Gwneir yr adroddiad hwn o dan Reol Sefydlog Rhif 9.9, sydd yn mynnu y bydd Pwyllgorau Pwnc Cynulliad Cenedlaethol Cymru’n adrodd i’r Cyfarfod Llawn ar ei waith. Cymeradwywyd yr adroddiad gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 8 Mawrth ac fe’i osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 28 Mawrth.

Oherwydd galwadau brys ar amser y Cyfarfod Llawn, bu’n rhaid inni ohirio’r adroddiad hwn sawl gwaith. Cafodd hyn ddwy effaith—mae wedi parhau’r artaith a deimlais ynghylch gorfod sefyll yma a gwneud hyn a golygodd fod pethau wedi symud ymlaen o ran yr hyn a wnaeth y Pwyllgor. Yn gyntaf oll, ac yn bwysicaf efallai, bu newid yn aelodaeth y Pwyllgor ers gosod yr adroddiad. Gwaetha’r modd, bu’n rhaid inni ffarwelio â Gwenda Thomas, Brian Gibbons a Peter Rogers, sydd wedi gadael er mwyn gweithio mewn meysydd eraill. Yn eu lle, yr ydym wedi croesawu Alun Pugh ac Ann Jones. Hwyluswyd fy ngwaith yn fawr oherwydd gwaith caled ac ymroddiad yr holl aelodau a wasanaethodd ar y Pwyllgor hwn ers ei sefydlu flwyddyn yn ôl.

Fel y dywedais, mae pethau wedi symud ymlaen ers gosod yr adroddiad. Dechreuaf drwy roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau ar ddau fater pwysig yng ngwaith y Cynulliad, a’r hyn a gredaf yw rhai o lwyddiannau allweddol y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol dros y flwyddyn ddiwethaf. Y cyntaf yw ein gwaith ar y comisiynydd plant arfaethedig i Gymru. Hwn oedd un o’r pynciau cyntaf a drafodwyd gan y Pwyllgor a dechreuwyd ar y gwaith ar unwaith mewn modd gwir arloesol. Credaf fod mudiadau ledled Cymru wedi cael cryn fraw pan dderbyniasant, yn lle’r ddogfen ymgynghorol dew, drwm, fawr arferol lle’r oeddem eisoes wedi penderfynu ein barn ar y comisiynydd plant, lythyr byr yn amlinellu wyth cwestiwn yn eu herio i ddweud wrthym beth y credent a ddylai fod yn rôl i gomisiynydd plant. Yr oedd yn gryn fraw i rai mudiadau, ond yr oedd, gobeithio, yn dangos i bobl ledled Cymru bod ein Pwyllgor wedi ymrwymo’n wirioneddol i bartneriaeth. Dymunwn weithio gyda phobl yng Nghymru a defnyddio eu harbenigedd i’n goleuo cyn inni wneud ein penderfyniad.

Ers anfon y llythyr hwnnw buom yn ymwneud â phroses ymgynghori helaeth a hirfaith. Cawsom dystiolaeth ysgrifenedig oddi wrth amrywiaeth enfawr o fudiadau, ac o hynny yr oeddem yn gallu trefnu sawl sesiwn tystiolaeth lafar yr oeddem yn falch o wahodd Lorraine Barrett iddynt fel cynrychiolydd o’r Pwyllgor Addysg Cyn-16. Ar un achlysur, daeth y cyfan o’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 atom i drafod. Diolchaf i’r aelodau hynny am eu hymdrechion. Treuliasom lawer o amser yn trafod canlyniadau’r ymgynghoriad ac, ers drafftio’r adroddiad, mae’r Pwyllgor wedi rhoi ystyriaeth bellach i gomisiynydd plant i Gymru a dylai gwblhau’r gwaith rhagarweiniol yn ei gyfarfod ddydd Mercher nesaf, 17 Mai.

Ers gosod yr adroddiad, mae’r Cynulliad wedi sicrhau gwelliant i’r Mesur Safonau Gofal i sefydlu comisiynydd annibynnol yn unol ag argymhellion adroddiad Syr Ronald Waterhouse ‘Ar Goll mewn Gofal’. Yr ydym ni fel Pwyllgor yn falch bod y Llywodraeth wedi derbyn ein barn ynghylch yr angen am bwerau statudol i’r comisiynydd. Bydd swyddogaethau’r comisiynydd yn cynnwys yr holl wasanaethau ar gyfer plant a reoleiddir gan y Mesur Safonau Gofal, ac nid yn unig y rhai ar gyfer plant sydd dan ofal awdurdodau lleol. Mae’r Pwyllgor yn gobeithio y bydd cyfle buan i ymestyn y rôl, swyddogaethau a phwerau statudol y comisiynydd i gynnwys yr holl blant yng Nghymru. Yn y cyfamser, gofynnodd am roi ystyriaeth i ddefnyddio pwerau o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 i ofyn i’r comisiynydd ymgymryd â gorchwylion sydd yn gysylltiedig ag unrhyw swyddogaeth a ddatganolwyd sydd yn ymwneud â phlant. Gobeithiwn gael penodi’r comisiynydd erbyn diwedd y flwyddyn hon.

Symudaf ymlaen at adroddiad cynnydd ar brofion llygaid am ddim. Mae hwn yn ddarn pwysig arall o waith i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mewn ymateb i bwysau oddi wrth bleidiau lleiafrifol ac ar ôl y cyhoeddiad cyllideb yn Rhagfyr, ystyriodd y Pwyllgor y cyfle cyfreithiol ar gyfer profion llygaid am ddim, a’r costau a’r manteision o ymestyn yr hawl i’w derbyn. Gwnaethom hynny, unwaith eto drwy ymgynghori ag arbenigwyr allanol: cynaliasom ymarfer ymgynghori ysgrifenedig a derbyniasom dystiolaeth lafar. Argymhellodd y Pwyllgor waith pellach i’w gyflawni gan y Weithrediaeth a chymeradwyodd becyn o fesurau a fydd yn peri bod profion llygaid am ddim ar gael yn rhwyddach i’r rhai sydd yn fwyaf agored i glefyd llygaid, er enghraifft, rhai sydd â golwg unllygadog, rhai sydd yn drwm eu clyw a grwpiau lleiafrifoedd ethnig. Mae’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi derbyn argymhellion y Pwyllgor a gosodir ei adroddiad cyn hir i’w ystyried gan y Cynulliad.

Fel y crybwyllais ar y dechrau, mae fy ngwaith wedi elwa’n fawr oherwydd aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae gan ein haelodau dalentau sylweddol. Daeth yr holl aelodau ag arbenigedd o brofiadau blaenorol, a fu’n amhrisiadwy i ni. Nid wyf yn cyfeirio’n unig at y ddau aelod amlwg o’r Pwyllgor—y meddygon teulu—ond hefyd at Geraint Davies, sydd yn fferyllydd, a Lynne Neagle a David Melding, sydd â chryn arbenigedd o weithio gyda gofalwyr a’r sector gwirfoddol. Mae gan holl aelodau’r Pwyllgor, gan gynnwys yr Ysgrifennydd, gasgliad anferth o arbenigedd. Yn aml, teimlais mai fi oedd yr eithriad, gan na fûm yn glinigydd a chan nad oes gennyf brofiad o weithio yn y maes hwn. Pan yw pobl yn fy herio ynghylch hynny, hoffaf honni fy mod yn dod â safbwynt y claf i’r Pwyllgor. Yr wyf yn un o’r bobl ofnadwy hynny, nad yw’n dda gan wleidyddion mohonynt yn aml, sydd yn sefyll y tu allan i ysbytai gyda phlacardiau yn gwrthdystio ynghylch eu cau, sydd yn gwneud eu gwaith yn llawer anos. Yr wyf yn ddyledus iawn i’r Aelodau a enwyd am ddod â’u harbenigedd o’r tu allan i’r Pwyllgor.

Fodd bynnag, âi ymhellach na hynny. O’r dechrau, yr oedd y Pwyllgor yn benderfynol y dylai weithio’n agos â gweithwyr proffesiynol a’r sector gwirfoddol ym maes iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Yn y dyddiau cynnar, derbyniodd gyflwyniadau gan fudiadau allweddol a wahoddwyd i roi eu barn ar faterion y bu’n rhaid i’r Pwyllgor ymdrin â hwy fel blaenoriaeth ac eraill y byddai’n rhaid iddo eu hystyried yn y tymor canolig a hir.

Mae cyfoeth o arbenigedd yng Nghymru y gallasom ei ddefnyddio ac, i ryw raddau, ni fu arnom angen unrhyw ymgynghorwyr arbenigol. Cawsom ymateb cadarnhaol i’r holl ymgynghoriadau y buom yn gysylltiedig â hwy. Gobeithio, o ganlyniad i’r bartneriaeth yr ydym wedi gallu ei sicrhau, y bydd ein polisïau’n ymarferol ac yn berthnasol i bobl yng Nghymru.

Yn Rhagfyr, adolygodd y Pwyllgor ei ddull o weithio, gan ddod i’r casgliad bod angen iddo ganolbwyntio ar y materion strategol pwysig a chaniatáu digon o amser i’w trafod. Mae’n bwysig fod y Pwyllgor yn canolbwyntio ar y meysydd y gall ychwanegu gwerth atynt a gwneud gwahaniaeth, yn ogystal â chyflawni ei gyfrifoldebau o dan y Rheolau Sefydlog. Golygodd hynny lawer o flaenoriaethu caled, na fu’n hawdd bob amser. Fodd bynnag, mae Jane Hutt, Dai Lloyd, David Melding a minnau’n cyfarfod yn rheolaidd i drafod y flaenraglen waith ac yr ydym yn cytuno arni gyda’n gilydd. Mae’r Pwyllgor hefyd wedi ymdrechu i weithio’n gydsyniol. Ceisiasom roi gwahaniaethau plaid o’r neilltu a datblygu polisïau effeithiol a sicrhau bod pobl Cymru’n derbyn y gwasanaethau gorau posibl. Mae ymrwymiad yr aelodau wedi sicrhau ein bod wedi gallu cyflawni hynny ar y cyfan, a bu hynny’n bwysig. Un o’r geiriau mwyaf o ganmoliaeth a glywais i’r Pwyllgor oedd un gan sylwebydd a ddywedodd na allai ddweud pa blaid wleidyddol yr oedd yr aelodau’n ei chynrychioli. Nid oeddent ond grŵp o bobl a oedd yn benderfynol o fynd i’r afael â’r problemau a’u datrys.

Dau o’n prif gyflawniadau yw ein gwaith ar y comisiynydd plant a phrofion llygaid am ddim. Fodd bynnag, nid yw’r rhain ond dau o blith y nifer fawr o bynciau yr ydym wedi eu trafod a gweithio arnynt. Nodir y prif gyflawniadau yn nhestun yr adroddiad ac atodiad 1. [Chwerthin.] Ni sylweddolais imi ddweud dim a oedd mor ddoniol â hynny, Brian Gibbons.

Bu’r Pwyllgor yn gyfrwng i sefydlu sawl gweithgor, gan gynnwys un ar arferion rhagnodi. Mae’r grŵp hwn, dan gadeiryddiaeth Norman Mills, cyn-reolwr oddi mewn i’r NHS a chlinigydd, yn ystyried sut y gallwn wella arferion rhagnodi orau yng Nghymru. Rhaid inni sicrhau bod pobl yn derbyn gwell gwasanaeth a bod cyfleoedd i dorri’r bil cyffuriau, sydd yn mynd â llawer iawn o’r arian a ddyrennir i iechyd. Buom yn gyfrwng hefyd i sefydlu’r gweithgorau ar amseroedd aros ysbytai a blaenoriaethau clinigol ac, er gwaethaf argymhellion adroddiad cloriannu’r NHS, adolygiad o fformwla dyrannu’r NHS yng Nghymru, sef sut y dosberthir arian i awdurdodau iechd yng Nghymru. Nid yw gwaith y grwpiau hyn wedi ei gwblhau eto ac mae’r Pwyllgor yn edrych ymlaen at ystyried eu hargymhellion.

Gallasom weithredu a datblygu strategaethau ar ddyfodol corfforaethol yr NHS yn ogystal â’r strategaethau iechyd meddwl ar gyfer oedolion a phlant a’r strategaeth iechyd rhywiol. Mae’r strategaeth gofalwyr yn agos at galonnau llawer yn y Pwyllgor a threuliasom lawer o amser arni. Mae’n enghraifft arall o fater y mae’r pleidiau wedi gallu gweithio arno gyda’i gilydd. O ganlyniad, yr ydym wedi sicrhau gwell bargen i ofalwyr yng Nghymru.

Rhoesom sylw dyledus bob amser i’r blaenoriaethau a osodasom i ni’n hunain yn ein cyfarfodydd cyntaf. Y rhain oedd: gweithio cydgysylltiedig; gwella iechyd ac ymdrin ag anghyfartaleddau; gofal sylfaenol; rheoleiddio ansawdd ac archwilio; plant; materion cyllideb; a materion gweithredu a pholisi brys. Bydd y blaenoriaethau hyn yn parhau i’n harwain wrth inni bennu ein rhaglenni gwaith ar gyfer y dyfodol. Mae atodiad 2 o’r adroddiad yn dangos y rhaglen hon. Mae rhai manylion i’w cwblhau a byddwn yn datblygu ein rhaglen ar gyfer yr hydref cyn hir. Yn y misoedd sydd i ddod, byddwn yn neilltuo amser i archwilio ac adolygu perfformiad awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau, gan roi sylw i ddatblygiad y rhaglenni gwella iechyd. Bydd hynny’n mynd â llawer o’n hamser.

Byddwn hefyd yn archwilio dwy agwedd bwysig ar bolisi a strategaeth. Y gyntaf yw rhoi fflworid mewn cyflenwadau dŵr. Nid yw’n fater newydd, ond mae angen inni bwyso a mesur y manteision i’n hiechyd o roi fflẅorid ochr yn ochr a’r costau a’r dystiolaeth am anfanteision. Yr ail yw potensial telefeddygaeth a thechnoleg gwybodaeth newydd i ddarparu gwasanaethau mwy effeithlon, effeithiol a hygyrch. Mae’n holl bwysig inni achub ar y cyfleoedd y mae technoleg o’r fath yn eu cynnig yng Nghymru. Yr wyf fi a’r Pwyllgor yn disgwyl yn gyffrous am hynny.

Yn olaf, talaf deyrnged eto i’m cyd-aelodau ac i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am eu gwaith caled. Cyfarfuasom yn aml. Y tymor diwethaf cyfarfuasom o leiaf unwaith yr wythnos. Rhoddai hynny bwysau ar yr aelodau ac ar glerc a dirprwy glerc y Pwyllgor. Talaf deyrnged iddynt am eu gwaith caled hefyd. Darparasant lawer o gymorth, fel y gwnaeth staff yr adran bolisi. Adeg y Nadolig, cefais gyfle i ymweld â rhai o’r staff hynny i ddiolch iddynt am eu gwaith. Bu galw arnynt dro ar ôl tro i gynhyrchu adroddiadau ar fyr rybudd a gwnaethant hynny bob amser yn raslon ac yn effeithlon. Rhoddaf fy niolch a diolch y Pwyllgor ar gof a chadw.

Ceisiaf ateb unrhyw gwestiynau yn fy araith wrth gloi.

Is he going to speak in English or in Welsh?

in Welsh Welsh to start, Glyn, to answer the question. You are learning Welsh, are you not?

in Welsh I am grateful for the opportunity to speak and thank Kirsty for presenting the report. The Health and Social Services Committee has given us an opportunity to thoroughly examine our health service in Wales. There is a great challenge ahead of us and ahead of the Government in particular, because it makes the decisions.

in Welsh It is important to note our success in extending the categories of people who are eligible for free eye tests. When people ask what difference the Assembly has made at the end of its first year, that is one of the main acheivements. It has scarcely been mentioned by the media, but it is important to those in these new categories, namely the ethnic communities, the hard of hearing and the various others that Kirsty mentioned.

in Welsh That is a positive achievement. More people are eligible for free eye tests in Wales than in the rest of Britain. That is a clear difference that the Assembly and the Health and Social Services Committee have made in their first year. We must start somewhere.

in Welsh The other success is the children’s commissioner. After much discussion, as we heard, we have agreed on our model and the way forward for a children’s commissioner for Wales and we hope that the Parliament in London will listen to the recommendations. I hope that Paul Murphy will also act upon those recommendations so that we have a children’s commissioner to look after the interests of every child and one who has the powers to ensure that all our children are protected.

yn Saesneg Mae ffordd hir o’n blaen. Gennym ni y mae’r ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU. Ni fu newid yn y sefyllfa honno ers rhai blynyddoedd. Mae rhai pobl yn y Llywodreth yn credu mai’r un NHS unffurf sydd gennym ledled Ynysoedd Prydain. Fel meddyg teulu gweithredol, gwn nad yw hynny’n wir. Mae gennym yr un nifer o lawdriniaethau dargyfeirio’r galon yng Nghymru ag sydd ganddynt yn awr yn Lloegr. Mae arnom angen dwywaith hynny heddiw. Mae arnom angen dwywaith nifer llawdriniaethau dargyfeirio’r galon nag a gyflawnwn yng Nghymru er mwyn cyfateb i’r lefel yn Lloegr heddiw. Mae’n amlwg nad oes gennym yr un gwasanaeth iechyd yng Nghymru ag mewn rhannau eraill o’r DU. Awgrymodd Paul Murphy, Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n ddiweddar fod Plaid Cymru’n fygythiad i’r NHS yn Ynysoedd Prydain drwy ddymuno ei ddatgyplu. Mae hynny’n awgrymu bod yr un gwasanaeth iechyd unffurf gennym oll. Nid yw hynny’n wir. Mae ein gwasanaeth iechyd yn Ynysoedd Prydain wedi ei ddatgyplu eisoes. Nid ar lawfeddygaeth y galon yn unig yr ydym yn methu. Yr ydym yn methu ar driniaeth canser. Mae Cymru’n waeth ei byd o’i chymharu â Lloegr yn enwedig a’r rhan fwyaf o ardaloedd eraill y DU ar restr hir o driniaethau. Nid yw’r gwasanaeth iechyd gwladol yn unffurf. Pan awgyma Paul Murphy y carai weld rhoi’r un triniaethau i bobl sydd yn byw yn Abertawe, Glasgow, Southend, Sunderland, Nottingham a Llundain, ni allwn gytuno’n fwy oherwydd nid yw hynny gennym ar hyn o bryd. Nid ydym ni fel plaid yn fygythiad o gwbl i unrhyw broses datgyplu. Mae arnom angen ein cyplu â lefel perfformiad Lloegr mewn llawer o feysydd clefyd.

yn Saesneg Mae anghydraddoldebau iechyd yn adlewyrchiad o anghydraddoldebau cymdeithasol. Mae iechyd ar ei waethaf yn yr ardaloedd tlotaf, mwyaf difreintiedig. Mae honno’n ffaith gyfarwydd ac mae ystadegau i’w chefnogi. Yn groes i’r graen, os ydych yn byw yn un o’r ardaloedd difreintiedig hynny a’r iechyd gwaethaf gennych, chi yw’r lleiaf tebygol o gael mynediad at driniaeth. Dyna’r hyn a ddisgrifiodd Julian Tudor Hart yn 1971 yn ddeddf gofal gwrthdro. Mae’n golygu mai’r bobl salaf, sydd yn byw yn ein hardaloedd gwaethaf, sydd â’r mynediad gwaethaf at driniaeth. Mae hynny’n ffaith hyd heddiw. Rhaid inni fynd i’r afael ag anghydraddoldebau’n iawn. Rhaid inni dargedu’n hardaloedd tlotaf, mwyaf difreintiedig gan roi ffafriaeth iddynt.

yn Saesneg Mae her i gael polisi iechyd a gwasanaeth iechyd gwladol gwahanol i Gymru mewn modd cadarnhaol. Mae gennym wasanaeth iechyd gwladol gwahanol yn awr ond mae’n cynnwys rhestr hir o bethau negyddol. Gennym ni y mae’r canlyniadau triniaeth gwaethaf ar gyfer canserau, clefyd y galon a nifer o glefydau eraill. Yr ydym eisoes wedi ein datgyplu ar ystyr negyddol. Cymerodd amser hir i geisio ein datgyplu ar ystyr gadarnhaol. Un enghraifft gadarnhaol o ddatgyplu oedd profion llygaid am ddim. Yr ydym wedi sicrhau budd cadarnhaol. Mae profion llygaid am ddim yn rhywbeth cadarnhaol wahanol ynghylch yr NHS yng Nghymru. A yw’n gwneud iawn am y rhestr hir o bethau negyddol mewn perthynas â hanner nifer y llawdriniaethau dargyfeirio’r galon y dylid eu cyflawni? Ni chredaf ei fod. Fodd bynnag, mae’n ddechrau. Mae’r NHS wedi ei ddatgyplu eisoes. Clywsom yr alwad wyllt pan geisiasom—ynghyd â’r Democratiaid Rhyddfrydol—atal y cynnydd mewn taliadau rhagnodi. Yr alwad wyllt oedd na ddymchwelwch y drefn sydd ohoni—yr NHS unffurf. Rhaid i bawb gael ei drin yn gyfartal. Rhaid i bawb gael yr un tâl rhagnodi. Gallwn ddilyn hynny pe baem oll yn cael ein trin yr un fath ond nid ydym.

Mewn difrif, yr ydych yn codi dyn gwellt. Fel y gwyddoch, mae’r Blaid Lafur wedi cyflwyno grwpiau iechyd lleol yng Nghymru. Mae hynny’n arbrawf unigryw i gael iechyd a gofal cymdeithasol i weithio gyda’i gilydd. Felly, y Blaid Lafur a gyflwynodd raglen unigryw, arloesol. Yr ydych yn gorbwysleisio’ch dadl drwy ddweud bod arnom ofn datgyplu’r gwasanaeth. Yr ydym yn ceisio cyflwyno rhywbeth newydd sydd yn berthnasol i’r sefyllfa yng Nghymru.

Mae’r holl dystiolaeth yn dangos bod arnoch ofn datgyplu, heb sylweddoli bod y gwasanaeth eisoes wedi ei ddatgyplu.

O, dewch ymlaen.

Na, mae’n wir. Pam y ceir y paranoia ynghylch cynnydd o 10c yn y tâl rhagnodi pan ydym yn cyflawni hanner nifer y llawdriniaethau ar y galon? Nid wyf am drafod hynny’n awr. Byddwch yn deg.

Nid oes dedfryd eto ar grwpiau iechyd lleol. Os ydych o ddifrif am ymdrin ag anghydraddoldebau, y ffordd ymlaen yw peidio â mynd i’r afael â hwy ar lefel sirol, fel y mae grwpiau iechyd lleol, ond ar lefel wardiau etholaethol oddi mewn i siroedd. Dyna’r cysylltiad â rhanbarthau gweithredu iechyd cymunedol. Mae ardaloedd tlawd a chyfoethog oddi mewn i grwpiau iechyd lleol a siroedd. Mae grwpiau iechyd lleol yn eu trin i gyd yr un fath. Rhaid mynd i’r afael ag anghydraddoldebau drwy dargedu’r ardaloedd tlotaf gan roi ffafriaeth iddynt. Parheir ag anghydraddoldebau iechyd os caiff pawb oddi mewn i grŵp lleol ei drin yr un fath. Rhaid inni drin y rhai gwaethaf eu byd yn well gan roi ffariaeth iddynt.

Terfynaf â her. Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Iechyd yn gartrefol a gwnaeth newidiadau cadarnhaol yn yr NHS yng Nghymru. Fodd bynnag, mae llawer mwy o heriau o’n blaen. Y brif her yw gwneud gwahaniaeth cadarnhaol a chael gwasanaeth iechyd gwladol Cymreig cadarnhaol wahanol, nid un sydd yn wahanol oherwydd rhestr hir o wahaniaethau negyddol.

Dechreuaf drwy sôn am rywbeth wrth fynd heibio. Gobeithiaf nad yw hyn yn nodweddiadol. Hanner can mlynedd yn ôl, lansiwyd datganiad Schuman ac, o ganlyniad, heddiw yw Diwrnod Ewrop. Mae llawer ohonom yn gwisgo croes goch, sydd yn dynodi gwasanaeth sydd yn deillio o ryfel, gwaetha’r modd. Mae’n dda gennyf nad ydym, yn yr Ewop gyfoes, â’n holl fryd ar ddiogelwch a chyflafan, ond yn edrych ymlaen at wella bywyd pawb yn Ewrop.

Mae iechyd yn enghraifft dda o fater domestig sydd o bwys i bobl ledled Ewrop. Yr ydym yn dysgu gwersi fwyfwy oddi wrth bobl ledled y cyfandir. Mae’r comisiynydd plant yn enghraifft ragorol. Ceisiasom dderbyn tystiolaeth uniongyrchol oddi wrth wledydd yn Llychlyn, er enghraifft. Yr hyn a welent hwy oedd bod y gwariant ar iechyd ym Mhrydain yn isel o’i gymharu â’r cyfartaledd Ewropeaidd. Yr ydym yn symud oddi wrth yr hen ddadleuon chwyddiant a mwy a oedd â’u gafael ynom yn y 1980au a’r 1990au. Mae’r rheini’n gymariaethau cadarnhaol. Ar ôl ein trafodaeth ar gyfradd yr ewro, dymunaf gyfeirio pobl at safbwyntiau mwy cadarnhaol am y sefyllfa yn Ewrop, Prydain a Chymru.

Lywydd, mae safonau ein hymddygiad braidd yn ddiffygiol. Dylid cael cymal sydd yn atal Aelodau rhag canmol yn llaes. Atgoffaf Gadeirydd hynaws a swynol ein Pwyllgor—ac ad-dalaf y ganmoliaeth—y gall canmol o’r fath beri anawsterau. Gobeithiaf nad oedd gormod o’r rhai a eilw Mr Clive Betts yn ‘dde caled y Blaid Geidwadol’ yn gwrando. Sicrhaf y cyhoedd fy mod yn cymryd archwilio o ddifrif. Mae gan Aelodau’r wrthblaid eu dyletswyddau; nid yw popeth yn felyster a goleuni.

Yn yr ysbryd hwnnw, yr wyf am drafod gwaith y system Pwyllgorau a gwneud sylwadau nad ydynt yn bolisi swyddogol y Blaid Geidwadol—nid eto o leiaf. Fy myfyrdodau i ydynt. Nid ydynt yn arbennig o ddadleuol. Pan ddaeth y Cynulliad i fod, yr oedd yn amlwg bod y Pwyllgorau i gymryd rhan mewn datblygu polisi ar lefel arloesol. Fodd bynnag, arweiniodd hynny at orlwytho mawr ar waith y Pwyllgor. Yr oeddem at ein clustiau mewn manylion; sylw brysiog a roddid i strategaethau pwysig. Aeth mor anodd fel y bu’n rhaid inni adolygu’r gweithdrefnau’n sylweddol. Mae cymysgu datblygu polisi ac archwilio yn yr un Pwyllgor yn parhau i beri problemau. Mae’r Pwyllgorau yn fwyaf effeithiol pan ydynt yn archwilio. Pwysleisiaf y pwynt hwnnw a rhoddaf rai enghreifftiau yn ystod fy nghyflwyniad y prynhawn yma. Nid yw’n deg mynd heibio i’r pwynt hwn a bod yn gwbl ddinistriol yn fy sylwadau. Mae cynnwys yr Ysgrifennydd Cynulliad yn uniongyrchol fel aelod o’r Pwyllgor yn ddatblygiad sydd i’w groesawu’n fawr ac mae’n ychwanegu at lawer o waith y Pwyllgor. Pan yw Pwyllgor yn archwilio polisi penodol ac yn cynnig awgrymiadau i’w ddatblygu, mae cael Ysgrifennydd Cynulliad yn aelod o’r Pwyllgor hwnnw yn arwain at dderbyn ei ganfyddiadau’n fwy uniongyrchol.

Bu gwahaniaethau barn yn y Pwyllgor, ond bu llawer o ymatebion hefyd. Nid wyf yn un o hen lawiau San Steffan ac ni wn am gynllwynion ei system bwyllgorau, ond yr wyf yn amau a yw mor ymatebol ag y bu ein system ni. Ar archwilio ynghyd â rhywfaint o ddatblygu polisi y dylid rhoi’r pwyslais yn hytrach na cheisio cynnwys y ddwy ffordd yr un pryd.

Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn dethol targedau a meysydd gwaith i’w datblygu a’u harchwilio’n fanwl iawn. Dyma’r ffordd ymlaen. Y cydbwysedd iawn hefyd yw cael sesiwn hwy pan yw’r Ysgrifennydd Cynulliad yn gwneud gorchymyn hir neu adroddiad y gellir ei holi yn ei gylch, sydd yn cynnwys y rhan helaethaf o’r hyn sydd yn digwydd o ran y Weithrediaeth ar unrhyw adeg. Mae arnom angen Gweithrediaeth sydd yn atebol ac yn gwneud penderfyniadau ac, er bod yr ymgais i gynnwys Pwyllgorau’n fwy uniongyrchol yn un dilys, bu rhywfaint o straen hefyd.

Bu cyflawniadau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn drawiadol iawn. Bu methiannau hefyd a thrafodaf y rheini’n ddiweddarach. Fodd bynnag, gadewch inni edrych ar y cyflawniadau. Mae’r comisiynydd plant yng Nghymru’n enghraifft o’r modd y mae pethau’n drawiadol o wahanol yng Nghymru ac, yn wir, o’r modd y gallem arwain y ffordd i weddill y wlad. Mae pobl ledled Prydain yn edrych ar Gymru ac yn dweud mai dyna’r ffordd i ddatblygu gwasanaethau plant a sicrhau bod plant wedi eu diogelu. Mae hynny’n aros yn enghraifft wych o gefnogaeth gan yr holl bleidiau ar fater anodd, trawiadol, y bu’n rhaid inni ymdrin ag ef yn gyflym.

Canmolaf y Llywodraeth am symud yn gyflym i newid y Mesur Gofal Cymdeithasol. Yr oedd yr ymateb hwnnw’n berthnasol ac yn ateb ein hamgylchiadau ar y pryd. Canmolaf gyd-aelodau o’r Pwyllgor hefyd a’r Weithrediaeth am o leiaf mynd hanner y ffordd at ddweud bod amseroedd aros yn well dangosydd na rhestrau aros. Maent o leiaf yn cydnabod bod amseroedd aros yn arweiniad mwy dilys i lefel y gwasanaeth y mae rhywun yn debygol o’i derbyn na rhestr noeth, a allai beri i lawer o bobl aros am gyfnod byr neu i ychydig o bobl aros am gyfnod hir. Amseroedd aros yw’r ffordd ymlaen ac nid yw ond yn fater o ateb yr angen ar y pryd a gallu ymateb i’n hetholwyr.

Yr ydym oll yn derbyn llythyrau oddi wrth bobl sydd mewn cyflwr meddwl gofidus, am eu bod wedi gorfod aros heb wybod am faint y byddant yn aros er mwyn cael llawdriniaeth benodol. Yr ydym yn pennu targedau ar gyfer amseroedd aros er mwyn graddnodi’r math o wasanaeth iechyd gwladol yr ydym am ei gael a’r ymatebion a ystyriwn yn ddigonol. Os pennwn amser aros uchaf o tua chwe mis a phobl yn dweud bod hynny’n annerbyniol yna rhaid inni wynebu’r canlyniadau a buddsoddi mwy o adnoddau. Rhaid inni ddweud wrth bobl eu bod wrth fynnu’r lefel ymateb honno yn gofyn inni fuddsoddi mwy. Wrth inni symud ymlaen a sicrhau gwasanaeth iechyd gwladol sydd yn cadw ei apêl gyffredinol, sef ei ogoniant ar hyn o bryd, rhaid inni allu ymateb mewn modd derbyniol. Os bydd amseroedd aros yn cynyddu, bydd mwy o niferoedd yn gadael y gwasanaeth iechyd gwladol a byddai hynny’n beryglus. Croesawaf y symudiad i ganolbwyntio ar amseroedd aros yn ogystal â rhestrau aros.

Cyfeiriwyd at y strategaeth gofalwyr eisoes ac mae’n faes arall a gafodd sylw cymharol fach hyd yn ddiweddar a bellach mae iddo ymrwymiad a chefnogaeth yr holl bleidiau. Dechreuasom ein perthynas â gofalwyr. Gwyddom eu bod wrth wraidd gofal cymunedol ar gyfer y dyfodol. Nid yw’n rhywbeth a wnaethom a rhoi tic yn y blwch wedyn a symud ymlaen. Rhaid inni ddod yn ôl ato’n rheolaidd.

Mae’r heriau a wynebwn yn berthnasol i’r NHS fel cyfangorff ac i rai meysydd mewn gwasanaethau cymdeithasol. Byddent yn berthnasol i unrhyw Weithrediaeth ac unrhyw bwyllgor iechyd, beth bynnag fo’i gyfansoddiad. Mae’r holl bleidiau bellach yn cydnabod yr angen i ehangu’r NHS ond bydd angen sylw a deheurwydd mawr ynghylch y modd y cyflawnwn hynny. Nid yw rhoi mwy o adnoddau’n unig yn gyfystyr o reidrwydd â gwasanaeth mwy effeithiol. Mae ymrwymiad mawr ar gyfer pobl sydd yn gysylltiedig â’r NHS ar bob lefel, gan gynnwys cleifion a’u galwadau ar y gwasanaeth. Rhaid inni osod moderneiddio’r NHS ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain yn nod eglur, er mwyn ei gadw fel gwasanaeth i bawb. Ni fydd hynny’n digwydd yn anochel. Rhaid inni weithio’n galed er mwyn sicrhau hynny. Os na fydd, bydd gwasanaeth dwy-haen yn datblygu ym Mhrydain. Byddai hynny’n ddatblygiad andwyol.

Rhaid inni sicrhau bod pob sector yn y gymdeithas yn cael ei gyfran deg. Soniwyd am y ddeddf gofal gwrthdro heddiw. Nid ailadroddaf hynny, ond mae cysylltiad eithaf uniongyrchol rhwng safle cymdeithasol, sefyllfa economaidd a iechyd ac ni ddylid ei anwybyddu. Mae’n bwysig inni ymdrin â’r materion hyn. Fodd bynnag, mae grwpiau eraill hefyd nad ydynt o reidrwydd dan anfantais gymdeithasol. Trawsnewidiwyd y meddyginiaethau a’r driniaeth sydd ar gael i’r henoed yn y 20 i 25 mlynedd diwethaf. Bellach mae ymyriadau na fuasent wedi eu hystyried o’r blaen yn gallu ymestyn einioes pobl oedrannus yn eithaf trawiadol. Gallai llawdriniaeth dargyfeirio’r galon i rywun 70 oed roi 15 mlynedd ychwanegol o oes gynhyrchiol iddo heb anabledd yn ddigon rhwydd. Mae’r rhain yn gamau mawr a rhyfeddol ymlaen sydd yn llwyddiannau gwirioneddol. Fodd bynnag, rhaid inni gofio eu bod yn rhoi pwysau a galw mawr ar yr NHS. Mae’r datblygiadau hyn yn ffwythiannau llwyddiant sydd yn cynnig gobaith i bobl na fuasent fel arall wedi derbyn triniaeth effeithiol ac y byddai eu cyflwr wedi dirywio hyd at angau.

Mae’r rhai sâl eu meddwl yn dal i fod heb wasanaeth sydd ar lefel dderbyniol, o ran y gwasanaeth a dderbyniant a’r man lle y maent yn ei dderbyn. Wrth sôn am foderneiddio cyfalaf, rhaid inni beidio ag anghofio cyflwr gwael ysbytai iechyd meddwl aciwt mewn llawer rhan o Gymru. Mae anableddau dysgu ac ailsefydlu’n feysydd allweddol eraill. Mae’r materion hyn yn dal i’n dilyn. Mae tua 250 i 300 o bobl sydd mewn ysbytai arhosiad hir o hyd yn hytrach na derbyn gofal yn y gymuned.

Ynghylch gofal cymdeithasol yn gyffredinol, bu methiant mawr ar ran y Weithrediaeth i ymateb ar y cyflymder priodol i’r Comisiwn Brenhinol ar ofal tymor hir yr oedrannus. Mae bellach wedi cymryd mwy o amser i’r Llywodraeth yma ac yn San Steffan ymateb i hyn nag a gymerodd y Comisiwn Brenhinol i ysgrifennu ei adroddiad. Nid yw hynny’n dderbyniol. Mae peryglon yn llechu. Soniais am y comisiynydd plant fel datblygiad cadarnhaol, ond bydd angen gwyliadwriaeth o hyd ar reoleiddio, archwilio a safonau mewn gwasanaethau cymdeithasol. Bydd y rhai a oedd yn bresennol yn y gynhadledd ‘Ar Goll mewn Gofal’ yr wythnos diwethaf wedi eu hatgoffa’n rymus am hynny. Rhaid i’r trefniadau newydd fod yn effeithiol ond ni fydd hynny’n digwydd ohono’i hun. Rhaid inni sicrhau ein bod yn gofyn y safonau uchaf gan bobl ac yn rhoi’r modd iddynt ddarparu’r safonau uchaf. Byddwn yn nodi anhawster wrth recriwtio, cadw a hyfforddi gofalwyr maeth, er enghraifft. Byddai’n drychineb pe caem gartrefi plant priodol, diogel, meithringar lle y mae nifer gymharol fach o blant yn derbyn gofal a chael arferion diofal a pheryglus o bosibl ymysg lleiafrif o ofalwyr maeth. Beth petai’r broblem o gam-drin plant yn dod i’r golwg yn y sector hwnnw yn y dyfodol yn hytrach nag mewn cartrefi plant? Rhaid inni edrych ar y materion hyn. Os cawn anhawster wrth recriwtio gofalwyr maeth, gallem ddechrau bod yn fwy llac yn ein gweithdrefnau recriwtio. Yr wyf yn sicr nad oes rhaid imi roi manylion y peryglon a allai lechu.

Terfynaf ar wasanaethau cymdeithasol, gan imi lithro’n gynharach yn yr araith hon wrth gyfeirio at y Pwyllgor fel pwyllgor iechyd. Rhaid inni gofio bod gwasanaethau cymdeithasol yn faes yr un mor hanfodol yn ein gwaith a bod yr arweiniad a roddwn i bobl sydd yn gysylltiedig â darparu gwasanaethau cymdeithasol, yn enwedig gweithwyr cymdeithasol, yn bwysig. Yr oedd yn amlwg yn y gynhadledd yr wythnos diwethaf bod llawer o weithwyr cymdeithasol yn teimlo eu bod wedi eu tanbrisio ac nad ydynt yn derbyn y gydnabyddiaeth a haeddant gan gymdeithas—dan ein harweiniad ni a’r cyfryngau’n aml iawn. Rhaid inni ymddiried mewn gweithwyr cymdeithasol, eu hannog i ddatblygu’r safonau proffesiynol uchaf a rhoi iddynt yr awdurdod, yr hyder a’r gefnogaeth i wneud eu gwaith yn dda.

Byddaf yn gryno oherwydd nid oes gennyf ond dau bwynt sylweddol i’w gwneud, y byddwn yn ddiolchgar pe gallai’r Cadeirydd eu hateb pan fydd yn crynhoi. Mae’r cyntaf yn ymwneud â’r gohirio dirfawr cyn rhyddhau. Yr wyf yn sicr bod y Cadeirydd yn cofio’r cynnig a dderbyniwyd gennym yn y Siambr hon ar 11 Ebrill, a roddodd hyd 11 Gorffennaf i Jane Hutt gyflwyno cynllun gweithredu i’r Cynulliad ar ryddhau gohiriedig. Mae honno’n amserlen dynn. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai Kirsty Williams a Jane Hutt roi gwybod i mi ym mha fodd y mae’r Pwyllgor yn ymdrin â’r mater cymhleth hwn, a oedd yn rhan o’r cynnig, ac yn enwedig y modd y bydd yn ystyried cydbwysedd y cyllid a gyfeirir at y mater drwy’r awdurdodau iechyd, ymddiriedolaethau iechyd, awdurdodau lleol a’r sector preifat. Mae delio â’r mater hwnnw’n codi nifer o faterion cymhleth, fel nifer y cyfeiriadau aciwt, prinder staff yn yr NHS a chadw staff da, sydd yn holl bwysig. Pan ymwelais ag ysbytai gwelais fod recriwtio a chadw staff yn ffactor o bwys sydd yn gysylltiedig â’r mater hwn, ynghyd â nifer y gwelyau.

Mae’r ail bwynt sylweddol yr hoffwn glywed sylw arno yn yr ymatebion yn ymwneud â’r arian ychwanegol i’r gwasanaeth iechyd. Yn gyffredinol, pan ymwelais ag ysbytai, mae’r rhan fwyaf o weithwyr iechyd proffesiynol wedi dweud wrthyf eu bod o blaid trosglwyddo’r arian yn uniongyrchol i’r gwasanaeth iechyd gan ddefnyddio’r fformwla gyfredol. Mae mater eilaidd yma, sef fformwla ariannu newydd i’r NHS. Mae’r Aelodau wedi sôn heddiw am broblem amddifadedd yng Nghymru. Mae teneurwydd poblogaeth yn broblem arall yr hoffwn ei gweld yn derbyn sylw. Y gwir fater yw ai ar gyfer y gwasanaeth iechyd y mae’r arian ychwanegol, sut y mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ystyried ei ddosbarthu er mwyn sicrhau ymateb cyflym i’r arian hwnnw, a pha gysylltiad sydd rhwng hynny ac ymateb y Cynulliad i ryddhau gohiriedig?

Fel Aelod o’r Cymoedd, yr oeddwn yn falch bod gwella iechyd ac ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd yn un o brif flaenoriaethau’r Pwyllgor. Mae cynhyrchu rhaglenni gwella iechyd yn ddechrau da yn y maes hwnnw. Rhaid i gymunedau gael cyfle i ystyried eu hawdurdodau iechyd a sut y maent yn ymdrin â’r materion hynny. Nid yw’r cynlluniau hyn ohonynt eu hunain yn ymdrin â gwir broblemau anghydraddoldebau iechyd, fel y rhai a amlygwyd gan y dystiolaeth ddamniol a gynhyrchwyd gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r Cynulliad. Er enghraifft, mae’r disgwyliad einioes yn ne Bro Taf bum mlynedd yn fwy nag mewn rhai ardaloedd o ogledd Bro Taf.

Yn hyn o beth, mae angen tri pheth oddi wrth yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Pwyllgor. Mae arnom angen ffocws ar y cymunedau yr ydym yn eu gwasanaethu. Rhaid inni edrych ar eu seilwaith a’u tai, a gaiff effaith fawr ar eu hiechyd. Rhaid inni ganolbwyntio ar gysylltu gwahanol fentrau â’i gilydd i ymdrin â iechyd cymunedol, fel Cychwyn Cadarn a rhaglenni rhoi’r gorau i ysmygu. Dylai rhaglenni o’r fath weithio gyda’i gilydd i sicrhau gwelliannau mewn iechyd. Hefyd mae arnom angen ymrwymiad sydd yn gwneud rhai pobl yn gyfrifol ac yn atebol am wireddu canlyniadau. Dyna pam y mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn cefnogi cysyniad rhanbarthau gweithredu iechyd cymunedol. Yr ydym yn falch y byddant yn cael eu trafod cyn hir gan y Pwyllgor.

Mae hefyd yn bwysig ymestyn y ddarpariaeth iechyd i’n cymunedau difreintiedig. Cyfyngir ar y ddarpariaeth o gyfleusterau gofal sylfaenol yn y cymunedau hyn gan y lefelau rhenti isel sydd yn gwneud y cynlluniau hyn yn anhyfyw. Yn Lloegr, codir y lefelau rhenti hynny o dan reoliadau hyblygrwydd eiddo drwy’r fenter rhanbarthau gweithredu iechyd, sydd yn caniatáu i’r cynlluniau hyn fynd ymlaen. Mae arnom daer angen cynllun tebyg yng Nghymru.

Fe’m siomwyd gan rai o’r penderfyniadau annemocrataidd a wnaethpwyd gan yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar faterion pwysig, heb ymgynghori â’r Pwyllgor. Yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch y sefyllfa yng nghanolfan ailsefydlu Tal-y-garn lle y gwanethpwyd y penderfyniad yn unochrog heb ei gyfeirio i’r Pwyllgor gan yr Ysgrifennydd Cynulliad, er gwaethaf cefnogaeth leol aruthrol i’r sefydliad hwnnw gan y ddau awdurdod lleol, yr ASau, y cynghorau iechyd cymdeithas ac Aelodau Cynulliad. Yr oedd hwnnw’n benderfyniad gwael o blaid cyfleusterau israddol yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg. Yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch y bygythiad i gau Ysbyty’r Bwth, Dinbych-y-pysgod—ysbyty a drysorir ac a gerir yn y dref honno. Gobeithiaf nad â hwnnw’r un ffordd. Ar nodyn hapusach, rhaid inni longyfarch y bobl ym Mhorthmadog a lwyddodd i gael arian ar gyfer eu hysbyty cymunedol ar ôl blynyddoedd lawer o ymdrech galed.

Yn y cyfamser, yn Rhondda mae’r ymdrech yn parhau. Ar ôl 25 mlynedd yr ydym yn dal i ymdrechu i gael ysbyty newydd yn Rhondda. Cawsom sawl ymgynghoriad cyhoeddus. Yr oedd y diwethaf, ddwy flynedd yn ôl, yn addo ysbyty newydd i bobl Rhondda os ceid cytundeb i gau ysbytai Treherbert a’r Porth. Gwaetha’r modd, cytunwyd i’w cau gan y cyngor iechyd cymdeithas sydd dan dra-arglwyddiaeth Llafur. Caeodd Ysbyty’r Porth a’r Cylch ac, yn drychinebus, llosgwyd Ysbyty Treherbert yn fwriadol ac mae bellach wedi ei ddymchwel. Er hynny, nid ydym eto wedi cael ymrwymiad gan y weinyddiaeth hon ar gyfer ysbyty newydd i Rondda. Gwnaethpwyd cais gan Ymddiriedolaeth Pontypridd a Rhondda i brynu’r safle o’i hadnoddau prin ei hun—ni ofynnodd am arian. Cafodd gefnogaeth aruthrol gan Awdurdod Iechyd Bro Taf, y cyngor iechyd cymdeithas, yr awdurdod lleol a holl bobl Rhondda, ond fe’i gwrthodwyd gan yr Ysgrifennydd Cynulliad am nad oes cynlluniau pendant—ni chawsant ond 25 mlynedd i’w paratoi. Gwnaethpwyd hynny hefyd am y byddai’n cyfyngu’n afresymol ar bartner sector preifat o ran y man lle y gellid ei godi. Mae hyn yn enghraifft o’r gynffon yn siglo’r ci. Rhaid imi ddweud wrth Jane ei fod nid yn unig yn safle delfrydol, ond hefyd yr unig safle. Byddai’n gyfyngiad o’r mwyaf ar y ddarpariaeth iechyd yn Rhondda pe collid ef yn gyfan gwbl. Rhaid newid y penderfyniad hwn os yw’r weinyddiaeth hon i feddu ar unrhyw hygrededd wrth ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd.

Dymunaf ymateb yn strategol i waith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’m rôl ynddo fel yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Wedi blwyddyn, mae’n dda gallu myfyrio ynghylch holl fater archwilio datblygiad polisi, fel y’i disgrifiwyd gan David, wrth i’r Pwyllgor gyflawni ei gylch gwaith drwy gyfrannu at ddatblygu polisi a drwy archwilio fy rôl i a rôl Llywodraeth Cymru’n effeithiol.

Ni wnaf sylw am yr holl bwyntiau a wnaethpwyd, ond diolchaf i aelodau’r Pwyllgor am eu gwaith a’u cefnogaeth. Yr ydym yn colli Brian a Gwenda, ond croesawn Alun ac Ann i’r Pwyllgor. Diolchaf i Kirsty am y modd adeiladol a threfnus y cadeiriodd y trafodion a diolchaf i arweinyddion y pleidiau am y nifer fawr o drafodaethau gwerthfawr ac adeiladol a gawsom yn ystod y flwyddyn. Yr ydym yn ymwneud â’n gilydd yn y Pwyllgor ac mae’n gweithio yn yr ysbryd hwnnw ers y dechrau. Mae gennym ein dull ein hunain yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—yr wyf yn falch ichi’ch cywiro’ch hun, David, oherwydd ni chlywsom ddigon am wasanaethau cymdeithasol yn yr awr ddiwethaf. Mae’n ymwneud â natur agored y drafodaeth a chydnabod lle’r ydym yn cytuno ac yn anghytuno o ran symud pethau ymlaen a chydnabod bod y cyfrifoldeb gan Lywodraeth Cymru ond y gall newid ei phenderfyniadau a dysgu oddi wrth drafod ac archwilio polisi. Mae hynny’n adlewyrchu’r modd y dysgasom oddi wrth eraill. Fel y dywedodd Kirsty, mae’n bwysig ein bod wedi dod â phobl i mewn o’r tu allan: y rheini sydd yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd a’r rheini sydd yn cynrychioli gweithwyr yn y gwasanaeth iechyd—y nyrsys, meddygon, gweithwyr yn y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth a meddygon teulu. Daethom â hwy i mewn a gwrando arnynt pan oeddem yn gwneud penderfyniadau ac yn ystyried datblygiad polisi. Daw hynny â’r gwasanaeth i’r broses wleidyddol ac mae’n cydnabod ei brofiad a’i arbenigedd.

Mae hefyd yn bwysig inni ddechrau drwy gytuno ar ein blaenoriaethau. Cytunasom i ystyried gweithio ar y cyd, ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd, gwasanaethau plant, gwella gofal iechyd a’r gwasanaeth dan arweiniad gofal sylfaenol. Gofynasom wedyn sut y gallem hybu datblygiad polisi a sicrhau y byddwn yn atebol.

Trof at y modd y mae’r Pwyllgor wedi dylanwadu ar yr agenda polisi. Diddorol yw ystyried cylch polisi’r gyllideb yn y Pwyllgorau. Bu’n rhaid i’r holl Bwyllgorau ystyried eu blaenoriaethau ar gyfer gwario arian. Fel y dywedodd Dai Lloyd, Kirsty ac eraill, cododd mater profion llygaid yr NHS yn y drafodaeth ar bolisi’r gyllideb. Fel Ysgrifennydd Cynulliad, bu’n rhaid imi gyflwyno cynigion i ddatblygu menter gofal llygaid ar gyfer grwpiau risg uchel. Trafodasom y cynigion hynny wedyn yn y Pwyllgor ac yr wyf bellach yn bwrw ymlaen â hyn drwy ymgynghori â’r Pwyllgor.

Cytunasom hefyd i ystyried rhanbarthau gweithredu iechyd, Geraint, fel mater a oedd yn codi o ddadl mewn Cyfarfod Llawn. Mae Llywodraeth Cymru’n dymuno ystyried hynny hefyd mewn perthynas â chynlluniau eraill fel y cynllun Cymunedau’n Gyntaf, yr ydym yn ei ddatblygu drwy ymgynghori ag eraill. Yr ydym am weld sut y bydd hynny’n cydweddu â mentrau eraill fel Cychwyn Cadarn a’r modd yr ydym yn gwario ein cyllid Ewropeaidd ar lefel gymunedol. Mae hynny’n ymwneud ag ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd. Hefyd, Mike, deilliodd yr adolygiad o’r fformwla ariannu o’r teimlad cryf yn y Pwyllgor, a gefnogwyd gan y Llywodraeth, y dylem adolygu ein hariannu, er gwaethaf y ffaith bod adroddiad cloriannu’r NHS wedi argymell na ddylem. Yr Athro Peter Townsend, arbenigwr ar dlodi, sydd yn cadeirio’r grŵp llywio ar gyfer yr adolygiad hwnnw ac mae’n ystyried materion amddifadedd cymdeithasol-economaidd. Mae gennym gefnogaeth drawsbleidiol i’r adolygiad hwnnw a chynrychiolaeth drawsbleidiol ar y grŵp.

Mae hefyd yn bwysig fy mod yn llunio adroddiad hir ar gyfer pob cyfarfod Pwyllgor. Mae hynny’n caniatáu archwilio fy rôl. Mae’r portffolio mor enfawr fel na allem byth ystyried adroddiadau ar yr holl faterion; byddem yn gorfod cael cyfarfodydd diddiwedd i’w hystyried, ac ni fyddai hynny’n ddefnydd strategol o’n hamser. Fodd bynnag, ar ôl derbyn fy adroddiad, gall yr Aelodau o leiaf fy holi a’m galw i gyfrif.

Dylem hefyd gydnabod bod y Pwyllgor wedi dylanwadu ar San Steffan. Un o’r camau cynharaf a gymerasom oedd ystyried cynigion y Llywodraeth ar gyfer y Mesur Safonau Gofal. Dylanwadasom ar y Mesur cyn iddo gael ei gyhoeddi. Cawsom gyfle i ddatblygu ein syniadau am y trefniadau rheoleiddiol newydd. Nid oeddem eisiau cwango newydd. Trafodasom reoleiddio ac archwilio safonau gofal a thrafod y ffaith ein bod yn datblygu partneriaeth gadarn ag Estyn i reoleiddio gwasanaethau gofal dydd ar gyfer plant dan wyth a rheoleiddio gwarchod plant. Mae hynny’n enghraifft o’n dylanwad ar agenda San Steffan.

Ynghylch gwasanaethau cymdeithasol, gadewch inni beidio ag anghofio—yr wyf yn sicr y bydd Kirsty yn tynnu sylw at hyn—fod ein Pwyllgor wedi ystyried adroddiad Waterhouse, ‘Ar Goll mewn Gofal’, yr adroddiad pwysicaf efallai i’r Cynulliad ei ystyried. Mae’n holl bwysig inni gydnabod mai gennyf fi y mae’r cyfrifoldeb ar y grŵp gorchwyl rhyngweinidogol dros sicrhau ein bod yn dylanwadu ar faterion na ddatganolwyd i Gymru ac yn gweithredu’r 72 o argymhellion yn yr adroddiad hwnnw.

Mae pob un ohonoch wedi tynnu sylw’n briodol at y gwaith grymus a wnaethpwyd ar fater y comisiynydd plant. Yr oedd yn bwysig bod Llywodraeth Cymru’n gallu negodi â’r Ysgrifennydd Gwladol er mwyn sicrhau y cawn y gwelliant hwnnw yn y Mesur Safonau Gofal arfaethedig.

Mae’r rheini’n enghreifftiau o’r modd y mae datganoli’n gweithio’n ymarferol. Gyda chymorth y Pwyllgor gallwn sicrhau’r ddeddfwriaeth sylfaenol angenrheidiol i hybu polisïau’r Cynulliad. Y mis nesaf, byddwn yn cael trafodaeth grant arbennig ar ofalwyr i sicrhau y rhoddir y strategaeth ar waith cyn gynted ag y bo modd. Galluogodd y £9 miliwn a ddarparwyd drwy ein cylch cynllunio cyllideb inni ganfod beth yw’n blaenoriaethau ond ni fydd byth ddigon o arian mewn iechyd a gofal cymdeithasol. Mae’r modd y gwariwn bob ceiniog yn holl bwysig. Yr oeddwn yn falch bod y Pwyllgor wedi ategu’r farn bod angen inni ystyried arbedion a’n gwariant ar ragnodi yng Nghymru. Rhaid delio â’r ffaith bod ein cyfradd ragnodi yn 25 y cant yn uwch yng Nghymru. Yn y pen draw mae’n gwestiwn o ba un a ydym yn gwella iechyd ac yn ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd yn nhermau datblygu polisi ac archwilio. Nid oes diben ymosod arnom neu fy archwilio i. Rhaid i’r Pwyllgor ymholi beth y gall ei wneud ar y cyd i ychwanegu gwerth a gwella iechyd a lles ac ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd. Mae angen inni gadarnhau, ystyried a datgymalu rhai o’r strategaethau pwysig a ddaeth ymlaen o’r ymgynghori ar hybu iechyd a lles. Mae angen inni edrych ar y rôl bwysig y bydd grwpiau iechyd lleol yn ei chwarae, gan eu bod yn arbennig i Gymru ac yn cydffinio â’n hawdurdodau lleol.

Mae grwpiau iechyd lleol yn gwneud gwaith arloesol. Yr ydym yn newid yr arweiniad ar gyfer ein rhaglenni gwella iechyd sydd yn rheoli dyraniad adnoddau. Bydd y rhaglenni gwella iechyd hynny’n holl bwysig i’r modd y byddwn yn ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd. Rhaid inni wario ein harian a chomisiynu’n hadnoddau yn unol ag anghenion ein cymunedau. Mae’n bwysig inni gydnabod nad oes gan iechyd meddwl ymgyrchwyr a phleidwyr cryf a bod pryderon trawsbleidiol am iechyd meddwl yn cael effaith ar ein rhaglenni gwella iechyd a’r modd y gwariwn ein harian.

Yr wyf am ymateb yn gyflym i gwestiwn Mike ynghylch y modd y byddwn yn gwario ein harian dros yr wythnosau nesaf. Fel y gwyddoch, yr ydym eisoes wedi codi lefel y dyraniadau arfaethedig i awdurdodau iechyd o £54 miliwn. Mae’r llythyrau dyrannu a gylchredwyd y mis diwethaf yn darparu cynnydd ariannol o £196 miliwn. Mae £80 miliwn ychwanegol yn aros ar gyfer y flwyddyn ariannol hon i ymdrin â blaenoriaethau iechyd, sydd eisoes wedi eu mapio. Rhaid inni gynnwys materion sydd yn ymwneud â phwysau argyfwng fel y gaeaf a ddioddefasom, cynllunio gweithlu, rhyddhau gohiriedig a’r hyn a ddaw i’r amlwg o’r gwaith a wneir ar amseroedd aros a blaenoriaethau clinigol, y rhoesom sylw iddynt yn gynharach. Yr ydym yn ymgynghori â’r gwasanaethau iechyd a chymdeithasol ynghylch y modd yr awn ymlaen â hyn o ran gwario arian.

Mae ein strategaeth adnoddau dynol yn ymwneud â’n pobl a’r modd yr ydym yn eu gwobrwyo a sicrhau bod y 70,000 o bobl sydd yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd ledled Cymru’n derbyn y gefnogaeth i’w galluogi i symud ymlaen. Bu’n flwyddyn ragorol ond mae gennym lawer i’w ddysgu. Bydd gwasanaethau iechyd a chymdeithasol yn peri straen bob amser i’r Ysgrifennydd Cynulliad ac aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ond dysgasom lawer.

Yr wyf yn drist braidd o fod yn siarad eto heddiw gan fod diffyg cyfle i Aelodau nad ydynt ar y Pwyllgor gyfrannu i’r ddadl hon. Mae hynny’n bwysig i mi fel Cadeirydd. Gyda dyledus barch i Dai, David a Geraint gwn beth yw eu barn y rhan fwyaf neu rywfaint o’r amser a buasai o gymorth, fel Cadeirydd y Pwyllgor, i glywed blaenoriaethau Aelodau nad ydynt ar y Pwyllgor a’r hyn y credant y dylai’r Pwyllgor ei wneud. Y flwyddyn nesaf, gobeithio, byddwn yn paratoi adroddiad arall gyda chyfraniadau o’r tu allan i’r Pwyllgor.

Hoffwn ymateb i rai o’r sylwadau a wnaethpwyd. Diolchaf i bawb am groesawu ein gwaith ar brofion llygaid a’r comisiynydd plant. Soniodd Dai am y ddeddf gofal gwrthdro a’r modd y mae ardaloedd tlawd a difreintiedig yn dioddef gan lefelau uwch o iechyd gwael nag ardaloedd eraill. Dyna pam y penderfynodd y Pwyllgor ailarchwilio fformwla dyrannu’r awdurdodau iechyd. Fe’n cynghorwyd gan yr adroddiad cloriannu nad oedd angen ei archwilio. Cydnabyddwn anghenion cymunedau difreintiedig fel y Rhondda, y soniodd Geraint amdanynt, a chymunedau â phoblogaeth wasgaredig, y cyfeiriodd Mike German atynt. Felly, penderfynasom fel Pwyllgor ysgogi’r gwaith ar y fformwla dyrannu. Er gwybodaeth i Mike German, bydd y gweithgor hwnnw yn adrodd yn ôl i ddechrau yn ystod yr haf, felly cawn gyfle’n fuan i adolygu ei waith.

Soniodd Dai hefyd am anghydraddoldebau, rhwng lefelau iechyd gwael yng Nghymru a rhai ein cymdogion yn Lloegr. Mae’r anghydraddoldebau oddi mewn i Gymru’n peri mwy o fraw i mi: anghydraddoldebau anferth rhwng lefelau disgwyliad einioes, lefelau marwolaeth babanod a mynediad at driniaeth. Mae’n rhaid inni sicrhau mai un NHS sydd gennym yng Nghymru, oherwydd mae gennym bump o leiaf ar hyn o bryd. Os ydych yn byw ym Merthyr, efallai fod math penodol o gyffur ar gael i chi, ond os ydych yn byw yng ngogledd Cymru a chithau’n anffrwythlon, anghofiwch ef. Mae’r rhestr aros wedi cau. Mae hynny’n wir hefyd am Ddyfed-Powys. Dymunaf i’m Pwyllgor drafod yr anghydraddoldebau oddi mewn i Gymru oherwydd maent yn frawychus.

Cyfeiriaf o hyd ato fel fy Mhwyllgor i, sydd yn anhygoel o anghwrtais, ond yr wyf yn ei weld yn aml fel fy maban. Bydd The Western Mail yn bachu ar hynny yr wyf yn siŵr, gan ailwampio’r llun ohonof fi a’r baban.

Soniodd Geraint a Dai am ranbarthau gweithredu iechyd. Trafodwyd y mater hwn yn y Cyfarfod Llawn a dylanwadodd ar agenda’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Bydd y Pwyllgor yn dechrau edrych ar ranbarthau gweithredu iechyd ar 25 Mai. David, mae’n ddrwg gennyf os codais gywilydd arnoch, ond gwrthwynebasoch mewn modd mor rhadlon fel ei bod yn anodd eich dwrdio am hynny. Hoffwn feddwl bod aelodau’r Pwyllgor wedi sylweddoli bod ffordd well o lywodraethu gwlad na cholbio ein gilydd, sef yr hyn a wnawn weithiau pan ydym yma ar y llwyfan hwn. Yn y Pwyllgor, sylweddolwn nad oes angen inni orfod cytuno â’n gilydd os ydym i gael pethau’n iawn. Mae angen inni anghytuno weithiau ond gallwn wneud hynny’n fwy gwaraidd o lawer na’r hyn sydd yn digwydd weithiau yn y Siambr hon.

Bu’n anodd trafod y llwyth gwaith ac ni allaf weld unrhyw ffordd o ddianc rhag hynny, David. Bydd yn rhaid inni wneud dewisiadau anodd o ran yr hyn y gall y Pwyllgor edrych arno a’r hyn y mae angen inni ei adael i’w benderfynu gan y Weithrediaeth. Mewn perthynas â materion ehangu, edrychodd y Pwyllgor ar waith Bob Hudson ar y strategaeth gorfforaethol, a byddwn yn dychwelyd at hynny yn y mis nesaf. Mae’n ddiddorol tynnu sylw at strategaeth gorfforaethol Bob Hudson a chrybwyll bod ei dîm ef ar fin ymgymryd â chyfres o gyfarfodydd cyhoeddus ledled Cymru. Gallwn gynnwys cleifion a’r rhai sydd yn gysylltiedig â’r NHS yn y ddadl y buoch yn barod iawn i gydnabod yr angen inni ei chael. Gobeithio y bydd llawer o bobl yn trafod dyfodol yr NHS yng Nghymru gyda Bob Hudson a’i gydweithwyr.

Soniodd David hefyd am salwch meddwl. Treuliodd y Pwyllgor brynhawn cyfan yn trafod y strategaeth iechyd meddwl oedolion newydd a’r strategaeth iechyd plant ac ieuenctid. Gyrrwyd y strategaethau hynny allan er mwyn ymgynghori arnynt a bydd arnom angen dyddiad yn y dyfodol i ddod yn ôl a sicrhau bod y strategaethau hynny’n cael eu gweithredu’n briodol ledled Cymru. Hefyd cododd fater anableddau dysgu a’r rhaglen ailsefydlu, mater y teimlaf yn arbennig o gryf yn ei gylch. Yr oedd yn un o’r blaenoriaethau cyllideb a bennwyd gan y Pwyllgor ar gyfer y weinyddiaeth. Ymatebodd Jane drwy ddarparu ychydig mwy o arian er mwyn caniatáu ychydig mwy o ailsefydliadau yn y flwyddyn ariannol hon. Mae’n rhywbeth y bydd y Pwyllgor yn ceisio gwneud rhagor o gynnydd yn ei gylch mewn negodiadau cyllideb yn y dyfodol.

Cododd David fater gofal maeth hefyd. Daw hynny â mi at adroddiad Waterhouse, nad yw’n gyfrifoldeb i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn unig. Mae cyfrifoldeb gan bawb sydd yn eistedd yn y Cynulliad hwn sicrhau y rhoddir pob un o argymhellion Waterhouse ar waith. Ni ellir gadael hynny i’r naw ohonom sydd yn eistedd ar y Pwyllgor. Fodd bynnag, rhaid inni roi arweiniad. Tynnwyd sylw’n briodol gan Waterhouse at faterion sydd yn ymwneud â gofal maeth. Ni allwn olchi’n dwylo o’r sefyllfa pan ystyriwn ein bod wedi delio â chartrefi plant. Ni fydd hynny ond yn symud y broblem i rywle arall. Mae angen inni fod yn gyson wyliadwrus bod rhywle lle y mae plentyn yn byw, yn astudio, yn dysgu neu’n chwarae yn ddiogel. Drwy werthfawrogi gweithwyr cymdeithasol a rhoi ar waith yr argymhellion mewn perthynas â gweithwyr cymdeithasol yn Adroddiad Waterhouse, gallwn fynd ymlaen at gyflawni hynny.

Crybwyllodd Mike German ryddhau gohiriedig. Mae hynny’n enghraifft berffaith o’r modd y mae clercod y Pwyllgor a mi’n treulio oriau’n trefnu agendâu a sut y mae’r Cyfarfod Llawn wedyn yn rhoi sbocsen ynddi drwy ddatgan bod rhaid inni drafod rhywbeth arall. Heno, byddwn yn trafod sut y gallwn wneud lle i ryddhau gohiriedig yn rhaglen waith y Pwyllgor yn y misoedd sydd i ddod, a fydd yn gofyn rhywfaint o jyglo. Sicrhaf Mike fod y Pwyllgor yn ymwybodol o’r mater ac wedi treulio llawer iawn o amser yn trafod gweithredu y Papur Gwyn gwasanaethau cymdeithasol, ‘Adeiladu ar gyfer y Dyfodol’ a’r Ddeddf Iechyd 1999, sydd yn caniatáu creu cyllidebau ar y cyd, a fydd yn mynd rywfaint o’r ffordd at ymdrin â phroblemau rhyddhau gohiriedig.

Ar 17 Mai, bydd y Pwyllgor yn trafod yr hyn y mae’n eu hystyried yn flaenoriaethau ar gyfer y £18 miliwn o adnoddau ychwanegol sydd ar gael eleni nad ydynt wedi eu rhoi yn y dyraniad i awdurdodau lleol. Cododd Geraint rai pwyntiau ar ofal sylfaenol, sydd yn flaenoriaeth i’r Pwyllgor, fel y gŵyr. Cawsom gyfle i drafod y strategaeth gofal sylfaenol yn gynnar yn oes y Pwyllgor a dylem ddychwelyd at hynny er mwyn ystyried sut y mae gwaith ar y strategaeth honno yn cael ei hybu. Yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch y gallu i ddefnyddio ymarferwyr cyffredinol cyflogedig i oresgyn rhai o’r problemau recriwtio posibl y mae etholaeth Geraint yn eu hwynebu.

Soniodd Geraint hefyd am Ysbyty Tal-y-garn. Unwaith eto, mae hynny’n enghraifft o’r modd y gorfodwyd y Pwyllgor i wneud penderfyniadau anodd ynghylch yr hyn y gallai ac na allai ei drafod. Gweithredwn mewn system yn null Cabinet ac ar yr achlysur hwn yr oedd yn gywir i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wneud y penderfyniad ynghylch dyfodol Ysbyty Tal-y-garn. Rhoddwyd cyngor i’r Pwyllgor ar ei sefyllfa gyfreithiol ac ynghylch a allai wneud rhywbeth am y penderfyniad hwnnw a’r cyngor oedd na allai. Soniodd Geraint hefyd am y rhaglen gyfalaf, sydd, unwaith eto, wedi ei chefnogi gan holl aelodau’r Pwyllgor ac a oedd yn flaenoriaeth cyllideb. Gwelsom rywfaint o wariant ychwanegol ar y rhaglen gyfalaf ond yr wyf yn sicr y bydd y Pwyllgor yn ystyried hynny’n un o’i flaenoriaethau yng nghylch nesaf y gyllideb. Yr wyf yn sicr y bydd Geraint yn gwneud popeth yn ei allu i sicrhau y bydd y cymunedau a grybwyllodd sydd â thaer angen am gyfleusterau newydd ym mlaen ei feddwl pan fo’r Pwyllgor yn dadlau dros gyfalaf ychwanegol—

Credaf fy mod wedi rhoi sylw i’r rhan fwyaf o’r pwyntiau. Gofynnodd rhywun imi unwaith a oeddwn yn uchelgeisiol. Yr wyf yn uchelgeisiol dros y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r hyn y gall ei gyflawni dros bobl Cymru. Bu’n flwyddyn ddiddorol a gobeithiaf y bydd y Pwyllgor yn gallu cyflawni mwy yn y nesaf.