pryder am Gymru o safbwynt gweithredu, ond nid am unrhyw fan arall yn Ewrop. Y rheswm am hynny yw nad ydym yn cynnwys noddwyr nac yn dweud wrth bobl sut mae ymgeisio am arian. Nid yw’r rhaglen wedi cael ei rhoi ar waith yn egnïol a bu oedi cyn penodi’r swyddogion allweddol a sefydlu pwyllgor monitro. Nid ydym wedi dysgu gwersi oddi wrth Iwerddon, y Ffindir a Sweden, sydd wedi rhoi prosiectau Amcan 1 llwyddiannus ar waith. Rhwng popeth, mae’r weinyddiaeth fel pe bai’n methu symud ar y mater hwn—fel ein cefnogwyr rygbi yn Nulyn, ond eu bod hwy’n gwybod y byddent yn dal y cwch maes o law, ond nid oes fawr o arwydd y bydd y weinyddiaeth hon yn gwneud hynny. Yr ydym yn bryderus am hynny.

Mewn perthynas â gwelliant 4, pleidleisiasom yn erbyn cyllideb Llafur yn bennaf am na neilltuwyd digon o arian ar gyfer gofal iechyd. Fe’i gwnaethpwyd yn glir gennym fod angen mwy ar gyfer gofal iechyd, nid yn unig i glirio’r dyledion, ond i fynd i’r afael â’r argyfwng o ran rhestrau aros. Er fy mod yn croesawu sylwadau Edwina ar y gwelliant hwn, yr ydym yn bryderus nad yw’r Blaid Lafur yn gwerthfawrogi o hyd mai amserau aros sydd yn cyfrif, nid rhestrau aros. Gobeithiaf y gall Edwina fod yn fwy penodol am hynny, oherwydd addewid ar restrau aros a wnaethpwyd ganddynt adeg yr etholiad cyffredinol diwethaf, ac fel plaid—efallai y gallwch fy nghywiro—nid ydynt wedi diarddel hynny. Nid ydynt wedi dweud mai amserau aros yw’r peth pwysig. Tybed a yw Edwina yn barod i roi’r un addewid i gleifion ag yr ydym ni’n ei gynnig mewn perthynas ag amserau aros yn hytrach na rhestrau aros, ac a yw hi’n cytuno mai dyna sydd yn bwysig. Pan holwyd ef, nododd y Prif Ysgrifennydd ei fod o’r farn mai dyna sydd yn bwysig ond, ers hynny, mae wedi camu’n ôl ar hynny. Hoffwn i Edwina roi sylw i’r pwynt hwn pan fydd yn siarad.

Cydnabyddom yn natganiad Jane Hutt ychydig amser yn ôl fod rhywfaint o welliant wedi’i wneud ar y rhaglen adeiladu. Fodd bynnag, nid yw’n mynd yn ddigon pell. Nid yw’n ein hadfer i ddim byd tebyg i’r lefel adeiladu ysbytai a fodolai pan ddaethoch i rym yn 1997. Gadewch inni edrych ar yr hyn yr ydych wedi’i gyflawni dros y tair blynedd diwethaf yng nghyd-destun Gwell Cymru a chydnabod ein bod yn awr ymhellach yn ôl mewn rhai meysydd nag oeddem ym mis Mai 1997.

Fel rhywun sydd wedi edrych ar y ffordd y mae’r Swyddfa Gymreig wedi datblygu polisi dros y blynyddoedd, croesawaf yr adroddiad hwn gan ei fod yn ffordd mor wahanol o ddatblygu polisi yng Nghymru. Croesawaf y themâu canolog: datblygu cynaliadwy, allgáu cymdeithasol a chyfle cyfartal. Mae pob plaid yn y Cynulliad yn cytuno ar y themâu hyn, sydd yn holl bwysig i unrhyw weithgaredd yn y Cynulliad, boed gwario ein cyllideb neu gyflawni ein busnes.

Byddaf yn canolbwyntio ar ddwy o’r gwerthoedd, sef hybu dinasyddiaeth fyw ym mhob grŵp oedran a rhoi sylw i anghenion pob grŵp cymdeithasol, yn enwedig pobl ifanc. Canolbwyntiaf ar faterion pobl ifanc. Yr oeddwn wrth fy modd yn croesawu Edwina Hart ac Alun Michael i Ysgol Gyfun y Pant yn fy etholaeth. Cynhaliwyd y lansiad yno gyda phobl ifanc o’r chweched dosbarth. Yr oeddent wedi ymgolli ac ymddiddori yn y prosiect. Ailgodais gydag Edwina y cynnig i’r bobl ifanc ddylunio’r clawr. Da o beth oedd clywed pobl ifanc yn dweud yn blaen wrth ein swyddogion yn y Cynulliad beth yr hoffent hwy ei weld o ran cynllun modern, o flaen yr oes. Mae hynny’n dangos ymroddiad y Cynulliad i weithio gyda phobl ifanc. Yn y cyd-destun hwnnw, mae’n bwysig cofio’r cynlluniau a lansiwyd gan y Prif Ysgrifennydd blaenorol gyda chefnogaeth y Llywydd, Llais Ifanc-Young Voice, fel ffordd i’r Cynulliad ennyn deialog gyda phobl ifanc ar draws Cymru. Mae’n fenter bwysig i’r Cynulliad, a fydd yn help i’r Cynulliad ymgyrraedd allan yn ei holl ffurfiau i ennyn perthynas gyda phobl ifanc. Oni allwn ni wneud hynny, byddwn yn gwneud cam â phobl ifanc Cymru.

Mae Edwina newydd ddweud wrthyf y cafwyd 17,000 o ymweliadau â’r safle ‘Gwellcymru.com’ ar y we, sydd yn ymateb ffantastig oddi wrth bobl ledled Cymru. Gwnaethpwyd llawer o’r ymweliadau drwy ysgolion a mentrau sydd yn ymateb i’r ddogfen hon, sydd yn golygu nad cynnig a ddaw o’r llywodraeth yn unig mohono. Mae’n gynnig sydd wedi ei brofi ar bobl yng Nghymru sydd wedi ymateb. Pan fydd Edwina yn ymateb i’r ddadl hon gobeithiaf y bydd yn nodi rhai o’r meysydd yn yr adroddiad sydd wedi newid efallai o ganlyniad i farn o’r tu allan.

Pwysleisiaf bwysigrwydd y gwasanaeth ieuenctid. Mae paragraff 2.21 yn paentio darlun tywyll o’r problemau yng Nghymru, sydd yn cynnwys beichiogrwydd yn yr arddegau, yfed o dan oedran a chamddefnyddio cyffuriau. Rhaid inni fynd i’r afael â’r problemau hyn. Gwyddom, ac yr ydym wedi clywed y prynhawn yma, fod yn rhaid inni fynd i’r afael â lefelau isel o sgiliau.

Yr wyf am drafod sut y gallwn ddefnyddio datganoli fel proses ddwy ffordd. Cawsom lawer o drafodaethau yn y Siambr hon ynglŷn â defnyddio’r Mesur Safonau Gofal i gyflwyno’r cynnig gogyfer â chomisiynydd plant. Cyn hynny, cyhoeddodd y Prif Ysgrifennydd blaenorol gyfleoedd i Gymru yn unig o dan y Mesur Dysgu a Sgiliau, sydd wedi’i gyflwyno i’r Senedd erbyn hyn. Ceir cymalau Cymreig yn y Mesur hwnnw a fydd yn rhoi’r peirianweithiau cefnogi i bobl ifanc ar bartneriaeth rhwng llywodraeth leol a mudiadau gwirfoddol ar lefel leol. Dyma fodel y rhoddwyd cynnig arno yn Neddf Trosedd ac Anhrefn 1998, a pharheir ag ef yn y broses hon. Mae’n batrwm gweithredu mwy lleol o’i gymharu â Lloegr. Mae’n cydnabod traddodiadau’r gwasanaeth ieuenctid yng Nghymru drwy roi pwerau a rhwymedigaethau statudol newydd i awdurdodau lleol i weithio gyda mudiadau gwirfoddol. Bydd tasglu Cymru, a fydd yn cynnwys pobl ifanc, yn symud hyn yn ei flaen. Rhaid inni adeiladu ar y ffaith bod ein pobl ifanc yn tyfu i fyny mewn cymunedau lle mae angen ymateb lleol. Dylem edrych yn benodol ar y cyfrifoldebau strategol newydd i awdurdodau lleol ym maes cynllunio cymunedol i afael yn hyn. Yr wyf am dynnu sylw at y ddau gyfle y manteisiwyd arnynt oherwydd, y prynhawn yma, byddwn yn ystyried diwygiadau i Reol Sefydlog Rhif 23.8, sef diwygiad 7 ar yr agenda. Mae’n ystyried sut y mae’r Cynulliad yn cysylltu â San Steffan o safbwynt Mesurau cyhoeddus. Mae’n holl bwysig ein bod, wrth ddatblygu strategaethau ar gyfer gwell Cymru, yn canolbwyntio ar faterion pobl ifanc. Bydd pobl ifanc a sut yr ydym yn dangos ein cefnogaeth i bobl ifanc yn faes allweddol y caiff y Cynulliad ei fesur arno. Rhaid inni achub ar bob cyfle i ddefnyddio deddfwriaeth sylfaenol i hyrwyddo ein hamcanion yng Nghymru. Croesawaf y cyfle i gael cymalau Cymru-yn-unig a gwelliannau mewn deddfwriaeth. Gofynnaf i’r Ysgrifennydd Cyllid edrych ar gyfleoedd inni gyflwyno ceisiadau i San Steffan i’r dyfodol i sicrhau bod yr hyn yr ydym am ei gyflawni drwy ‘Gwellcymru.com’ yn cael ei weithredu drwy bob cyfrwng deddfwriaethol sydd ar gael inni.

Croesawaf y ddogfen hon a pharodrwydd Llywodraeth Cymru i wrando a gwneud newidiadau. Mae llawer o ddatganiadau da yn y ddogfen, y byddai’r rhan fwyaf o’r Aelodau yn cytuno â hwy. Gwaith gwleidydd mewn gwrthblaid yw bod yn feirniadol o Lywodraeth. Os yw’r gwleidydd yn synhwyrol, bydd y feirniadaeth yn adeiladol a chadarnhaol. Mae hynny’n bosibl gyda’r papur hwn. Mae’n hawdd edrych drwy bapur a gweld beiau. Mae’n anos llunio syniadau cydlynol a dilys yn gyfanwaith hawdd ei ddarllen sydd yn cael ei dderbyn i raddau reit dda gan unigolion sydd â syniadau gwleidyddol gwahanol a chan gyfran fawr o’r cyhoedd. Hyd yn oed o fewn y Cynulliad mai gwahaniaethau gwleidyddol enfawr, yn enwedig efallai rhwng Plaid Cymru—The Party of Wales a’n cyd-Aelodau ar y dde eithaf. Mae yna wahaniaethau—

Ymddiheuraf a newidiaf hynny i’n cyd-Aelodau ar y dde, sydd mi dybiaf yn dderbyniol.

Ni wn a fyddai’n well gan y Ceidwadwyr imi gyfeirio atynt fel ein cyd-Aelodau yng nghanol y Llywodraeth.

Mae gwahaniaethau rhwng Aelodau o fewn grwpiau yn ogystal â rhwng grwpiau. Byddai’n afrealistig disgwyl inni i gyd gefnogi un ddogfen. Ni ofynnir inni ond nodi’r manylion, ond mae’n bwysig i Gymru bod gweledigaeth gyffredin fel y gallwn symud tuag at nodau pwysig. Gadawyd elfennau allan o’r weledigaeth gyffredin, ond ni allaf anghytuno â’r hyn sydd yno.

Mae cyflawni’r saith nod yn llwyddiannus yn holl bwysig. Mae cefnogaeth Edwina ar ran y Llywodraeth i welliant 6 yn ei gwneud yn bosibl cefnogi’r weledigaeth, gan wybod y caiff yr anawsterau sydd ar ei thraws sylw buan. Derbyniaf sylwadau Edwina am hyblygrwydd, ond teimlaf nad oes ymyl digon caled i’r ddogfen. Mae’n sylfaenol bod rhai nodau na fydd efallai yn bosibl eu cyflawni nid am eu bod yn ddrud neu’n anodd yn ymarferol, ond oherwydd anghysonderau sylfaenol mewn Llywodraeth.

Rhoddodd Cynog ddarlun cyffredinol o safbwynt Plaid Cymru. Hoffwn wneud un pwynt a’i ddarlunio’n fanwl o ddau faes polisi yn unig. Ar dudalen 14, dywed datganiad ym mharagraff 1.31 nad oes lle i ddogma. Cytunaf â hynny. Nid yw cyflwr gweithgynhyrchu a chymdeithas yng Nghymru ar ôl 18 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol yn gadael unrhyw le i bolisïau a gweithredu dogmatig.

A yw Janet Davies wedi darllen yr adroddiad hwn? Os yw, a yw’n cofio yn yr adran ar yr economi i’r adroddiad ei gwneud yn glir, er i’r trawsnewid o ddiwydiant gweithgynhyrchu trwm i weithgynhyrchu ysgafn a thechnoleg uchel fod yn boenus, ei fod hefyd yn bwysig er mwyn moderneiddio economi Cymru? Onid yw hi’n cydnabod bod yr adroddiad yn dweud i hyn ddigwydd dros yr 20 mlynedd diwethaf pan oedd y Ceidwadwyr mewn Llywodraeth a’i fod yn angenrheidiol er mwyn sicrhau economi gytbwys ac effeithlon? Awgrymaf ei bod yn darllen yr adroddiad os nad yw wedi gwneud hynny’n barod.

Yr wyf wedi darllen yr adroddiad a chofiaf innau hefyd y 1980au yn rhy glir o lawer, pan gollwyd swyddi gweithgynhyrchu trwm wrth y miloedd heb sefydlu unrhyw gynllun i gael swyddi yn eu lle.

Y broblem sydd yn codi yw bod Llywodraeth Cymru yn ceisio gwella economi a chymdeithas Cymru drwy weithredu ymarferol, ond mae’n ceisio gwneud hynny o fewn cyfyngiadau deddfwriaeth a pholisïau cyllidol y DU.

Ar lywodraeth leol, nid wyf yn siŵr faint o grwpiau plaid ac Aelodau yma sydd yn credu y bydd deddfwriaeth moderneiddio Llywodraeth y DU yn gweithio. Cynigir tri opsiwn o reolaeth wleidyddol yn y Mesur sydd ar ei ffordd drwy Senedd y DU. Mae’n drawiadol mai dim ond un o’r opsiynau sydd wedi’i ddilyn gan lywodraeth leol yng Nghymru; mae’r ddau arall yn rhy ofnadwy i unrhyw wleidydd Cymreig, lleol neu ganolog, eu hystyried.

Mae’r ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn orfodol inni fabwysiadu moderneiddio ac, i ni, y system Gabinet yng Nghymru yn ei amryw ffurfiau yw hynny. Fodd bynnag, mae anawsterau’n codi hyd yn oed yn ystod cyfnod prawf byr. Mae tystiolaeth gynyddol o dyndra ac ymddieithrio rhwng cynghorwyr gweithredol ac anweithredol. Mae tyndra ynglŷn â’r enillion i gynghorwyr, y clywsom lawer iawn amdano, ynghyd â thensiynau mwy cyffredinol i lywodraeth leol o ran cyllid digonol wedi ei osod yn erbyn yr angen am reolaeth dda ac, weithiau, ddiffyg y rheolaeth dda honno.

I fod yn onest, nid yw Llywodraeth y DU yn mynd i’r afael â threfniadaeth sylfaenol llywodraeth leol. Nid oes gan y Cynulliad y grym i wneud hynny. Fodd bynnag, prin yw’r bobl sydd yn ymwneud â llywodraeth leol yng Nghymru sydd yn credu i ad-drefnu 1996 gyflawni’r hyn a oedd yn ofynnol. Gadawyd ni gyda chynghorau o faint gwahanol a chanddynt adnoddau gwahanol ynghyd â system anghyflawn o gynghorau cymuned sydd yn ddrud i’w cynnal ac nad yw eu swyddogaethau wedi’u diffinio’n ddigonol.

Ymddangosai nad oedd ad-drefnu 1974 na 1996 yn poeni am ein hanghenion nac am sut yr oeddem yn mynd i weithio. Efallai, yn y dyfodol, y gall y Cynulliad hwn wneud iawn am y diffygion hynny. Gyda newidiadau 1996 wedi’u gwthio arnom, ni ddylai llywodraeth leol yn awr fod ar drugaredd yr hyn na ellir ond ei ddisgrifio fel newidiadau a orfodir drwy ddogma gan Lywodraeth y DU, nad oes gan y Cynulliad hwn unrhyw rym i’w hunioni.

O ran tai cymdeithasol yng Nghymru a’r angen i ddarparu tai fforddiadwy, teilwng i’r rheini na allant fforddio prynu na rhentu cartrefi cynaliadwy ar y farchnad agored, ofnaf mai dogma a fynnir gan San Steffan fydd y ffactor llywodraethol unwaith eto yn hytrach na’r hyn sydd ei angen arnom yng Nghymru. Er fy mod yn derbyn bod Llywodraeth leiafrifol Llafur yng Nghymru yn ei chael hi’n anodd gwrthsefyll y brawd mawr 150 o filltiroedd i ffwrdd, yr wyf yn amau bod y rhan fwyaf o Aelodau yn cytuno â mi yn ddistaw bach.

Nid symud cyllid preifat, boed hynny drwy bartneriaethau cyhoeddus preifat, mentrau cyllid preifat neu ffyrdd eraill, i dai cymdeithasol yw’r ffordd fwyaf cost effeithiol o reidrwydd o ddarparu tai cymdeithasol. Ni allaf weld dim yn ‘Gwellcymru.com’ sydd yn awgrymu y caniateir y ddarpariaeth fwyaf cost-effeithiol os yw hynny drwy ddarpariaeth uniongyrchol gan lywodraeth leol.

Rhoddaf un enghraifft ichi o 1988, pan oedd yn amlwg bod angen gwaith ailadeiladu mawr ar ystad dai o eiddo’r cyngor ger Pontypridd oherwydd, ymysg problemau eraill, nad oedd y carthffosydd wedi’u hadeiladu’n iawn, gyda’r canlyniad bod budreddi afiach yn dod i fyny drwy’u basnau ymolchi a’u baths o hyd. Ymgymerodd y cyngor ag arolwg a gwaith costio trylwyr gan amcangyfrif bod angen £11 miliwn i ailadeiladu yn rhannol ac adnewyddu yn llwyr, ond pennai polisi fod yn rhaid gwrthod y cyllid hwn. Pasiwyd deddfwriaeth gyffredinol newydd yn caniatáu i’r tenantiaid ddewis landlord ac, yn anfoddog, am nad oedd y cyngor yn cael benthyca ar gyfer yr angen hwn, penderfynodd y tenantiaid drosglwyddo i gymdeithas dai. Yr oedd y ddeddfwriaeth yn ddiffygiol a chymerodd sawl blwyddyn i ddechrau er i’r cyngor gydweithredu’n llawn. Erbyn 1994 amcangyfrifai’r cyngor y byddai’r costau wedi codi i £16 miliwn yn ôl pob tebyg. Er mwyn cyflawni’r nod gwleidyddol o drosglwyddiad o dan y ddeddfwriaeth hon yng Nghymru, cafodd ei wthio drwodd ar gost i’r trethdalwr o £25 miliwn. Nid wyf am weld rhywbeth fel hyn yn digwydd byth eto yng Nghymru o dan unrhyw ddeddfwriaeth. Yr wyf yn siŵr na fyddai neb, gan gynnwys y Cabinet, am weld hynny’n digwydd. Ond ni allaf weld y byddai gan Lywodraeth Cymru y grym i’w atal o dan rai amgylchiadau.

Rhan o’r allwedd i wneud i ‘Gwellcymru.com’ weithio yw datgloi pwerau’r Cynulliad. Hyd yn oed pan lwyddwn i ddatrys y meysydd annelwig a rhoi’r cwbl at ei gilydd yn llwyddiannus, nid oes gennym bwerau digonol o hyd. Nid breuddwyd wyllt ffanatig yw gofyn am fwy o bwerau, ond anghenraid ymarferol. Mae’n orfodaeth galed sydd yn ein gwthio i gaffael yr arfau i gyflawni. Rhaid inni osgoi bod yn siop siarad. Byddai hynny’n beryglus i ddyfodol pawb yng Nghymru. Rhaid inni fod yn ddigon gwrol i hawlio a gweithio dros fwy. Ni fydd pobl Cymru yn diolch i Lywodraeth Cymru os yw’n wangalon, nac i’r gwrthbleidiau am ddal yn ôl neu, i ran ohonynt efallai, am redeg am yn ôl. Gellir troi beirniadaeth y presennol yn ganmoliaeth y dyfodol. Mae angen archwilio’r materion y gwyddom eu bod yn holl bwysig i bobl Cymru yn drylwyr a gonest. Rhaid inni ddadansoddi beth sydd ei angen arnom i gyrraedd yno. Mae sut yn bwysig ond ofnaf, onid ydym yn ddigyfaddawd, na fydd y dulliau yn gallu gwrthsefyll y prawf.

Hoffwn wneud rhai pwyntiau am yr adroddiad hwn. Dechreuaf gyda pharagraff 2.9, sydd yn werth ei ddarllen. Ni chofiaf yr union eiriau yn yr adroddiad, ond mae’n ei gwneud yn glir i’r 20 mlynedd diwethaf wneud llawer iawn i drawsnewid yr economi yng Nghymru. Fel y dywedais yn gynharach, efallai i’r trawsnewid hwnnw fod yn boenus ar adegau ond mae’r adroddiad yn ei gwneud yn glir bod y trawsnewid yn angenrheidiol er mwyn cael economi gytbwys.

A ydych yn ceisio dweud mai Plaid Cymru a ysgrifennodd yr adroddiad?

Cyfeirio yr oeddwn at aelodau eraill o’r Cabinet a oedd yn ôl pob golwg yn chwerthin ar yr hyn yr oeddwn yn ei ddweud.

Yr oeddem.

Os carai’r Prif Ysgrifennydd edrych ar yr adroddiad, gwêl imi ei aralleirio’n gywir. Â’r adroddiad rhagddo i siarad am bum prif flaenoriaeth: dysgu, gwella’r economi, gwella iechyd yng Nghymru, gwell ansawdd bywyd a llywodraeth symlach. Hoffwn wneud pwynt neu ddau am bob un o’r rhain. Ddoe, arddangosais ddeunydd sydd yn debygol o fynd i ysgolion os caiff Adran 28 Deddf Llywodraeth Leol 1988 ei diddymu. Deunyddiau yw’r rhain y mae rhai pobl, hyd yn oed rai o’r protestwyr y caniateais iddynt fod yn bresennol yn yr arddangosfa, yn eu galw’n addysgol. Yn fy marn i, mae’n hanfodol, os penderfyna’r Llywodraeth genedlaethol ddiddymu Adran 28, fod Rosemary Butler, yr Ysgrifennydd Addysg a Phlant, yn sicrhau na chaniateir y deunyddiau hynny mewn ysgolion oherwydd ni ellir dweud bod y deunydd hwn yn addysgol.

Petrusaf cyn ymosod arnoch ar hyn, ond a fyddech yn derbyn nad oedd dim o’r deunyddiau yn yr arddangosfa ddoe wedi deillio o ysgolion yng Nghymru, nad oedd a wnelont o gwbl â’r system addysg yng Nghymru ac na chânt eu gweld mewn unrhyw ysgol yng Nghymru? Yr wyf yn amau a ydynt ar gael mewn unrhyw ysgol yn Lloegr na’r Alban ychwaith.

Derbyniaf nad ydynt ar gael mewn unrhyw ysgolion, ond mae hynny am fod Adran 28 Deddf Llywodraeth Leol 1988 yn eu gwahardd yn benodol rhag cael eu derbyn i unrhyw ysgolion, a dyna pam y credaf ei bod yn holl bwysig ei bod yn cael ei chadw.

O ran yr economi, gwelwn yn yr adroddiad hwn fwy o eiriau am bwysigrwydd trawsnewid yr economi. Nid oes gennyf amheuaeth y byddwn yn cyd-fynd â llawer o’r dyheadau yno, ond beth sydd wedi ei wneud yn ymarferol i wella’r economi?

Tra’r oeddech chi’n rhefru am Adran 28, edrychais ar baragraff 2.9 o ‘Gwellcymru.com’ y cyfeirioch chi ati. Mae’n cyfeirio at y ‘trawsnewid poenus’ yn economi Cymru.

Mae’n defnyddio gair ‘poenus’ ond mae hefyd yn cyfeirio at gydbwysedd gweithgarwch. Yr awgrym cryf yw ei fod yn angenrheidiol. Nid wyf yn gwadu ei fod yn boenus ond yr oedd yn rhaid iddo ddigwydd. Os hoffai rhywun ddarllen paragraff 2.9 ar goedd byddwn yn falch o wrando.

Yr wyf yn glynu at yr hyn a ddywedais ac yr wyf yn barod i gael fy herio arno ar achlysur arall. O safbwynt yr economi, gobeithiaf fod y Llywodraeth hon, boed hi yng Nghymru neu yn San Steffan, yn mynd i wneud mwy i helpu economi cefn gwlad oherwydd mae miloedd o ffermwyr ar ymyl y dibyn. Yr oedd yn siom aruthrol inni glywed yr Ysgrifennydd Cyllid, ychydig fisoedd yn ôl yn unig, yn rhyddhau datganiad i’r wasg yn dweud wrthym fod taliadau hylendid llaeth i gael eu dileu. Codwyd gobeithion ffermwyr llaeth sydd yn dioddef, fod rhywun yn cymryd diddordeb yn yr hyn yr oeddent yn ei wneud, ond nid oedd hwn eto ond datganiad heb sylwedd. Fisoedd yn ddiweddarach, nid oes dim wedi’i wneud a rhoddir esgusodion inni pam na ellid codi’r taliadau hylendid llaeth.

Ni ddywedodd eich arweinydd wrthym ba swm o arian y tybiwch chi sydd yn ofynnol i gefnogi amaethyddiaeth Cymru yn realistig ar y lefel a ystyriwch chi yn ddymunol. A hoffech chi roi ffigur ar eich cynnig? Hyd nes inni glywed y ffigur hwnnw, nid yw’r hyn a ddywedwch ond gwag siarad.

Na, yr ydych yn ceisio fy nhynnu oddi ar y pwnc hwn. Cyfeiriais at ddatganiad i’r wasg a roddwyd allan gan rywun sydd â’r un statws â Gweinidog iau yn y Cabinet. Nid fy mai i yw os nad yw’ch Gweithrediaeth yn gallu cadw ei haddewidion. Anogaf y Weithrediaeth ac Aelodau eraill y Cynulliad i wneud mwy dros economi cefn gwlad.

Siaradodd fy nghyd-Aelod, Nick Bourne, yn helaeth am y gwasanaeth iechyd. Nid oes llawer mwy i’w ddweud. Gwelwn restrau aros yn cynyddu fis ar ôl mis heb i fawr ddim gael ei wneud i ddatrys y broblem. Anwybyddwyd a thorri mwy o addewidion maniffesto i leihau rhestrau aros ysbytai, i roi diwedd ar wardiau cymysg i’r ddau ryw ac i ddileu hysbysebion tybaco.

Nid wyf yn mynd i sôn am ansawdd bywyd. Hoffai pawb ohonom weld gwell ansawdd bywyd i bawb. Mae hyn yn enghraifft o’r geiriau diystyr y mae’r Weithrediaeth hon yn hapus i’w defnyddio mewn adroddiadau o bob math.

Cyn belled ag y mae llywodraeth syml yn bod, a yw’r Weithrediaeth hon yn credu ei bod wedi symleiddio llywodraeth yn y wlad hon drwy greu haenau o lywodraethau rhanbarthol yn yr Alban a Chymru, heb ddim cyfatebol yn Lloegr? Sut y tybiwch chi y deliant â’r anghydbwysedd a grëwyd? Gwrthodwn yr adroddiad hwn oherwydd mae’n hawdd cyd-fynd â’r teimladau a fynegir, ond mae’n gampwaith arall o eiriau Llafur Newydd diystyr heb unrhyw sylwedd yn gefn iddynt.

Gwnaf gyfraniad byr ar adran iechyd y ddogfen lle ceir llawer o bwyntiau cadarnhaol. Croesawaf yn arbennig y targedau o ran canser a chlefyd y galon, mesurau i wella’r gweithio cydgysylltiedig rhwng y gwasanaethau iechyd a chymdeithasol a’r ymrwymiad parhaus i roi’r strategaeth genedlaethol i ofalwyr ar waith. Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus nad oes mwy o bwyslais yn y ddogfen ar ostwng rhestrau aros a mynd i’r afael ag amserau aros yng Nghymru. Mae’n rhaid ei fod yn achos pryder difrifol bod rhestrau aros, tra’n gostwng ar draws y DU, yn codi o fis i fis yng Nghymru. Mae’r ffigurau ar amserau aros yn siarad drostynt eu hunain. Dim ond 45 o bobl drwy Loegr gyfan sydd yn aros mwy na 18 mis am driniaeth. Yng Nghymru, mae 4,000 o bobl yn disgwyl am driniaeth. Yng Ngwent yn unig, mae bron 12 gwaith cymaint o bobl â’r ffigur am Loegr gyfan yn disgwyl mwy na 18 mis am driniaeth. Mae’r ffigurau hyn yn frawychus a rhaid rhoi sylw iddynt ar unwaith.

Yr wyf yn poeni am y datganiad ar amserau aros yn y ddogfen. Dywed y byddwn, dros y 12 mis nesaf, yn datblygu rhaglen i wella amserau aros ysbytai, wedi’i seilio ar ddealltwriaeth glir o’r galw a fframwaith cadarn, eang ei berchenogaeth, ar gyfer pennu blaenoriaethau. Nid wyf yn argyhoeddedig bod yr amserlen hon yn adlewyrchu brys y sefyllfa a’r flaenoriaeth y mae angen inni ei rhoi i’r mater hwn. Yr wyf yn siŵr fod pawb yn y Siambr hon am sicrhau bod gennym ni yng Nghymru yr un mynediad at wasanaethau iechyd â gweddill y DU.

Yr wyf am gyfeirio at bwynt Nick Bourne—er nad yw yma yn awr—ar fater rhestrau aros yn erbyn amserau aros. Wrth gwrs bod amserau aros yn bwysig, ond felly hefyd restrau aros. Gallaf ddweud wrth Nick a gweddill y grŵp Ceidwadol bod Llafur yng Nghymru yn parhau â’i ymrwymiad i leihau rhestrau aros yng Nghymru.

Like many other speakers, I welcome the Better Wales document, Gwell Cymru, or Cymru Well—I agree with Cynog’s adaptation of the title. This document gives the Labour Party and the Assembly a chance to be accountable. It sets targets and, to some extent, is something against which the electorate of Wales can measure the performance of the Labour Party—and perhaps everyone else—in the next election.

Our amendments outline that which the Liberal Democrats consider necessary for implementing the programme effectively. As the Labour Party is in a minority in this Assembly, it is important that it acknowledges the central role of Committees in terms of discussing and directing policy, to ensure that every party contributes to the process.

We welcome the recent announcement by the First Secretary concerning freedom of information. Our amendment 8 seeks to re-emphasise the importance of this and the importance of being open to the public.

Although the Labour Party promised ‘a bonfire of the quangos’ during the elections, it is clear that this has not yet happened. Our amendment 8 asks us to at least begin the process of democratising the quangos of Wales.

It must also be noted that achieving many of the objectives in Better Wales depends on having full match funding from the Treasury for Objective 1 areas. I accept Phil Williams’s version of that.

We welcome many of the priorities set out in the document, especially the emphasis on health, the environment and the recycling targets. However, it is disappointing that so little time has been allocated for discussing the document. I accept that some changes have been made, but we would have appreciated the opportunity to discuss the document in more detail.

It is obvious that this is a Labour Party document. In some places, it suffers from the syndrome that occurs in many policy documents, namely that it contains more words than substance. For example, the document states that the Assembly wants to increase the number of people who participate in voluntary activities. It also wants to increase the numbers who vote in elections. However, it does not explain how this will be achieved.

In looking at the economy, there is no mention of the transport system needed to ensure that people can travel to work. Poor public transport is a major factor in preventing people from taking some jobs.

The document also states that local government should adopt the most modern management practices possible. However, under Labour’s Local Government Bill, councils will have only two choices in reality: an elected mayor or a mayor and cabinet. How can they choose their management methods if they are restricted in this way? How can they be open and accountable?

Before closing—and I realise that time is short—I raise some points about higher education. The promise to increase access funds to help more people into higher education is to be welcomed and contributes greatly to the Assembly’s idea of lifelong learning. However, it must be recognised that tuition fees are the main factor that keeps many people out of higher education.

In the consultation draft, ‘A Better Wales’, mention was made of targeting loans at specific groups to help them into education. For some reason, this has disappeared from the final version. I could not find it. Nonetheless, I welcome the Post-16 Education and Training Committee’s decision to hold an audit into higher education and I also welcome the fact that we will consider, maybe not tuition fees, but how our students are funded.

Mae’n demtasiwn bob amser i sgorio pwyntiau wrth ymateb i ddadl. Fodd bynnag, mae’n well gennyf siarad yn ysbryd llawer o’r cyfranwyr heddiw, sydd wedi ceisio canolbwyntio ar y diffygion yn y ddogfen, o’u safbwyntiau polisi hwy, ac ar y mannau lle teimlant fod angen mwy o waith. Mae ein hymateb i’r gwelliannau yn dangos ein parodrwydd i wrando, deall a gweithio gyda’r Pwyllgorau i ddatblygu’r ddogfen hon.

O ran y broses ymgynghori, gallaf sicrhau Nick Bourne nad wyf wedi fy suo i mewn i fyd arall nag i obsesiwn â phroses nac wedi fy chwythu i ffwrdd i unman. Yn blaen, cafwyd ymgynghori dilys. Os nad yw 17,000 o ymweliadau â safle ar y we yn dangos ymgynghori ystyrlon â phobl Cymru, ni wn beth sydd.

Nododd Mike German ei fod yn gofidio i’r ddadl hon gael ei hoedi tan yn agos at y Pasg. Fodd bynnag, y rheswm am hynny oedd bod yn rhaid imi weithio drwy’r broses ymgynghori gydag eraill. Gallaf ei sicrhau mai nid am imi fod yn ymgynghori â Millbank na San Steffan y bu hynny, ond am fy mod yn ymgynghori â chyrff yng Nghymru ac â’r pleidiau gwleidyddol eraill yn y Siambr hon. Yr unig beth yr wyf yn edifarhau amdano yw na ddewisodd pob un o’r pleidiau ymuno â’r broes ymgynghori a gwneud argymhellion pendant ar y ddogfen, y byddwn i efallai wedi gallu eu cynnwys wedyn yn y drafft terfynol.

I fod yn glir, o’r 17,000 a gysylltodd â’r safle ar y we, faint o’r rheini a gyflwynodd wybodaeth i’r Cynulliad ar yr ychwanegiadau diwygiedig yn yr adroddiad? Yr ydych wrth gwrs yn sylweddoli y gellir cysylltu â safle heb wneud sylwadau.

Nid yw’r manylion hynny gennyf. Gwnaf ymholiadau, os bydd hynny o gymorth. Cyflwynwyd llawer o sylwadau. Gwneud pwynt yr oeddwn am gysylltu â’r safle. Nid oeddwn yn bwriadu awgrymu ei fod yn ddim mwy na hynny.

Gwnaethpwyd pwyntiau, gan Nick yn enwedig, am bolisïau Llafur yng Nghymru. Ymfalchïaf yn yr hyn a gyflawnwyd gan ein Llywodraeth yn San Steffan. Mae gennym isafswm cyflog, y credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio a llawer o gynlluniau eraill na fyddent byth wedi’u cyflwyno i bobl holl genhedloedd yr ynysoedd hyn, pe na bai gweinyddiaeth Lafur wedi’i hethol ym mis Mai 1997. Yr wyf fi yma i gyfiawnhau perfformiad gweinyddiaeth y Cynulliad, a’r hyn y bydd y Cynulliad yn ei wneud ac y mae am ei gyflawni, fel aelod Llafur Cymreig. Rhoddaf y ddadl hon yn y cyd-destun hwnnw. Yr wyf yn siarad am faterion sydd wedi bodoli ers datganoli a’r broses barhaus o ddatganoli. Gwelaf y cynllun hwn o fewn y ffrâm honno.

Diolchaf i Cynog am beth o’i gyfraniad, a oedd i mi yn adeiladol, ac am ei onestrwydd a’i ddealltwriaeth ynglŷn â pherchenogaeth y cynllun a bod yna broblemau gydag ef. Ni fyddwn byth yn disgwyl i bawb yn y Siambr hon gefnogi pob agwedd ohono. Yr wyf am ichi gynnig rhywbeth y gall pawb ohonom weithio gydag ef a’i ddatblygu a cheisio cael consensws.

Rhaid inni gydnabod bod gennym briod rôl i edrych ar gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a sefydliadau eraill yng Nghymru, oherwydd mae hon yn Gymru newydd ddatganoledig. Mae’n bwysig bod pobl yn cydnabod bod yn rhaid i bethau newid wrth i ddatganoli fynd rhagddo, a’n bod yn gwthio’r setliad datganoli i’w eithaf i weld i ble yr ydym yn mynd. Yn yr ysbryd hwnnw, derbyniaf welliant 6 gan Cynog. Mae’n gwthio i’r eithaf i weld beth sydd ei angen a beth y gellir ei integreiddio i wneud iddo weithio.

Yr oedd gormod o ddicter yng nghyfraniad Nick Bourne. Yr oeddwn yn falch o weld bod yr ymosodiad fel pe bai wedi’i gyfeirio at Blaid Cymru a’r Democratiaid Rhyddfrydol. Nid yw ei obsesiwn ag Amcan 1 yn dod ag unrhyw glod i’r drafodaeth. Yr ydym wedi trafod y mater hwnnw. Nodaf ei sylwadau, ond ni allaf ac ni wnaf dderbyn ei feirniadaeth. Yr wyf wedi alaru ar ei achwyn parhaus am y mater hwn, sydd yn diflasu pobl Cymru. Yr ydym yn gwneud yr holl drefniadau angenrheidiol i gael prosiectau ar eu traed ac ar waith.

Cyfeiriodd Nick Bourne hefyd at iechyd ac amserau aros. Gwnaeth Lynne ein safiad yn glir. Mae amserau aros yn bryder parhaus i’r rheini sydd yn aros, ond mae rhestrau aros hefyd yn bryder. Ni waeth a yw llawdriniaeth yn llawdriniaeth bwysig ar gyfer cyflwr sydd yn bygwth bywyd ai peidio, mae’n bwysig i’r person sydd yn mynd drwy’r llawdriniaeth ac mae pobl am weld ein bod yn cyflawni. Deallaf bwyntiau Lynne, a byddaf yn eu hadrodd yn ôl i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Siaradodd Jane Davidson am bobl ifanc. Ni allwn gytuno mwy fod hon yn ddogfen am geisio mynd i’r afael â materion pobl ifanc. Mae’n bwysig ein bod yn manteisio ar y cyfleoedd a allai ddeillio o ddeddfwriaeth o San Steffan yn y dyfodol inni ddatblygu materion polisi. Diolch i Janet am ei chyfraniad. Fel y dywedodd, er bod rhywun yn beirniadu, rhaid hefyd bod yn adeiladol a chadarnhaol. Mae hynny’n deg. Yr oedd ei chyfraniad yn adeiladol a chadarnhaol. Nid oes diben fy meirniadu am yr hyn nad wyf wedi’i wneud, os na allwch ddweud wrthyf—fel y dywedodd Brian—beth yw’r costau dan sylw neu sut y byddech chi’n gwneud pe baech chi’n fi. Dyna bwysigrwydd gwrthblaid. Deallaf na allwch gytuno, ond byddwch yn ddigon dewr i gostio eich blaenoriaethau a dweud sut y byddech yn eu cyflawni. Ni welais hynny mewn rhai o’r cyfraniadau, ond diolchaf i chi, Janet, am eich cyfraniad chi.

Pan feddyliaf am David Davies, o safbwynt Adran 28, y term sydd yn dod i’r meddwl yw codi bwganod. Nid oes unrhyw awgrym gennyf a mynegodd Peter Black deimladau’r mwyafrif wrth iddo eich rhoi yn eich lle yn dwt ar y mater hwnnw, David. O ran taliadau hylendid llaeth, nid ydych yn gwrando ar ddim a ddywed neb. Yr oeddwn yn barod i roi’r arian ichi ac i daro’r fargen. Yr oeddwn am gael codi’r taliadau hylendid llaeth ac wedi ymrwymo iddo. Mae’n ddrwg gennyf i bethau eraill roi terfyn ar hynny, oherwydd ymladdais cyn galeted â phosibl—

Ni adawaf ichi ymyrryd oherwydd yr wyf wedi cael digon ar eich llais y prynhawn yma. Pan siaradoch am y setliad datganoli a’r hyn y dylem fod wedi’i wneud yn Lloegr, nid oedd ond ymosodiad arall ar ddatganoli drwy’r drws cefn. Nid ydych yn hoffi datganoli, ond eto mae wedi rhoi presenoldeb ichi yn y Siambr hon. Mewn llawer ffordd, dylech ein parchu am eich rhoi chi yma.

A gaf i geisio cusanu yn lle brathu’r llaw sydd yn ein bwydo? Mae ein plaid yn derbyn y setliad datganoli a byddwn yn gweithio i sicrhau ei fod yn llwyddiant ysgubol. Nid ydym yn mynd am yn ôl. Pan ddaw’r ganrif hon i ben, fel yr oedd pan ddechreuodd, bydd yna Gynulliad.

Croesawaf sylwadau Christine Humphreys. Nid dogfen am ein perfformiad fel Llywodraeth yn unig yw hon; mae’n gyfle i’r Cynulliad gael ei farnu. Nodaf ei sylwadau am goelcerth o gwangos, ond yr wyf yn ffafrio democrateiddio’r cwangos a’u gwneud yn dryloyw. Rhaid inni fod yn glir am hynny. Nid oes unrhyw ddogfen yn berffaith. Ni all gwmpasu popeth yr ydym yn ei ddymuno. Rhaid inni fod yn glir.

Trof at welliant 3 gan Nick Bourne. Dadleuais yn fy araith agoriadol fod pecynnau a mesurau’r Cynulliad o ran arallgyfeirio wedi’u nodi yn y Cynllun Datblygu Gwledig. Mae’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig hefyd wedi edrych ar arallgyfeirio. Mae’n bosibl hefyd ddod yn ôl at hyn yng nghylch nesaf y gyllideb, ond credaf ei fod yn amhriodol heddiw.

Cyfeiriaf eto at welliant 1 gan Michael German. Yn y ddogfen hon yr wyf wedi ceisio’n fwriadol drefnu set agored o werthoedd, gweledigaethau a chamau gweithredu allweddol i alluogi’r Cynulliad cyfan i ddangos ymdeimlad o ddiben cyffredin ar ran pobl Cymru. Lluniwyd y cynnig yn y ffordd hon, a hoffwn gael cefnogaeth fwyafrif yn y Siambr hon iddo fel y mae wedi’i lunio heddiw. Nid wyf yn disgwyl ichi gymeradwyo pob dot a choma—byddai hynny’n afrealistig. Yr wyf yn amau a allwn gael fy ochr fy hun i gymeradwyo pob dot a choma, gan mai felly y mae gwleidyddiaeth. Rhaid inni symud ymlaen. Yr wyf yn fodlon cymryd cyfrifoldeb y Weithrediaeth am roi’r ddogfen hon ar waith ond hoffwn gefnogaeth gan y Cynulliad wrth geisio cael gweledigaeth briodol a darlun cyffredin o Gymru. Bydd gennym wahaniaethau o ran sut mae gweithredu, ond yr wyf yn siŵr y gallwn rannu’r un freuddwyd a dyhead.