Diolch ichi am y cyfle i sôn am y cynnig sydd yn croesawu’r cynnydd sylweddol mewn gwariant cyfalaf ar gyfer ysgolion a gynigiwyd gan y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn ei chyllideb dros dro a gyhoeddwyd ar 19 Hydref. Adlewyrchodd y gyllideb honno yr ymrwymiad yn y cytundeb partneriaeth. Dengys y manylion y byddaf yn eu trafod yn ddiweddarach yn yr araith hon sut y gallwn symud ymlaen yn awr ar yr agenda bwysig hon. Gwn y cytuna’r Aelodau fod cyflwr gwael llawer o adeiladau ein hysgolion yng Nghymru yn fater o bryder mawr. Nid yw hon yn broblem unigryw sydd yn effeithio ar ychydig o ysgolion ond yn hytrach mae’n broblem ddifrifol sydd yn effeithio ar lawer o ysgolion ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru. Nid yw’n ymwneud â’r genhedlaeth bresennol o blant ysgol a’u hathrawon yn unig; mae’n ymwneud hefyd â chenedlaethau i ddod.

Mae’r rheswm dros y broblem yn syml. Methiant dros lawer o flynyddoedd ydyw i fuddsoddi mewn cynnal a chadw ac adnewyddu adeiladau ac adeiladu rhai newydd. Mae’r ffaith bod cyflawniadau addysgol yn parhau i wella er gwaethaf y cyflwr ffisegol gwael yn dyst i benderfyniad yr athrawon i wneud y gorau dros eu disgyblion. Canmolaf hwy am hynny. Ni ddylid rhoi athrawon a disgyblion yn y sefyllfa honno. Yn yr unfed ganrif ar hugain dylent gael amgylchedd priodol i addysgu a dysgu ynddo. Ers 1997, ac yn arbennig ers sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol, un o’n blaenoriaethau mwyaf fu sicrhau bod ysgolion yng Nghymru yn cael yr arian sydd ei angen arnynt a sicrhau yr ymdrinnir â chyflwr gwael yr adeiladau. Cymer amser i ddatrys yr ôl-groniad o broblemau gydag adeiladau ysgolion. Nid oes atebion cyflym i hyn, ond rhaid inni fod yn uchelgeisiol os ydym am wneud newidiadau. Mae ‘Gwellcymru.com’ yn pennu’r nod o sicrhau bod pob ysgol mewn cyflwr ffisegol da ac yn cael eu cynnal a’u cadw’n dda erbyn 2010. Ategir hynny yn ‘Rhoi Cymru’n Gyntaf: Cytundeb Partneriaeth ar gyfer Pobl Cymru’ gan yr ymrwymiad i ddarparu arian ychwanegol sylweddol.

Yr ydym eisoes wedi dechrau ar y gwaith, a chyhoeddaf gymorth pellach yn awr. Mae’r Aelodau yn ymwybodol bod arian ychwanegol o £9.9 miliwn ar gael eleni ar gyfer addysg, o ganlyniad i adroddiad y Canghellor cyn y gyllideb. Nodais fy mod yn bwriadu sicrhau bod tua £7.9 miliwn o’r arian hwnnw ar gael i wella safonau ysgolion, gan gynnwys talu cost lawn ailstrwythuro arweinyddiaeth grwpiau. Yr wyf yn trafod y modd y cyflawnir y cynlluniau hynny â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ond sicrhaf yr Aelodau y bydd yr arian hwnnw yn mynd i’r ysgolion.

Rhoddaf £2 filiwn o’r arian ychwanegol o’r neilltu fel cyfraniad posibl tuag at y gost o wella adeiladau Ysgol Plas Brondyffryn. Canolfan ranbarthol ar gyfer addysg plant awtistig yw honno, a gaiff ei rhedeg gan Gyngor Sir Ddinbych. Yr wyf yn siwr bod pob plaid yng Nghymru yn croesawu’r cyhoeddiad hwnnw. Pan ddeuthum yn Weinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, hyd yn oed cyn imi adael fy swydd yn Swyddfa’r Llywydd, derbyniais ddau lythyr am Frondyffryn gan Aelodau o’r Blaid Lafur, a chyn gynted ag y cyrhaeddais fy swyddfa newydd, derbyniais lythyrau gan Aelodau eraill. Gobeithiaf y caiff hynny gefnogaeth gref gan y Cynulliad. Mae’r ysgol yn darparu ar gyfer disgyblion o 12 awdurdod lleol, gan gynnwys awdurdodau Lloegr sydd yn anfon disgyblion yno oherwydd ansawdd y ddarpariaeth. Disgwyliaf i Gyngor Sir Ddinbych ac awdurdodau lleol eraill sydd yn defnyddio’r ysgol gyfrannu’n sylweddol at gost y prosiect. Efallai y bydd y Shirley Foundation yn darparu adnoddau hefyd. Rhaid i drafodaethau pob plaid gael eu cynnal, a hysbysaf yr Aelodau maes o law am gynnwys y pecyn ariannol. Gobeithiaf fod pob un ohonoch yn croesawu’r ddarpariaeth ychwanegol hon ar gyfer addysg arbennig yng ngogledd Cymru.

Mae adnoddau cyffredinol ar gyfer buddsoddi cyfalaf mewn ysgolion wedi dechrau cynyddu. Ers 1997, darparwyd £50 miliwn drwy raglen y Fargen Newydd i Ysgolion. Ariannwyd dwy fil o brosiectau. Mae’r mwyafrif ohonynt yn brosiectau ar raddfa fechan, fel toeau, ffenestri, systemau gwresogi a dŵr newydd, er nad ydynt yn teimlo fel prosiectau ar raddfa fechan i’r bobl yn yr ysgolion sydd yn elwa ohonynt. Maent yn arwyddocaol oherwydd ymdriniant ag anghenion gwirioneddol. Ariannwyd prosiectau o faint canolig hefyd, fel llyfrgell newydd a chyfleusterau newydd ar gyfer labordai, a phrosiectau mawr sydd yn darparu ysgolion newydd. Y prosiect mawr diweddaraf oedd Ysgol Gynradd newydd Rose Hayworth ym Mlaenau Gwent. Mae’n cymryd lle tair hen ysgol ac fe’i hagorir yn swyddogol heddiw.

Nid yw’n wir awgrymu, fel y ceisia gwelliant Jonathan Morgan ei wneud, na fu unrhyw welliant nodedig yng nghyflwr cyffredinol ysgolion yng Nghymru. Y gwrthwyneb sydd yn wir ac felly, ni chefnogaf ei welliant. Mae llawer o ysgolion yn gweld gwelliannau yr oedd eu hangen yn fawr ac y bu hir ddisgwyl amdanynt ond, yn anffodus, mae’r hyn a adawyd inni ar ôl blynyddoedd o danfuddsoddi yn golygu bod gennym lawer o ffordd i fynd eto. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi awgrymu bod gwaith gwerth tua £350 miliwn wedi ôl-gronni, a bod hanner y swm hwn yn gysylltiedig â buddsoddiad cyfalaf. Y diffiniad a ddefnyddia Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar gyfer hynny yw ‘ac eithrio adeiladau newydd’. Fel y mae’n cydnabod, mae’r wybodaeth a gafodd gan yr awdurdodau yn fylchog.

Dros yr ychydig fisoedd diwethaf, mae swyddogion y Cynulliad wedi ymweld â phob awdurdod lleol i drafod cyflwr adeiladau eu hysgolion a’r cynlluniau sydd ganddynt i fynd i’r afael â’r gwaith y mae angen i wneud. Yn sgîl y trafodaethau hynny daethpwyd i sawl casgliad. Prin yw nifer yr awdurdodau, os o gwbl, sydd ag asesiadau cynhwysfawr a diweddar o gyflwr adeiladau ysgolion ac nid oes gan un awdurdod eto unrhyw gynlluniau i reoli asedau sydd yn eu galluogi i flaenoriaethu gwaith y mae angen ei wneud. Mae cyfle gan sawl awdurdod i ad-drefnu ystadau ysgolion drwy gael gwared ar leoedd dros ben, ac mae’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn trafod y mater hwnnw.

O gofio cyflwr bylchog yr wybodaeth, mae’n anodd asesu’n gywir faint o fuddsoddi sydd ei angen. Yn seiliedig ar yr wybodaeth sydd gennym, gallai’r buddsoddiad sydd ei angen fod cymaint â £800 miliwn, neu o’i roi mewn ffordd arall, mae angen buddsoddiad o tua £100 miliwn y flwyddyn os ydym i gyrraedd y targed ‘Gwellcymru.com’ 2010. Unwaith y bydd awdurdodau wedi cwblhau eu harolwg cyflwr a’r cynlluniau rheoli asedau yr ydym wedi galw amdanynt yn awr gan y Cynulliad, gobeithiaf, y flwyddyn nesaf, y bydd gennym ddarlun cliriach o lawer o’r hyn sydd angen ei wneud. Byddaf yn gweithio gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i sicrhau bod gan awdurdodau lleol a’r Cynulliad y darlun llawn a’r polisïau cywir i ymdrin â’r broblem. Gobeithiaf y bydd yr Aelodau hefyd yn gallu rhoi eu cefnogaeth lawn i bwysigrwydd y polisi hwn yng Nghymru i fynd i’r afael â thanfuddsoddi blaenorol.

Dadleua Jocelyn Davies yn ei gwelliant 3 bod lefel y ddarpariaeth a ragwelir yn y gyllideb ddrafft, yn arbennig, yn y cynigion ar gyfer 2001-02, yn annigonol i ymdrin â’r gwaith sydd wedi ôl-gronni. Dyfynna ffigur o £325 miliwn, y mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi ei ddefnyddio yn y gorffennol, a’r ffigwr cyllido cynyddol o £5.9 miliwn. Ni allaf gefnogi ei gwelliant gan fod y ffigurau hyn ar eu pen eu hunain ac nid ydynt yn ystyried y pecyn cyffredinol a dderbyniwyd gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar gyfer buddsoddi cyfalaf mewn ysgolion. Bydd y lefelau cynyddol o arian sydd eisoes yn weithredol ac a fwriedir ar gyfer y dyfodol yn ein galluogi i symud yn sylweddol tuag at gyrraedd targed ‘Gwellcymru.com’. Er mwyn atgoffa’r Aelodau, yn 1999-2000, yr arian cyfalaf cyffredinol ar gyfer ysgolion oedd £70 miliwn. Yn y flwyddyn gyfredol mae’n £97 miliwn. Yn 2001-02, mae’n gostwng i £86 miliwn, ond yn cynyddu i £100 miliwn yn 2002-03 ac i £107 miliwn yn 2003-04. Mae hynny’n £293 miliwn dros dair blynedd. Fel y nodais, bydd angen cynnal y lefel flynyddol hon o fuddsoddi er mwyn parhau hyd ddiwedd y degawd.

Bydd y cynigion yn y gyllideb ddrafft yn darparu’r buddsoddiad gwell a chynaliadwy y geilw Jocelyn amdano yng ngwelliant 4. Byddaf yn cefnogi’r gwelliant hwnnw. Fy mhryder uniongyrchol yw sicrhau y gall awdurdodau lleol gynllunio ymlaen llaw ac y gallant gyflawni yn unol â blaenoriaethau’r Cynulliad a dymuniadau eu cymunedau eu hunain ar gyfer buddsoddi mewn ysgolion. Mae hyn yn ymwneud ag ymrwymo’r swm cywir o’u hadnoddau i waith cyfalaf mewn ysgolion a pharatoi eu sefydliadau i gyflawni rhaglenni mwy o lawer. Eleni, mae disgwyl i awdurdodau lleol ariannu tua £45 miliwn o fuddsoddiadau yn eu hadnoddau eu hunain o’u cymharu â dyraniad tybiannol Cymru gyfan o arian cyfalaf cyffredinol ar gyfer addysg o £44 miliwn. Y flwyddyn nesaf, cynydda i £55 miliwn. Disgwyliaf i fuddsoddiadau’r awdurdodau godi’n unol â hynny o gofio’r flaenoriaeth a briodolant i fuddsoddi mewn ysgolion. Disgwyliaf i’r awdurdodau hynny nad ydynt yn buddsoddi llawer mewn adeiladau ysgolion adolygu eu blaenoriaeth. Fodd bynnag, bu’r cynnydd a wnaeth awdurdodau wrth wario’r £26.8 miliwn ychwanegol a ddyrannwyd yn gynharach eleni yn siomedig. Rhaid i’r rhan fwyaf o’r arian—£20 miliwn—gario ymlaen i 2001-02. Mae awdurdodau hefyd wedi methu o tua £5 miliwn o ran gwario arian y Fargen Newydd ar gyfer Ysgolion a ddarparwyd dros dair blynedd ariannol i 31 Mawrth 2000.

Ni allaf gefnogi gwelliant 5 Jocelyn, sydd yn mynegi siom ynghylch lefel gyffredinol yr arian ar gyfer 2000-02. Trafodasom hynny yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yr wythnos diwethaf, a chytunodd yr Aelodau y dylem fod yn galw am arian ychwanegol yn yr ail flwyddyn ar ôl inni roi’r strwythurau cynllunio strategol ar waith. Yr wyf yn ymrwymedig i wneud hynny ac yn hapus i dderbyn cynnig y Pwyllgor, ond yn absenoldeb hynny, a chyda’r prawf sydd gennym eisoes o’r diffyg ariannol mewn awdurdodau lleol yng Nghymru ar hyn o bryd, ni allaf gefnogi’r gwelliant hwnnw.

Gofynna gwelliant Jonathan Morgan y dylid defnyddio potensial y fenter cyllid preifat i’r eithaf ar gyfer ysgolion. Cefnogaf ei welliant. Mae 10 prosiect ysgol yn rhaglen y fenter cyllid preifat. Dechreuodd y cyntaf, Penweddig yn Aberystwyth, ym mis Medi. Ymrwymasom £140 miliwn i ariannu’r prosiectau hyn gan gynnwys nid yn unig y cyfansymiau cyfalaf a ddyfynnais. Gwyddom hefyd am bartneriaethau cyhoeddus-breifat eraill. Yr oeddwn yn falch o agor Ysgol Gynradd Sirol newydd Alexandra yn Wrecsam ar 1 Tachwedd, a oedd yn bartneriaeth gyhoeddus-breifat gydag Asda. Gobeithiaf y gall awdurdodau lleol eraill ddilyn y math hwnnw o arweiniad.

I orffen, cyfyd Jocelyn—

Codaf bwynt am welliant 2 Jonathan Morgan. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech egluro pam yr argymhellwch y dylem ei gefnogi. Derbyniaf yn llawn y rhesymeg ein bod yn defnyddio’r fenter cyllid preifat. Mae menter cyllid preifat yn fy etholaeth ac yr wyf yn gefnogol iawn iddi. Fodd bynnag, â’r gwelliant yn bellach o lawer. Awgryma y dylem bwyso am botensial llawn ar gyfer y fenter cyllid preifat ar y sail mai dyma’r unig ffordd y gellir cynnal buddsoddiad cyfalaf mewn ysgolion. Yn amlwg, nid felly y mae.

Byddwn yn cefnogi’r gwelliant am ein bod wedi cefnogi’r fenter cyllid preifat a byddwn yn parhau i gefnogi mentrau cyllid preifat yn seiliedig ar y 10 prosiect ysgol sydd yn y rhaglen menter cyllid preifat. Mae’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau eisoes wedi dweud wrthych y cawn ddadl lawn ar y fenter cyllid preifat ar 5 Rhagfyr pan fydd yn adolygu’r ymgynghoriad.

Cyfyd Jocelyn ddau fater arall yn ei gwelliannau 6 a 7—rôl AALlau a chymhwyso cynaliadwyedd. Jocelyn, yr wyf yn falch o allu cadarnhau rôl strategol AALlau. Yr wyf yn gefnogwr brwd i weithio gyda llywodraeth leol. Mae gennym gytundebau partneriaethau rhwng llywodraeth leol a’r Cynulliad ac maent yn gyfrifol am bob buddsoddiad cyfalaf mewn ysgolion heblaw mewn ysgolion a gynorthwyir yn wirfoddol pan weithiant mewn partneriaeth ag awdurdodau’r eglwys a’r Cynulliad Cenedlaethol, ac yr ydym wedi rhoi arian ychwanegol yno hefyd. Yr wyf yn arbennig o awyddus i gefnogi eich cynnig ar gynaliadwyedd. Fel y gwyddoch eisoes, mae’r ymgynghori ar gyflenwi lleoedd mewn ysgolion hefyd yn ystyried a allwn ehangu’r cyfleoedd i ddefnyddio ysgolion mewn ffyrdd eraill. Gwelaf ysgolion cymunedol y dyfodol fel ysgolion lleol ar gyfer cymunedau lleol, ac edrychaf ymlaen at ysgol y dyfodol yn gweithredu fel adnodd cymunedol. Felly, yr wyf yn falch o gefnogi’r gwelliant hwn.

Cynigiaf welliant 2 hefyd. Ar ddiwedd y cynnig, ychwaneger:

Yr wyf yn ddiolchgar i Lywodraeth Cymru am gyflwyno’r ddadl bwysig hon oherwydd rhydd y cyfle llawn cyntaf i’r Cynulliad ddadlau’r mater holl bwysig hwn. Yr ydym wedi ei drafod unwaith o’r blaen mewn dadl fer, ond bydd y ddadl hwy hon gobeithio yn rhoi cyfle i’r Aelodau amlinellu eu problemau etholaethaol eu hunain gan amlygu ble y gallem fod yn gwneud gwelliannau sylweddol.

Nid yw cyflwr adeiladau ysgolion yn ddim llai na hanfodol ar gyfer addysg ein plant. Fel y dywedodd y Gweinidog yn gywir yn gynharach, mae cymaint o ysgolion yng Nghymru yn gwneud yn eithriadol o dda wrth wella safonau addysg a chyflawniad disgyblion. Weithiau gwna ichi feddwl sut y gallant wneud hynny o gofio cyflwr rhai o’r adeiladau hynny. Gall amodau gwael rwystro dysgu a thybiaf, pe bai rhai adeiladau ysgolion mewn cyflwr gwell o lawer, faint gwell fyddai ein disgyblion wrth gyflawni eu cymwysterau addysg. Os tynnir sylw plant ac athrawon gan doeau yn gollwng neu ystafelloedd dosbarth drafftiog oer prin y gallant ganolbwyntio’n unig ar addysgu a deall. Fel Aelodau, mae pob un ohonom yn ymweld ag ysgolion a deallwn ond yn rhy dda yr angen am adeiladau newydd, atgyweiriadau cyflym a’r arian i gyrraedd ysgolion cyn gynted â phosibl.

Mae gwelliant 1 yn ymdrin â thair blynedd a hanner cyntaf Llywodraeth Lafur hyd yn hyn. Cyn yr etholiad, dywedwyd wrthym y byddai Llafur yn gwella cyflwr ein hysgolion yn ddramatig. Dywedwyd wrthym y câi adeiladau ysgolion eu gwella’n aruthrol. O gofio’r honiad hwn, pan fûm yn ymweld ag ysgolion ein gwlad, yr wyf wedi gofyn i benaethiaid ac athrawon a llywodraethwyr a yw cyflwr cyffredinol eu hysgol yn well yn awr nag yr oedd dair blynedd a hanner yn ôl. Yr ateb ysgubol yw nac ydyw. Yr wyf yn siwr bod llawer o bobl sydd yn ymweld ag ysgolion yn clywed yr un peth.

Onid yw’n rhyfedd i Geidwadwyr Cymru ddatgan yn eglur yn ystod y cylch cyllideb diwethaf y byddent ond yn cefnogi arian ychwanegol ar gyfer amaethyddiaeth ac iechyd? Oni olyga hynny fod eich gwelliant 1 ychydig yn brin o hygrededd pan siaradwch am y tair blynedd a hanner diwethaf? Oni fydddai’n well inni siarad am sut i unioni’r tanfuddsoddiad a fu yn ein hysgolion dros yr 20 mlynedd diwethaf?

Fel y gwyddoch, Huw, bûm yn dadlau yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ers peth amser, ynghyd â chyd-Aelodau o bleidiau eraill—yn amlwg o Blaid Cymru—y dylem fod yn edrych yn ofalus ar gyfanswm yr arian a wariwn ar ein hysgolion, nid yn unig i sicrhau yr atgyweiriadau cyfredol, ond i baratoi ar gyfer yr atgyweiriadau hynny y bydd yn rhaid talu amdanynt yn y dyfodol. Yn ei gyfarfod llawn diwethaf nododd y Pwyllgor gyda pheth pryder lefelau cyffredinol y gwariant a fyddai’n cael eu gwario gan y Cynulliad ar adeiladau ysgolion. Felly, defnyddiasom bob cyfle i fynegi ein pryder ynghylch y lefelau ariannu hynny a byddwn yn parhau i wneud hynny.

Symudaf ymlaen i’r honiad 20 mlynedd. Er fy mod yn siwr y bydd Aelodau eraill yn nodi mai bai’r Blaid Geidwadol yw hyn, anghytunaf. Mae’r Aelodau sydd wedi ymweld ag ysgolion yn gwybod na fu unrhyw newid nac unrhyw welliant radical. Cawsom lawer o addewidion a rhethreg. Cawsom ddogfennau partneriaeth, dogfennau gweledigaeth a’r ddogfen ‘Gwellcymru.com’. Mae angen inni weld yr arian ychwanegol yn cyrraedd ein hysgolion. Waeth heb â chymryd yn ganiataol ein bod yn anfon arian i awdurodau lleol a bod ganddynt y rhadlondeb a’r gallu i wella adeiladau ysgolion. Y penaethiaid, llywodraethwyr, rhieni a disgyblion yw’r rhai a fydd yn gwella adeiladau ysgolion. Ni allwn ddibynnu ar yr arian hwn yn eistedd mewn neuaddau trefi. Anogaf y Gweinidog i sicrhau bod yr arian hwn yn cyrraedd ein hysgolion mor gyflym â phosibl.

Croesawaf yr arian newydd ac ychwanegol ar gyfer adeiladau ysgolion. Hon yw’r unig ffordd synhwyrol, ynghyd â’r fenter cyllid preifat, y gallwn wella adeiladau ysgolion. Yr wyf yn falch y bydd y Gweinidog yn cefnogi fy ngwelliant 2 ar y fenter cyllid preifat. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod nad oes gennym ffon hud. Mae’r wrthblaid yn gywir i nodi y gorliwiwyd y codiadau yn fawr gan weinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur fel ffordd o werthu’r cytundeb partneriaeth. Nid yw’r cytundeb hwnnw yn nodi unrhyw arian ychwanegol gwirioneddol y tu hwnt i’r hyn y cytunodd San Steffan arno yn flaenorol.

Y realiti, fel y nodwyd yng ngwelliannau 3 a 5, a gefnogwn, yw na fydd y cynnydd hyd yn oed yn clirio’r gwaith atgyweirio ysgolion o £350 miliwn sydd wedi cronni a amlinellwyd gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Oherwydd hynny, byddwn yn cefnogi gwelliant 4, sydd yn galw am fuddsoddiad cynaliadwy mewn ysgolion. Credwn yn gryf, er mwyn nodi arian ychwanegol gwirioneddol ar gyfer ysgolion, y dylid ei glustnodi, efallai ar ffurf adroddiad grant arbennig. Ni fyddem yn caniatáu i awdurdodau lleol seiffno arian o arian ychwanegol yr anfonodd y Cynulliad atynt a’i wario ar feysydd heblaw addysg, fel sydd wedi digwydd yn y gorffennol. Bydd y cyn Bwyllgor Addysg Cyn-16 yn tystio, pan gawsom y ffigurau gan awdurdodau addysg lleol, na chafodd y £90 miliwn, a sicrhawyd yn ychwanegol, ei wario ar addysg yn llwyr ond cafodd ei ddefnyddio, mewn rhai achosion, ar gyfer ffyrdd a gwasanaethau lleol eraill. Rhaid gwario arian addysg ar addysg, ac ni ddylid ei ddargyfeirio i feysydd eraill o wasanaethau cyhoeddus.

Fel y dywedais, yr wyf yn falch y caiff gwelliant 2 ar y fenter cyllid preifat ei gefnogi. Llywodraeth Geidwadol a ddechreuodd y cynllun menter cyllid preifat, sydd wedi arwain at gynnydd mawr mewn buddsoddiad mewn ysgolion ledled Cymru. Yr wyf yn siwr y bydd pob plaid—heblaw Richard Edwards, sydd wedi newid i’r wrthblaid swyddogol—yn cefnogi’r fenter cyllid preifat fel dull cyfrifol o ddarparu arian sydd yn wirioneddol ychwanegol at yr arian ychwanegol a ddyrannwyd gan y Cynulliad i’r ysgolion.

Yn gynharach yn y ddadl, soniodd Huw Lewis am yr 20 mlynedd diwethaf, sydd yn floedd ddisgwyliadwy gan y gwrthbleidiau. Nid bai’r Blaid Geidwadol yw’r gwaith atgyweirio mewn ysgolion sydd wedi ôl-gronni ar hyn o bryd. Ni ellir anwybyddu’r ffaith bod y gwaith hwn sydd wedi ôl-gronni yn deillio o bedair degawd o leiaf o danfuddsoddi gan y Blaid Geidwadol a’r Blaid Lafur. Ni allwn dybio mai’r 15 neu’r 20 mlynedd diwethaf sydd wedi achosi’r math o ddifrod a fu ers dechrau’r 1950au.

Yr ydych yn dadlau ynghylch yr angen am arian ychwanegol a’r ffaith nad ydym wedi cynnig bod unrhyw arian yn ychwanegol at hynny yn dod o San Steffan. A gynigiwch y dylai’r Cynulliad gael pwerau codi trethi fel y gellid codi’r arian yng Nghymru? Sawl adeilad ysgol y gellid bod wedi ei hatgyweirio gyda’r arian a anfonodd John Redwood yn ôl i’r Trysorlys?

Efallai y gofynnwch i’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ddiwedd y flwyddyn ariannol faint o danwario y byddwn yn ei wynebu, ac a gedwir hynny fel swm treiglol neu a gaiff ei anfon yn ôl i San Steffan. Mae’n ddiddorol bod Peter Black yn sôn am hyn. Yn ei ddadl fer yn y Siambr ar y gwaith atgyweirio ysgolion sydd wedi ôl-gronni, cydnabu’r £350 miliwn sydd wedi ôl-gronni. Dywedodd y dylid mynd ati o ddifrif i ysbeilio gwarged y gyllideb o ‘rhwng £5 biliwn ac £20 biliwn’ sydd gan y Canghellor. Dywedodd hefyd y byddai ef a’i gyd-Aelodau yn gwneud popeth posibl i sicrhau bod Gordon Brown yn rhoi mwy o arian i Gymru yn ychwanegol at yr hyn a ddyrannwyd. Ni wn a fu’r trafodaethau hynny yn llwyddiannus. Mae’n amheus gennyf a drafododd y Democratiaid Rhyddfrydol hyn hyd yn oed gyda’u cyd-Aelodau yn y bartneriaeth, neu yn wir a fu ef yn Llundain i lobïo’r Canghellor, ond cymeraf unrhyw ymyriadau eraill y dymuna eu gwneud.

Adeiladwyd llawer o’r adeiladau hyn sydd bellach wedi eu difrodi’n ddifrifol yn y 1950au. Yr oeddwn yn ddigon ffodus i gael fy addysgu mewn ysgol gynradd a adeiladwyd yn 1906; gyda gwaith cynnal a chadw digonol, credaf y bydd yn para o leiaf 100 mlynedd arall. Yr oedd adeiladau troad y ganrif yn llawer mwy digonol a chadarn na’r sothach a adeiladwyd ar ddechrau’r 1950au. Dyna’r adeiladau sydd yn achosi’r broblem, nid yr adeiladau ar ddiwedd oes Fictoria a adeiladwyd ar droad yr ugeinfed ganrif. Mae’r 40 mlynedd o broblemau a gwaith cynnal a chadw gwael wedi arwain at ein sefyllfa bresennol, nid y 15 neu’r 20 mlynedd o lywodraethau Ceidwadol y dymuna’r Blaid Lafur ac eraill gyfeirio atynt.

A wnaiff Jonathan ddod gyda mi i Ysgol Gynradd St Thomas yn fy etholaeth, a adeiladwyd yng nghanol y ganrif ddiwethaf ac sydd â dŵr yn rhedeg i lawr y muriau, lle mae’r awdurdod lleol wedi ceisio eu trwsio dros dro dros lawer o flynyddoedd, i weld effaith y 18 mlynedd pan na fuddsoddwyd o gwbl mewn adeiladau ysgolion? Byddwn yn falch i fynd â chi, os hoffech ddod gyda mi.

Yn yr un modd, byddwn yn falch o fynd â phob Aelod i Ysgol Gynradd Trelái yng Nghaerau yng Nghaerdydd lle y dioddefodd adeilad a adeiladwyd ar ddechrau’r 1950au bedwar degawd o leiaf o danfuddsoddi, gan lywodraethau a chan lywodraethau lleol na throsglwyddodd yr arian a roddwyd iddynt ar gyfer adeiladau ysgolion. Gyda llaw, hoffwn nodi’n gyflym fod y Blaid Geidwadol wedi buddsoddi mwy na £1,000 miliwn mewn gwirionedd. Hoffwn wybod gan ein hawdurdodau lleol i ble yr aeth yr arian hwnnw, pa un a gafodd ei wario ar ysgolion ai peidio a ble y gwariwyd yr arian mewn gwirionedd. Efallai y gallem fynd â chi, Val, i Ysgol Gynradd Rhiwbeina, a losgwyd yn ulw. Gwnaethpwyd addewid y byddai’n cael ei hailadeiladu erbyn Medi 2001, ond bellach fe’i gohiriwyd tan fis Medi 2002. Felly cawsom anawsterau difrifol, nid dros 15 neu 20 mlynedd yn unig, ond dros y pedwar degawd a hanner diwethaf. Rhaid inni ymgodymu â’r problemau hyn.

Af ymlaen oherwydd yr wyf eisoes wedi mynd y tu hwnt i 10 munud, ac ymddiheuraf Ddirprwy Lywydd.

Yr wyf am ofyn cwestiwn penodol i’r Gweinidog ynglŷn â’r gyllideb: a fyddech yn ymdrin â chynnig i sefydlu cronfa gyfalaf eithriadol, gydag adnoddau ychwanegol. Byddai hynny’n caniatáu i’r ysgolion hynny sydd wedi dioddef digwyddiad trychinebus a wnaeth yr adeilad yn annefnyddiol, megis tân, llifogydd, neu ddarganfod asbestos, wneud cynnig am arian i’w hailadeiladu’n gyflym. Mewn llawer o achosion, ni all awdurdodau lleol sydd yn wynebu’r gwaith o ailadeiladu adeilad yn llwyr hanner ffordd drwy eu cylch cynllunio ariannol ddod o hyd i’r arian i ailadeiladu’r adeiladau hynny ar gyfer eu disgyblion. Byddai’n ddelfrydol pe gallai Cynulliad Cenedlaethol Cymru gael cronfa arbennig ar gyfer argyfyngau a thrychinebau o’r fath.

Nid yw gwelliant 6 Jocelyn Davies, sydd yn sôn am rôl strategol awdurdodau addysg lleol, yn fy argyhoeddi. Mae rôl strategol ar gyfer ein hysgolion a’n llywodraethwyr, yn bennaf y rheini a ŵyr ble mae’r difrod. Gŵyr y bobl hynny, wrth reoli ysgolion o ddydd i ddydd, ble mae angen gwneud y gwaith adeiladu, atgyweirio a gwella er mwyn gwella addysg eu disgyblion.

Ni allwn ddadlau bellach am gyflwr technoleg gwybodaeth yn ein hysgolion heb ystyried yr ystafelloedd dosbarth llaith sydd mewn cyflwr gwael y disgwyliwn i’n technoleg gyfrifiadurol gael ei lleoli ynddynt. Ni allwn ddadlau bellach am faint dosbarthiadau yn effeithiol tra’n anwybyddu adeiladau dosbarth ac ni allwn ddadlau am recriwtio athrawon yn effeithiol pan ddisgwyliwn iddynt ddysgu mewn adeiladau is na’r safon. Nid yw hyn yn ymwneud ag adeiladau’n unig; mae’n effeithio’n anhygoel ar ystod eang o wasanaethau addysg a gwasanaethau ysgolion. Mae gennym gyfle i wneud gwahaniaeth, felly awgrymaf ein bod yn mynd ymlaen â’r gwaith.

I propose amendment 4. Add as new clause at end of motion:

I propose amendment 5. Add as new clause at end of motion:

I propose amendment 6. Add as new clause at end of motion:

I propose amendment 7. Add as new clause at end of motion:

I declare an interest as a registered teacher and as a member of Conwy County Borough Council. I welcome the good news that we heard from the Minister about Ysgol Plas Brondyffryn. We wish this school well in the future.

This debate draws attention to one of the main weaknesses of our education system in Wales today. It is only right that we recognise the Government’s effort to rectify the harm done and compensate for many years of underinvestment in our school buildings. The criticism in Estyn’s latest report is damning on this and says it all. For example, in more than half the schools, deficiencies in the buildings and classrooms have a negative effect on the standards of achievement and on the quality of education provided.

Among the problems that are referred to in primary schools are a significant percentage of classrooms that are too small for the number of pupils, a lack of an adequate school hall, problems with the general quality of the building’s fabric and poor toilet facilities. In secondary schools, science, information technology and physical education are among the most common subjects that are taught in inadequate buildings and rooms. The evidence is there. Those subjects are of key importance, but it is no surprise that those are the subjects in the secondary sector where standards are lower than the expectation. It proves without a doubt that the Assembly is right to consider expenditure on improving school buildings as one of its main priorities.

If this woeful situation were left to deteriorate, the health of our children and teachers would suffer, morale would be low and standards would decline further. That is a fact. We must address this problem. Also, according to Estyn’s report, the fact that some schools are overflowing while others have unfilled places stems from a Thatcherite policy that forces schools to compete for pupils, and therefore for finance. Plaid Cymru—The Party of Wales would abolish that kind of unnecessary and damaging competition. We can only hope that the Liberal Democrats will bring some influence to bear on their partners in this respect. From what I heard last night in the Prime Minister’s speech, he seems to be seeing the light at last.

As a party we agree with the motion in principle, but as you see from our amendments, we feel that the Government has some way to go if it is to resolve the problem that stems from the Thatcher legacy. It is that legacy that harms and damages our children’s education and, according to Estyn, still undermines our teachers’ good work. Jonathan Morgan’s amendment 1 reminds us that the administration has rested on its laurels during the last three and a half years on the matter of investing in school buildings, and we will support the amendment.

Dywedwch fod Llafur wedi llaesu dwylo, ond onid yw Plaid Cymru yn ymuno â’r parti braidd yn hwyr, Gareth? Mae’n ddiddorol nodi yn ein gwelliannau i’r ddadl ar y gyllideb ar 26 Hydref, na soniodd Plaid Cymru o gwbl am yr agwedd hon ar addysg. Ni soniasoch am yr agwedd hon ar addysg yn eich gwelliannau i gyllideb ddrafft y llynedd, ac ni soniasoch am adeiladau ysgolion yn eich maniffesto ar gyfer y Cynulliad Cenedlaethol yn 1999. Onid ydych yn dod braidd yn hwyr i’r ddawns?

No, I do not think so at all. The target of £3.5 million, perhaps £800 million by now, has worried us as a party, and we have certainly made several statements on this sort of weakness in the education system.

We agree in principle with the motion, but as you see from the amendments, we feel that the Government has some way to go, and we must get to grips with the Thatcherite legacy in our schools. We cannot support Jonathan Morgan’s amendment 2, as we refute, in principle, a policy of investing in buildings if that means reliance on private capital. That can be a blessing in some areas where there is no other choice, and we must honour those commitments that have already been agreed. We would also do well to remember the saying that there is no such thing as a free lunch.

The word ‘initiative’ in itself reminds us of what it is: something with an element of risk, the risk of long-term financial commitments and the risk of opening the door to privatising the education service, including the employment of teachers. Apart from that, depending on such a system would mean that some schools would gain in the short term at the expense of other schools that would not attract private capital. This could lead to situations where some schools would suffer, become unpopular and contribute to severe social problems and inequality in educational provision. This is a fact and it could happen.

This is a Thatcherite policy: it can succeed in the short term but in the long term it has its uncertainties and weaknesses. It is a cause for concern that the Labour Government, of all people, does not see that and abandon a policy that rewards some schools and neglects others. The policy contributes to social division and it is an excuse for under investment by the Government.

The amendments that we propose give more balance to the original motion and are a much fairer reflection of the reality of the partnership’s policies. The use of the word ‘significant’ is, in our opinion, misleading since the increase of £5.9 million in school capital only scratches the surface of the £325 million, at least, needed to repair our schools. Because of the lack of investment over the last three years, that figure is now nearer £500 million. That was the figure that I had. Jane has referred to £800 million.

Amendment 4 is important as it would commit the Assembly once and for all to consistent and sustained investment in school buildings rather than following the current ad-hoc, unstrategic and reactive method. Most of this additional money will depend on a bidding system, with one school or local authority bidding against the other. That could create problems.

The fact that the money that will be spent next year is £12 million less than this year’s spending emphasises the inconsistency in the current spending programme. Our disappointment on this point is noted in amendment 5.

Amendment 6 recognises the strategically important role of the local authorities in allocating capital spending for repairing schools in Wales. It is important, since the Minister for Finance aims to target every penny carefully, that joint planning with local authorities is carried out effectively and transparently. Jonathan is eager for individual schools to take on this burden, but it is more expensive to do it in that way. Schools would benefit from better understanding and planning with local education authorities. You must consider carefully the direction that you will take. We must look at this partnership and achieve better understanding with local education authorities and schools.

The final amendment, amendment 7, reminds the Government and us, as Assembly Members, of our commitment to sustainable development in the materials used to build new schools, to create jobs in local communities, to use renewable materials and energy and, of course, to ensure that local communities can use schools for their activities. That would promote the feeling of inclusivity and would set firm foundations for lifelong learning with the aim of improving quality of life and reducing or abolishing any social division.

Croesawaf ddatganiad Jane ar ran Ysgol Plas Brondyffryn. Rhaid mai fi oedd un o’r Aelodau cyntaf i guro eich taith i’w drws fel y Gweinidog newydd dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Diolchaf yn gynnes ichi am ymweld â’r ysgol ac am ymateb yn brydlon i’w hanghenion. Yr wyf yn siwr y croesewir y cyhoeddiad hwn yn gynnes—fel y’i croesawyd yn y Siambr gan y rheini ohonom a fu’n gweithio’n galed ar ran Ysgol Plas Brondyffryn—yn yr ysgol gan y pennaeth, Dr Toman, y staff ac nid lleiaf, y rhieni a’r disgyblion. Iddynt hwy, dyma ddechrau prosiect cyffrous a fydd yn eu galluogi i wella ansawdd yr addysg a chyflwr yr ysgol. Yr wyf yn falch eich bod wedi canmol safon yr addysg a gafodd y plant hynny o dan yr amgylchiadau ofnadwy hynny. Mae hynny’n ganlyniad i ymrwymiad y staff a’r rhieni.

O ran gwelliant 1 Jonathan Morgan, bu gwelliant yng nghyflwr adeiladau ysgolion ac yr wyf yn siomedig nad yw’n cydnabod hynny. Gall pob un ohonom ymweld ag ysgolion yn ein hardaloedd neu ledled y wlad, gan ddod o hyd i ysgolion gwael bob amser, sydd â thoeau yn adfeilio a ffenestri yn gollwng dŵr. Fodd bynnag, mae’r Fargen Newydd i Ysgolion wedi dechrau’r broses. Soniodd Jane am y 2,000 o brosiectau a ariannwyd o dan y rhaglen honno, y mae rhai ohonynt mewn ysgolion yn fy etholaeth i. Prosiectau bach ydynt ond maent yn holl bwysig i’r ysgolion hynny. Mae gosod ffenestri a thoeau newydd yn bwysig i ysgolion gan ei fod yn golygu nid yn unig nad ydynt bellach yn ddrafftiog a’u bod yn sych, ond y gall plant arddangos eu gwaith ar furiau’r ystafelloedd dosbarth heb iddo gael ei ddifetha. Mae honno’n rhan holl bwysig o addysg a dysgu i blant, yn arbennig mewn ysgolion cynradd. Mae prosiectau bach o’r fath yn bwysig.

Mae rhai prosiectau o dan y Fargen Newydd i ysgolion wedi darparu ierdydd chwarae mwy diogel. Golyga hynny nad yw amserau chwarae bellach yn dod i ben yn gynnar am fod y tarmac yn dal pyllau o ddŵr mewn cawod o law. Mae’r tarmac bellach yn fwy diogel nag y bu. Felly, mae gwelliannau. Mae gennym lawer o ffordd i fynd eto ac nid yw pethau’n fêl i gyd, ond dylem dalu teyrnged i’r ffaith ein bod wedi dechrau. Nid yw ymrwymiad athrawon a rhieni yn peidio â’m rhyfeddu. Pan ymwelwch ag ysgol ar brynhawn dydd Gwener wrth i’r rhieni gasglu eu plant, fe welwch yr athrawon yn aml yn rhoi eu hoferôls amdanynt a, chyda brwshis paent a photiau paent, yn ceisio gwneud i’w hystafelloedd dosbarth edrych yn well ar gyfer yr wythnos ganlynol. Rhaid inni gydnabod y lefel honno o ymrwymiad ac egluro na ddylid disgwyl iddynt wneud hynny. Gobeithiaf, o ganlyniad i’r buddsoddiad dros y tair blynedd nesaf ar gyfer gwelliannau mewn ysgolion, y bydd hynny’n perthyn i’r oes o’r blaen.

Mae tasg enfawr o’n blaenau i fynd i’r afael â’r gwaith cynnal a chadw sydd wedi ôl-gronni. Mae llawer o waith eto i’w wneud mewn llawer o’n hysgolion. Anogaf yr awdurdodau sydd yn gyfrifol am ysgolion o’r fath i gwblhau archwiliad ac adolygiad o gyflwr adeiladau eu hysgolion a chyflwyno’r wybodaeth i’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes fel y gallwn sicrhau bod y rhai mwyaf anghenus yn cael y cymorth mwyaf. Rhaid inni ymchwilio i hynny. Nid mater o’r rheini sydd yn bloeddio fwyaf sydd yn cael y mwyaf; rhaid inni fod yn deg yn gyffredinol. Anogaf awdurdodau lleol i ddilyn arweiniad y Cynulliad. Gan mai ein blaenoriaeth yw mynd i’r afael â hyn, gobeithiaf y bydd awdurdodau lleol yn awr yn buddsoddi’r arian a ddaeth o’r canol yn eu cylliebau addysg. Diolchaf ichi eto, Jane, ar ran plant Ysgol Plas Brondyffryn a’n hardal. Os byth y cawn adeilad newydd, byddaf yn ymgyrchu dros ei alw yn Neuadd Jane Davidson.

Croesawaf yr arian a sicrhawyd heddiw ar gyfer Ysgol Plas Brondyffryn. Codais y mater ynglŷn â chyflwr adeiladau Ysgol Plas Brondyffryn a’r angen i ddatblygu canolfan ragoriaeth am y tro cyntaf tua blwyddyn yn ôl mewn dadl fer. Cefnogwyd y syniad hwnnw gan Aelodau eraill gogledd Cymru. Yr wyf yn falch fy mod wedi gallu cael y ddadl fer honno ac, o ganlyniad, fy mod wedi gallu cyflwyno datganiad barn yn galw am y boced hon o arian. Yr wyf yn falch eich bod wedi ymateb i hynny heddiw. Croesawaf hynny a’r anogaeth y bydd yn ei rhoi i rieni a disgyblion yr ysgol.

Mae’r ddadl heddiw yn un amserol ac fe’i croesawaf, oherwydd nid oes llawer o amheuaeth bod y dulliau cyfredol o wella adeiladau ein hysgolion yn annigonol ac na chânt unrhyw effaith wirioneddol. Bu’r lefelau ariannu dros lawer o flynyddoedd, er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y pleidiau eraill, yn hollol annigonol. Mae awdurdodau wedi gorfod dargyfeirio arian o raglenni cyfalaf i ategu’r symiau sydd ar gael ar gyfer buddsoddiad cyfalaf mewn ysgolion. Mae amheuaeth ynghylch a wneir y defnydd gorau o’r adnoddau ai peidio a rhaid inni ystyried y ffaith honno. Â llawer o’r arian a gaiff ei wario ar wella adeiladau ysgolion ar hyn o bryd tuag at gyflawni’r isafswm safonau derbyniol yn hytrach na chyflawni ymagwedd strategol a sicrhau gwelliannau parhaol. Yn aml, fel y dywedodd llefarwyr eraill, gwneir gwaith atgyweirio a gwelliannau rhannol, gan adael llawer o bethau heb eu gwneud. Mae’n hawdd gwario ceiniog i arbed punt, ond, yn anffodus, os na brynwch lechen newydd yn lle’r un sydd ar goll o’r to, efallai y bydd yn rhaid ichi osod to newydd yn y pen draw.

Gall pob un ohonom dystio i gyflwr gwarthus adeiladau ysgolion ledled Cymru. Mae gan un o’r ysgolion uwchradd arweiniol yng Nghymru, Ysgol Brynhyfryd yn Rhuthun, er enghraifft, fwy na 15 o ystafelloedd symudol, ac mae rhai ohonynt mewn cyflwr gwarthus. Mae ganddi goridor sydd ar gau bron yn barhaol am fod y to yn gollwng. Mae ysgol gynradd yn Rhuthun lle mae pob dosbarth cynradd a meithrin mewn ystafelloedd dosbarth symudol. Dwy enghraifft yn unig yw’r rheini, ond mae sefyllfaoedd tebyg ledled Cymru. Er gwaethaf yr amgylchiadau ffisegol gwarthus, mae safon yr addysg yn yr ysgolion hynny yn rhagorol, ond byddai cymaint gwell, a byddai ysbryd y staff cymaint yn uwch, pe bawn yn gallu mynd i’r afael â’r problemau yn adeiladau ein hysgolion. Croesawaf yr arian newydd a sicrhawyd, ond mae arnaf ofn, heb gynllun strategol wedi ei ragflaenu gan archwiliad llawn, mai papuro dros y craciau fydd hyn yn unig. Mae un ysgol yn ne Cymru wedi troi at ddefnyddio llen gawod i guddio’r craciau.

Nid yw Plaid Cymru—The Party of Wales yn disgwyl, fel y noda ‘Gwellcymru.com’, y bydd pob adeilad ysgol yn 2010 mewn cyflwr ffisegol da ac yn cael eu cynnal a’u cadw’n gywir, os parheir i arddel ymagwedd glytwaith. Fel y dywedodd Jane, mae angen ymagwedd fwy strategol a chynlluniedig tuag at brosiectau cyfalaf, a chyda’r bwriad o gyflawni hyn, anogir awdurdodau i ddatblygu cynlluniau rheoli asedau. Byddai’r cynlluniau hyn yn gweithredu fel archwiliad o’r sefyllfa ym mhob awdurdod ysgol ac yn hysbysu’r Cynulliad Cenedlaethol a’i Weinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau a’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes am anghenion amrywiol yr awdurdodau. Byddai’r Cynulliad mewn gwell sefyllfa i farnu rhinweddau buddsoddi mewn adeiladau ysgolion. Nid galw am ragor o fiwrocratiaeth yw hynny, ond ni chedwir digon o wybodaeth yn ganolog gan y Cynulliad Cenedlaethol ar gyflwr adeiladau ein hysgolion. Nid yw’n gwestiwn o roi cyfrifoldeb llywodraeth leol ar ysgwyddau’r Cynulliad Cenedlaethol, ond er mwyn cael arweinyddiaeth effeithiol wedi ei harwain yn dda gan y Cynulliad ar y mater hwn, mae angen i’r arweinyddiaeth honno fod yn fwy gwybodus ynglŷn â maint y gwaith dan sylw.

Mae awdurdodau am gael mwy o sicrwydd a diogelwch mewn rhaglenni cyfalaf, yn dilyn cyfnodau hir yn ddiweddar pan gyfyngwyd ar brosiectau cyfalaf. Er gwaethaf gobeithion mawr llawer, nid ymddengys mai’r fenter cyllid preifat yw’r ateb. Er bod y cynigwyr llwyddiannus yn dathlu’r mentrau drud yn eu hardaloedd, ni fydd y mwyafrif o ysgolion Cymru y mae angen eu hatgyweirio’n ddifrifol yn denu arian y fenter cyllid preifat a pharhânt i obeithio am fuddsoddiad dibynadwy, cynaliadwy a chynyddol gan y Cynulliad Cenedlaethol. Croesawaf y cynnig am gynllun strategol. Edrychaf ymlaen inni allu mynd i’r afael â’r tanariannu gwael hwn a’r diffyg buddsoddiad cyfalaf mewn ysgolion.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i siarad yn y ddadl bwysig hon. Mae hwn yn gyfle inni ddathlu’r neges yn natganiad Jane Davidson ein bod yn symud ymlaen i gyflawni rhywbeth cadarnhaol i’n pobl ifanc. Hwynt-hwy yw’r bobl bwysicaf. Hwynt-hwy yw cenhedlaeth yfory ac yr ydym am iddynt gael cyfleusterau da, oherwydd y peth lleiaf y gallwn ei wneud yw rhoi addysg dda iddynt, gyda chyfleusterau da ac ysgolion modern. Dyna beth sydd wrth wraidd datganiad Jane. Daw o ganlyniad i adolygiad cynhwysfawr o wariant gan Lywodraeth Lafur y DU. Talaf deyrnged i’r Llywodraeth honno, a gefnogaf. Rhaeadrir yr arian hwnnw a dywed y datganiad heddiw wrthym y caiff £293 miliwn, bron £300 miliwn, ei fuddsoddi mewn ysgolion dros y tair blynedd nesaf. Bu hir ddisgwyl am hynny. Mae’n deg dweud bod llawer o waith da wedi cael ei wneud yn y tair blynedd diwethaf.

Yr wyf wrth fy modd ac yn falch bod y Gweinidog wedi sôn heddiw bod ysgol newydd wedi agor ym Mlaenau Gwent, ysgol Rose Hayworth, a alwn yn ysgol y mileniwm. Fe’i hagorir o ganlyniad i bolisïau Llywodraeth Lafur. Cydnabu Llafur yr holl ddegawdau hynny o gamreolaeth a diffyg buddsoddiad gan y Ceidwadwyr, oedd â’r haerllugrwydd i gyflwyno gwelliant 1. Ni wn sut yr oedd ganddynt y wyneb i ysgrifennu’r gwelliant hwnnw hyd yn oed, o gofio’r hyn y mae’n rhaid inni ei ddioddef heddiw o ganlyniad i’w polisïau hwy. Fodd bynnag, dyna realiti gwleidyddiaeth.

Mae sefyllfa yn datblygu lle y caiff maint dosbarthiadau eu gostwng i 30 a chaiff pob plentyn pedair blwydd oed addysg feithrin. Gwnaethpwyd yr ymrwymiadau hyn yn 1997, pan ddaeth y Llywodraeth Lafur i rym. Gallwn gyflawni’r ymrwymiadau hynny gydag ymagwedd Gymreig. Dyna beth sydd mor bwysig am ddatganiad Jane. Croesawaf ei chyhoeddiad ynglŷn ag Ysgol Plas Brondyffryn yn Sir Ddinbych a hoffwn ei llongyfarch ar hynny. Rhannaf lawenydd yr Aelodau ynglŷn â hynny, gan mai’r plant hynny yw’r rhai mwyaf bregus mewn cymdeithas ac mae angen y gefnogaeth honno arnynt. Gwnaeth benderfyniad gwych.

Trof at welliannau heddiw. Ymdriniais â rhai ohonynt eisoes, gan ein bod yn trafod ffigurau a gellir dweud llawer o bethau am ffigurau, ond ar ddiwedd y dydd, mae £300 miliwn yn ymrwymiad i wneud pethau’n iawn ar gyfer ein cymunedau. Sonnir am y fenter cyllid preifat. Mae’r fenter cyllid preifat yn un opsiwn sydd ar gael, ond gadewch inni beidio â mynd dros ben llestri ynglŷn â’r fenter. Fe’i defnyddiasom gan fod angen inni ei defnyddio lle bo hynny’n briodol. Fodd bynnag, ar yr un pryd, mae angen inni gael hyder yn ein hawdurdodau addysg lleol. Chwaraeant y rôl bwysicaf fel y cynllunwyr strategol yn y meysydd hynny sydd yn canolbwyntio ar faterion addysgol. Mae angen inni sicrhau bod yr arian ganddynt i allu darparu’r datblygiadau newydd sydd eu hangen yn ddirfawr yn ein cymunedau.

Mae Aelodau eraill wedi cyfeirio at eu hetholaethau, ac yn fy etholaeth i ym Mlaenau Gwent, cefais restr o hyd at £30 miliwn o waith y mae angen ei wneud. Mae hyn yn cynnwys estyniadau yn Ysgol Gynradd Georgetown yn Nhredegar ac Ysgol Gynradd Deighton yn Nhredegar, lle mae angen £1 filiwn i brynu cabanau newydd. Mae’n cynnwys adnewyddu Ysgol Gynradd ac Ysgol Feithrin Abertyleri a gwaith adnewyddu mawr yn Ysgol Gynradd Waunlwyd, Ysgol Gynradd Cwm, Ysgol Babanod ac Ysgol Feithrin Willowtown, Ysgol Gynradd Briery Hill, Ysgol Iau Glyncoed, Ysgol Gynradd Beaufort Hill, Ysgol Gynradd Garnlydan ac Ysgol Babanod y Blaenau. Dyma’r bobl fwyaf gymdeithasol-ddifreintiedig—

Mae etholiad ar y gweill, onid oes?

Yr wyf am i’r Aelodau glywed, gan na sonnir byth am y bobl ddifreintiedig hyn yn unman arall. Heddiw, fel eu cynrychiolydd, soniaf amdanynt yn y Cynulliad Cenedlaethol.Yr wyf am iddynt wybod ein bod ninnau, a’r Gweinidog, yn canolbwyntio ar sicrhau bod arian ar gael iddynt hwy ac i gymunedau eraill yng Nghymru nad ydynt wedi cael bargen deg ers cymaint o flynyddoedd.

Heddiw, gallwn lawenhau yn natganiad y Gweinidog, sydd yn garreg filltir arall mewn datblygiad cadarnhaol. Dyma Lywodraeth Lafur y DU yn gweithio gyda Llywodraeth Lafur Cymru—gydag ychydig o ychwanegiadau. Fodd bynnag, yn gyffredinol, gwaith Llywodraeth Lafur Cymru ydyw.

Cytunaf â’r pwynt ynglŷn â chynaliadwyedd. Pe bai cynaliadwyedd wedi bod ar agenda y Llywodraeth Dorïaidd ddiwethaf, ni fyddem yn gorfod adeiladu ysgolion newydd yn lle’r rhai a adeiladodd ond 20 mlynedd yn ôl. Mae’r broblem hon yn adlewyrchu pam bod cynaliadwyedd mor bwysig. Mae gennym gyfle i ddarparu cyfleusterau da a dyfodol cadarnhaol i bobl ifanc. Dyna yw ein dyled i genedlaethau yfory. Cefnogaf y cynnig.

Dechreuaf drwy gadarnhau fy nghefnogaeth bersonol i’r Llywodraeth bartneriaeth. Gwn nad yw’r bartneriaeth at ddant pawb—ar ddydd Mawrth clywsom lawer am Lloyd George—ond mae unrhyw bartneriaeth sydd yn 28 rhan o Aneurin Bevan, chwe rhan o Lloyd George a dim un rhan o John Redwood yn iawn o’m rhan i. Un nodwedd o unrhyw glymblaid yw cytundeb ar raglen gyffredin. Yr oedd y Democratiaid Rhyddfrydol am roi presgripsiynau am ddim i bobl o dan 25 oed, mynnodd Llafur Cymru gael tocynnau bws am ddim i bensiynwyr, ond cytunodd y ddwy blaid bod yn rhaid ymdrin â phroblem ysgolion yn dadfeilio a etifeddasom gan y Torïaid.

Mae Llywodraeth Cymru heddiw yn cadarnhau rhaglen fawr o waith gwella adeiladau ysgolion. Fel cyn athro, mae gennyf atgofion byw o addysgu cyrsiau safon uwch mewn caban llaith, oer. Cymer y gwelliannau amser, ond i’r disgyblion a’r athrawon, ni allant ddod yn ddigon buan. Caf fy nhemtio, mewn dadl fel hon, i fynd am golofn fechan yn y Denbigh Free Press a chrybwyll, unwaith yn rhagor, fy mhryderon am Ysgol Brynhyfryd yn Rhuthun. Mae’n ysgol gydag athrawon ac arweinyddiaeth dda sydd yn ceisio ehangu ei chwricwlwm mewn cae o gabanau, mewn môr o fwd. Fodd bynnag, mae angen i ddadl y Cynulliad fod yn fwy strategol na dim ond nodi pryderon am ysgolion unigol, er eu bod yn bwysig. Mae angen inni ystyried—ac nid oes neb yn y sesiwn hon wedi gwneud hynny eto—pa fath o adeilad sydd fwyaf priodol ar gyfer ysgol yn yr unfed ganrif ar hugain. Rhaid inni wneud mwy nag unioni’r hyn a achoswyd gan y Torïaid.

Pa fath o adeilad dysgu sydd yn gweddu orau i’r oes wybodaeth? Pa fath o adeilad—

Nid pwynt o drefn yw hynny.

Efallai y gelwir hwy’n ‘Geidwadwyr’ ond cyfeiriad gwefan swyddogol y blaid y llynedd oedd www.tory.com. Felly nid wyf yn deall yn hollol beth mae David yn ceisio ei ddweud.

Pa fath o adeilad sydd yn cefnogi’r broses ddysgu orau pan fydd cyfrifiadura, teledu a thelathrebu yn cyfuno? Pa fath o adeilad sydd yn cefnogi athrawon orau pan fydd eu rôl yn golygu bod yn fwy o hyfforddwr dysgu, yn hytrach na gwerslyfr llafar? Byddai adeiladu bloc addysgu modern yn cynnwys 12 o ystafelloedd dosbarth yn lle 12 caban yn welliant mawr. Byddai hefyd yn gamgymeriad strategol. Yr wyf am gofnodi fy nghefnogaeth dros ganolfannau dysgu mewn ysgolion uwchradd. Maent yn lleoliadau sydd yn cynnig profiad sydd yn canolbwyntio ar y disgybl i ategu gweithgareddau o dan arweiniad yr athro. Byddai canolfannau dysgu â’r offer cywir yn cynnwys nifer fawr o gyfrifiaduron personol amlgyfrwng gyda chysylltiad ystod rhesymol â’r rhyngrwyd. Byddent hefyd yn cynnwys cymysgedd cytbwys o staff academaidd a staff cymorth. Gall canolfannau dysgu ddarparu mewnbwn enfawr, cost-effeithiol i’r broses ddysgu, a bod yn sail ar gyfer datblygiadau dilynol o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu yn seiliedig ar ddysgu gydol oes. Nid oes angen iddynt ddilyn cyfyngiadau gweithredol y diwrnod ysgol neu’r flwyddyn ysgol, ac mae’n un ffordd o gau’r bwlch digidol. Gall canolfannau dysgu fod yn adnodd cymunedol hefyd.

Fy mhrif bryder yw y bydd 22 o awdurdodau addysg lleol bach, heb fawr ddim profiad o adeiladu ysgolion newydd, yn defnyddio model dysgu hen ffasiwn ac amhriodol o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn sail ar gyfer rhaglen adeiladu o’r unfed ganrif ar hugain, i’r graddau bod theori ac arfer modelau dysgu yn effeithio ar ymwybyddiaeth adrannau adeiladu awdurdod lleol o gwbl. Rhaid i raglen adeiladu o’r unfed ganrif ar hugain ymwneud â chliciau a morter, nid â briciau a morter yn unig. Rhaid i’r Cynulliad fod yn arweinydd deallusol yn y broses hon, gan ddarparu arbenigedd yn ogystal ag arian.

Siaradaf o brofiad ar y mater hwn, gan fy mod wedi comisiynu canolfannau dysgu mewn bywyd cynharach. Mae’n anarferol i wleidyddion gyfaddef camgymeriadau, heb sôn am wneud hynny mewn Cyfarfod Llawn. Fodd bynnag, hoffwn rannu dau o’m camgymeriadau â chi, na ddylem, fel cenedl, eu hailadrodd. Yn gyntaf, prynu offer nad yw prin yn ddigonol i wneud gwaith heddiw—syndrom Siemens. O ganlyniad, gallai athrawon a dysgwyr fynd yn rhwystredig iawn â’r profiad dysgu a gynigir mewn canolfannau o’r fath a hynny’n ddealladwy. Nid yw tanfuddsoddi mewn rhwydweithiau araf yn gwneud unrhyw synnwyr ariannol nac addysgol. Yn ail, ac yn holl bwysig, tanbrisir y newidiadau diwylliannol a’r datblygiad staff sydd ei angen i gefnogi athrawon mewn rôl newydd. Nid problem i athrawon yn unig yw hon, wrth gwrs. Gofynnwch i feddyg neu gyfreithiwr am effaith y rhyngrwyd, pan fydd claf neu gleient yn cyrraedd gyda bwndel o ddeunydd wedi ei gasglu o’r we ac yn dechrau gofyn cwestiynau treiddgar. Pan nad ydych bellach yn geidwad porth i wybodaeth, rhaid ichi ailfeddwl eich ymagwedd tuag y broses.

Yn olaf, diolchaf i Jane Davidson am ymateb prydlon, sydd i’w groesawu i broblemau Ysgol Plas Brondyffryn. Mae’n iawn nad yw’r Cynulliad yn ymgolli ym manylion pob ysgol yng Nghymru, ond mae’r ysgol arbennig hon yn galw am ymagwedd ac arweinyddiaeth ranbarthol. Dyna’r union beth yr ydych wedi ei wneud, Jane. Bydd y rhieni, y disgyblion a’r staff wrth eu boddau wrth glywed y cyhoeddiad y bore yma, fel yr wyf innau.

Cytunaf â sylwadau Alun Pugh. Mae croeso i’r datganiad hwn. Dylai pob un ohonom ganmol y ffaith bod ein Llywodraeth Lafur yn buddsoddi cymaint o arian mewn addysg. Fodd bynnag, anghytunaf ag ef ar un pwynt. Nid cynnyrch partneriaeth yw hyn. Nid oes yn rhaid inni ddiolch i’r Democratiaid Rhyddfrydol am yr hyn sydd, yn y bôn, yn rhaglen y blaid Lafur. Mae’n anhygoel meddwl y byddai unrhyw un wedi gwrthwynebu’r gwariant hwn. Fe’i croesawyd hyd yn oed gan y Blaid Geidwadol, fel y deallaf. Felly ni ddylem blygu glin yn ormodol, i gyfeiriad y Democratiaid Rhyddfrydol.

Cofiaf deithio o amgylch fy etholaeth gyda John Redwood, pan oedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, gan ddangos ffabrig adfeiliog yr ysgolion, yn arbennig Ysgol Gyfun Cwm Rhymni ac Ysgol Lewis i Fechgyn ym Mhengam. Yr oedd yr ysgolion hynny mewn cyflwr ofnadwy ac yn amlwg dyma oedd y flaenoriaeth gyntaf ar gyfer unrhyw wariant. Ac eto ni lwyddasom i gael y gwariant hwnnw gan y Llywodraeth. Bu’n rhaid inni aros tan 1997 ac am y newid mewn Llywodraeth. O dan amgylchiadau o’r fath y deuthum i, a llawer o aelodau eraill y Blaid Lafur, i dderbyn egwyddor y fenter cyllid preifat fel ateb i’r broblem. Rhaid imi anghytuno â gwelliant 2, ac yr wyf wedi gofyn i Jane esbonio pam y mae am inni ei gefnogi. Gobeithiaf y gall ddychwelyd at hynny yn ei haraith gloi gan roi ateb mwy pendant inni. Ceisia gwelliant 2 droi’r fenter cyllid preifat o fod yn ateb tymor byr yn egwyddor aruchel. Ni allaf dderbyn hynny, gan nad yw’r fenter cyllid preifat yn egwyddor yr wyf am ei chymeradwyo. Fe’i derbyniais fel drwg angenrheidiol yn y cyfnod yn dilyn John Redwood a William Hague, ond nid wyf yn barod i’w gymeradwyo yn awr fel egwyddor ac fel rhywbeth a ddylai barhau yn ddiderfyn.

Mae gwelliant 2 yn wallus. Ni all neb ddadlau bod y fenter cyllid preifat yn ateb i’r broblem o ddod o hyd i wariant ar gyfer ysgolion. Ar y gorau, mesur tymor byr ydyw. Dengys yr holl ddadansoddi y gall y fenter cyllid preifat barhau am gyfnod o 10 mlynedd efallai. Unwaith yr ewch y tu hwnt i’r cyfnod hwnnw, bydd yr ad-daliadau yn golygu y byddech yn gweld y byddai wedi bod yn well pe baech wedi ariannu’r gwariant o’r sector cyhoeddus yn y lle cyntaf. Derbyniaf y fenter cyllid preifat fel ateb tymor byr. Mae’r ysgolion y soniais amdanynt ar fin cychwyn ar yr hyn a fydd yn fenter cyllid preifat gyffrous, yr wyf yn ei chroesawu ac yn ei chefnogi. Fodd bynnag, nid wyf yn ddall i’r ffaith na fyddem wedi gorfod dioddef dwy flynedd arteithiol o aros a negodi, pe baem wedi cael arian confensiynol y sector cyhoeddus ar gyfer yr ysgolion hynny. Gellid bod wedi adeiladu’r ysgolion hynny ddwy flynedd yn ôl a byddem ar y trywydd iawn erbyn hyn. Ni ddylem, felly, gydnabod y fenter cyllid preifat fel ateb, ac yr wyf yn siomedig y gofynnir inni gefnogi gwelliant sydd yn awgrymu hynny.

Noda gwelliant 2 hefyd fod y fenter cyllid preifat yn ffordd o amlhau’r buddsoddiad mewn addysg. Nid oes â wnelo dim â hynny. Gall y Llywodraeth amlhau’r gwariant ar addysg mewn nifer o ffyrdd. Gall neilltuo gwariant o feysydd eraill. Os teimlai felly, gallai godi trethi, er nad wyf yn siŵr bod angen gwneud hynny o dan yr amgylchiadau economaidd presennol. Nid wyf yn siŵr y byddai fy mhlaid yn diolch imi am awgrymu hynny fel opsiwn. Fodd bynnag, mae’n opsiwn os dymunen amlhau gwariant ar addysg. Gallem ddefnyddio’r adnoddau a gynhelir ar hyn o bryd gan Lywodraeth ganolog; gallem ryddhau’r arian hwnnw. Felly, nid oes rhaid inni fynd ar drywydd y fenter cyllid preifat er mwyn amlhau gwariant ar addysg.

Fy nhrydedd amheuaeth yw nad awgryma gwelliant 2 fod unrhyw anawsterau ynghlwm wrth y fenter cyllid preifat. Fodd bynnag, mae anawsterau enfawr ynghlwm wrth y fenter cyllid preifat. Mae rheoli’r fenter cyllid preifat yn creu anawsterau mawr i awdurdodau lleol sydd yn ceisio dechrau’r partneriaethau hynny. Crea anawsterau enfawr ar gyfer y staff addysgu a’r staff nad ydynt yn addysgu sydd yn gweithio yn ein hysgolion. Nid wyf yn argyhoeddedig bod y fenter cyllid preifat yn cynnig ateb. Nid yw’r trefniadau a sefydlir er mwyn diogelu buddiannau staff nad ydynt yn addysgu, sydd yn rhan bwysig o drefn ysgolion, yn ddigonol. Nid wyf yn bychanu gwerth athrawon, ond mae’r staff nad ydynt yn addysgu yr un mor bwysig, gan sicrhau y cynhelir yr adeilad a bod gwasanaethau ategol ar gael i ddarparu addysg dda. Nid ystyria’r fenter cyllid preifat eu buddiannau hwy, ac ofnaf nad yw’r gwelliant hwn yn cydnabod yr anawsterau hynny ychwaith.

Yn y gorffennol, bu’n rhaid i bob un ohonom dderbyn penderfyniadau annymunol—yn wir, mae Llywodraeth bartneriaeth gennym bellach. [Chwerthin.] Credais mai diben Llywodraeth bartneriaeth oedd ein hatal rhag gorfod gwneud y penderfyniadau annymunol hynny. Pam y dywedir wrthym yn awr bod yn rhaid inni gymodi â’r Blaid Geidwadol? Mae’n ddigon gwael gorfod— Nac ydyw. Rhydd ein trefniant presennol gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol sicrwydd inni. Croesawn y trefniant. [Chwerthin.] Fodd bynnag, credais y gallem bellach anghofio am yr angen i daro bargeinion bach annifyr gyda’r pleidiau lleiafrifol. Ni all fod unrhyw reswm gwleidyddol—

A wnewch ildio?

A sôn am bethau bach annifyr—Gwnaf, wrth gwrs.

Yr wyf yn ddiolchgar i Ron Davies am symud yn ôl. Yr oeddwn yn mynd i ofyn iddo pe gallai gymryd cam yn ôl wrth iddo gyflwyno ei araith fel y gallem ni yma wylio wyneb Prif Chwip y Blaid Lafur.

Yn ystod yr hanner awr neu’r awr ddiwethaf, cefais drafodaeth ddiddorol gyda Phrif Chwip y Blaid Lafur am bwrpas ein penderfyniad i gefnogi gwelliant y Torïaid. O dan yr amgylchiadau hyn, dylem fod yn ddigon cryf fel Plaid Lafur ac fel clymblaid y Democratiaid Rhyddfrydol a’r Blaid Lafur i wrthsefyll gweniaith y Blaid Geidwadol ar yr achlysur hwn. Yr ydym yn ddigon cryf i ddweud bod y fenter cyllid preifat yn rhywbeth y bu’n rhaid inni ei derbyn yn y tymor byr. Ateb dros dro ydyw. Ni ddylem fod yn barod i’w dyrchafu yn egwyddor gwerth chweil.

Cefais fy syfrdanu wrth ddarllen gwelliant 1 Jonathan Morgan. Dylai ddarllen: mae’n ddrwg gennym na wnaethpwyd unrhyw welliant i gyflwr ysgolion Cymru rhwng 1979 a 1997 pan gafodd y Ceidwadwyr 18 mlynedd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Nid wyf am fod yn hollol negyddol, ond yr oedd ychydig yn haerllug. Ni ddigwydd toeon sydd yn gollwng dŵr, llwydni a malltod ffiaidd dros nos. Gan ystyried cyfnod o 21 mlynedd, cyfnod dros nos yw tair blynedd a hanner.

Mae’n bwysig ein bod yn cynnal archwiliad fel y gwyddom o ble y dechreuwn. Mae Jane Davidson bob amser yn awyddus i wneud hynny. Rhaid inni annog ein AALlau i gwblhau’r cynlluniau rheoli asedau erbyn 2002 fan bellaf fel y gallwn gynllunio’n briodol i gael y gwerth gorau a’r gwerth gwirioneddol o’r buddsoddiad hwn.

Yr oeddwn yn bryderus o glywed Jane yn dweud nad yw rhai AALlau wedi gwario’r £20 miliwn eto. Os nad ydynt wedi llwyddo i wario hynny eto, pa anawsterau a gânt wrth wario £300 miliwn? A fydd eich swyddogion yno i helpu’r AALlau i gynllunio i wario’r arian hwnnw yn effeithlon? Cytunaf â sylw Alun Pugh y caiff 22 o awdurdodau bach anawsterau. Mae’n drueni y sefydlwyd yr awdurdodau bach hyn pan ad-drefnwyd llywodraeth leol. Mae’n bwysig nad yw arian yn aros yn y celloedd llychlyd ond ei fod yn gwella adeiladau ein hysgolion fel bod pob un o’n plant yn cael y dechrau gorau mewn bywyd, fel y dywedodd Peter Law.

Yr oeddwn am ddweud fy mod yn cytuno â Jonathan.

Mae ariannu yn bwysig. Cydnabuasoch na wariwyd yr £20 miliwn a roddwyd i awdurdodau lleol yn y ffordd a ddisgwyliasom. Yn ogystal, dyrannodd y Llywodraeth £70 miliwn ychwanegol y llynedd ar gyfer addysg yng Nghymru. Tybiasom mai ar gyfer ysgolion yr oedd yr arian hwnnw. Fodd bynnag, ar ôl ei ddadansoddi’n glir, yr oedd yn amlwg i £55 miliwn o’r £70 miliwn fynd i goffrau’r awdurdodau lleol a diflannodd i dalu rhai o’u hymrwymiadau cyfredol. Dim ond £15 miliwn—a chadarnhawyd hyn gan y swyddogion—a aeth i’r ysgolion. Os dyrannwn gymaint o arian, onid oes rhaid i’r arian hwnnw fynd i’r ysgolion. Ni all fynd tuag at fodloni’r awdurdodau lleol nad ydynt wedi cwrdd â’u hymrwymiadau cyfredol fel yr oeddent yn rhwym i’w wneud.

Ni chytunaf â’r rhan fwyaf o’r hyn a ddywedodd Jonathan. Ynglŷn â’r £20 miliwn, tybed a oedd hynny’n wir gan nad oedd ysgolion ac AALLau wedi paratoi cynlluniau, megis y rhaglen rheoli asedau, y mae’r Pwyllgor yn gofyn iddynt ei sefydlu. Mae’n dda gennyf glywed y gellir dwyn £20 miliwn ymlaen ac na chaiff ei anfon yn ôl. Cytunaf â’r hyn a ddywedodd Jonathan fod gan benaethiaid, athrawon ac ysgolion ran i’w chwarae yn hyn o beth. Fodd bynnag, rhaid ei wneud mewn partneriaeth weithredol gyda’r AALlau. Mae’n debyg na fyddai’r arian yn cael ei wario’n gywir pe câi ei rannu a’i anfon i bob ysgol unigol. Sut ar y ddaear y gall ysgolion unigol dendro am y gwaith mawr y bydd angen ei wneud? Byddai anhrefn llwyr. Sut gallem archwilio’r gwaith ar ddiwedd 2010 i weld yn union beth a wnaethpwyd? Felly, anghytunaf â Jonathan.

Wrth geisio gwneud yr holl waith hwn erbyn 2010, rhaid inni sicrhau y cyflawnir y gwaith gan gwmnïau adeiladu cymeradwy. Parha ysgol ym Mhenarth a gafodd do newydd tuag wyth mlynedd yn ôl i ddioddef o do sydd yn gollwng dŵr. Ni allem gysylltu â’r adeiladwyr er mwyn iddynt ddychwelyd i atgyweirio’r gwaith. Nid ydym am daflu arian da ar ôl y drwg. Pan ystyriwn adeiladu ysgolion newydd yn hytrach na’u hatgyweirio, rhaid inni feddwl yn greadigol am sut y gallai’r ysgolion hynny fodloni a gwasanaethu’r gymuned ehangach.

Aeth aelodau o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes i Geredigion y penwythnos diwethaf. Siaradasom am ysgolion bach a dysgasom sut y chwaraeant rôl hanfodol ym mywyd cymunedau pentrefi llai. Os dechreuwn o’r dechrau gydag adeiladau newydd, ni ddylem golli’r cyfle iddynt gyflawni eu potensial llawn. Ymwelais i a Huw, fel aelodau o’r hen Bwyllgor Addysg Cyn 16 ag Ysgol Fabanod Perthcelyn yn Aberpennar. Mae’n enghraifft ardderchog o ysgol newydd sydd yn cwmpasu’r gymuned ehangach. Caiff pob rhan o’r gymuned y cyfle, ac mae croeso iddynt fynd i’r ysgol ar gyfer dosbarthiadau yn ystod y dydd, dosbarthiadau nos a dosbarthiadau i famau ifanc. Mae’n llwyddo. Nid yw diogelwch yn broblem i’r plant yn yr ysgol.

Oni chytunwch hefyd, Lorraine, ei bod yn bwysig ein bod yn ystyried mynediad i’r anabl i adeiladau ysgolion pan ystyriwn adeiladau ysgolion? Dylai hynny fod yn flaenoriaeth pan ystyrir y newidiadau i adeiladau ysgolion a phan ystyrir adeiladau newydd yn arbennig, fel y gellir integreiddio’r plant i addysg prif ffrwd.

Cytunaf. Mae rhai o’n hysgolion Fictoraidd yn adeiladau rhestredig. Gall fod bron yn amhosibl darparu mynediad llawn ar gyfer cadeiriau olwyn neu blant neu rieni sydd ag anawsterau symud. Rhaid i fynediad fod yn flaenoriaeth a rhaid inni sicrhau mynediad llawn lle bynnag y bo’n bosibl.

Dechreuais fy nghyfraniad ychydig yn anfoesgar ac fe’i gorffennaf yn yr un modd. Heriaf bob Aelod o bob plaid yn y Siambr heddiw i ddweud bod hyn yn fuddsoddiad rhagorol. Llongyfarchiadau i’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes am gymryd y cam enfawr hwn ymlaen.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe a hefyd fel llywodraethwr ysgol. Gwrandewais ar y ddadl a mwynheais y cyfraniadau, yn enwedig y rheini gan Ron Davies a Peter Law, sydd yn ychwanegiadau pwysig i’n Llywodraeth bartneriaeth yng Nghymru.

Yr ydym y tu ôl i chi, Peter. [Chwerthin.]

Dyna’r hyn sydd yn fy mhoeni.

Bu’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ymrwymedig i fynd i’r afael â’r gwaith sydd wedi pentyrru o ran uwchraddio adeiladau ysgolion. Yn annhebyg i Blaid Cymru, fe wnaethom gynnwys y polisi pwysig hwn yn ein maniffesto. Yr ydym am ddelio â’r mater hwn. Cyflwynais ddadl fer arno, y bu Jonathan Morgan mor garedig â dyfynnu adrannau ohoni. Ymdriniaf â hynny cyn bo hir.

Fel rhan o’r ddadl ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, cynigiodd y Democratiaid Rhyddfrydol welliant i’r cynnig hwnnw, gan amlygu’r angen i fuddsoddi mewn adeiladau ysgolion. Yr ydym yn falch i hynny gael ei gynnwys yn y cytundeb partneriaeth ac yn y gyllideb, a gyflwynwyd inni ar ffurf drafft rai wythnosau yn ôl, ac y’i cymeradwywn yn llawn yn yr ychydig wythnosau nesaf.

Dyfynnodd Jonathan yr hyn a ddywedais am yr angen i Lywodraeth y DU ysbeilio yr arian sydd ganddi dros ben yn y gyllideb a gofyn i Gordon Brown roi rhywfaint o’r arian hwnnw i adeiladau ysgolion. Yr ydym yn falch iddo wneud hynny fel rhan o’r adolygiad cynhwysfawr o wariant. Yr unig beth yr wyf yn edifar amdano yw ei fod wedi cymryd tair blynedd a hanner. Fodd bynnag, mae’r arian hwnnw ar gael inni erbyn hyn a phenderfyniad Cynulliad Cenedlaethol Cymru a’r Llywodraeth bartneriaeth yw gwario’r arian hwnnw yn y ffordd orau bosibl a buddsoddi mewn adeiladau ysgolion ledled Cymru, y mae gwir angen amdano.

Amlygodd Jane Davidson fater pwysig ynglŷn â’r gwaith sydd wedi pentyrru o ran gwaith cynnal a chadw ac atgyweirio. Pan ymchwiliais i’r mater hwn ar gyfer fy nadl fer, sylweddolais ei bod yn anodd diffinio’r problemau o ran arian ledled Cymru ac, o ran lle mae angen gwaith atgyweirio, pa wybodaeth sydd gan yr awdurdodau lleol am adeiladau ysgolion, ac ansawdd yr wybodaeth honno.

Y peth cyntaf a ddarganfûm oedd nad oedd y Cynulliad yn cadw unrhyw ran o’r wybodaeth honno ac nad oedd wedi bod yn ei chasglu’n ganolog. Mae hynny’n hepgoriad mawr ac yn un o’r rhesymau pam nad yw’r llywodraeth yng Nghymru wedi mynd i’r afael â hyn yn flaenorol. Ni fu’r wybodaeth ar gael i’r Cynulliad, a gadawyd y gwaith angenrheidiol i’r cynghorau, y gofynnwyd iddynt ymgymryd â’r atgyweiriadau drwy ddefnyddio’r adnoddau a roddasom iddynt. Nid yw hynny’n ddigon da ac mae’r swm ychwanegol o £293 miliwn a ddarperir fel rhan o’r gyllideb—nad yw’n swm bach o bell ffordd—yn un ffordd o fynd i’r afael â’r broblem honno.

Croesawaf sylwadau Jane am yr angen i’r cynghorau gyflawni asesiad priodol, a chroesawaf y ffaith fod y Cynulliad yn ceisio cael cynlluniau rheoli asedau priodol ac arolygon priodol o gyflwr adeiladau ysgolion ledled Cymru. Os na wyddom natur y broblem, ni allwn ddelio â hi. Dylai’r cynghorau fod yn ymwybodol o’r broblem hefyd. Pan ddosbarthwn yr arian hwnnw, mae’n rhesymol inni ddisgwyl y caiff ei roi i’r ysgolion sydd ei angen ac y gallwn fuddsoddi ynddynt cyn gynted â phosibl. Ceir pryder ynghylch y ffaith nad yw £20 miliwn o’r arian a ddosbarthwyd eleni wedi’i wario eto ac efallai y bydd angen ei ddwyn ymlaen. Mae angen i gynghorau benderfynu beth i’w wneud ynglŷn â hyn. Gobeithio y gallwn drafod gyda hwy ffyrdd o sicrhau y gwerir yr arian ychwanegol o fewn cyfnod rhesymol, ac y gallant annog eu pobl eu hunain i sicrhau hynny.

Ymddengys y dywed gwelliannau Plaid Cymru nad yw £293 miliwn yn ddigon. Siaradant am y gwahaniaethau rhwng cyllideb y flwyddyn bresennol a’r arian a neilltuwyd ar gyfer y flwyddyn nesaf. Os cofiaf yn gywir, galwodd Gareth am ddyraniad penodol uwchlaw’r arian a ddarparwyd gan y Canghellor. Mae’n anodd gwneud hynny oherwydd dim ond y Canghellor a all roi yr arian inni ei wario. Nid oes gennym bwerau codi treth.

Yn y gyllideb hon, neilltuasom arian, gan ddatgan ei fod ar gyfer adeiladau ysgolion. Dylai hynny fodloni y pryderon hynny. Yr oedd yr arian ychwanegol a neilltuwyd eleni yn daliad unigol a roddwyd i ysgolion yng Nghymru a Lloegr gan y Canghellor ac a ddaeth i lawr yn naturiol i’r Cynulliad. Mae’r arian a ddyrennir y flwyddyn nesaf yn sylweddol uwch na’r gyllideb a gymeradwywyd y llynedd ac yr helpodd Plaid Cymru i’w chaniatáu drwy ymatal yn ystod y bleidlais. Os yw’r Canghellor yn fodlon rhoi dyraniad unigol arall yn ystod yr ychydig fisoedd nesaf, cyn etholiad cyffredinol posibl—ei benderfyniad ef yw hynny—gwariwn yr arian hwnnw. Yr wyf yn siŵr y gallai Jane ddod o hyd i lawer o ffyrdd o wario unrhyw arian ychwanegol a roddir inni.

Galwodd Plaid Cymru yn yr wythnosau diwethaf am arian ychwanegol ar gyfer tai ac adeiladau ysgolion. Er ei bod yn anodd anghytuno â theimladau a haeddiant y nodau hynny, nid yw wedi dweud wrthym eto o ble y câi’r arian i’w wario ar y materion hynny. Mae’n hawdd i wrthblaid alw am arian ychwanegol ar unwaith. Nid yw mor hawdd dweud o ble y daw’r arian.

Peter, do you agree with our analysis that the settlement coming to Wales, especially in the context of the type of economic and fiscal policies that are followed in the United Kingdom, is insufficient? We should emphasise again and again the need for a fairer settlement that reflects our needs in Wales. One way of doing that is to refer to the deficiencies in programmes of this sort, including capital programmes.

Gallwn bob amser wario mwy o arian. Gwyddoch fod y Democratiaid Rhyddfrydol yn ffederal wedi ymrwymo i ddiwygio fformwla Barnett er mwyn sicrhau bod Cymru yn cael mwy o arian. Oni bai fod cynlluniau gan Blaid Cymru ar gyfer math o goeden arian newydd y bydd yn ei phlannu yng Nghymru ar ôl iddi godi’r bont, rhaid inni weithio gyda’r adnoddau sydd gennym a gwario’r arian hwnnw.

Ni allaf dderbyn unrhyw ymyriadau eraill gan fod amser yn brin. Mae’n bwysig inni ystyried gwelliant 2 ar y fenter cyllid preifat. Yr wyf yn agnostig ynglŷn â’r fenter cyllid preifat. Mae angen inni sicrhau bod rhaid i unrhyw gynllun menter cynllun preifat a gyflwynwn gael ei wneud yn y ffordd gywir. Cefnogwn y gwelliant hwn, yn bennaf gan ei fod yn cydnabod y realiti a wynebwn ar hyn o bryd bod cynlluniau menter cyllid preifat ar y gweill, gan gynnwys yng Ngheredigion a gynrychiolwyd gan Cynog fel AS yn y gorffennol ac a gynrychiola bellach fel Aelod Cynulliad rhanbarthol. Rhaid inni gydnabod bod y fenter cyllid preifat ar waith. Mae angen inni edrych ar y ffordd y mae’r fenter cyllid preifat yn gweithredu er mwyn sicrhau y cawn y fargen orau bosibl.

Mae cyflwr adeiladau ein hysgolion yn bwysig i addysg yng Nghymru. Mae hynny y tu hwnt i amheuaeth. Dylai athrawon allu canolbwyntio ar ddysgu yn hytrach nag ymdopi â phroblemau a achosir gan adeiladau annigonol sydd yn wir yn llawer rhy aml, yn anffodus. Rhaid i staff, disgyblion a rhieni allu gweld ein hymrwymiad i addysg o gyflwr adeiladau ysgolion, drwy welliannau parhaus a gwelliannau yn y dyfodol. Anfona adeiladau deniadol, ymarferol a gaiff eu cynnal a’u cadw’n dda y negeseuon cywir bod Llywodraeth Cymru yn rhoi gwerth ar addysg a’i bod yn benderfynol o barhau â’r gwelliant mewn safonau. Atgyfnertha hyn ymrwymiad disgyblion, staff a rhieni. Croesawaf y cynnydd mewn arian yn unol â maniffesto Plaid Lafur Cymru ar gyfer y Cynulliad. Mae llawer i’w wneud ar ôl 18 mlynedd o danariannu gan y Llywodraeth Dorïaidd, a rhagwelodd Jonathan Morgan yn gywir y byddai hyn yn nodwedd—

Croesawaf unrhyw gyfeiriadau ataf fel sosialydd, unrhyw bryd. [AELODAU LLAFUR O’R CYNULLIAD: ‘Clywch, clywch’.]

Pan fu Llywodraeth mewn grym am dymor llawn bron—tair blynedd a hanner—a gytunwch mai dim ond mantell ar gyfer diffyg gweithredu yw cyfeirio at y 18 mlynedd flaenorol?

Nac ydwyf, gan fod pethau wedi gwella a pharhânt i wella, fel y clywsoch gan Jane yn gynharach. Mae sylw Glyn ychydig yn annheg, gan ystyried bod y Ceidwadwyr yn parhau i draethu am y gaeaf o anfodlonrwydd fel y’i gelwir ar ddiwedd y 1970au.

Os nad oes ots gan John Griffiths gael ei alw’n sosialydd, tybed a oes ots ganddo gael ei alw’n folsiefic? Siaradodd am 18 mlynedd o danariannu, ond faint o adeiladau awdurdodau lleol sydd yn annigonol yng Nghymru? Faint o doeon awdurdodau lleol sydd yn gollwng dŵr yng Nghymru? Fe ddywedaf wrtho: dim un, oherwydd gwariwyd arian a ddyrannodd y Llywodraeth Geidwadol i adeiladau ysgolion ar adeiladau’r awdurdodau lleol, sef bob un o’r Taj Mahals hynny ledled Cymru. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Clywch, clywch’.]

Yn gyntaf, Rod, gallai pob un ohonom ddefnyddio disgrifiadau gwleidyddol lliwgar, a gallwn fod yn lliwgar amdanoch chi, ond glynaf at y pwnc dan sylw.

Mae’n amlwg y gorfodwyd awdurdodau addysg lleol i fod yn adweithiol yn hytrach na rhagweithiol o ran addysg ac arian. Nid oedd hynny’n ffordd synhwyrol ymlaen, ond bu’n rhaid i hynny ddigwydd yn anffodus oherwydd y tanariannu a oedd yn bennaf o ganlyniad i 18 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol.

Ynglŷn ag ymyriad Rod Richards, os yw’n sôn am gyflwr gwych adeiladau cyngor, efallai y dylai ystyried ei hen etholaeth sef Gorllewin Clwyd, a chyflwr adeiladau’r cyngor yn Rhuthun, lle y gweithia staff y cyngor o dan amodau gwael iawn.

Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd wedi atodi arian ychwanegol oddi wrth y Cynulliad gyda’i adnoddau ei hun er mwyn gwella adeiladau ysgolion yn sylweddol, ond ni fu’n bosibl cael rhaglen gynnal a chadw ddigonol strwythuredig ac wedi’i chynllunio, sydd ei hangen.

Rhagwelodd Jonathan Morgan gyfeiriadau at y 18 mlynedd o dan y Llywodraeth Geidwadol, ac mae’n ddadl briodol i wneud hynny. Fe’i gwahoddwyd gan y Ceidwadwyr gyda’u datganiad barn ddoe a oedd yn canmol y ffordd y trawsnewidiwyd Cymru yn gadarnhaol gan Margaret Thatcher. Ni chytuna pobl Cymru â hynny o gwbl. Cyflwynais welliant i’r datganiad barn hwnnw, a rhagwelaf y caiff ei gefnogi’n eang.

Penderfynir ar ei hetifeddiaeth, fel cymaint o etifeddiaeth y Torïaid, drwy roi gwerth ar ddarpariaeth breifat yn hytrach na darpariaeth y wladwriaeth gan fod cymaint o’r ASau Ceidwadol hynny yn y Llywodraethau Ceidwadol hynny yn tueddu i anfon eu plant i ysgolion preifat. Nid oeddent yn poeni digon am ysgolion y wladwriaeth o gwbl. Dim ond yn awr, o dan Lywodraeth Lafur Cymru, y gwelsom ostyngiad flwyddyn ar ôl blwyddyn ym maint dosbarthiadau babanod. Nid oedd y Torïaid yn poeni gan nad oedd maint dosbarthiadau yn y sector preifat yn rhy fawr.

Mae’r hyn a ddywedais yn cydymffurfio â’r athroniaeth Geidwadol yn llwyr: rhoddir i’r rheini sydd â digon a chymerir gan y rheini nad oes unrhyw beth ganddynt. Pan oedd John Redwood yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, ymfalchïodd ei fod wedi dychwelyd mwy na £100 miliwn i’r Trysorlys, gan ddatgan yn bendant nad oedd ei angen ar gyfer ysgolion y wladwriaeth—boed ar gyfer adeiladau neu unrhyw beth arall—yng Nghymru. Dengys datganiad barn diweddar y Ceidwadwyr yn y Cynulliad na ddysgasant unrhyw beth.

Diddymodd Llywodraeth Lafur y DU yn briodol gymhorthdal cynllun lleoedd â gynorthwyir ar gyfer ysgolion preifat. Dylai mwy o fesurau ddilyn er mwyn cyflawni cydraddoldeb addysgol ac er mwyn ailddosbarthu adnoddau i sector y wladwriaeth. Hoffwn weld y Cynulliad yn annog San Steffan i’r perwyl hwnnw ac yn gwneud unrhyw beth a allai yn y cyfeiriad hwnnw.

Yn ffodus, mae diwrnodau tywyll rheolaeth y Torïaid wedi dod i ben ac mae gennym Lywodraeth yng Nghymru sydd yn ymrwymedig i wella adeiladau ysgolion Cymru, fel y tystia’r codiadau a gynigir yn y gyllideb ddrafft.

Nid wyf am godi trychiolaeth y fenter cyllid preifat eto. Mae’n ddigonol dweud nad anghytunaf â sylwadau gofalus Ron Davies. Diolchaf i Jane yn gynnes am gymryd camau mor gyflym i sicrhau y bodlonir costau trefniadau’r grŵp arweinyddiaeth yn llawn. Caiff ysgolion penaethiaid yn fy etholaeth, a oedd yn pryderu eu bod yn dioddef anfantais o’u cymharu â’u cydweithwyr yng ngweddill y DU, sicrwydd gan y dystiolaeth glir hon o’ch ymrwymiad i’w lles a’ch bod yn cydnabod y rôl hanfodol a chwaraeant wrth lunio dyfodol ein gwlad.

Gwerthfawrogaf fod amser yn brin, a byddaf mor fyr â phosibl. Cyfaddefiad trist o fethiant ydyw pan geisia’r Blaid Lafur gyfeirio’n ôl at yr 18 mlynedd flaenorol o reolaeth Geidwadol, ar ôl tair blynedd a hanner o Lywodraeth Lafur. Sylwaf fod y cynnig yn trafod y buddsoddiad mewn addysg a’r gwariant cyfalaf dros y blynyddoedd diweddar, a chrybwyllwyd hyn gan Aelodau eraill. Un o bolisïau’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf oedd llwyddiant enfawr y sector addysg gynradd Gymraeg yng Nghymru sydd yn tyfu. Mae ysgol gynradd Gymraeg, Ysgol Gymraeg Bryn y Môr, yn Abertawe a gafodd rywfaint o fuddsoddiad mewn gwariant cyfalaf. Fodd bynnag, y buddsoddiad a gafodd yw newid storfa yn ystafell de ar gyfer staff a newid yr hen ystafell de yn ystafell ddosbarth ar gyfer disgyblion. Ai dyna’r math o fuddsoddiad a ddigwyddodd dros y tair blynedd a hanner ddiwethaf y mae’r Llywodraeth Lafur yn cyfeirio ato? Yn rhyfedd ddigon, ceisiodd Dinas a Sir Abertawe unioni’r broblem hon wedyn. Yn ei ddoethineb, gwnaeth gais i’r Cynulliad y llynedd i adeiladu ysgol newydd, sydd yn gydnabyddiaeth bellach o lwyddiant y polisi Ceidwadol i ehangu addysg gynradd Gymraeg. Fodd bynnag, gwrthodwyd y cyflwyniad hwnnw gan y Cynulliad Cenedlaethol. Oni fyddai’r fenter cyllid preifat wedi bod yn ffordd ardderchog o gael ysgol newydd ar gyfer disgyblion Abertawe?

Diolchaf i’r Aelodau am eu cyfraniadau ardderchog at y ddadl, yn enwedig y ffordd y croesawodd pob plaid ein menter i fuddsoddi arian ychwanegol mewn adeiladau ysgolion dros y blynyddoedd nesaf. Dywedodd Jonathan Morgan y byddai Aelodau yn amlygu problemau eu hetholaethau, ac fe wnaethant. Nodaf y problemau hynny. Fodd bynnag, dymunaf sicrhau pob Aelod—gan na chyfrannodd pawb at y ddadl—ein bod yn symud ar hyd y trywydd cynllunio rheoli asedau fel bod gennym nid yn unig gyfleoedd yn y Cynulliad i amlygu achos ysgolion unigol yma ac acw, fel y nododd Alun Pugh yn briodol. Dylem ddisgwyl i’r awdurdodau lleol gydweithio â ni er mwyn nodi pa ysgolion y mae angen gwaith arnynt, ac yna canolbwyntio ar y gwaith hwnnw.

Ni fyddaf yn ildio. Gwnaf fwy o sylwadau ar ariannu. Ers dod yn Weinidog, dywedais fy mod yn awyddus i sicrhau bod popeth a wnawn yn seiliedig ar dystiolaeth. Mae hynny’n bwysig. Byddai’n ddefnyddiol, pan fydd pleidiau eraill yn cyflwyno gwelliannau, pe byddent hwy yn seiliedig ar dystiolaeth hefyd. Os ystyriwn yr hyn a wariwyd yn ystod y tair blynedd a hanner ddiwethaf, cawsom arian cyfalaf ychwanegol ar gyfer ysgolion drwy’r Fargen Newydd sydd yn £62 miliwn dros bum mlynedd. Cyhoeddodd Edwina £26.8 miliwn o arian ychwanegol ym mis Mawrth. Cawsom ddyraniadau cyfalaf o £44 miliwn eleni a bydd £54 miliwn y flwyddyn nesaf. Mae’r fenter cyllid preifat o £140 miliwn gennym hefyd. Fel amcangyfrif ceidwadol, os cymerwch yr arian hwnnw dros dair blynedd a hanner, gwariasom tua £250 miliwn ar wariant cyfalaf. Mae dweud nad oes gwelliant amlwg yn nodi nad yw eich meddwl yn ddigon chwim i nodi gwariant o’r fath. Noda’r ffaith ein bod wedi tanwario arian y Fargen Newydd eleni yn gryf bod rhaid inni ddilyn y trywydd cynllunio strategol. Cydnabyddaf bawb a awgrymodd hynny.

Gwnaeth Jonathan gynnig arbennig am gyfalaf eithriadol. Cwmpesir yr amgylchiadau eithriadol megis tân gan yswiriant, ac ni fyddai’n briodol i’r Cynulliad ddal arian yn ôl pan ydym am ei roi i ysgolion. Gareth, pan chwaraeasom gyda’r ffigurau gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, amcangyfrifais tua £800 miliwn gan nad yw’r dystiolaeth gennym. Daw hynny â ni yn ôl at gael y dystiolaeth. Yr wyf yn hyderus—fel y mae pob un ohonom pan gynhaliwn archwiliad—y gallai’r ffigur hwnnw ddyblu. I fod yn realistig, mae angen inni edrych ar y dystiolaeth ar bapur cyn inni ddod i unrhyw benderfyniad am flaenoriaethau awdurdodau lleol. Croesawaf yn arbennig ymrwymiad Janet i gynllunio rheoli asedau fel ffordd ymlaen. Bu ymagwedd glytwaith gennym o’r blaen. Gwn fod awdurdodau lleol wedi ymdrechu’n galed i gyflwyno’r arian, ond bu’n anodd oherwydd y problemau wrth gael y wybodaeth ynghylch tystiolaeth.

Derbyniaf bwynt Lorraine am adeiladwyr cydnabyddedig. Un ffactor a fu’n broblem yn ystod y llifogydd diweddar oedd cowbois yn ceisio ailadeiladu yng Nghymru. Bydd rhaglen ailadeiladu buddsoddi strategol yn anfon neges gryf. Siaradaf â llywodraeth leol ynglŷn â hynny. Croesawaf yn arbennig gyfraniad Alun Pugh am ysgol y dyfodol. Mae rhai o’n hysgolion yn hŷn na 100 mlwydd oed ac mewn llawer o ffyrdd, er bod ein hathroniaeth yn newid, nid yw’r gwaith o ddarparu addysg wedi newid llawer ers 100 mlynedd. Fel Cynulliad modern, blaengar, yn enwedig un sydd ar fin trafod y mater hwn yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, rhaid inni ddechrau meddwl yn fwy creadigol am y defnydd a wneir o’n hadeiladau a’r defnydd o dechnoleg newydd ac adnoddau cymunedol. Croesawaf y ffaith y cynhwyswyd hynny yn y ddadl heddiw fel y gallwn ddechrau ei ystyried ar gyfer y dyfodol.

Edwina, mae materion penodol am fynediad i’r anabl a chroesawaf eich ymyriad. Dymunaf sicrhau y mabwysiadwn y canllawiau newydd ar fynediad i’r anabl ar gyfer pob adeilad newydd, lle bynnag y bo’n bosibl, ac wedyn gallwn ddwyn hynny ymlaen.

Ymddiheuraf am ymyrryd mor hwyr, ond a gytunwch—fel y nodais eisoes mewn cwestiynau heddiw—y dylem adolygu’r fenter cyllid preifat, bod rhaid ystyried ein barn ar y gwelliant Torïaidd yn y cyd-destun ac y’i trafodaf yn y Cyfarfod Llawn ar 5 Rhagfyr?

Gwnaf fy marn ar y fenter cyllid preifat yn glir mewn munud. Cyn imi wneud hynny, croesawaf yr hyn a ddywedodd Richard Edwards am arian yr arweinyddiaeth. Ceisiais ryddhau’r ffeithiau i’r wasg ein bod yn ariannu cost yr arweinyddiaeth yng Nghymru yn llawn—

Hoffwn wneud pwynt defnyddiol. Gwn fod Jane wedi ymweld ag Ysgol Plas Brondyffryn, a bydd yn cydnabod problemau penodol yr ysgol honno gan ei bod yn ganolfan ragoriaeth ranbarthol. A yw’n cydnabod bod bwlch polisi o ran arian cyfalaf ar gyfer ysgol o’r fath o dan y polisi presennol? A ystyria’r posibilrwydd o roi arian cyfalaf i’r ysgol honno yn uniongyrchol o’r Cynulliad? Nid yw Sir Ddinbych—fel y gŵyr—mewn sefyllfa i wneud hynny.

Mae’n amlwg nad oeddech yn y Siambr pan gyhoeddais fy mod yn dyrannu arian i Frondyffryn yn benodol, ein bod yn ystyried yn benodol bolisi sydd yn ymdrin â chanolfannau rhanbarthol o ran darpariaeth addysgol arbennig, ac y caiff y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes gyflwyniad ar ganlyniad y prosiect peilot ar 14 Ionawr.

I ddychwelyd yn fyr at arweinyddiaeth—

Ddirprwy Lywydd, fe ddilynaf eich cyfarwyddyd chi. Yr wyf yn fodlon derbyn ymyriadau, ond rhaid imi siarad am y pwyntiau hyn.

Ceir ysgolion sydd yn darparu gwasanaethau dros ardal ehangach. Fel arfer, yr awdurdod lleol unigol lle lleolir yr ysgolion sydd yn ysgwyddo’r costau cyfalaf ar gyfer yr ysgolion hynny. Llongyfarchaf Ysgol Brondyffryn am ei llwyddiant, ond mae ysgolion eraill sydd mewn sefyllfa yr un mor bwysig, ac sydd yn darparu addysg i blant y mae angen yr un cymorth arnynt, ac mae’r awdurdodau lleol hynny o dan yr un pwysau. A edrychwch yn awr i’r dyfodol, ac i’r ysgolion rhanbarthol hynny, gan ddarparu adnoddau cyfartal ar eu cyfer?

Yr wyf newydd ddweud, Brian, y caiff y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes gyflwyniad am ganlyniad y prosiectau peilot ledled Cymru o ran darpariaeth addysgol arbennig. Hoffwn wneud fy safbwynt yn glir: cefnogaf yn gryf y gwaith o addysgu’r bobl y mae angen cymorth addysgol arbennig arnynt mewn adeiladau o’r safon uchaf posibl. Yr wyf yn siŵr y byddai’r Cynulliad cyfan yn cymeradwyo hynny. Mae angen inni gydweithio â llywodraeth leol ar y materion hynny, ochr yn ochr â’r buddsoddiad yn yr ysgolion a reolir ar gyfer yr awdurdodau lleol hynny. Yr wyf yn hynod ymwybodol o’r problemau fel a amlygir yn Ysgol Plas Brondyffryn, ac yr wyf yn awyddus ein bod yn archwilio ffyrdd o helpu yno yn y dyfodol.

Dychwelaf yn gyflym at arweinyddiaeth, i wneud hyn yn glir. Ariannwn gostau llawn yr arweinyddiaeth yng Nghymru, sef £3.1 miliwn. Adolygais hyn oherwydd y bu cymaint o bryderu ynglŷn ag ef ac oherwydd y’i cysylltwyd â’r holl drafodaethau am yr achos llys ar dâl ar sail perfformiad. Mae’n dda gennyf gyhoeddi ein bod yn ariannu costau’r arweinyddiaeth yn llawn. Rhoddais hyn ar y fewnrwyd ddydd Gwener, cyn ei gyhoeddi i Lywodraethwyr Cymru ddydd Sadwrn. Teimlais ei bod yn briodol ei gyhoeddi i lywodraethwyr gan mai hwy sydd yn gyfrifol am gyllidebau’r ysgolion. Gobeithiaf y lleddfodd hyn lawer o bryderon ein hysgolion, nid yn unig am gostau’r staff, ond am gostau cyfalaf hefyd.

Gorffennaf ar fater dadleuol y fenter cyllid preifat. Derbyniaf ei fod yn fater dadleuol. Gallaf ddeall pam bod nifer o bobl—

Ni dderbyniaf ragor o ymyriadau oherwydd gofynnwyd imi orffen o fewn fy 10 munud.

Gofynnodd llawer o bobl imi pam y dymunaf gefnogi’r gwelliant hwn yn awr. Atgoffaf yr Aelodau ein bod yng nghanol cylch o gynigion menter cyllid preifat ar hyn o bryd. Dyna fy unig ymrwymiad i’r fenter cyllid preifat fel Gweinidog. Yr wyf yn ymrwymedig i sicrhau bod y rheini yn gweithio. Dymunaf ei gwneud yn glir i bawb yn y Siambr mai dyna ddiwedd fy ymrwymiad. Gallai fod yn negyddol o ran y saith ysgol yr ydym yn gobeithio eu cael yn sgîl y broses hon pe anfonem neges heddiw na chefnogwn y fenter cyllid preifat, pan fo’r trafodaethau—yn arbennig, er enghraifft, yn fy etholaeth fy hun—braidd yn fregus, o ran dod â’r awdurdodau lleol a phartneriaethau y sector preifat ynghyd, pan ddymunwn sicrhau bod y cylch penodol hwn yn gweithio. Gwnaf yn glir fod fy ymrwymiad yn gorffen yno. Mae unrhyw drafodaeth arall am y fenter cyllid preifat yn fater i’r Gweinidog dros Gyllid a dadl yn y Cynulliad. Fel y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, yr wyf wedi ymrwymo i’r ysgolion hyn sydd ym mynd drwy broses y fenter cyllid preifat ar hyn o bryd.

Gofynnaf i’r Aelodau wrthod gwelliant 1, cefnogi gwelliant 2, gwrthod gwelliant 3, cefnogi gwelliant 4, gwrthod gwelliant 5, cefnogi gwelliant 6, cefnogi gwelliant 7 ac wedyn cefnogi’r cynnig. Mae’r cynnig hwn yn cydnabod ein bod wedi gwneud cyfraniad aruthrol tuag at adeiladau ysgolion a chefnogir ein hymrwymiad ar draws pob un o’r pleidiau. Byddaf yn apelio arnoch fel Aelodau i drafod â’ch awdurdodau lleol er mwyn blaenoriaethu’r mater hwn yn y dyfodol.

Pa fuddiannau y mae angen inni eu datgan?