Croesawaf y Dirprwy Lywydd newydd i’r Gadair ar yr achlysur cyntaf hwn. Ni chymeraf ymyriadau yn ystod fy mhrif araith. Deliaf ag unrhyw faterion yn fy ateb.

Cynigiaf fod

Mae’n bleser gennyf gyflwyno cynigion y gyllideb ddrafft ar gyfer 2001-02, 2002-03 a 2003-04. Efallai y bydd yr aelodau yn cofio imi ddweud, pan gyflwynais y gyllideb ddrafft y llynedd, ei bod yn eithaf tynn arnom ar y pryd. Felly adlewyrchwyd hyn yn addasiadau’r gyllideb, ac ni wnaethant, ac ni allasent, ymdrin â ffurf sylfaenol dyraniadau cyffredinol o arian y Cynulliad. Serch hynny, o fewn ein cwmpas cyfyngedig yr ydym wedi dechrau’n dda wrth ymdrin â blaenoriaethau’r Cynulliad. Y tro hwn, fodd bynnag, mae’n wahanol. Mae gennym gyfle i ddyrannu’r symiau sylweddol o arian a oedd ar gael yn yr adolygiad o wariant yn unol â blaenoriaethau’r Cynulliad ei hun. Y tro hwn gallwn, fel Cynulliad, nodi sut yn union yr ydym am ddosbarthu’r adnoddau dros y tair blynedd nesaf. Mae hon yn agenda a wnaethpwyd yng Nghymru.

Ers chwe mis, neu oddeutu hynny, bûm yn gwrando ar safbwyntiau’r Pwyllgorau, ein partneriaid, a’m Cyd-Weinidogion yn y Cynulliad ar sut y dylid gwario’r arian. Talaf deyrnged i’r tri Gweinidog sydd yn ymadael—Rosemary Butler, Tom Middlehurst a Peter Law—am yr amser a’r ymdrech a wnaethpwyd mewn perthynas ag argymhellion y Pwyllgorau ar y gyllideb a’u hymrwymiad hwy i’r blaenoriaethau gwario o fewn eu hadrannau. Bu’r dyheadau a’r disgwyliadau yn uchel, ac nid yw’r adnoddau yn ddiderfyn. Fodd bynnag, gobeithiaf fod cynigion y gyllideb ddrafft sydd ger eich bron heddiw yn bodloni dyheadau’r rhan fwyaf ohonoch, ac yn mynd y tu hwnt i ddisgwyliadau rhai ohonoch.

Mae’r cynigion yn bodloni 54 o blith y 55 o flaenoriaethau’r pwyllgorau a gyflwynwyd imi cyn yr haf. Estynnant yr amcanion a’r targedau yn ‘Gwellcymru.com’ gan ategu’r gwaith o weithredu cytundeb y bartneriaeth newydd. Ac ailadrodd, mae’r dyraniadau a oedd ar gael i’r Cynulliad o’r adolygiad o wariant at ei gilydd tua £9.7 biliwn yn 2001-02, £10.4 biliwn yn 2002-03 ac £11 biliwn yn 2003-04. Dyma gynnydd blynyddol gwirioneddol o 5.4 y cant ar gyfartaledd yn nherfyn gwariant adrannol y Cynulliad. Dyma’r lefelau uchaf erioed o wariant yng Nghymru, a rhaid inni elwa ar y ffigurau hyn. Yr ydym wedi nodi ein gweledigaeth strategol yn ‘Gwellcymru.com’. Mae’r gyllideb hon yn ymwneud â chyflymu tuag at y weledigaeth honno gan effeithio ar fywydau pobl. Ond cyn mynd i fanylion, canolbwyntiaf ar rai themâu a fydd yn rhedeg drwy’r gyllideb.

Yn gyntaf, ceisiais wneud cymaint â phosibl o’r dyraniadau a oedd ar gael i wasanaethau’r rheng flaen—rhagor o feddygon a nyrsys, gwell gwasanaethau cymdeithasol, gwell ysbytai ac adeiladau ysgolion, rhagor o athrawon, gwell gwasanaethau lleol ac yn y blaen. Mae’n bwysig ein bod yn buddsoddi yn y meysydd hyn fel y gallant gyflwyno’r math o wasanaethau rheng flaen y gallant hwy, a ninnau, ymfalchïo ynddynt. Yn ail, rhed prif thema cynhwysiant cymdeithasol drwy’r gyllideb hon. Rhaid inni ddechrau mynd i’r afael â phroblemau cymunedau ac ardaloedd sydd wedi dirywio, a gwella sefyllfa’r rhai diamddiffyn a’r rhai sydd o dan anfantais yn ein cymuned.

At ei gilydd, mae fy nghynigion yn chwistrellu mwy na £177 miliwn yn ychwanegol erbyn 2003-04 i hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol: o’n rhaglen uchelgeisiol Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, i raglenni i blant sef Cychwyn Cadarn a Plant yn Gyntaf, i helpu’r digartref, i docynnau bws am ddim a theithio am ddim i bensiynwyr a’r anabl, i gefnogi myfyrwyr o gefndiroedd amddifad. Er nad oes gan y Cynulliad yr holl drosolion sydd ar gael i ymdrin yn llawn ag allgáu cymdeithasol, yr wyf yn benderfynol ein bod yn gwneud y defnydd gorau o’r rheini sydd gennym a’u cryfhau gydag arian sychion yn y meysydd blaenoriaeth hyn.

Yn drydydd, yr ydym hefyd wedi blaenoriaethu’r gwaith o fuddsoddi mewn plant a gwasanaethau i blant. Mae hwn yn faes a esgeuluswyd lle y gall ymyrraeth bwrpasol gan y Cynulliad wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau plant, a’u bywoliaeth yn y dyfodol. Felly, buddsoddwn symiau sylweddol mewn gwasanaethau i blant a phobl ifanc, fel lleoedd am ddim mewn meithrinfeydd ar gyfer pob plentyn tair blwydd oed, ein strategaeth gofal plant genedlaethol, y comisiynydd plant, cryfhau’r ddarpariaeth ar gyfer plant mewn gofal, gwell cyngor ar yrfaoedd, gwell hyfforddiant a gwella gwasanaethau i bobl ifanc. At ei gilydd, bydd y buddsoddiad ychwanegol hwnnw yn werth tua £120 miliwn erbyn 2003-04. Mae hyn ochr yn ochr â’r arian ychwanegol a gaiff ei wario ar ysgolion i recriwtio rhagor o athrawon a gwella adeiladau ysgolion. Mae hwnnw’n ddefnydd da o arian, a bydd yn gwneud gwahaniaeth.

Bydd y gyllideb hefyd yn gwneud cyfraniad sylweddol tuag at gyflawni dyletswydd datblygu cynaliadwy’r Cynulliad, yn arbennig mewn meysydd fel tai, yr economi, trafnidiaeth, yr amgylchedd ac amaethyddiaeth. Mae sawl Pwyllgor wedi pwysleisio pwysigrwydd hyn imi. At ei gilydd, dyranna’r gyllideb £28 miliwn yn 2001-02, gan godi i bron £94 miliwn yn 2003-04 tuag at fesurau sydd yn hyrwyddo datblygu cynaliadwy. Mae sawl Pwyllgor hefyd wedi nodi pwysigrwydd cyfle cyfartal. Dyrannaf £250,000 ychwanegol y flwyddyn i ariannu gweithgareddau i gefnogi agenda gydraddoldeb y Cynulliad. Bydd yr arian hwn yn ariannu mentrau er mwyn helpu i ddatblygu gwell cyfathrebu rhwng y Cynulliad a chyrff sydd yn hyrwyddo buddiannau grwpiau a dangynrychiolir.

Trof yn awr at rai o fanylion y gyllideb, y cewch gyfle gobeithio i’w hystyried. Yn amlwg, dechreuaf gyda iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Bydd gwariant cyffredinol ar iechyd yn cynyddu £169 miliwn yn 2001-02, £415 miliwn yn 2002-03, a £669 miliwn yn 2003-04. Mae hwnnw’n gynnydd blynyddol ar gyfartaledd, ar ôl chwyddiant, o 5.1 y cant bob blwyddyn mewn termau gwirioneddol. Mae’n mynd â gwariant iechyd y tu hwnt i £3.6 biliwn yn 2003-04. Mae hwn yn swm aruthrol o arian, ond ni fydd yn golygu llawer oni fydd yn gwella gwasanaethau rheng flaen i gleifion. Cyn bo hir, bydd Jane Hutt yn cyhoeddi targedau newydd ar gyfer amserau aros, y mae pob un ohonom yn ymwybodol mor bwysig ydynt mae’n siŵr. Mae’n amlwg nad yw arian yn ddigon. Rhaid cael ymrwymiad i sicrhau y cyflwynir gwasanaethau rheng flaen i gleifion.

Un mesur uniongyrchol arall a gyflwynwn yw rhewi taliadau presgripsiwn i bawb ac, o Ebrill 2001, cyflwynir presgripsiynau am ddim i bawb o dan 25 oed. Fodd bynnag, bydd angen inni fuddsoddi hefyd yn nyfodol tymor hir y gwasanaeth iechyd gwladol ac mae gennym ddwy brif fenter.

Yn gyntaf, ailsefydlu’r rhaglen cyfalaf iechyd ar ôl sawl blwyddyn o danfuddsoddi. Dros y tair blynedd nesaf, byddwn yn ariannu bron £64 miliwn o ddatblygiad cyfalaf newydd ledled Cymru, gan gynnwys £17 miliwn ychwanegol tuag at raglen cyfalaf o bwys yn Ysbyty Tywysog Cymru, Merthyr Tudful, a £10 miliwn i brynu cyflymyddion unionlin yn Ysbyty Singleton, sef elfen allweddol o wasanaethau canser yng ngorllewin Cymru.

Yn ail, awn i’r afael â phrinder meddygon, nyrsys ac aelodau eraill o’r staff yn y gwasanaeth iechyd, drwy gael 65 yn ychwanegol o fyfyrwyr meddygol yng Ngoleg Meddygaeth Prifysgol Cymru bob blwyddyn o Fedi 2001, ac ariannu 265 o leoedd hyfforddi ychwanegol bob blwyddyn ar gyfer staff anfeddygol. Mae angen mawr am y buddsoddiad hwnnw os ydym i ddelio â phroblemau tymor hir yr NHS. Ni ellir ystyried y buddsoddiad hwnnw ar wahân i unrhyw gynlluniau sydd gennym ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Yr ydym hefyd yn cyflwyno cronfa newydd i leihau anghydraddoldebau iechyd drwy gefnogaeth wedi’i thargedu ymhlith ein cymunedau sydd o dan yr anfantais fwyaf. Gwn y bu hyn yn flaenoriaeth i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Trof yn awr at wasanaethau cymdeithasol. Soniais yn gynharach am ein blaenoriaethau ar gyfer cynhwysiant cymdeithasol a phlant, ac mae cynnydd sylweddol yn y cyllidebau hyn i gryfhau’r ddarpariaeth. O safbwynt plant, yr ydym yn cynyddu cefnogaeth i’r gwasanaethau gwirfoddol i blant; £5 miliwn ychwanegol erbyn 2003-04 ar gyfer Cychwyn Cadarn i blant o dan bedair oed; cynyddu’r gefnogaeth i’r rhaglen Plant yn Gyntaf i wella gwasanaethau i blant mewn angen; ac ariannu swydd Comisiynydd Plant i Gymru yn llawn. Yr ydym hefyd yn buddsoddi £1 filiwn ychwanegol bob blwyddyn yn y fenter Chwarae 2000, a oedd yn boblogaidd ledled Cymru.

Yr ydym yn rhoi cynnydd o £4 miliwn ar gyfer y strategaeth gofal plant genedlaethol erbyn 2003-04. Byddwn yn ehangu rhaglenni sydd yn anelu at gefnogi pobl ifanc i newid i fywyd oedolyn drwy ymestyn y gronfa partneriaeth plant a phobl ifanc a’r fenter gysylltiedig mynediad i bobl ifanc. Nod y ddau gynllun hyn yw annog plant a phobl ifanc o wyth i 17 oed i ymgymryd â gweithgareddau i ieuenctid yn y gymuned, a’u hatal rhag ymwneud â thriwantiaeth, fandaliaeth, troseddau neu gyffuriau. Yr ydym hefyd yn cynyddu’r arian ar gyfer mentrau cyffuriau ac alcohol a fydd yn helpu i gyflwyno ein strategaeth camddefnyddio sylweddau newydd. Cyfranna bob un o’r cynlluniau hyn at gyflwyno ein hymrwymiad i fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol yng Nghymru.

Cydnabyddwn y rôl allweddol a chwaraeir gan y sector gwirfoddol a chynyddwn yr arian craidd i sefydliadau gwirfoddol. Yn wir, mae’r pecyn cyfan a gyhoeddaf heddiw yn sicrhau cynnydd o £38 miliwn i’r gefnogaeth ar gyfer y sector gwirfoddol erbyn 2003-04.

Nid yw cynhwysiant cymdeithasol yn fater i bobl ifanc yn unig. Mae’r henoed a’r oedolion hynny sydd angen gofal tymor hir yn agored iawn i allgáu a gofal o ansawdd gwael hefyd. Cyflwynwn strategaeth gofal tymor hir newydd, a fydd yn cynnwys gofal nyrsio am ddim o Hydref 2001, fesurau newydd i osgoi’r angen am werthu tai uniongyrchol ar gyfer y rheini sydd yn mynd i ofal preswyl neu nyrsio tymor hir, a ffyrdd o leddfu’r broses i bobl. Yn gysylltiedig â hyn, datblygwn ymagwedd newydd tuag at gydweithio rhwng yr NHS a llywodraeth leol. Bydd hynny yn adeiladu ar waith y tasglu pwysau argyfwng. Byddwn hefyd yn cryfhau strategaeth genedlaethol y gofalwyr yng Nghymru.

Mae’n bleser gennyf gyhoeddi £12 miliwn ychwanegol o 2002-03 ymlaen i gwblhau ailsefydlu gweddill trigolion Ysbyty Hensol yn y gymuned, a dechrau ar y gwaith sylweddol o ailsefydlu trigolion o Fryn-y-Neuadd. Mae hynny’n anrhydeddu ein hymrwymiad yn ‘Gwellcymru.com’ y bydd pob ysbyty anabledd dysgu arhosiad hir yng Nghymru wedi cau erbyn 2010. Yr wyf yn siŵr y bydd croeso mawr i hyn.

Trof yn awr at addysg, lle yr ydym unwaith eto yn gosod seiliau gwelliannau tymor hir i’n system addysg, ochr yn ochr â mesurau mwy uniongyrchol. Gan ddechrau gyda’r blynyddoedd cynnar, yr ydym yn darparu arian ar gyfer gwaith paratoadol i ehangu lleoedd addysg rhan amser am ddim i blant tair blwydd oed. Gwn fod hyn yn flaenoriaeth i’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 a bellach mae angen inni sicrhau y gweithredir yr amcan yn ‘Gwellcymru.com’ mewn ffordd drefnus.

Yr ail brif gyhoeddiad ar addysg yw £86 miliwn ychwanegol dros y tair blynedd ar gyfer gwariant cyfalaf mewn ysgolion i fynd i’r afael â phroblemau adeiladau annigonol. Daw hynny â chyfanswm y ddarpariaeth ar gyfer gwariant ar adeiladau ysgolion dros y tair blynedd nesaf i bron £300 miliwn. Yr wyf yn siŵr y croesewir hyn mewn ysgolion ledled Cymru. Bydd hyn yn sicrhau y byddwn yn prysur gyrraedd targed ‘Gwellcymru.com’ y dylai pob ysgol fod mewn cyflwr adeileddol da ac wedi ei chynnal a’i chadw’n gywir erbyn 2010. Wrth gyflawni’r gwaith adeiladu, mae’n rhaid i awdurdodau lleol ac eraill ystyried gofynion Deddf Gwahaniaethu ar Sail Anabledd 1995 a’r arweiniad cysylltiedig ar fynediad i’r anabl.

Yn drydydd, sicrhawn y bydd gwariant refeniw ychwanegol o £20 miliwn ar gyfer addysg ar gael i awdurdodau lleol yn 2001-02, £25 miliwn yn 2002-03 a £32 miliwn ychwanegol yn 2003-04. Ymgynghorwn â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar y defnydd o’r arian hwn. Fodd bynnag, rhagwelwn y caiff ei ddefnyddio i leihau maint dosbarthiadau cynradd, gwella perfformiad disgyblion yng nghyfnod allweddol 3 a chynnal ysgolion sydd yn tangyflawni. Mae’r arian hwn yn ychwanegol at y setliad llywodraeth leol hael, y sianelir y rhan fwyaf o’r arian addysg drwyddo, ac y cyfeiriaf ato mewn eiliad.

Yr ydym yn ymrwymedig i gynhwysiant cymdeithasol yn y sector addysg. Bydd cynnydd o £5 miliwn mewn grantiau ar gyfer cymorth addysgol a hyfforddiant erbyn 2003-04 er mwyn parhau i symud tuag at leihau absenoliaeth, a hyfforddi athrawon i gefnogi dysgu y tu allan i oriau ysgol. Yr ydym hefyd yn ymwybodol o’r angen i recriwtio mwy o raddedigion o safon uwch i ddod yn athrawon, ac yr ydym yn cynyddu arian ar gyfer mentrau hyfforddi athrawon cychwynnol i £8.8 miliwn yn 2001-02.

Trof yn awr at y sector ôl-16. Yr ydym yn dra ymwybodol o’r agenda sgiliau anferth sydd yn bodoli yng Nghymru ac yn benderfynol o fynd i’r afael â hyn. Cynigiwn roi dechrau da i’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant newydd i Gymru, Tom, drwy ddyrannu £10.7 miliwn ychwanegol yn 2001-02 ar ben ei linell sylfaen, fydd yn codi i £30.7 miliwn erbyn 2003-04. Mae hynny’n cynnwys ymestyn y cynllun prentisiaethau modern uchel eu parch i’r rheiny dros 25 oed, a gwneir cyhoeddiadau pellach ar hyn. Bydd yr arian ar gyfer CETW hefyd yn cefnogi’r cynnydd yn nifer y myfyrwyr addysg bellach i 70,000 cyfwerth ag amser llawn yn 2001-02. Yr ydym hefyd yn gwneud buddsoddiad sylweddol o £8 miliwn erbyn 2003-04 i gefnogi’r gwaith o greu a datblygu gwasanaeth arweiniad newydd i bob oedran gan Gyrfaoedd Cymru. Bydd yr arian ychwanegol hwnnw yn ein galluogi i gynyddu nifer y bobl ifanc sydd yn cael help gan raglen Porth i Bobl Ifanc, sydd yn unigryw i Gymru.

Cyfranna’r mesurau hyn at gyflawni nodau’r adroddiad newydd, ‘Estyn yr Hawl—cefnogi pobl ifanc yng Nghymru’. Buddsoddwn arian sylweddol yn Asiantaeth Ieuenctid Cymru i ariannu’r cerdyn ieuenctid yng Nghymru, mwy o hyfforddiant i weithwyr ieuenctid ac yr ydym yn cynyddu’r cymorth i grwpiau ieuenctid gwirfoddol. Cefnogwn hefyd y rhaglen Llais Ifanc/Young Voice, yn ogystal â rhaglen newydd i fynd i’r afael â’r prinder sgiliau sylfaenol yng Nghymru, yn arbennig ymhlith oedolion.

Bydd cynnydd o £16 miliwn yn yr arian ar gyfer y Cyngor Cyllido Addysg Uwch erbyn 2003-04. Bydd hynny’n cefnogi’r gwaith o recriwtio mwy na 3,000 o fyfyrwyr ychwanegol sydd yn gyfwerth ag amser llawn. Yr ydym yn ymwybodol iawn o sefyllfa myfyrwyr sydd yn wynebu caledi ariannol, yn arbennig y rheini o ardaloedd o dan anfantais. Felly cynyddwn y gyllideb ar gyfer cronfeydd mynediad i fyfyrwyr. Byddwn hefyd yn llunio cynllun penodol o lwfansau cynhaliaeth dysgu yng Nghymru i annog pob plentyn 16 mlwydd oed i aros mewn addysg llawn amser gan sicrhau na fydd ystyriaethau ariannol yn peri iddynt roi’r gorau i addysg. Mae hynny’n bwysig pan ystyriwn ein hagenda allgáu cymdeithasol.

Trof yn awr at y setliad llywodraeth leol. Mae pob un ohonom yn cydnabod y rôl bwysig sydd gan awdurdodau lleol wrth gyflwyno gwasanaethau lleol yng Nghymru. Cydnabyddwn hefyd, ynghyd â Llywodraeth Leol a’r Pwyllgor Tai, nad yw cynnydd ffigur dwbl yn nhrethi’r cyngor bob blwyddyn yn gynaliadwy. Serch hynny, mae’n bwysig inni sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflwyno’r gwasanaethau y mae’r etholwyr yn eu disgwyl. Byddwn felly yn rhoi £38 miliwn ychwanegol at y grant cynnal refeniw yn 2001-02, £226 miliwn yn 2002-03 a £370 miliwn yn 2003-04.

Mae angen yr hyblygrwydd ar gynghorau lleol i reoli eu hadnoddau yn y ffordd sydd yn diwallu anghenion lleol orau. Ar yr un pryd, mae angen sicrwydd ar y Cynulliad bod llywodraeth leol yn cyflawni mewn meysydd allweddol o bryder i’r cyhoedd yn ogystal ag i’r Cynulliad. Bydd cytundebau polisi rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol yn ymdrin â hynny drwy ofyn i gynghorau osod targedau anodd, ac eto cyraeddadwy, i wella gwasanaethau allweddol. Cytunir ar y targedau hynny â’r Cynulliad. Cyflwynwn gynllun cymhelliant perfformiad gwerth £10 miliwn ychwanegol yn 2001-02 a £30 miliwn yn 2003-04. Bydd yr arian hwnnw ar gael ar yr amod bod awdurdodau lleol yn gwneud cynnydd boddhaol wrth bennu a chyflawni’r targedau newydd.

Bydd yr arian ychwanegol yn caniatáu ar gyfer cynnydd yng ngwariant awdurdodau lleol o 5.6 y cant yn 2001-02, 5.3 y cant yn 2002-03 a 5.4 y cant yn 2003-04. Yr ydym yn ymwybodol o’r anawsterau y mae symud i’r fformwla asesu gwariant safonol newydd yn eu hachosi i rai awdurdodau. Gallaf eich sicrhau bod Peter Law wedi gwneud sylwadau ar hynny. Felly cynigiwn ddyrannu £4 miliwn, £3 miliwn a £2 filiwn ychwanegol i ariannu cynllun trosiannol ar gyfer y tair blynedd nesaf. Ar ben hyn, caiff cynghorau symiau ychwanegol o grantiau penodol ar gyfer llawer o’r sectorau gwasanaethau. Mae’r grant cynnal refeniw yn cynnwys symiau i dalu costau beichiau deddfwriaethol newydd.

At ei gilydd, golyga’r pecyn gynnydd cyffredinol yng nghefnogaeth y Cynulliad ar gyfer llywodraeth leol o 8 y cant yn 2001-02. Gobeithiaf y cytunwch fod hynny’n deg a rhesymol. Byddwn yn disgwyl i awdurdodau lleol sicrhau y caiff yr arian ei wario’n ddoeth ar wasanaethau allweddol fel addysg, gwasanaethau cymdeithasol a thrafnidiaeth a phriffyrdd.

Trof yn awr at dai, sydd yn wasanaeth allweddol a ddarperir gan lywodraeth leol. Byddwn yn cynyddu arian cyfalaf cyffredinol awdurdodau lleol a chymeradwyaethau credyd ategol gan £5 miliwn ar gyfer tai yn 2001-02 a byddwn yn cynyddu hynny i £20 miliwn erbyn 2003-04. Bydd hynny’n galluogi awdurdodau lleol i wella tai yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat ac mae hyn yn dilyn blynyddoedd lawer o linellau sylfaen sydd yn dirywio ar gyfer tai.

Yr ydym yn gofidio am broblemau’r digartref, ac yn cynyddu’r grant refeniw tai â chymorth i ddarparu 200 o welyau ychwanegol ar gyfer y digartref a phobl eraill sydd yn agored i niwed. Mae hyn yn bodloni penderfyniad Cyfarfod Llawn y Cynulliad i ymestyn y categorïau o bobl ddigartref y mae angen llety arnynt. Yr ydym hefyd yn ariannu 15 o brosiectau ychwanegol er mwyn helpu i gyflawni ymrwymiad y Cynulliad i ddileu cysgu ar y stryd.

Yr ydym yn mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol mewn ffyrdd eraill hefyd. Chwistrellwn £15 miliwn ychwanegol y flwyddyn erbyn 2003-04 ym mhrif raglen y Cynulliad, Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, a anelir at hyd at 100 o’r cymunedau mwyaf amddifad. Byddwn hefyd yn sicrhau bod rhaglenni prif ffrwd yn ystyried ac yn gweddu i’r fenter Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Estynnwn y sylw a roddir i’r cynllun newydd effeithlonrwydd ynni cartref fel y bydd 38,000 o gartrefi yn elwa ar hyn erbyn 2003. Bydd hyn yn ein symud tuag at y targed o ddiwallu anghenion pob cartref tlawd o ran tanwydd erbyn 2010.

Byddwn hefyd yn cynyddu y gronfa adfywio lleol gan £11 miliwn yn 2003-04. Anelir y gronfa hon at adfywio’r ardaloedd mwyaf amddifad yng Nghymru mewn ffordd gynaliadwy. Mae’r rhan fwyaf o’r gyllideb yn gymwys i’w defnyddio fel arian cyfatebol ar gyfer cronfeydd strwythurol a neilltuwyd £2 filiwn ychwanegol ar gyfer y sector gwirfoddol erbyn 2003-04.

Mae gwella economi Cymru, ac yn arbennig yr ardaloedd Amcan 1 a’r ardaloedd cronfeydd strwythurol i gyd, yn un o flaenoriaethau allweddol y weinyddiaeth hon. Yr wyf yn falch ein bod yn gallu rhoi hwb sylweddol i ddatblygiad economaidd ochr yn ochr â’r buddsoddiad sylweddol Ewropeaidd. Yr ydym yn benderfynol o wella perfformiad pob un o’n cwmnïau sydd yn allforio, gan ddarparu £3 miliwn ychwanegol erbyn 2003-04 tuag at fentrau masnach ryngwladol. Buddsoddwn hefyd mewn cysylltiadau rhyngwladol i godi proffil Cymru dramor, a fu’n fater i lawer ohonom yn y Cynulliad Cenedlaethol.

Yr ydym am ganolbwyntio hyd yn oed yn fwy ar ddatblygu diwylliant o fentergarwch ac ar gefnogi busnesau newydd. Felly byddwn yn buddsoddi £5 miliwn yn ychwanegol erbyn 2003-04 i ddatblygu a chynnal mentrau. Dylai hyn annog 2,500 o fusnesau newydd i ddechrau erbyn 2003-04. Yr ydym hefyd yn sefydlu cynllun 3 haen o grantiau bach i fentrau bach a chanolig eu maint. Yr ydym am gynyddu blaengaredd a natur gystadleuol ein mentrau bach a chanolig eu maint gan wella cysylltiadau rhwng cwmnïau a cholegau. Yr ydym felly yn buddsoddi arian ychwanegol mewn blaengaredd, dylunio a thechnoleg.

O ran arian cyfatebol, sicrhaf y Cynulliad ein bod wedi darparu’n ddigonol ar gyfer arian cyfatebol ar gyfer cronfeydd strwythurol yn y gyllideb hon. Bydd dros £65 miliwn o arian newydd ar gael ar gyfer arian cyfatebol yn 2001-02 ar draws ystod o gyllidebau, gan godi i dros £70 miliwn yn 2003-04. Ychwanegais yn sylweddol hefyd at linellau cyllideb sefydledig y Cynulliad sydd yn gymwys fel ffynonellau arian cyfatebol. Lle bo’n bosibl, ceisiais wneud ffynhonellau arian cyfatebol mor eglur â phosibl, a oedd yn bryder i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yr wyf eisoes wedi crybwyll y gronfa adfywio lleol. Yng ngrŵp prif wariant datblygu economaidd yr wyf yn cynyddu llinell arian cyfatebol Ffordd i Ffyniant i ddarparu arian cyfatebol ar gyfer prosiectau lle nad yw’r arian ar gael o gyllidebau presennol. Yr ydym hefyd yn chwistrellu bron £6 miliwn yn y flwyddyn gyntaf i Gyllid Cymru, i sefydlu cronfa lansio o £50 miliwn o leiaf. Mae hyn yn amodol ar gymeradwyaeth gan Ewrop.

Mae pryderon ynglŷn â’r ffynonellau cyngor sydd ar gael i fusnesau, grwpiau gwirfoddol ac unigolion ar gronfeydd strwythurol. Felly darparwn £500,000 y flwyddyn i ariannu hwyluswyr yr ewro er mwyn helpu i roi cyngor ar fanteisio ar gyfleoedd cronfeydd strwythurol. Mae angen ariannu rhaglen gyflym o baratoi safle strategol a darparu adeiladoedd ffatrïoedd ymlaen llaw. Felly darparwn arian ychwanegol i Awdurdod Datblygu Cymru, yn bennaf at y diben hwn. Mae twristiaeth yn flaenoriaeth o bwys inni hefyd, a chynyddwn yr arian i Fwrdd Croeso Cymru er mwyn helpu i hyrwyddo Cymru fel cyrchfan dwristiaeth. At ei gilydd, mae hyn yn becyn sylweddol o fesurau i wella’r economi.

O ran trafnidaeth a’r amgylchedd, cydnabyddwn y bu tanfuddsoddi yn y seilwaith trafnidiaeth yn y blynyddoedd diwethaf, ac yr ydym yn ymrwymedig i wneud rhywbeth yn ei gylch. Nid adeiladu rhagor o ffyrdd yw’r ateb. Rhaid inni ddatblygu system trafnidiaeth integredig sydd yn lleddfu’r pwysau ar ein system ffyrdd ac yn ei gwneud yn haws i bobl deithio ar gludiant cyhoeddus. Anelir y cynigion hyn at ymagwedd gytbwys tuag at ffyrdd a rheilffyrdd, adeiladau cyhoeddus a thrafnidiaeth breifat.

Yr ydym yn gwneud buddsoddiad o bwys o £30 miliwn erbyn blwyddyn tri yn y grant trafnidiaeth i ymateb i gynlluniau trafnidiaeth lleol gan ategu’r gwaith o ariannu strategaethau trafnidiaeth integredig ledled Cymru. Bydd hon yn brif raglen. Hefyd, cynhwysir estyniad pellach o’r cynllun poblogaidd Ffyrdd Diogel i’r Ysgol yn y grant trafnidiaeth, gan ddatblygu cymunedau mwy diogel fel rhan o hynny. Cynyddwn hefyd yr arian grant arbennig ar gyfer cynlluniau lleol diogelwch ar y ffordd ym mlynyddoedd dau a thri i gyrraedd y targedau anodd ar gyfer lleihau damweiniau traffig ffordd.

Darparwn £18 miliwn yn ychwanegol y flwyddyn erbyn 2003-04 ymlaen ar gyfer rhaglen ffyrdd Llywodraeth ganolog. Ariannwn hefyd ddechrau rhaglen lleihau sŵn ar y cefnffyrdd. Buddsoddwn £500,000 pellach yn y rhwydwaith beiciau cenedlaethol, sydd yn newyddion da i feicwyr. Byddwn hefyd yn darparu arian craidd ar gyfer swyddfa Sustrans yng Nghymru.

Mae’n bwysig parhau i gynnal gwasanaethau bysiau sydd yn gymdeithasol angenrheidiol. Felly buddsoddwn arian ychwanegol yn y gronfa partneriaeth bysiau a’r grant trafnidiaeth gymunedol. Gallaf gadarnhau hefyd fod symiau ychwanegol bellach ar gael i awdurdodau lleol drwy’r grant cynnal refeniw i ariannu’n llawn tocynnau bws am ddim i bensiynwyr a’r anabl ar fysiau lleol o Ebrill 2001, a theithio am ddim i bensiynwyr a phobl anabl o Ebrill 2002.

O ran cynllunio, darparwn ragor o arian ar gyfer ymchwil cynllunio i fod yn sail i’n fframwaith cynllunio gofodol newydd. Darparwn £100,000 o arian newydd hefyd tuag at gefnogi comisiwn dylunio i Gymru i hyrwyddo a chodi safonau dylunio.

O ran yr amgylchedd, darparwn hwb sylweddol mewn gwaelodlinau i’r asiantaethau allweddol. Bydd y parciau cenedlaethol yn cael £2.5 miliwn ychwanegol erbyn 2003-04, y Cyngor Cefn Gwlad Cymruyn cael £10 miliwn ychwanegol ac Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru yn cael £3 miliwn ychwanegol. Anelir £1 filiwn arall y flwyddyn at weithredu’r rheoliadau cynefinoedd yn llawn. Bydd yr arian ychwanegol yn galluogi’r sefydliadau hyn i fodloni ystod o rwymedigaethau statudol ac Ewropeaidd, gan gynnwys cofrestru pob un o safleoedd Natura 2000, a dod â 15,000 o hectarau ychwanegol o ardaloedd cadwraeth arbennig a safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig o dan reolaeth.

Yr ydym yn llwyr ymrwymedig i ddatblygu strategaeth gwastraff newydd i Gymru i wella ein perfformiad o ran rheoli gwastraff yn sylweddol. Mae hon yn flaenoriaeth ar gyfer Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth. Byddwn yn gosod targedau newydd ar gyfer awdurdodau lleol. Darperir £24 miliwn ychwanegol erbyn blwyddyn tri, gyda’r dyraniad i’w bennu wrth i’n strategaeth gwastraff gael ei sefydlu.

Yr wyf am sôn hefyd am goedwigaeth. Fel y soniais o’r blaen, ceisiwn drosglwyddiad priodol o’r adnoddau i’r Cynulliad cyn y byddwn yn fodlon ymgymryd â’r cyfrifoldeb ariannol dros goedwigaeth. Mae’r negodiadau yn parhau o hyd. Fodd bynnag, a thybio y byddwn yn cael trosglwyddiad digonol—pwysleisiaf bod hyn ar y dybiaeth honno—darparwn £4 miliwn ychwanegol erbyn 2003-04 i ariannu amrywiaeth o gynlluniau coedwigaeth, y mae’r rhan fwyaf ohonynt yn gymwys ar gyfer arian Ewropeaidd. Yn arbennig, byddwn yn ariannu rhaglenni sydd yn targedu cymunedau amddifad, coed cysgodi ar ffermydd, adfer safleoedd coediog hynafol a phrosiectau bio-màs. Hefyd, fel mesur unigryw, darparwn ar gyfer datblygu cyfleusterau beicio mynydd mewn rhai fforestydd penodol gan fod y gweithgaredd hwn yn cynhyrchu llawer o refeniw twristiaeth ar gyfer ardaloedd lleol.

Gan droi at amaethyddiaeth a datblygu gwledig, gwnaethom lawer iawn i annog ffermwyr i warchod yr amgylchedd yn ofalus. Bellach darparwn arian ychwanegol i barhau’r gwaith rhagorol hwn.

Ymestynnwn ein darpariaeth ar gyfer ein cynlluniau amaeth-amgylcheddol i ddiogelu cynefinoedd bywyd gwyllt; bydd hyn yn ddigon i alluogi 25 y cant o’r tir amaethyddol yng Nghymru i fod o dan gytundeb amaeth-amgylcheddol, yn cynhyrchu bwydydd organig, neu yn y broses o drosi i statws organig, erbyn 2003. O fewn hynny, dyblwn y ddarpariaeth ar gyfer y cynllun trosi i ffermio organig, a fydd yn darparu ar gyfer 200 o gytundebau newydd bob blwyddyn.

Yr ydym hefyd yn ymestyn y ddarpariaeth ar gyfer y cynllun Tir Gofal gan £6 miliwn yn 2003-04. Yr ydym yn ymwybodol o’r angen i helpu ffermwyr i ddod o hyd i farchnadoedd newydd ar gyfer eu cynnyrch a’u helpu i fabwysiadu arferion busnes newydd a dulliau sydd yn amgylcheddol gynaliadwy. Gweithgareddau yw’r rhain a all fod yn gymwys ar gyfer arian Ewropeaidd o dan Amcan 1 a’r rhaglen datblygu gwledig. Felly cynyddwn y cyllidebau ar gyfer grantiau prosesu a marchnata yn sylweddol, ac ar gyfer rhoi cyngor i ffermwyr, a’u helpu i addasu, fel rhan o wasanaeth newydd Cyswllt Ffermio. Yr oedd y rhain yn flaenoriaethau ar gyfer y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

Mae angen cefnogi marchnata arbenigol cig eidion a chig oen Cymru ac mae’n bwysig nad yw lladd-dai bach o dan anfantais wrth geisio datblygu cynnyrch arbenigol. Clustnodwyd £1.5 miliwn y flwyddyn gennym i weithredu argymhellion adroddiad Maclean ar leddfu baich taliadau hylendid cig ar ladd-dai bach. Am resymau cyfreithiol, fodd bynnag, dim ond os bydd Lloegr a’r Alban yn gwneud yr un peth y gall y Cynulliad Cenedlaethol weithredu hyn. Gobeithiaf y gwnânt.

Gwn fod y cynllun llaeth ysgol yn boblogaidd gyda phlant a ffermwyr ac, yn amodol ar gadarnhad cyfreithiol, yr ydym yn bwrw ymlaen â’r cynllun hwnnw.

Yn olaf, ond nid y lleiaf, ymdriniaf â’r celfyddydau a diwylliant. Mae’n holl bwysig bod gan Gymru ddiwylliant byw a ffyniannus, sydd ar gael i bawb. Felly rhoddwn hwb sylweddol i bob un o’r prif sefydliadau diwylliannol a chwaraeon.

Chwistrellwn symiau ychwanegol i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru i ganiatáu tâl mynediad safonol o £1 y pen o Ebrill 2001. Mae hynny yn ymestyn y cynllun cyfredol lle caiff pawb sydd dros 60 oed, pobl o dan 19 oed a’r di-waith fynediad am ddim. Bydd hyn yn ymestyn mynediad i bobl nad ydynt erioed wedi ymweld â’n trysorau cenedlaethol. Yr ydym hefyd yn cynyddu hefyd yn yr arian ar gyfer Cyngor Celfyddydau Cymru gan £4 miliwn erbyn 2003-04. Gwn fod hyn yn flaenoriaeth y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Gobeithiaf y gallwn yn awr ddechrau pennod newydd yn hanes Cyngor y Celfyddydau, ac y gallwn symud ymlaen o’r adolygiadau diweddar.

Yn olaf, yr wyf yn falch ein bod yn gallu cynyddu’r arian ar gyfer Bwrdd yr Iaith Gymraeg i’w galluogi i ymestyn ei raglen mentrau iaith lwyddiannus, fel y byddant yn darparu gwasanaeth ledled y wlad erbyn 2003-04. Byddwn hefyd yn gwneud taliad unigryw i’r Urdd i ariannu Eisteddfod Llandudno yn 2002, oherwydd yr anawsterau ariannol a wyneba ar gyfer y flwyddyn honno. Efallai bod y rheini ohonoch sydd yn ymddiddori mewn ffeithiau a ffigurau—yr wyf yn falch o weld Phil yma—wedi sylwi fy mod yn bwriadu cadw cronfa wrth gefn nas dyrannwyd o £50 miliwn yn 2002-03 a £100 miliwn yn 2003-04. Mae hynny yn ddoeth o gofio na wyddom pa bwysau ariannol gall fod o’n blaenau. Caiff yr adnoddau hynny eu dyrannu yn un o gylchoedd cyllideb y dyfodol. Dywedais o’r cychwyn, Ddirprwy Lywydd, fod angen i’r gyllideb hon ddangos gweithredu uniongyrchol a buddsoddiad tymor hir. Hyderaf fod y pecyn cytbwys hwn wedi cyflawni’r ddau nod hynny. Mae’n rhoi Cymru yn gyntaf, ac edrychaf ymlaen at glywed safbwyntiau’r Cynulliad Cenedlaethol.

I propose amendment 2. Add at the end of the motion as a new clause:

I propose amendment 3. Add at the end of the motion as a new clause:

I propose amendment 4. Add at the end of the motion as new clauses:

I propose amendment 5. Add at the end of the motion as new clauses:

in Welsh First, I welcome John to the chair as Deputy Presiding Officer, and I wish him every success in his new post and responsibilities. I also take this opportunity to thank Jane Davidson for her work as Deputy Presiding Officer, and for her chairing of the Business Committee. I wish her well in her new post as Minister for Education and Life-long Learning.

in Welsh I welcome three things about this budget. There are a number of things that I do not welcome, but there are three things that I do. First, I warmly thank Edwina for her openness in presenting her budget, and I also thank her for the way in which she presents information to members of the opposition who speak on budgetary matters. I am certain that there is a lesson for other Ministers in this Government in the way that she deals with the opposition parties.

in Welsh My second point—and it is one that we have made several times since the announcement of the comprehensive spending review—is that we welcome the principle that has now been accepted by Gordon Brown, that the funding for the European structural funds is additional to the block grant. That is a victory for the Assembly. We continue to say that we are not receiving that money in full, but the fact that that money is available is a victory for the Assembly.

in Welsh Thirdly, we welcome, naturally, the aspects of this budget that relate to additional expenditure. There are some elements in the health and education sectors that we welcome. That is part of the responsibility of being a constructive opposition. However, we must draw attention to a number of other aspects that are not included in this budget, or that are misleading.

in Welsh One thing that we should be totally clear about in relation to any budget is that the discussion must be on transparent figures that can be clearly interpreted. When this budget was announced by the Government last Thursday, there was a clear suggestion in the press release that the increase in funding for next year would rise from the £8.3 billion that the Government intended to spend, to £9.7 billion. Looking at that at face value, it is a huge increase in the Welsh Government’s budget—£1.35 billion extra over and above what it originally intended to spend.

in Welsh However, Phil Williams looked at the small print, which shows a radically different picture. Of the alleged £1.35 billion increase, £865 million was an accounting trick performed from moving from one accounting system to another. That money is not available to spend on services. Therefore, the real increase is around £500 million. That is the additional money that we can spend on our services. Thankfully, Phil Williams’s calculator is more dependable than the Labour spin doctors.

in Welsh We had come to expect that kind of trick from Tony Blair’s Government, but we are extremely disappointed that the Assembly Government is using the same tricks. Thankfully, Wales has an effective opposition to show the true picture. We propose amendment 1 because we must have honesty and sincerity in the way that figures are presented.

in Welsh Let us consider in detail the budget as it stands. After taking away the sum that is not really available and forgetting about that phoney money, the increase in our budget corresponds roughly to what Gordon Brown promised us in July. Therefore, part of the increase is to cover the money due to Wales under Objective 1. As I said—and I welcome this—the fact that it is in addition to the block is a victory for the Assembly. However, it is right for the people of Wales to know that not all the money has come through. This budget confirms what we said, that is, that match funding has to come from the present budgets for education, health and so on. We know that because, when we take everything into account, there is an increase of 7 per cent in the departmental expenditure on health and so on in Wales compared with 8.7 per cent in the rest of the United Kingdom. Phil Williams will expand on that in his speech.

in Welsh The fundamental point is that the match funding must come from the budget that has provided substantial increases for health and education in England. Naturally, therefore, we get less.

in Welsh After removing the deception, we see that Wales’s need is not fully met by this budget. There are difficult choices ahead of us, and the sooner the better, therefore, that the Government is ready to confirm and accept that.

yn Saesneg Fel plaid, ni chawsom ein twyllo gan y gogwydd a roddwyd ar y gyllideb—

Er gwaethaf yr hyn a ddywedwch, Ieuan, a gytunwch nad oes cynsail i lefel y cynnydd yn y gwariant a amlinellwyd yn y gyllideb hon? Hefyd, a allwch roi enghraifft o unrhyw weinyddiaeth sydd wedi rhoi cynnydd hyd yn oed o’r braidd mor fawr ag y mae’r weinyddiaeth hon wedi ei wneud?

Ni allaf roi ffigurau manwl ichi. Fodd bynnag, un o’r rhesymau pam ein bod yn ystyried y cynnydd hwn yw am fod eich Llywodraeth Lafur chi yn San Steffan wedi cadw cynlluniau gwario’r Torïaid ar gyfer tair blynedd gyntaf ei gweinyddiaeth. Yr ydym yn gwneud iawn am yr amser a gollwyd. Bydd yn rhaid ichi dderbyn hynny.

Cytunaf fod cynnydd yn y gyllideb i Gymru. Serch hynny, gan fod yn rhaid inni gymryd ein harian cyfatebol o’n cynnydd adrannol, neu floc, ni chawn yr un math o gynnydd ar gyfer iechyd ac addysg y mae pobl Lloegr yn ei gael.

Gadewch inni ystyried y sbin. Nodais nad yw’r £1.3 biliwn ar gael inni. Mae tâl cyfrifo yma. Arian ffug ydyw mewn gwirionedd. Mae £865 miliwn yn y gyllideb na allwn ei wario. Unwaith y tynnwn y swm hwnnw ymaith, dychwelwn at setliad yr adolygiad cynhwysfawr o wariant a gyhoeddodd Gordon Brown ym mis Gorffennaf. Er ein bod yn derbyn bod y gyllideb yn gliriach eleni nag yr oedd y llynedd, mae angen egluro ymhellach, a dyna pam yr ydym wedi cyflwyno gwelliant 2.

Mae tair ffordd y gellid gwella eglurder y gyllideb. Yn gyntaf, mae angen eglurder ynglŷn â’r gwariant arferol a’r gwasanaethau hanfodol, fel ysgolion ac ysbytai. Yn ail, dylid nodi cyfraniad y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd yn glir. Yn drydydd, dylid nodi arian cyfatebol y sector cyhoeddus mewn ffigurau sydd yn ddealladwy i bawb. Gobeithiaf fod y Llywodraeth yn derbyn bod hwn yn welliant synhwyrol.

Nid yw ateb tymor hir i ddiwallu anghenion Cymru yn bosibl hyd nes y cynhelir adolygiad trylwyr o’r modd y cyfrifir y grant bloc. Bydd y rhesymau pam y mae hynny’n angenrheidiol yn gyfarwydd i bob un o Aelodau’r Cynulliad. Yr ydym oll yn cydnabod bellach bod y fformwla honno yn hen ac wedi colli hygrededd. Mae’n seiliedig ar boblogaeth ac nid ar angen. Mae’r ffaith bod Cymru’n gymharol dlotach na gweddill Prydain a’r ffaith bod gennym boblogaeth sydd yn heneiddio yn golygu bod ein hanghenion iechyd yn llawer mwy hefyd.

Nid barn Plaid Cymru—The Party of Wales yn unig yw hyn. Ymhlith y rhai sydd wedi galw am system ariannu decach mae arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru, sydd bellach yn aelod o’r Llywodraeth, a Charles Kennedy, arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn y DU. Dywedais wrth Edwina, yn y sesiwn cwestiynau heddiw, fod gennym y fantais o edrych ar gytundeb drafft y bartneriaeth rhwng y weinyddiaeth Lafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol, lle yr oedd cymal allweddol—yn wir, adran gyfan—ar gyllid. Nodai fersiwn ddrafft y ddogfen honno

Galwai honno am adolygiad sylfaenol o fformwla Barnett. Y broblem yw mai dim ond yn fersiwn drafft y ddogfen yr oedd; yr oedd wedi diflannu erbyn y fersiwn terfynol. Waeth ichi heb â dweud mai dim ond y ddogfen derfynol y gallwch ymdrin â hi, oherwydd gwelsom y fersiwn drafft. Yr ydym am wybod pam y cafodd ei ddileu o’r ddogfen derfynol. Mae’n amlwg i unrhyw un sydd yn darllen y ddogfen bod yn rhaid bod Gordon Brown wedi cael apoplecsi yn 11 Stryd Downing wrth feddwl bod y Cynulliad yn mynd i newid fformwla Barnett. A ymyrrodd Gordon Brown a’i atal rhag cael ei gynnwys yn y cytundeb partneriaeth? Yr hyn sydd yn fy synnu yw bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn barod i gael gwared â’r ymrwymiad hwnnw er mwyn sicrhau seddi o amgylch bwrdd y Cabinet.

Yr hyn sydd gennym yn awr yw Llywodraeth glymblaid heb unrhyw ymrwymiad i ymladd am well cytundeb i Gymru ar y naill law, a pharodrwydd i gamarwain pobl Cymru o ran yr arian y mae wedi ei sicrhau ar y llaw arall. Prin ei bod yn rhoi hyder i’m plaid ei bod yn Llywodraeth a fydd yn sefyll o blaid anghenion Cymru. Onid yw’r farn gamarweiniol obeithiol sydd ganddynt yn awgrymu diffyg hyder ar eu rhan? A ninnau bellach â syniad cliriach ynglŷn â faint o arian sydd gennym i’w wario, gadewch inni benderfynu fel Cynulliad beth ddylai’r blaenoriaethau fod. Cydnabyddwn fod gennym gyfrifoldeb i gynnig sut y byddem wedi blaenoriaethu’r gwariant hwnnw.

Mae gwelliant 3 yn atgoffa’r Llywodraeth o ddyletswydd y Cynulliad i hyrwyddo datblygiad cynaliadwy. Nid yw’r gyllideb ddrafft yn rhoi unrhyw awgrym o hyn, ac mae’r prinder arian ar gyfer y strategaeth gwastraff genedlaethol tan 2002-03 yn achos pryder. Gobeithiaf y bydd Edwina yn delio â’r pwynt hwnnw yn ei sylwadau wrth gloi. Mae gwelliant 4 yn ymwneud yn bennaf â’r egwyddor o eglurder ynglŷn ag arian Ewrop, fel yr wyf eisoes wedi egluro. Tynnwn sylw at y gyllideb addysg, sydd yn un enghraifft o gyllideb sydd wedi cynyddu llai nag y dylai oherwydd yr angen i ddod o hyd i arian cyfatebol ar gyfer cronfeydd strwythurol yr UE. Mae addysg yn holl bwysig i waith y Cynulliad, ac eto nid yw’n cael y buddsoddiad sydd ei angen arno.

Yng ngwelliant 5, yr ydym wedi rhestru beth ddylai ein blaenoriaethau fod. Yr ydym yn ddigon realistig i weld na allwn gyflawni popeth yr ydym am ei gael gyda’r math o arian a gynigir. Fodd bynnag, dyma sut y byddem yn gwneud y defnydd gorau o’r arian. Yn gyntaf, mae’n rhaid inni gael strategaeth ar gyfer cynyddu nifer y swyddi i’n pobl, gan ein bod yn wynebu sefyllfa ddifrifol yn ein diwydiannau gweithgynhyrchu. Y swyddi a gollwyd yn Panasonic yw’r diweddaraf mewn cyfres hir o golledion o’r fath.

Yr wyf yn dod i ben, a mae rhagor o bobl am siarad. Yr oedd Edwina yn iawn i beidio â chymryd ymyriadau yn ystod ei haraith gan fod pwyntiau manwl y mae’n rhaid eu gwneud yn ystod y cam hwn.

Mae iechyd yn faes allweddol arall lle mae’n rhaid inni gynyddu gallu’r NHS, gan gynyddu yn arbennig nifer y meddygon a’r nyrsys sydd yn ymuno â’r proffesiwn. Mae prinder meddygon, nyrsys a phobl broffesiynol eraill ym maes iechyd yn broblem ddifrifol. Yr ydym, o bosibl, o fewn wythnosau i argyfwng gaeaf arall. Mae rhestrau aros yn parhau i gynyddu ac mae nifer y gwelyau wedi gostwng tua 30 y cant dros y 10 mlynedd diwethaf.

Yr ydym wedi ein siomi hefyd, er gwaethaf sylwadau Edwina, gan y ddiffyg darpariaeth yn y gyllideb ar gyfer datblygu cymdeithas ddwyieithog yng Nghymru ac ar gyfer gweithredu strategaeth Bwrdd yr Iaith Gymraeg. O ran amaethyddiaeth, mae’r Llywodraeth unwaith eto wedi gwrthod cyflwyno cynllun newydd-ddyfodiaid. Bydd Aelodau’r Cynulliad yn gwybod fy mod wedi bod ar drywydd y mater hwn ers peth amser, ac er gwaethaf y ffaith fod y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig eleni wedi galw ar i hyn fod yn flaenoriaeth o ran cyllideb, mae arnaf ofn nad yw wedi cael ei gynnwys. Mae angen rhagor o arian arnom i atgyweirio ein stoc tai. Mae’r swm a ddyrannwyd i awdurdodau lleol ar gyfer arian cyfalaf cyffredinol yn un pitw o’i gymharu â’r angen gwirioneddol. Dyna rai o’r materion pwysig y dylid eu hystyried yng nghyd-destun y gyllideb.

Mae’r setliad ymhell o gyrraedd yr hyn y mae’r Llywodraeth yn ei honni, ac ymhellach fyth o’r hyn sydd ei angen ar Gymru. Ni allwn fod yn onest gyda phobl Cymru oni fyddwn yn barod i gydnabod hynny. Yn ogystal ag unioni pethau, mae ein gwelliannau wedi eu hanelu at alluogi’r Cynulliad i wneud y defnydd gorau posibl o’r swm cyfyngedig o arian ychwanegol sydd ar gael.

Fe’ch croesawaf i’ch rôl, Ddirprwy Lywydd. Croesawaf Jane Davidson hefyd, ac edrychaf ymlaen at groesi cleddyfau â hi yn ddiweddarach.

Ymddiheuraf am absenoldeb ein llefarydd cyllid. Cafodd ei baratoadau ar gyfer marathon y flwyddyn nesaf dro anffodus cynnar ychydig ddyddiau yn ôl yn y Trallwng, ond mae’n gwella. Fodd bynnag, gwelaf fod hynny’n siom i Peter Law. Byddaf yn cyflwyno eich dymuniadau gorau.

Canolbwyntiaf ar rai agweddau allweddol ar y gyllideb ddrafft. Mae rhai pwyntiau da, fel sydd bob tro mewn cyllideb, a cheisiaf roi’r clod dyledus iddynt. Yr argraff gyffredinol yw bod meistri sbin Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cael rhywfaint o lwyddiant cyflwyniadol drwy wneud iddi edrych yn well nag y mae. Mae’r cynnydd yn llai o lawer yng Nghymru nag yn Lloegr.

Mae iechyd yn un agwedd ar y gyllideb sydd yn achosi pryder. Mae adeiladu cyfalaf wedi arafu, ac nid yw’n agos at y lefel gyfartalog yr oedd arni o dan y Llywodraeth flaenorol. Mae hynny’n parhau i fod yn wir hyd yn oed ar ôl yr addasiadau diweddar hyn. Wynebwn sefyllfa ofnadwy o ran rhestrau aros yng Nghymru, sydd yn waeth o lawer nag y mae yn Lloegr. Nid yw cynnwys y gyllideb hon yn ddigon i ymdrin â’r hyn sydd yn siŵr o fod yn argyfwng gwelyau dros y gaeaf, er gwaethaf datganiadau’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y bydd yn gostwng rhestr aros cleifion mewn ysbytai. Prin ei fod wedi symud ac yn ddiau bydd yn cynyddu’r gaeaf hwn, ac nid ydym hyd yn oed wedi dechrau edrych ar y rhestr aros ar gyfer cleifion allanol. Croesawn y mentrau cyffuriau ac alcohol. Croesawn hefyd y cynnydd yn yr arian craidd ar gyfer sefydliadau gwirfoddol. Fodd bynnag, nid yw’r gyllideb iechyd yn ddigonol.

Nodaf y celwydd ar y dechrau. Parheir i ledaenu’r syniad bod arian ychwanegol ar gael oherwydd y Llywodraeth glymblaid hon. Nid oes dim, wrth gwrs. Mae arian ychwanegol ar gael oherwydd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Prin y gallai fod fel arall, o gofio cyflwr yr arian cyhoeddus, ond nid oes a wnelo hynny ddim â’ch cytundeb â hanner arall y ceffyl pantomeim. Yr oedd yn yr arfaeth i hynny ddigwydd beth bynnag o gofio eich etifeddiaeth economaidd. Clywaf ‘clywch clywch’ gan Brian Gibbons.

O ran addysg, yr ydym yn falch eich bod yn dechrau delio ag adeiladau annigonol, ond erys hynny’n broblem enfawr. Cytunaf ag arweinydd Plaid Cymru fod y gyllideb addysg yn annigonol. O ran llywodraeth leol, yr oeddwn yn falch o glywed y Gweinidog dros Gyllid yn condemnio cynnydd ffigur dwbl yn y dreth gyngor. Hi oedd yn gyfrifol am lawer ohonyny y llynedd. Mae’n dda bod gennym, ar ddiwedd y dydd o leiaf, gondemniad o rai o’r achosion o gynnydd a welsom, er enghraifft, ym Mhowys a Sir Drefaldwyn. Mae rhai ymhell i mewn i ffigurau dwbl. Fodd bynnag, prin bod 9 y cant yn fwy derbyniol. Awgrymwch, gan nad yw 9 y cant yn ffigurau dwbl, fod hynny’n iawn. Nid ydyw. Mae lawer yn uwch na chyfradd chwyddiant, ac i’r cynghorau hynny a gafodd gynnydd enfawr y llynedd a’r flwyddyn flaenorol, mae’n annerbyniol. Ni fydd dim yn—

Mae’n ddrwg gennyf, Kirsty. Cewch gyfle yn ddiweddarach, mae’n siŵr.

Na, chaiff hi ddim.

Na, chaiff hi ddim, mae’n debyg. Credaf mai rhywbeth Dirprwy Lywydd benderfynu arno yw hynny. Mae’r gyllideb yn hollol annigonol i ddelio â sefyllfa’r dreth gyngor ar draws y rhan fwyaf o Gymru, ac yn sicr yng Nghymru wledig.

O ran amaethyddiaeth a’r amgylchedd, yr ydym yn falch bod mwy yn mynd tuag at gynlluniau amaeth-amgylcheddol, ond nid yw’n ddigon. Cytunaf ag arweinydd Plaid Cymru fod angen cynllun newydd-ddyfodiaid arnom, ond rhaid cyplysu hynny â chynllun ymddeol yn gynnar. Nid oes dim yn y gyllideb hon ar gyfer hynny. Ar adeg pan fo amaethyddiaeth, ein diwydiant gwledig a Chymru wledig ar y llawr, nid oes digon o ddarpariaeth i ymdrin â’r argyfwng difrifol. Byddwn wedi hoffi gweld mwy yn cael ei wneud heb gost fawr i ymdrin â phroblem labeli camarweiniol ar gynnyrch sydd yn honni eu bod yn rhai Cymreig ond nad ydynt. Byddwn wedi hoffi gweld mwy yn cael ei wneud o fewn ein pwerau i ymdrin â phroblem mewnforion is na’r safon o’u cyferbynnu â’n cynnyrch ninnau sydd o safon uchel.

Mae gennym amheuon dybryd am lywodraeth leol, iechyd ac amaethyddiaeth. O ran sefyllfa’r cronfeydd strwythurol, cydnabu’r Gweinidog dros Gyllid o’i hanfodd o leiaf nad yw’r arian cyfatebol llawn gennym eto yn ychwanegol at Barnett. Gwyddom nad yw gennym ac yr oedd yn dda, o’r diwedd, ei chlywed yn cydnabod hynny. Mae’n anghywir dweud bod y gyllideb hon yn annigonol i ymdrin â’n hanghenion ac eithrio i’r graddau nad oes gennym unrhyw brosiectau gan fod y Llywodraeth wedi ein harwain i sefyll yn stond ar hyn. Ym mlwyddyn un nid ydym wedi neilltuo arian o hyd, neu nid oeddem wedi gwneud tan ddoe. Credaf fod swm bach wedi cael ei ruthro drwodd ddoe cyn y datganiad hwn ar y gyllideb fel y gallant ddweud bod rhywbeth wedi ei neilltuo. Nid yw’r gyllideb hon yn ddigon i ymdrin â’r cyfleoedd sydd yn wynebu gorllewin Cymru a’r Cymoedd i drawsffurfio’r economi. Dyna ein pedwerydd prif bryder.

Mewn perthynas â thrafnidiaeth, er ein bod yn croesawu rhai o’r cynlluniau, ymddengys nad ydynt yn ddigonol ar gyfer yr hyn sydd ei angen ar adeg pan fo gennym argyfwng tanwydd yn y DU ac yng Nghymru. Nid oes dim i ymdrin ag anghenion modurwyr na’r angen i annog datblygiad economaidd mewn ardaloedd gwledig. Ymddengys mai’r unig ffordd y mae Edwina yn ymdrin â’r argyfwng tanwydd yw drwy ddarparu rhagor o lwybrau beicio. Er bod croeso i hynny, mae angen inni gynnwys rhywbeth yn y gyllideb ddrafft i gydnabod pwysigrwydd adroddiad Babtie a phwysigrwydd datblygu ffyrdd yng nghanolbarth Cymru a Chymru wledig i annog buddsoddiad yn yr ardaloedd hynny.

Byddwn yn pleidleisio yn erbyn nodi’r gyllideb hon oni dderbynnir gwelliant 4 mewn perthynas â chydnabod pwysigrwydd cronfeydd strwythurol. Croesawn rai o nodweddion allweddol y gyllideb ond nid â’n ddigon pell i ymdrin â rhai o’r problemau strwythurol o ran iechyd, addysg ac amaethyddiaeth. Nid oes cydnabyddiaeth briodol o’r angen i drawsffurfio gorllewin Cymru a’r Cymoedd gydag arian llawn yn ychwanegol at Barnett.

Hoffwn eich llongyfarch, Ddirprwy Lywydd, ar ymgymryd â’ch swydd, a dymunaf yn dda ichi yn y dyfodol.

Hoffwn longyfarch y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar y datganiad gwych a wnaeth y bore yma ar y gyllideb ddrafft. Heb unrhyw amheuaeth, gyda’r datganiad cyllideb hwn mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi cyrraedd. Y bore yma, cyflwynwyd ichi fasged yn llawn o newyddion da a goginiodd yn ei chegin ariannol. Gwnaeth bastai mor flasus inni fel y gall pawb yng Nghymru ei gwerthfawrogi a chael rhan ohoni, gyda phwyslais arbennig ar yr ardaloedd cymdeithasol ddifreintiedig. Gwn ei bod wedi brwydro dros gyfiawnder cymdeithasol bob amser ac y bydd yn sicrhau hynny, a chroesawaf ei datganiad yn hynny o beth.

Fel sosialydd fy hun—[AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O’.] Onid oeddech yn sylweddoli?

Fel sosialydd o Flaenau Gwent, yr oeddwn yn falch o’r cynnwys pwysig o dan bob un o’r penawdau yn y gyllideb hon. Gwnaiff wahaniaeth ac mae angen yr arian arnom gan ein bod yn dioddef o hyd ar ôl 20 mlynedd o ormes y Torïaid, ond stori arall yw honno y dychwelwn ati, oherwydd nid wyf am i’r Torïaid fynd heb therapi.

Mae gennym gyfle i newid pethau yn gadarnhaol i bobl Cymru. Diolchaf i Edwina a gwerthfawrogaf ei chyfeiriad caredig ataf fi, Rosemary Butler a Tom Middlehurst, oherwydd fe chwaraeasom ran. Heb unrhyw amheuaeth, cyllideb Lafur yw hon, ac yr oedd mewn grym cyn yr wythnos hon—[AELODAU’R BLAID GEIDWADOL: ‘O!’.]

A wnaiff y Ceidwadwyr draw acw yn Nhriongl Bermuda fod yn dawel? [Chwerthin.]

Mae’r gyllideb hefyd yn cynnwys ychydig o faterion y Democratiaid Rhyddfrydol. Gwn o ble y daeth y mater bio-màs, ond nid wyf yn siŵr ynglŷn â’r beiciau mynydd yn y fforestydd. Credaf fod Peter Black yn cefnogi hynny. Y peth pwysig yw y bydd y gyllideb hon yn effeithio’n fawr ar bobl ledled Cymru. Pan ystyriwch ei phenawdau, mae’n amlwg y bydd pethau yn newid a bod ein Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a’r Cymunedau wedi gwrando ar yr hyn a ddywedwyd am iechyd, llywodraeth leol, amaethyddiaeth ac addysg. Gwrandawodd a gweithredodd ac mae’r bobl o’i hamgylch wedi dod ymlaen i wneud yr un peth yn gadarnhaol.

Wrth gwrs, bydd Arweinydd yr Wrthblaid yn dilorni ac yn ceisio tanseilio’r gyllideb. Dyna’i waith. Fodd bynnag, yn nwfn ei galon gŵyr, fel pawb arall yn y Siambr hon, fod y gyllideb hon yn llwyddiant. Mae pob un ohonom yn gyfarwydd ag agwedd negyddol egnïol arweinydd y Ceidwadwyr, sydd wedi rhoi ystyr newydd i’r term ‘Aberystwyth-nic’. Nid yw yn y Siambr ar hyn o bryd, felly fe ddeliwn ag ef rywbryd arall. Yr oeddwn yn ddiolchgar iawn pan soniodd am ei bryder ynglŷn ag arian ar gyfer llywodraeth leol. Yr wyf yn dod o Flaenau Gwent a chofiaf—

Oni chytunwch ei fod yn alaethus fod Mr Bourne yn dychryn trethdalwyr Powys drwy honni y byddant yn wynebu cynnydd o 12 neu 15 y cant yn y dreth gyngor eleni pan fo’r Llywodraeth bartneriaeth hon wedi gwarantu, oherwydd yr arian sydd ar gael, na fydd y dreth gyngor yn cynyddu fwy na 9 y cant?

Yr oeddwn yn gobeithio cael amser ychwanegol, Ddirprwy Lywydd. Fodd bynnag, yr oedd honiad Nick Bourne yn alaethus gan nad yw’n ddigon dewr i herio Kirsty pan geisiodd ymyrryd yn gynharach. Fel arfer, mae’r Torïaid yn gweithio drwy godi bwganod, sef yr hyn a wnaeth yn ei ddatganiad. Pan oedd angen help ar Flaenau Gwent a chymunedau amddifad eraill ym Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf a Chastell-nedd Port Talbot, cofiwch mai’r Torïaid oedd y rhai a bleidleisiodd yn erbyn cynyddu’r grant dampio. Dyna pam yr oeddwn yn synnu at ei sylw heddiw ynglŷn â rhagor o arian, oherwydd pan oedd angen eu cefnogaeth arnom, ni roddasant y gefnogaeth honno ac nid ydynt erioed wedi ei rhoi.

A wnewch chi ildio?

Na wnaf, oherwydd mae fy amser yn dod i ben. Gallwch ddweud y cyfan wrthym am Bermuda yn y dyfodol. [Chwerthin.]

Mae tai yn bwysig, ac mae’r Gweinidog wedi cydnabod hynny ac wedi cynyddu’r gyllideb dai. Croesawaf hynny oherwydd gan ei bod bellach wedi cael ei chynnwys gyda chyllid a chymunedau, rhaid inni beidio â’i hanghofio. Hyd yn oed yn bwysicach na hynny yw bod heb gartref a heb do uwch eich pen a’r bobl hynny sydd yn dibynnu arnom am help gan nad oes ganddynt y diogelwch, y cysur, y sefydlogrwydd a’r gofal y cymerwn ninnau’n ganiataol. Dyna pam y diolchaf i Edwina am gynyddu’r gyllideb ar gyfer y digartref a’r rhai heb do uwch eu pennau £1 filiwn eto eleni ar adeg pan mae’r Cynulliad wedi cydnabod beth sydd angen ei wneud drwy weithio gyda’r llochesi a’r cymdeithasau tai i wneud gwahaniaeth. Cofiwch fod y Torïaid ers 20 mlynedd wedi gwadu bod problem digartrefedd yn bodoli, ond nid oeddent wedi edrych y tu cefn i Marks & Spencer yng Nghaerdydd a llefydd eraill. Felly, yr wyf yn ddiolchgar iddi am ymdrin â’r angen hwnnw ac, yn gyffredinol, am ei gwaith wrth gyflwyno cyllideb ar gyfer y dyfodol a fydd yn gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl Cymru. Fe’i cefnogaf yn frwd.

Mae’n bleser llongyfarch hen ffrind ar gael ei ethol yn Ddirprwy Lywydd.

Un o fanteision cael Cynulliad yw y caiff cyllidebau drafft fel hyn eu cyhoeddi a’u trafod yn agored. Diolchaf i Edwina a’i swyddogion am gyflwyno’r ffigurau mor glir a rhesymol. Croesawaf lawer o bethau yn y gyllideb, ond wrth edrych ar y ffigurau, gwnaf dri phwynt. Yn gyntaf, fel Ieuan Wyn Jones, yr oeddwn yn siomedig bod y datganiad i’r wasg a’r cyfweliadau a oedd yn cyd-fynd â lansio’r gyllideb yn awgrymu ei bod wedi cynyddu i £9.7 biliwn, heb bwysleisio bod y dull o gyfrifo wedi newid yn llwyr. Gan gymharu dau beth tebyg, dim ond i £8.8 miliwn mae’r gyllideb yn codi. Mae hwnnw’n gynnydd ariannol o 8.8 y cant, sydd yn swm sylweddol o arian. Fodd bynnag, yr ydym yn aml wedi gofyn i’r gronfa gyllideb Ewropeaidd gael ei chyflwyno ar wahân, ond, yn y gyllideb ddrafft hon, mae arian o Ewrop a rhai eitemau o arian cyfatebol ar wasgar drwy’r ddogfen ac nid ydynt wedi eu nodi’n glir bob tro. O’u rhoi at ei gilydd, gwnânt gyfanswm o £200 miliwn ac, yn ôl egwyddor ychwanegedd, mae’n rhaid i’r gwariant hwnnw fod yn ychwanegol at y gyllideb arferol. Felly, mae ein cyllideb ar gyfer gwariant arferol yn cynyddu i £8.6 biliwn, sef cynnydd ariannol o 7 y cant. Os cymharwch hynny â chwyddiant pennawd o 3.3 y cant mae cynnydd o bron 4 y cant mewn termau gwirioneddol. Mae hynny’n newyddion da, ar ôl 21 mlynedd o gyllideb y Torïaid. Fodd bynnag, pa mor dda yw da? Cymharwch gynnydd o 7 cant yn ein cyllideb arferol â’r cynnydd yn nherfynau gwariant adrannau’r DU yn gyffredinol, mae’r cyfanswm y flwyddyn nesaf yn cynyddu o £95 biliwn i £212 biliwn. Mae hynny’n gynnydd o 8.7 y cant. Felly, os ydym ni’n dathlu ar ôl cael cynnydd o 7 y cant, mae Lloegr yn dathlu newyddion gwell.

Bwriad Barnett yw y cawn gynnydd canrannol llai fel bod gwariant yng Nghymru, dros gyfnod o amser, yn gostwng i lefel Lloegr ar eitemau Barnett. Fodd bynnag, nid oes unrhyw fecanwaith i gynyddu gwariant yng Nghymru ar yr eitemau nad ydynt yn ymwneud â Barnett, fel ymchwil y Llywodraeth, lle cawn lai o lawer. Cadarnheir hynny pan ystyriwch adrannau gwahanol y Llywodraeth. Mae’n wych cael cynnydd o 8.6 y cant ar gyfer iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, sydd yn hanfodol ac wedi bod yn ddyledus er tro. Fodd bynnag, yn Lloegr, caiff yr Adran Iechyd gynnydd o 9.3 y cant. Mae’r un peth yn wir am addysg, sef fy siomedigaeth fwyaf. Y brif wers a ddysgodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn Iwerddon oedd mai addysg oedd sail llwyddiant economaidd Iwerddon. Mae cyllideb addysg a hyfforddiant y Cynulliad wedi cynyddu i 6.5 y cant, ond mae’r Adran Addysg a Chyflogaeth yn mwynhau cynnydd cyffredinol o 8.6 y cant. Gwn nad yw hyn yn llwyr gymaradwy, ond bychanwyd pwysigrwydd addysg.

Yn ail, o ran datblygiad economaidd, croesawn gynnydd mawr mewn arian i dwristiaeth, ond mae’r prif gynnydd yn cwmpasu’r arian o Ewrop wedi ei sianelu drwy Swyddfa Ariannu Ewropeaidd Cymru. Bu anghytundeb dro ar ôl tro rhwng Plaid Cymru a’r Llywodraeth ynglŷn â hyn. Credwn y bydd gwariant gwirioneddol yn rhaglenni’r gronfa strwythurol Ewropeaidd yn cyrraedd y targed cyfartalog cytûn mewn dwy flynedd; cymerodd y Llywodraeth yn ganiataol y byddai’n cymryd pedair i bum mlynedd. Mae’r nifer fawr o geisiadau da a gyflwynwyd yng nghylch cyntaf rhaglen Amcan 1 eisoes dros y targed ac nid yw un o’r ymgeiswyr yn disgwyl aros yn hir cyn gwario’r arian. Yn y cytundeb partneriaeth mae galw am arian ychwanegol y Trysorlys os bydd yr arian Ewropeaidd a gaiff ei wario yn fwy na’r lefel dybiedig. Nid oes unrhyw ‘ond’ oherwydd pan fydd angen yr arian ychwanegol, ac os bydd y Llywodraeth yn cadw at ei haddewid na fydd unrhyw brosiect gwerth chweil yn mynd heb arian, bydd angen arian ychwanegol arnom. Rhaid inni sicrhau y daw’r arian ychwanegol hwn o’r Trysorlys ac nid drwy wasgu’r llinellau yn y gyllideb hon neu fe fydd yn chwalu cynlluniau Edwina ar gyfer y dyfodol.

Daw hynny â mi at fy nhrydydd pwynt. Caiff y brif linell ar gyfer refeniw llywodraeth leol gynnydd ariannol o 6.7 y cant, gan gynnwys y grant dampio o £4 miliwn. Ni wn sut y cyflawnir yr 8 y cant, ond gwn y bydd y setliad hwnnw yn gwneud pobl yn ddig. Gyda fformwla newydd SSA yn dechrau’r flwyddyn nesaf, nid yw £4 miliwn yn ddigon i gwmpasu’r diffygion ar gyfer siroedd sydd yn dioddef gostyngiad o 2 y cant neu 3 y cant yn yr SSA. Yr wyf yn amau a gedwir y cynnydd yn y dreth gyngor o fewn 9 y cant. Mae £230 miliwn mewn hyblygrwydd diwedd y flwyddyn, llawer mwy nag sydd ei angen arnom i gael gwared â’r boen o ganlyniad i’r newidiadau yn y fformwla ariannu. Dyna beth yw pwrpas cronfeydd wrth gefn. Felly beth sydd wedi digwydd i’r £230 miliwn hwnnw? Mae ein terfyn gwariant adrannol yn agos i’r cyfanswm a gyhoeddwyd yn yr adolygiad o wariant, a byddwn wedi disgwyl iddo fod ar gael yn ychwanegol at hwnnw. Wedi’r cyfan, os mai ein harian ni nas gwariwyd ydyw, yna mae’n fater o bryder bod y cronfeydd wrth gefn hyn yn cynyddu’n gyflym flwyddyn ar ôl blwyddyn.

Gwnaf grynhoi’r gyllideb hon mewn tair brawddeg. Yn gyntaf, mae’n cadarnhau bod fformwla Barnett yn y bôn yn annheg i Gymru, gan roi cynnydd canrannol llai inni ar eitemau lle y gwariwn fwy, ond heb wneud unrhyw addasiad i’r rheini lle cawn lai. Yn ail, tanbrisir lefel debygol grantiau Ewropeaidd yn ddifrifol. Yn drydydd, mae’r arian ar gyfer arian cyfatebol ychwanegol yn amlwg wedi ei gymryd o addysg a llywodraeth leol. Fis Ebrill nesaf talwyr y dreth gyngor fydd yn llenwi’r bwlch. Mae’r ffigurau yn galed ac yn anfaddeugar ac, os na fydd y Llywodraeth yn ymdrin â’r cwestiynau gwirioneddol a godais, ni faddeuir iddi.

Fe’ch croesawaf hefyd i’ch rôl newydd, Ddirprwy Lywydd. Er mai dim ond yr ail gyllideb yw hon a ddaeth ger bron Cynulliad Cenedlaethol Cymru, hon yn ddiau yw’r un fwyaf arwyddocaol. Caiff y £9.7 biliwn a ddyrennir ar gyfer y flwyddyn nesaf ei wario yn unol â’r blaenoriaethau a nodir yn y cytundeb partneriaeth rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur. Mae hon yn ddogfen a ddaw nid yn unig â sefydlogrwydd i’r Cynulliad ac i Lywodraeth Cymru ond daw hefyd â manteision gwirioneddol i bobl Cymru. Mae’r cyfle gennym i wneud gwahaniaeth mawr i ansawdd bywydau pobl. Rhydd y cyfle inni greu agenda nodweddiadol Gymreig lle y gallwn gymryd ffordd wahanol i Loegr a’r Alban o ran polisïau allweddol.

Dylem groesawu’r £169 miliwn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau iechyd flwyddyn nesaf ac, yn anad dim, y ffordd y caiff ei wario. Mae rhewi taliadau presgripsiwn, darparu presgripsiynau am ddim i bawb o dan 25 oed ac archwiliadau deintyddol am ddim i bawb o dan 25 oed a phawb dros 60 oed, ynghyd ag ymestyn profion llygaid am ddim, y cytunwyd arno eisoes, yn ddechrau ar agenda iechyd ataliol sylweddol. Mae mawr angen y £200 miliwn a sicrhawyd ar gyfer buddsoddiad cyfalaf yn yr NHS fel y mae’r arian a neilltuwyd ar gyfer gofal hyblyg a gweithio ar y cyd er mwyn caniatáu i grwpiau iechyd lleol gynnal cynlluniau peilot i wella cydlyniad rhwng y gwasanaethau iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol er mwyn mynd i’r afael â phroblem rhyddhau gwelyau.

Mewn addysg, yr ydym yn falch bod Llywodraeth Cymru bellach yn buddsoddi mewn polisi a fu gan y Democratiaid Rhyddfrydol ers amser i leihau maint dosbarthiadau ar gyfer pob plentyn ysgol gynradd. Croesawn yr arian i dalu bwrseriaethau hyfforddi athrawon i athrawon ysgolion cynradd o dan hyfforddiant, ac fel rhywun a gynhaliodd ddadl fer ychydig dros flwyddyn yn ôl ar yr angen i fuddsoddi yn adeiladau ein hysgolion, credaf fod y £200 miliwn plws a fydd ar gael ar gyfer hyn yn ddechrau rhagorol. Mae mawr angen yr arian ychwanegol ar gyfer cronfeydd mynediad i helpu tlodi myfyrwyr. Ynghyd â’r ymrwymiad i gynnal ymchwiliad annibynnol i ariannu myfyrwyr ac i ariannu ei gasgliadau yn llawn, yr ydym wedi cymryd cam mawr ymlaen mewn partneriaeth a ddaw â manteision enfawr i fyfyrwyr.

Mae’r ymrwymiad i ailgyflwyno llaeth ysgol am ddim i ddisgyblion cyfnod allweddol 1 yn rhan o agenda ehangach ar ddatblygiad maethol. Mae hefyd yn gwrthdroi toriadau a wnaethpwyd gan Margaret Thatcher pan oedd yn weinidog addysg. Bu hyn yn destun pryder arbennig i Mick Bates, sydd wedi gweithio’n ddiflino i gyflawni hyn yn ystod y 18 mis diwethaf. Mae hefyd yn gyfystyr ag ymrwymiad i fermwyr llaeth sydd yn rhan o becyn ehangach i gymunedau gwledig. Mae hyn yn cynnwys £60 miliwn ar gyfer cefnogaeth ffermio a gwledig a £10 miliwn ychwanegol mewn cymorth i ffermwyr yr effeithir arnynt gan y newidiadau i Tir Mynydd. Mae dros £60 miliwn ar gyfer cynlluniau amaeth-amgylcheddol a Tir Gofal.

Mae llawer mwy yn y gyllideb hon yn deillio o’r Llywodraeth bartneriaeth, nid lleiaf yr arian newydd ar gyfer tai. Dyna’r cynnydd cyntaf o’i fath ar gyfer tai ers 1991. Mae gwir angen y cynnydd o 8 y cant mewn adnoddau sydd ar gael i lywodraeth leol. Er bod yn rhaid inni drafod fformwla gyllido a setliad refeniw llywodraeth leol o hyd, gwna’r adnoddau ychwanegol hyn hi’n bosibl i gynghorau gadw biliau’r dreth gyngor i lawr y flwyddyn nesaf. Ar ôl y llynedd, ac yn wyneb galwadau gan y Trysorlys am godiad o 10 y cant ar gyfartaledd am eleni a’r flwyddyn ganlynol, mae hynny yn hwb oedd ei angen yn ddirfawr ar dalwyr y dreth gyngor.

Yr wyf yn hapus i gefnogi’r gyllideb hon. Cymerodd yr arian ychwanegol a dderbyniasom a’i sianelu i flaenoriaethau Cymreig penodol. Mae’n troi’r ymrwymiad partneriaeth o ddwy blaid ar wahân i Gymru a phobl Cymru yn realiti.

Felly yr wyf am eich llongyfarch yn fyr ar eich penodiad yn Ddirprwy Lywydd.

Nid yw’r gyllideb hon yn fasged llawn pethau da, fel y dywedodd Peter Law, ond yn fasged llawn datganiadau bachog. Mae’n gyllideb sydd yn debyg i bryd o fwyd Tseinïaidd, a fydd yn ein gadael yn teimlo’n llawn am ychydig funudau, ond yn ein gadael i lwgu yn ystod y misoedd a’r blynyddoedd i ddod. Soniodd y Gweinidog am y lefelau gwariant uchaf erioed. Mae hyn yn swnio’n dda, ond dim ond datganiad bachog ydyw. Wrth gwrs ceir y lefelau gwariant uchaf erioed. Ymhob blwyddyn o Lywodraeth Geidwadol neu Lywodraeth Lafur cafwyd y lefelau gwariant uchaf erioed. Mae hyn bob amser yn wir, a rhaid cael hyn, er mwyn cadw uwchlaw chwyddiant. Yr hyn na soniodd Edwina amdano, a gwrandewais arni yn ofalus, oedd y cynnydd gwariant uchaf erioed. Gŵyr fod hynny’n fater hollol wahanol.

Clywsom lawer gan y Gweinidog a chan y Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol, Peter Black, am y newyddion da ynghylch lle y cafwyd y cynnydd, ond ychydig a glywsom am y toriadau. Soniaf am ddim ond rhai ohonynt. Yr oedd un yn y Swyddfa Brisio. Efallai nad yw’n swnio fel pennawd papur newydd, ond mae gwaith y Swyddfa Brisio yn bwysig. Mae llawer o fusnesau gwledig bach megis tafarndai yn dioddef am na all y Swyddfa Brisio brosesu apeliadau yn ddigon cyflym. Ni fydd y toriad neu’r rhewiad hwnnw yn helpu’r sefyllfa honno. Dywedodd y Gweinidog wrthym am bwysigrwydd y cynllun trafnidiaeth integredig. Ble yr oedd yr arian i gefnogi’r hyn sydd, yn ei barn hi, yn flaenoriaeth? Y gwir yw bod yr arian ar gyfer cynnal a chadw ffyrdd yn cael ei dorri neu ei rewi ac, yn fwy pryderus, felly hefyd y grant cyfleusterau cludo nwyddau. Yn y pen draw, golyga hynny y caiff llai o nwyddau eu cludo ar y rheilffyrdd a mwy ar y ffyrdd. Mae hyn yn hollol groes i’r hyn y geilw’r Gweinidog amdano yn gyhoeddus.

Yn fwyaf pryderus, ni chaiff digon o arian ei wario ar amddiffynfeydd llifogydd. Yn wir, ymddengys i’r arian gael ei gwtogi yn y gyllideb. Ac eto, ychydig fisoedd yn ôl clywais y Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol—yr oedd hyn cyn ei benodiad—yn dadlau’n huawdl dros ragor o arian ar gyfer amddiffynfeydd llifogydd. Ar hyn o bryd mae ardaloedd mawr yng Nghymru yn agored i lefelau môr cynyddol. Bydd cwtogi’r arian ar gyfer amddiffynfeydd llifogydd ar yr adeg hon yn achosi rhagor o boen a thrallod i bobl fel y rheini sydd yn byw ar hyd Afon Hafren yn ardal Gwynllŵg.

Gan droi at y grant cynnal refeniw, yn wahanol i’r Aelod dros Sir Frycheiniog a Sir Faesyfed, nid ystyriaf fod cynnydd o 9 y cant yn y dreth gyngor yn dderbyniol.

Nid ildiaf, oherwydd nid oeddech yn barod i ildio i mi. Cewch eistedd a gwrando. [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘O’.] Efallai y dysgwch rhywbeth. Nid ydym ni yn y Blaid Geidwadol yn barod i aberthu ein hegwyddorion am swydd. Yr oedd Nick Bourne yn iawn i amlygu’r cynnydd anferthol mewn treth gyngor a ddioddefodd pobl ym Mhowys, yn union fel yr amlygais y cynnydd a ddioddefwyd gan bobl yn Sir Fynwy. Parhawn i wneud hynny. Nid ydym yn fodlon derbyn bod 9 y cant yn gynnydd derbyniol. Parhawn i ymladd y Llywodraeth hon, p’un a yw’n Rhyddfrydol neu’n Llafur, er mwyn sicrhau y caiff pobl Cymru gynnydd teg mewn treth gyngor.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Dirprwy Lywydd am ganiatáu dwy funud imi siarad. Dim ond am ddwy funud y siaradaf, oherwydd yr wyf am fynd i’r afael ag un pwynt—y gyllideb dai. Pan edrychaf ar y gwahaniaeth rhwng y llinell sylfaen wreiddiol ar gyfer y flwyddyn nesaf a’r newid arfaethedig, nodaf y bydd gostyngiad o £23 miliwn yn y cymhorthdal cyfrif refeniw tai. Darpara’r cymhorthdal cyfrif refeniw tai arian ar gyfer budd-dal tai. Pan gaiff ei ostwng, golyga y bydd yn rhaid i denantiaid tai cyngor dalu rhan o’r cymhorthdal tai hwnnw. Rhaid i’r bobl hyn, sydd fel arfer ar incwm eithaf isel, er eu bod yn talu rhent, sybsideiddio tenantiaid sydd yn dlotach byth. Mae hynny’n anffodus iawn. Ar y cyfan, ar y gyllideb tai, mae gostyngiad o bron £14 miliwn rhwng y llinell sylfaen wreiddiol a’r cynlluniau newydd. Nid yw hynny yn hysbyseb dda i’r Cynulliad mewn perthynas â phobl y mae angen help arnynt gyda thai.

Mae’n amlwg na ddarllenodd David Davies fy nghyllideb, gan fod y Swyddfa Brisio wedi derbyn cynnydd blynyddol o 7 y cant.

Trof yn awr at y busnes difrifol o ymdrin â gwelliannau Ieuan Wyn Jones. O ran gwelliant 1, ni chafwyd ymgais erioed i honni bod yr addasiadau o ganlyniad i’r symudiad i gyllido adnoddau yn golygu adnoddau ychwanegol i’r Cynulliad. Pan wnaethpwyd y cyhoeddiad gwariant yng Ngorffennaf, hysbyswyd holl Aelodau’r Cynulliad o’r addasiadau i’r llinellau sylfaen ar yr e-bost. Yr oedd y cynnydd a gyhoeddwyd yn glir o gyfrifo adnoddau a’r addasiadau i’r gyllideb. Cynhwysir yr addasiadau yn y llinellau sylfaen ar gyfer pob blwyddyn. Ceisiodd y tablau a roddwyd gerbron y Cynulliad ar 19 Hydref egluro a dangos yr holl newidiadau ers inni eu cadarnhau ddiwethaf, ac o’r herwydd gynnwys cyfrifo adnoddau ac addasiadau i’r gyllideb a’r llinell newidiadau. Nodir yr addasiadau hyn yn glir ar ddiwedd y tabl. Cyfeiriodd Phil at ddatganiad i’r wasg. Nid oedd y ffigurau a grybwyllodd yn fy natganiad swyddogol i i’r wasg.

Yng ngwelliant 2, y’ch anogaf i’w wrthod hefyd, mae cyfrifiadau Ieuan yn anghywir. Mae dogfen y Trysorlys ‘Adolygiad o Wariant 2000: Cynlluniau Gwariant Cyhoeddus Newydd 2001-2004’ (CM 4807) sydd yn cyhoeddi canlyniad yr adolygiad o wariant yn 2000 yn cynnwys tabl sydd yn nodi cyfyngiadau gwariant adrannol. Mae cynnydd ariannol DEL y Cynulliad ar gyfer 2001-02 yn 8.9 y cant ar ddarpariaeth 2001-02. Mae hyn yn cymharu â chynnydd cyffredinol yn y DEL o 8.7 y cant. Mae’r cyfartaledd tair blynedd yn uwch hefyd ar gyfer y Cynulliad.

Yr wyf yn hapus i dderbyn gwelliant 3 a’r pwyntiau a wnaethpwyd ynddo. Fodd bynnag, anogaf yr Aelodau i wrthod gwelliant 4. Cafwyd dadl lawn ar arian cyfatebol yn y Siambr. Y flaenoriaeth i’r pleidiau yw dal ati i ddefnyddio’r cronfeydd strwythurol. Derbyniodd y Cynulliad £421 miliwn ychwanegol yn ystod tair blynedd yr adolygiad o wariant. Yr oedd hwn yn ychwanegiad hollol newydd i’r gyllideb Gymreig ac mae’n ychwanegol at drefniadau fformwla Barnett. Yr ydym i gyd yn croesawu hynny. Nid oes achos i’r holl ddarpariaeth o wariant cyhoeddus fod yn ychwanegol. Rhaid cynwys y ddarpariaeth bresennol o fewn llinell sylfaen y Cynulliad yn y cyfrifiad a’r angen am adnoddau. Derbyniasom oll y ddarpariaeth ychwanegol yr oedd ei hangen arnom.

Fel y dywedais o’r blaen, byddai wedi bod yn braf cael swm ychwanegol ar gyfer arian cyfatebol. Fodd bynang, derbyniasom setliad da ar y cyfan ac mae cyfatebiaeth eisoes yn y system, felly ni allwn gwyno. Dyrannais £66 miliwn ychwanegol yn 2001-02, gan godi i £71 miliwn yn 2003-04 yn benodol ar gyfer arian cyfatebol. Nid wyf am ddilorni unrhyw beth. Yr ydym yn siarad am gyllideb o £11 biliwn yn y Cynulliad erbyn diwedd y tymor. Nodasom hefyd elfennau ar wahân o arian Ewrop, fel yr awgryma’r trydydd cymal eisoes. Nodir yr arolwg o wariant cyhoeddus yn glir y ngrŵp prif wariant datblygu economaidd o dan ‘WEFO-European Funding’. Nodir y dyraniadau arian cyfatebol newydd ar wahân yng ngrwpiau prif wariant datblygu economaidd, iechyd ac amaethyddiaeth a datblygu gwledig. Ni allaf nodi ffynonellau’r arian cyfatebol ar wahân o dan yr hen raglenni, am fod y rhain yn rhannau o linellau sylfaen mewn sefydliadau megis awdurdodau lleol ac Awdurdod Datblygu Cymru.

Ni allaf gefnogi gwelliant 5 oherwydd dau o’r is-gymalau. Ym mhob ffordd arall, byddwn wedi bod yn hapus i’w gefnogi. Ystyria’r gyllideb ein hymrwymiad i ‘Gwellcymru.com’ i nodi strategaeth cyflogaeth glir ar gyfer Cymru, gan gynnwys cynllun gweithredu sgiliau. Eir ar drywydd hyn yn rhan o’r strategaeth genedlaethol ar gyfer datblygu economaidd a gyhoeddir yn y gwanwyn. Mae’r dyraniad iechyd, fel y dywedais wrth Nick, yn cynnwys darpariaeth ar gyfer tŵf parhaol mewn addysg feddygol i israddedigion, gyda 65 o leoedd ychwanegol a 265 o leoedd hyfforddi ychwanegol ar gyfer gweithwyr iechyd proffesiynol. Yr ydym hefyd yn rhoi blaenoriaeth i fuddsoddi mewn gwelyau a chyfleusterau gofal dwys ychwanegol. Darparwn eisoes 156 o welyau ychwanegol a 25 o welyau argyfwng. Ystyriais hefyd y gwasanaethau cymdeithasol pwysig drwy ddyrannu 27 y cant, sydd yn mynd i’r afael â llawer o’r materion gwasanaethau cymdeithasol. Yr ydym yn ymrwymedig i adeiladu cymdeithas ddwyieithog, ym mha un y mae addysg yn hanfodol a dyfalbarhawyd y llynedd drwy gyflwyno’n llawn ofyniad y cwricwlwm cenedlaethol ar gyfer Cymraeg yng nghyfnod allweddol 4. Yr ydym yn dod â rhagor o isddeddfwriaethau gerbron i beri bod rhagor o gyrff cyhoeddus yn atebol i Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Gorffennaf fy mhwynt ar y gwelliannau yn gyntaf. Cytunwn y dylid ariannu addysg anghenion arbennig yn ddigonol. Ni dderbyniwn fod angen cynllun ymgeiswyr newydd ffermwyr ifanc ar hyn o bryd. Mae hynny yr un peth ag a ddywedais y llynedd, sef y pwynt defnyddiol olaf ar welliannau Ieuan Wyn Jones. Trof at bwyntiau eraill a godwyd yn y ddadl.

Cododd Phil rai pwyntiau diddorol yn ystod ei gyfraniad. Mae hyblygrwydd o fewn y system o ran arian Ewropeaidd, i sicrhau gwariant ynghynt. Mae digon yn setliad y llywodraeth leol. O ran hyblygrwydd diwedd blwyddyn, dangosais y tabl ar wahân ar hynny am nad wyf am ei gynnwys yn y prif dabl. Byddai hynny yn achosi problemau ac o bosibl yn camliwio’r tabl a’n gallu i weld sut y mae’r gwariant yn cyfateb.

Codwyd nifer o bwyntiau manwl eraill nad oes cyfle gennyf yn yr amser prin hwn i fynd i’r afael â hwy, ond os dymuna’r Aelodau godi pwyntiau penodol gyda mi yn ddiweddarach byddaf yn falch i ymdrin â hwy drwy ohebiaeth.