Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn cytuno y dylai Llywodraeth Cymru adrodd yn ôl ar y camau a gymerwyd tuag at ei roi ar waith erbyn mis Gorffennaf 2001.

Penoda’r Cynulliad dros 800 o bobl ar hyn o bryd i’r cyrff a noddir ganddo. Ceir amrywiaeth eang o sefydliadau, o’r Pwyllgor Ymgynghorol ar Enwau Lleoedd i ymddiriedolaethau’r NHS ac Awdurdod Datblygu Cymru. O’r rhai a benodir, dim ond 37 y cant sydd yn ferched, daw 1 y cant o leiafrifoedd ethnig ac mae 2 y cant yn anabl. O ganlyniad, gofynnodd y Cabinet i’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal gynnal archwiliad o benodiadau cyhoeddus. Dengys ymchwil a gynhaliwyd ar ran y comisiynydd penodiadau cyhoeddus mai delwedd amwys, ond negyddol sydd gan y cyhoedd o’r broses penodiadau cyhoeddus. Ceir argraff gyffredinol mai dynion gwyn, dosbarth canol sydd yn rhedeg gwasanaeth o’r fath—mewn siwtiau tridarn glas tywyll, mae’n siŵr. Ni chreda’r cyhoedd fod y broses benodiadau yn un deg. Yn hytrach, ystyrir ei bod yn seiliedig ar gysylltiadau personol. Rhaid inni weithio’n galed i newid yr argraffiadau negyddol hynny. Rhaid i benodiadau cyhoeddus i gyrff a noddir gan y Cynulliad adlewyrchu’r boblogaeth gyfan a’r cymunedau a wasanaethir gan y cyrff hynny. Bydd hynny’n gwella gwaith gwasanaethau cyhoeddus. Yn wir, mae’n hanfodol y caiff cynrychiolaeth o’r fath ei sicrhau ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus effeithlon a phriodol.

Gofynnodd y Pwyllgor i Wendy Morgan, uwch swyddog personél yn BBC Cymru, ysgrifennu adroddiad a gwneud argymhellion ar gyfer gweithredu yn y dyfodol. Mae’n bleser gennyf weld Wendy yn yr Oriel Gyhoeddus heddiw. Mae’n bleser gennyf gyflwyno’r adroddiad gwych hwn ichi ei ystyried heddiw. Yr oedd y Pwyllgor yn benderfynol o gael adroddiad bywiog a mewnweledol, ac ni chawsom ein siomi. Gofynnwyd i Wendy Morgan baratoi adroddiad a fyddai’n cynhyrchu rhaglen weithredu i sicrhau ceisiadau ar gyfer penodiadau cyhoeddus sydd yn cynrychioli poblogaeth Cymru yn gyffredinol, yn arbennig o ran cenedl, hil ac anabledd. Yn ail, gofynnwyd iddi baratoi adroddiad a fyddai’n galluogi i benodiadau gael eu gwneud er mwyn i gyrff cyhoeddus adlewyrchu’n well y cymunedau a wasanaethir ganddynt.

Prif gasgliadau’r adroddiad yw bod gan Gymru nifer fawr o bobl dalentog sydd yn addas ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus. Mae’n briodol felly ein bod yn dechrau gyda’r canfyddiad gobeithiol hwnnw. Fodd bynnag, yr ydym yn wynebu her wrth geisio llunio system sydd yn denu, recriwtio, cadw a datblygu’r bobl dalentog hyn. Rhaid cael diffiniad clir o’r tasgau y disgwyliwn i aelodau cyrff cyhoeddus eu cyflawni, ac nid oes iddynt ddiffiniad clir yn aml ar hyn o bryd. Drwy ddiffinio’r swydd y disgwyliwn i bobl o’r fath ei chyflawni, gallwn ddenu ymgeiswyr mwy addas. Mae angen dulliau llawn dychymyg arnom hefyd, er mwyn denu pobl i faes gwasanaethau cyhoeddus. Rhaid gwneud y defnydd gorau o’r cyfryngau, a rhaid i’r Cynulliad fynd ati i hyrwyddo’r egwyddor o ddinasyddiaeth weithredol.

Rhaid i’r gweithdrefnau ymgeisio a dethol fod yn bositif a chadarnhaol. Dylem groesawu diddordeb a brwdfrydedd yr ymgeiswyr. Pan fydd gennym ymgeiswyr sydd wedi gwneud ceisiadau da ond heb gael eu penodi, mae’n holl bwysig ein bod yn rhoi adborth da ac effeithiol iddynt er mwyn iddynt sylweddi na chânt eu gwrthod, ond bod gan ymgeisydd gymwysterau mwy addas ar y pryd. Nid ydym am ddiflasu pobl na rhoi ymateb oer iddynt, lle byddant yn credu na chânt eu gwerthfawrogi. Rhaid gwneud penodiadau drwy broses effeithlon sydd yn dethol ar sail teilyngdod yn erbyn meini prawf a hysbysebwyd. Dylai cyrff cyhoeddus, ar ôl iddynt benodi, sicrhau eu bod yn cefnogi a datblygu aelodau eu bwrdd. Mae hyn yn holl bwysig er mwyn gwneud y defnydd gorau o bobl dalentog.

Cynigia mesurau o’r fath, fel yr amlinellir yn adroddiad Wendy Morgan, gyfle realistig i sicrhau proses penodiadau cyhoeddus sydd yn adlewyrchu ein cymdeithas amrywiol. Mae hynny yn uchelgais i’r holl bleidiau yn y Cynulliad hwn. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn realistig a chydnabod nad yw’r adroddiad yn cynnig ateb cyflym nac yn ceisio gwneud hynny. Rhaid bod yn wyliadwrus wrth fonitro a gwerthuso unrhyw gynnydd yn y dyfodol. Wrth wneud hyn, rhaid inni gynnwys ein partneriaid, yn arbennig mewn llywodraeth leol, diwydiant, undebau llafur, y gwasanaeth iechyd, cyrff cyhoeddus eraill a noddir gan y Cynulliad, sefydliadau gwirfoddol a’r grwpiau hynny sydd yn cael eu tangynrychioli’n uniongyrchol ar hyn o bryd.

I gloi, ystyriodd y Pwyllgor hefyd, mewn perthynas â phenodiadau cyhoeddus, sefydlu comisiynydd ar wahân ar gyfer penodiadau cyhoeddus i Gymru. Efallai y cyflwynir argymhellion yn y tymor canolig ar gyfer yr ystyriaeth bwysig honno. Ystyriodd hefyd ddiwygio’r trefniadau ar gyfer archwilio’r broses penodiadau cyhoeddus yn annibynnol. Disgwyliwn gael mesurau yn eithaf cyflym. Wrth inni wneud penodiadau cyhoeddus, mae’n bwysig bod y bobl sydd ar y panel sydd yn cynnal archwiliad annibynnol o’r broses—

Yr wyf wedi gwrando’n ofalus ar yr hyn a ddywedasoch, David, ac nid wyf yn amau am funud eich ymrwymiad tuag at gyfle cyfartal. Fodd bynnag, a dderbyniwch y byddai mwy o bwysau i’ch araith pe byddai gan eich plaid hyd yn oed un AC benywaidd?

Penodiadau cyhoeddus yw testun yr adroddiad hwn a sicrhau eu bod yn adlewyrchu’r poblogaethau a wasanaethant yn briodol. Yn amlwg, byddai wedi bod yn ganlyniad gwell pe byddai Plaid Geidwadol Cymru wedi ennill mwy o seddau a phe byddai rhai o’r rhai hynny wedi’u hennill gan ferched. Yn ôl yr egwyddor o degwch, ildiaf i David Davies.

A gytunwch bod problem o ran cynrychioli pobl ifanc mewn gwleidyddiaeth, ac a ydych yn croesawu’r ffaith yr etholwyd tri Aelod Ceidwadol sydd o dan 30? Mae hynny’n gyflawniad aruthrol.

Mae hynny’n bwynt da. Yr ydym am i’r Cynulliad adlewyrchu pob math o bobl. Er mwyn sicrhau na chaf fy ystyried fel gwas bach i’r Blaid Geidwadol—a fyddai’n dynged ddychrynllyd—rhaid dweud bod y ffordd y sicrhaodd y Cynulliad gydbwysedd rhyw yn ysbrydoledig, yn arbennig o ran cydbwysedd y Cabinet. Yn fy swyddogaeth wleidyddol, yr wyf yn feirniadol o sawl peth a wna’r Weithrediaeth, ond mae wedi cyfleu neges bositif gyda’i chydbwysedd rhyw.

A fydd David yn ymddiswyddo pan fydd yn 35? [Chwerthin.]

Tybiaf fod Cynog yn cyfeirio at David Davies yn hytrach na mi, oherwydd byddai’n rhaid imi fod wedi ymddeol ers 1996, ac nid dyna yw fy mwriad.

I gloi, cyflwynaf a chymeradwyaf yr adroddiad ichi. Yr wyf hefyd am gofnodi’r boddhad a gefais gyda gwaith y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, a’r ysbrydoliaeth a gafodd ei aelodau yn sgîl natur traws-bleidiol y gwaith, a’r ffordd gadarn y cafodd ei lywio gan Edwina Hart. Yr ydym yn gwneud cynnydd mawr tuag at gyflawni gweithdrefn penodiadau cyhoeddus sydd yn glir a hygyrch, ac sydd yn annog pobl dalentog i ddod ymlaen, a bydd yr adroddiad hwn o gymorth mawr i ni.

Ymunaf â David i longyfarch y Pwyllgor ac Edwina yn arbennig fel y Cadeirydd am ei hymrwymiad personol i gyfle cyfartal. Mae’r adroddiad hwn yn un rhagorol, ffres.

Codais y mater o hysbysebu ar gyfer swyddi cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ar sawl achlysur mewn gwahanol fforymau yn y Cynulliad. Ceir awgrymiadau llawn dyfeisgarwch a diddorol yn yr adroddiad ynglŷn â sut i newid y ffordd yr ydym yn hysbysebu. Yr oedd syniadau Wendy Morgan ar greu erthyglau ac ysgrifau ar rolau gwahanol gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn dda.

Fodd bynnag, mae angen inni ystyried o hyd lle yr hysbysebwn yn y wasg. Pam y dylai golygyddion gynnwys erthyglau ac ysgrifau am gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad pan nad ydym yn hysbysebu yn eu papurau newydd? Rhaid inni gynnal adolygiad trylwyr o’n polisi ynglŷn â lle yr hysbysebwn, rhoi’r gorau i ddefnyddio’r drefn bresennol, a defnyddio un gynhwysol. Cynrychiolaf etholaeth yn ne ddwyrain Cymru lle nad oes llawer o bobl yn darllen The Western Mail ac mae nifer o bobl yn darllen y South Wales Argus, ac nid ydym yn hysbysebu byth yn y papur hwnnw. Dylem edrych ar hyn. Ymddengys bod ein safbwynt ar osod hysbysebion yn gul. A allaf gael sicrwydd y mabwysiedir yr adroddiad gwych hwn ond y byddwn yn ystyried y polisi hwn? Nid wyf yn siŵr pwy fyddai’n ei archwilio; fe’m hysbyswyd mai mater i’r gwasanaeth sifil ydyw. Codais y mater hwn ac ni chefais atebion boddhaol, a chodaf y mater eto yn awr er mwyn gofyn i’r Cyfarfod Llawn hwn wneud cais i’r gwasanaeth sifil adolygu’r polisi.

Ni wnaf ailadrodd yr hyn a ddywedodd David Melding, ond hoffwn gynnig cefnogaeth lwyr Plaid Cymru—The Party of Wales i’w holl sylwadau, yr adroddiad hwn a gwaith y Pwyllgor arno. Nodaf hefyd mai nid yn unig ffrwyth llafur trafodaethau helaeth y Pwyllgor Cyfle Cyfartal a gwaith gwych Wendy Morgan yw hyn, ond canlyniad blynyddoedd o ymgyrchu, gan grwpiau merched yn arbennig. Cymeraf y cyfle hwn i dalu teyrnged i waith Cynulliad Merched Cymru, Merched y Wawr, Ffederasiwn Cenedlaethol Sefydliad y Merched, Mewn Cymru ac, yn fwy diweddar, Cynghrair Cenedlaethol Merched Cymru. Rhaid i’r Cynulliad gydweithio’n agos â’r sefydliadau hyn, a chyda sefydliadau pobl anabl a sefydliadau pobl groenddu a lleiafrifoedd ethnig, er mwyn annog pobl o grwpiau a dangynrychiolir i gyflwyno eu hunain ar gyfer penodiadau cyhoeddus. Fodd bynnag, dylem nid yn unig annog pobl i gyflwyno eu hunain, ond dylem hefyd sicrhau y penodir rhai ohonynt, ac y cânt eu cefnogi a’u cadw yn eu swyddi. Gallai hynny gyflwyno her fwy hyd yn oed na’r broses recriwtio ei hun. Yn rhy aml yn y gorffennol, pan gafodd merched eu recriwtio i rolau o’r fath, maent wedi ymddiswyddo’n fuan wedi hynny, am fod yr amgylchedd gwaith yn anghyfeillgar ac anghroesawgar. Er mwyn i’r cynlluniau hyn lwyddo, bydd angen i gyrff cyhoeddus newid eu harferion gweithio, ac ni fydd hynny’n hawdd.

Mae rhai cwestiynau allweddol am benodiadau cyhoeddus na chawsant eu trafod yn llawn yn yr adroddiad. Yn wir, nid oedd yr adroddiad yn bwriadu eu trafod. Er enghraifft, amrywia’r gydnabyddiaeth ariannol am wasanaeth cyhoeddus yn helaeth rhwng cyrff ac nid oes cysylltiad yn aml rhyngddynt a natur y dyletswyddau yr ymgymerir â hwy. Mae angen i’r weinyddiaeth hefyd edrych yn ofalus ar sut y gellir digolledu cyflogwyr pan fydd eu cyflogeion yn ymgymryd â gwasanaeth cyhoeddus. Fel arall, bydd y gronfa o bobl sydd ar gael ar gyfer gwasanaeth cyhoeddus yn parhau yn gyfyngedig. Hyderaf y bydd y Gweinidog, wrth ddatblygu’r cynllun gweithredu yn sgîl yr adroddiad hwn yn gallu mynd i’r afael â’r materion hyn.

Yn 1984, fel rhan o ymgyrch penodiadau cyhoeddus Cynulliad Merched Cymru, cyflwynais fy enw i gael ei ystyried ar gyfer penodiad ar Bwyllgor Ymgynghorol Anheddau Amaethyddol. Ni ddylai Carwyn boeni oherwydd nid wyf yn parhau i fynd ar drywydd y swydd hon, ond ni chefais ymateb. Dyna oedd profiad nifer o ferched a nifer o bobl o grwpiau a dangynrychiolir drwy’r 1980au a’r 1990au wrth wneud cais am swyddi. Dengys hyn pa mor ddiystyriol oedd yr hen system o’r rhai a oedd yn wahanol. Dylai’r ffordd hon ymlaen sicrhau y bydd pob ymgeisydd yn y dyfodol yn derbyn ystyriaeth deg ar sail eu gallu; nid fy mod yn amau y byddai fy addasrwydd ar gyfer y Pwyllgor Ymgynghorol Anheddau Amaethyddol wedi bod yn wych. Rhaid i bob ymgeisydd dderbyn ystyriaeth deg ac ymhen amser, gweddnewidir patrwm y system penodiadau cyhoeddus.

Noda’r adroddiad yn union sut y gellir ymgymryd â gwaith cenhadol ymhlith merched ac eraill, a argymhellwyd gan y Prif Weinidog mewn Cyfarfod Llawn rai wythnosau yn ôl. Edrychwn i’r weinyddiaeth i sicrhau yr ymgymerir â’r trawsnewid hwn ar raddfa eang. Argymhellaf yr adroddiad hwn i’r Cynulliad Cenedlaethol.

Mae’n bleser gennyf siarad yn y Siambr heddiw. Yr wyf wedi aros cryn amser i gael cyfle i siarad yn y cyfarfod urddasol hwn am gwangos a phenodiadau. Dyna un o’m hoff bynciau llosg cyn dod yn Aelod. Croesawaf yr adroddiad hwn yn gynnes a hoffwn ganmol y Gweinidog ar ei blaengaredd, a llongyfarch Wendy Morgan ar ei chyfraniad gwerthfawr wrth lunio’r ddogfen. Mae angen ad-drefnu yn ddybryd. Pan gododd David Melding i siarad heddiw, creodd argraff fawr arnaf, oherwydd ni allaf amau ei ymrwymiad personol. Fodd bynnag, mae’n anhygoel mai’r grwp Ceidwadol sydd yn dweud hyn. Mae rhai ohonom wedi bod yn ymwneud â’r systemau penodi hyn ers cryn amser. Cofiaf yr hen ddyddiau—

Pan oedd Peter Law yn y Cabinet, pa gwangos a ddiddymodd ef a pha bwysau a roddodd ar ei gyd-Aelodau i ddiddymu cwangos?

Ni allaf drafod hynny yn awr. Stori fer yw hon, felly bydd Alun Cairns yn ei gwerthfawrogi. O dan drefn y Torïaid yn 1993 yr oedd cwangos ymhob man. Pe bai’n bosibl i’r Torïaid lunio cwango, byddent yn gwneud hynny. Lle byddai pedwar yn gwneud y tro yn lle un, gwerthfawrogwyd hynny’n fawr bob amser. Yr ymagwedd ganolog oedd cymryd pwerau oddi ar ddemocratiaeth leol a’u rhoi yn nwylo’r cwangos. Cofiaf un bore yng Ngwent, pan godais i glywed bod gennym dair ymddiriedolaeth ac awdurdod iechyd yn lle un awdurdod iechyd: pedwar cwango yn llawn o bobl a leolwyd yno gan y Torïaid. Cawsant eu parasiwtio yno dros nos—

Nid ildiaf. Mae angen ichi glywed hyn; mae’n therapi ichi. Mae llawer o bobl y tu allan i’r Siambr hon yn awyddus imi ddweud hyn wrthych oherwydd mae’n bosibl nad oes neb wedi dweud hyn o’r blaen. Cawsant eu parasiwtio i mewn dros nos, heb ymgynghoriad, heb safonau Nolan a heb gywilydd. Yr oedd adeg pan oedd cymaint o bobl a benodwyd gan y Ceidwadwyr, fel ei bod yn sefyllfa ‘prynu un a chael un arall am ddim’ bron pe byddech yn ymuno â’r Blaid Geidwadol. Dyna sut yr oeddech yn gweithio, yr oeddech yn cael penodiad am ddim hefyd.

Nid ildiaf. Dyna oedd y sefyllfa. Yn y dyddiau hynny dim ond tua chwe aelod o’r Blaid Lafur a mudiad yr undebau llafur a oedd ar gyrff iechyd ledled Cymru. Nid oedd unrhyw aelodau o Blaid Cymru hyd y gwn i, oni bai bod aelodau Torïaidd/Plaid Cymru na sylwais arnynt. Yr oedd y Democratiaid Rhyddfrydol ar blaned arall bron. Trueni na fyddent yno o hyd. Wedi dweud hynny, mae angen inni gofio’r dyddiau hynny, am nad oes cymaint o amser wedi mynd heibio ers hynny.

Rhaid inni gofio gyda balchder, fod gennym y system benodi fwyaf eglur a democrataidd ym Mhrydain, o ganlyniad i’r ffordd y deliodd y Cynulliad Cenedlaethol â hyn. Mae’n bwysig sicrhau bod gennym drawstoriad eang o bobl y cyfeiriodd David Melding atynt. Pleser oedd ei glywed yn sôn am gynnwys llywodraeth leol fel partneriaid eto, oherwydd ni chydnabuwyd hynny gan y Ceidwadwyr erioed—yn arbennig hyd at ddiwedd cyfnod y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Gall cymaint o bobl gymryd rhan. Rhaid inni fod yn ofalus nad ydym yn dilyn llwybr pobl aml-gwango a’r mawrion sydd yn casglu cwangos. Nid oes angen y bobl hynny arnom. Mae angen lledaenu penodiadau, oherwydd bod gan bawb ran i’w chwarae. Dyna a ddywed y ddogfen hon.

Cytunaf fod angen inni ymgorffori ffyrdd newydd o chwilio am dalent. Mae angen cyngor arbenigol arnom weithiau. Mae pobl sydd yn gweithio ym maes cysylltiadau cyhoeddus a allai ein helpu. Mae angen bywiogi hysbysebion ac mae’n bwysig defnyddio’r rhyngrwyd, y papurau teitlau coch a’r papurau lleol. Mae’n ymagwedd dda. Nid ydym am i’r system frawychu pobl fel sydd yn digwydd i gymaint o weithwyr. Nid ydym am gael uwch weision sifil holl-bwerus sydd yn dylanwadu y tu ôl i’r llenni. Digwyddodd hyn yn y gorffennol a gall gweision sifil gollfarnu pobl gyda lled glod wrth drafod aml-benodiadau gyda Gweinidogion. Pan fo’n rhaid i Weinidogion ystyried nifer o benodiadau, gall pethau dynnu eu sylw weithiau. Mae angen sicrhau eu bod yn wyliadwrus. Mae angen ystyried yr holl faterion hyn. Mae angen cofio y dylid llunio hysbysebion yn unol ô’r hyn a ddeellir gan y gymuned, oherwydd, gyda pharch, nid yw gweision sifil bob amser yn deall y math hwnnw o hysbysebu. Nodwyd hynny’n gwbl briodol.

Gellir ystyried a diwygio safonau Nolan. Os credwn bod angen eu diwygio, dylem gynnig hynny, oherwydd gallant gyfyngu arnom wrth geisio dod o hyd i’r bobl gywir ar gyfer y swyddi cywir. Yr ydym am gael mwy o ferched, pobl o leiafrifoedd ethnig a phobl anabl. Cyfeiriodd David Melding at hynny. Cymeradwyaf hynny’n gryf—fel y byddwn yn ei wneud, gyda Val Feld yn eistedd wrth fy ymyl, sydd wedi gwneud cyfraniad enfawr i fywyd cyhoeddus ar ran merched. Rhaid inni sicrhau yr hysbysir mwy o bobl sydd yn gweithio o ganlyniadau’r helfeydd hyn. Rhaid i bobl gael yr ateb, fel y dywedodd Helen Mary.

I gloi, dylid hysbysu holl Aelodau’r Cynulliad am bob penodiad cyhoeddus a wneir yng Nghymru, er mwyn osgoi’r profiad o gerdded i lawr y stryd, a chyfarfod â rhywun sydd yn dweud, ‘Wyddech chi fod hwn a’r llall wedi’i benodi?’ ac nad oedd syniad gennych am hyn. Dylid hysbysu’r Aelodau am holl benodiadau’r Cynulliad.

in Welsh I am glad of the opportunity to open the first debate on this matter in the Assembly.

in Welsh Three years ago, on 23 January 1998, former miners won a case in the High Court arising from the disease that they had suffered as a result of working in the coal mines. Although the case was won, very few families have received compensation. That is why this motion is before the Assembly today.

in Welsh We must acknowledge that the endless delays cause grave concern to former miners and their families. The purpose of this motion is to give the Assembly an opportunity to—hopefully, unanimously—put pressure on the UK Government to speed up this process to ensure that compensation is paid promptly. Although the case was won, the process that must be gone through in order to receive the money is difficult. It is a long, bureaucratic process which causes the families concern, with its endless questions, medical tests, gathering of evidence for every case, attempts to claw back benefit payments and delays between each stage. Our hope today is that the Assembly can speak with one voice to increase the pressure on the UK Government to speed up the process and to act promptly.

in Welsh This is a motion that all parties can support and unite behind in calling on Stephen Byers and Alistair Darling to take measures to move this forward. I am disappointed that the administration has tabled an amendment to delete three of the points that we have proposed as part of the motion. However, I hope that, after listening to the debate, and in the spirit in which we propose the motion, it will withdraw amendment 2.

yn Saesneg Mae maint y broblem sydd yn wynebu cyn-lowyr a’u teuluoedd wrth sicrhau iawndal yn anferth. Cofnodwyd tua 29,000 o geisiadau am iawndal yng Nghymru a chofnodir mwy bob wythnos. Ni wyr neb faint o geisiadau a fydd yn y pen draw. Fel y mae pethau ar hyn o bryd cymer sawl blwyddyn i ddelio â’r ceisiadau presennol. Mae hynny’n annerbyniol. Bu cynnydd yn llafurus o araf ac mae’r broses y mae’n rhaid i’r glowyr a’u teuluoedd ei dioddef yn rhoi pwysau mawr arnynt ac yn mynd â llawer o’u hamser.

yn Saesneg Dechreuodd ymchwiliadau i geisiadau posibl gan Gymdeithas Genedlaethol Goruchwylwyr Pyllau Glo, Dirprwyon a Thanwyr (NACODS) yn ne Cymru mor bell yn ôl â 1988 a gwnaethpwyd dyfarniad yn y pen draw yn 1998. Cymerodd 10 mlynedd i setlo’r achos. Er gwaethaf y frwydr hir yn y llys, rhaid ymladd dros bob achos. Serch hynny, mae rhai o’r achosion o oedi yn anfaddeuol.

yn Saesneg Erbyn yr wythnos a ddaeth i ben 21 Ionawr 2001, o’r 27,000 a wnaeth gais am iawndal ar y pryd, dim ond 455 o asesiadau meddygol llawn a oedd wedi eu cynnal. Yn yr un wythnos, cafwyd tua 2,000 o hawlwyr newydd, sydd yn egluro pam bod angen mwy o staff meddygol ar frys i ymdrin â’r ceisiadau. Ar ddechrau 1999, dywedodd yr Adran Masnach a Diwydiant y byddai’n cwblhau asesiadau meddygol llawn ar gyfradd o 2,500 y mis ac ar ôl haf 2000, ar gyfradd o 4,000 y mis. Fodd bynnag, erbyn diwedd 2000 yr oedd yn cwblhau llai na 2,000 y mis, sydd yn llai na hanner ei tharged. Yn yr ychydig ddyddiau olaf, clywsom y caiff mwy o staff meddygol eu recriwtio. Byddai’n dda gwybod—ac efallai y bydd ymateb y Cabinet ar ddiwedd y ddadl yn dweud hyn—faint o staff ychwanegol a gaiff eu recriwtio a beth yw’r targedau cyfredol ar gyfer delio â’r ceisiadau hynny?

yn Saesneg Mae’n bleser gennyf nodi bod y Llywodraeth yn Llundain bellach wedi cytuno y caiff y system flaenoriaethu i ddelio â’r hawlwyr hynaf a mwyaf sâl yn gyntaf—y cytunwyd arni beth amser yn ôl—ei gweithredu yn awr. Gobeithiaf y gweithredir ar hynny’n fuan. Mewn rhai achosion, mae Llywodraeth y DU yn herio atebolrwydd, ac ar gam hwyr mewn achosion eraill, yn codi heriau cyfreithiol newydd er mwyn osgoi talu iawndal llawn. Ceir enghreifftiau o gyflog a gollwyd yn cael ei herio. Yr hyn sydd yn rhoi’r pwysau mwyaf ar y teuluoedd ac, mewn llawer o achosion, ar yr hawlwyr sydd yn ddifrifol wael, yw y caiff llawer o’r heriau hyn eu codi ar y funud olaf, hyd yn oed pan fydd y broses asesu fwy neu lai wedi ei chwblhau. Mewn rhai achosion, mae hynny’n rhoi pwysau ar hawlwyr i setlo am lai na’r hyn y mae ganddynt yr hawl i’w gael. Mae hynny’n anghywir, ac mae’n rhaid i’r herio hyn ddod i ben.

yn Saesneg Cyflwynodd y Llywodraeth Geidwadol system adennill darpariaethau budd-dâl yn 1989. Caniataodd hynny i’r wladwriaeth adennill budd-daliadau a dalwyd i hawlwyr o’r iawndal a dderbyniant. Nid oedd hynny’n berthnasol i’r rheini lle yr oedd yr afiechyd wedi dechrau neu’r anaf wedi digwydd cyn 1989. Ym mis Medi 1997, cyflwynodd y Llywodraeth gyfredol reoliadau a wnaeth y darpariaethau adfachu yn ôl-weithredol, gan ddwyn llawer o’r hawlwyr, gan gynnwys y glowyr, i mewn i’r system adfachu. Fodd bynnag, hyd yn oed pan fo’r Uned Adennill Iawndal wedi cofnodi ceisiadau adfachu, mewn llawer o achosion, mae wedi camgyfrifo yn drychinebus y swm i’w adennill. Er enghraifft, mewn un achos yn y Rhondda, hawliodd yr uned dros £21,000 o fudd-dâl yn ôl. Ar ôl yr apêl gyntaf, gostyngwyd hynny i £8,500, ac ar ôl yr apêl derfynol, fe’i gostyngwyd i £6.38. Mewn achos arall, gostyngwyd cais gwreiddiol o bron £20,000 i £22.02. Yn anffodus, yn y ddau achos, bu farw’r glowyr cyn iddynt gael eu hiawndal. Mewn 80 y cant o’r achosion hyn, adenillir symiau bach rhwng dim a £100. Fodd bynnag, cymer hyd at 12 mis i ddelio â hynny. Yn amlwg, mae’n costio llawer mwy i’r Llywodraeth o ran biwrocratiaeth a gweinyddiaeth i hawlio’r arian yn ôl na’r swm a gaiff yn y pen draw. Mae hynny’n rhoi pwysau diangen ar y teuluoedd; ni all hyn fod yn iawn ac ni ddylid caniatáu iddo barhau. Mae’r ateb yn syml: naill ai diddymwch reoliadau 1997 neu diwygiwch hwy er mwyn eithrio glowyr a’u teuluoedd.

yn Saesneg Caiff yr hawl i dderbyn pensiwn ei herio hefyd, sydd yn golygu pan fydd glöwr yn gorfod rhoi’r gorau i weithio cyn cyrraedd oed pensiwn, cymerir o’i bensiwn werth y cyfraniadau y byddai wedi eu gwneud pe bai wedi parhau i weithio. Dylai hynny newid, a dylai’r Llywodraeth dderbyn y dylai hynny fod yn rhan o’r iawndal. Yn y bôn, galwn am y mesurau canlynol: yn gyntaf, mwy o staff meddygol a thargedau clir i ddileu’r gwaith sydd wedi ôl-gronni. Oni ddigwydd hynny, cymer sawl blwyddyn i gael asesiad llawn ym mhob un o’r achosion hyn. Yn ail, sicrhau y gweithredir y system flaenoriaethu o ddelio â’r glowyr hynaf a mwyaf sâl heb oedi pellach. Yn drydydd, diddymu neu ddiwygio’r system adfachu, ac yn bedwerydd, cynnwys yr elfen colli pensiwn yn y cais. Yr wyf yn siŵr y bydd yr Aelodau yn ymwybodol ein bod yn sôn am lowyr sydd wedi dioddef salwch cronig fel broncitis, emffysema, afiechyd pibell aer rhwystrol cronig ac asthma. Pam y dylent ddioddef rhagor o straen a gofid?

yn Saesneg Mae’r dynion hyn a’u teuluoedd wedi dioddef digon. Rhoddasant flynyddoedd gorau eu bywydau i’r diwydiant glo a dylid eu trin yn awr ag urddas a pharch. Heddiw, mae gan y Cynulliad ddyletswydd glir i ddweud wrth Lywodraeth y DU i beidio â gwneud i’r teuluoedd hyn ddioddef a gofidio mwy. Mae ganddo gyfrifoldeb hefyd i sefyll o blaid cymunedau ym mhob rhan o Gymru. Mae cymunedau’r pyllau glo wedi dioddef digon. Mynnwn fod camau’n cael eu cymryd i ddod â’r oedi gwarthus hwn i ben drwy dalu’r ceisiadau hyn ac, o’r holl faterion dan sylw, mae gan y Cynulliad, yn anad dim, rwymedigaeth i siarad ag un llais ar y mater hwn.

cyn ‘ac mae’n galw ar’

Yr wyf yn falch o’r cyfle i siarad am hyn heddiw, er fy mod bob amser wedi byw mewn rhan o Gymru lle nad oes glo na llawer o lowyr. Yr wyf bob amser wedi cydymdeimlo’n fawr pan glywaf am y dioddef sydd, ers degawdau, wedi difetha bywydau cynifer o lowyr a’u teuluoedd. Rhennir y cydymdeimlad hwnnw gan lawer o deuluoedd ffermio yng Nghymru, yn arbennig ymhlith fy nghenhedlaeth i a’r rhai blaenorol. Egluraf pam.

Soniaf wrth y Cynulliad am fywyd ffermwr traddodiadol yng nghefn gwlad Cymru yn ystod fy ieuenctid, yr hyn a alwaf yn, ‘oes y peiriant dyrnu’ a chyn dyfodiad y dyrnwr medi. Torrwyd yr yd a’i glymu yn ysgubau yn y cae gyda pheiriant rhwymo. Ar ôl hindreulio, fe’u cariwyd i’r ydlan a’u hadeiladu yn deisi mawr, y bydd llawer ohonoch wedi eu gweld efallai ar gardiau Nadolig. Yn ddiweddarach yn y flwyddyn, byddai’r peiriant dyrnu yn cyrraedd—teclyn Heath Robinson anferth ar grwydr—ynghyd â’r cymdogion. Byddai pawb yn bwrw ati gyda’r orchwyl fawr o nithio’r grawn o’r us.

Fel pob ffermwr ifanc, dechreuais fy ngyrfa dyrnu ar y llithren us, gan symud ymlaen i bicellu o’r das. Gallaf gofio’r wefr o hyd pan ganiatawyd imi wneud y dasg bwysicaf am y tro cyntaf, sef bwydo’r drwm. Creodd y ffordd y daeth ffermwyr at ei gilydd i ddyrnu’r yd, fel y gwnaethant i gneifio eu defaid a lladd eu moch, ymdeimlad o gymuned sydd mor nodweddiadol o’n cymunedau glofaol. Ar ddiwrnod dyrnu, yfwyd llawer o seidr a chofiaf ddyn o’r enw Ewythr Monty a allai iodlan ac a fyddai’n dal llygod mawr a oedd yn byw yn y teisi mawr hyn gyda’i ddwylo. Byddai’n rhedeg ar ôl y plant gan fygwth rhoi’r llygod mawr i lawr eu trowsus. Fodd bynnag, yr oedd cyffelybiaeth fwy sinistr rhwng dyrnu a chloddio, sef y salwch creulon a ddioddefai pobl weithgar o ganlyniad i’r llwch.

Erbyn amser swper ar ddiwrnod dyrnu, yr oeddwn yn ddieithriad, fel fy nhad a llawer un arall, wedi mynd i’m gwely gyda symptomau tebyg i’r ffliw a achoswyd gan lwch a llwydni,. Yr oedd system sifft bob amser yn angenrheidiol i gwblhau gwaith y dydd. Yr oeddwn yn ffodus oherwydd cyn imi dyfu’n oedolyn, prynasom ein dyrnwr medi ein hunain ac yr oedd oes y peiriant dyrnu ar ben. Fodd bynnag, ni fu fy nhad mor ffodus. Yr oedd yn ddyn byr, pwerus a drawyd, pan yr oedd ond yn ei dri degau, gan yr hyn a alwem yn ‘fogfa’r ffermwr’. Yr wyf yn siŵr bod llawer ohonom yn cofio hynny. Diau mai llwch a llwydni a achosodd hynny a chollwyd llawer o fywydau drwy gydol y pum degau a’r chwe degau o’i herwydd; mae pobl yn dioddef hyd heddiw.

Yn y 1950au a’r 1960au, ni wyddai neb sut yr oedd gweithio mewn awyrgylch llychlyd yn niweidio ein cyrff. Aberthodd nifer o ffermwyr, fel glowyr, ansawdd eu bywydau, ac yn aml fywyd ei hun. Pan fydd iawndal am yr hyn sydd yn digwydd yn ddyledus yn gyfreithiol, dylid ei dalu’n gyflym. Mae asesu hawl i iawndal yn gymhleth, wedi ei blagio gan safbwyntiau cyfreithiol croes i’w gilydd. Fodd bynnag, pan gwblheir y broses gyfreithiol, a deddfir bod iawndal yn ddyledus yn ôl y gyfraith, dylid ei dalu. Gofynnaf i’r Llywodraeth hon ddefnyddio’r holl ddylanwad posibl sydd ganddi i wneud cynnydd a phwysleisio pa mor bwysig yw talu’r hyn sydd yn geisiadau am iawndal a gyfiawnhawyd yn gyfreithiol mor gyflym â phosibl. Ni all iawndal byth adfer yr ansawdd bywyd a aberthwyd gan gymaint o lowyr sydd bellach yn dioddef salwch gwanychol, ond mae’n ffordd o gydnabod yr aberth a wnaethant.

Mae gwelliant y Llywodraeth yn ceisio cyflawni popeth y ceisia cynnig Plaid Cymru ei gyflawni, ond gwna hynny mewn ffordd sydd yn cydnabod y problemau ymarferol a blagiodd y broses gyfan. Dyma’r cais mwyaf o ganlyniad i anaf personol yn hanes cyfreithiol Prydain, sydd yn ymwneud â 130,000 o hawlwyr ledled y DU, â bron i 30,000 ohonynt yng Nghymru, ac, fel y dywedodd Ieuan, mae’n darged symudol lle y caiff ceisiadau newydd eu cofnodi’n gyflymach nag y cânt eu talu. Ni wyddom beth fydd y nifer yn y pen draw. Yr ydym ond yn gwybod bod y niferoedd dan sylw yn syfrdanol. Dyna pam bod geiriad gwelliant 2 yn annog Llywodraeth y DU i wneud popeth o fewn ei phwerau cyfreithiol i sicrhau y dosberthir yr arian sydd ar gael eisoes yn gyflym—nid oes unrhyw broblem ynglŷn â hynny—i ddigolledu cyn-lowyr a’u dibynyddion. Dyna sut y gweithreda llywodraeth pan fydd mewn anghydfod cyfreithiol lle mae dwy ochr, sef y glowyr a’u teuluoedd, a British Coal, a gollodd yr achos cyfreithiol ac sydd felly yn gyfrifol. Fodd bynnag, nid yw’r cwmni yn bodoli rhagor. Dywedodd y Llywodraeth y byddai’n cymryd lle British Coal, gan gymryd arni mai hi oedd y cyflogwr a oedd wedi ymddwyn yn esgeulus drwy adael i lowyr weithio mewn gormod o lwch, sef yr hyn a achosodd yr emffysema sydd wrth wraidd y broblem.

Mae’r hyn a ddywedwn yn onest, agored ac yn union yr hyn y dylai’r Llywodraeth ei wneud, sef popeth o fewn ei phwerau cyfreithiol. Mae cynnig Plaid Cymru ar y llaw arall yn annidwyll. Mae’n annidwyll i’r cynnig sôn am gyflogi rhagor o feddygon, fel pe bai stôr o ymgynghorwyr afiechyd anadlu di-waith ar gael yn y farchnad gyffredin, sydd, pan fydd angen rhagor ohonynt arnoch, yn barod i gamu i’r blwch. Mae prinder aruthrol o ymgynghorwyr afiechyd anadlu ar gael i wneud y math hwn o waith. Pan fydd angen rhagor o ymgynghorwyr afiechyd anadlu arnoch, nid yw’n ddigon da, Ieuan, dweud ‘cyflogwch ragor ohonynt’. Rhaid ichi ddweud sut y dewch o hyd i ragor ohonynt. Yr ydym yn cymryd y camau ymarferol o ganfod rhagor o ymgynghorwyr afiechyd anadlu. Yr ydym yn edrych ym mhob cwr o’r byd am ymgynghorwyr afiechyd anadlu. Yr ydym yn siarad ag ymgynghorwyr afiechyd anadlu yng Nghymru sydd wedi ymddeol i weld a ellir eu perswadio i ddod yn ôl i’n helpu i ddatrys y broblem hon.

Ieuan, nid yw’n hollol deg ichi ddweud y dylai pawb fod yn gallu cefnogi’r cynnig hwn. Os oeddech, o ddifrif, am iddo fod yn gynnig y dylai pawb ei gefnogi, ni fyddech wedi defnyddio geiriau sydd yn awgrymu ei fod yn hawdd curo eich dwylo ac yn sydyn byddai mwy o ymgynghorwyr afiechyd anadlu yn disgyn o’r coed yn barod ichi eu defnyddio. Pe baech wedi ceisio cefnogaeth drawsbleidiol ar gyfer hyn mewn gwirionedd, ni fyddech wedi geirio’r cynnig yn y termau annidwyll hynny. Mae hwn yn achos anaf personol cyfreithiol heb ei ail. Ni fu mo’i debyg yn hanes cyfreithiol y Deyrnas Unedig. Yng Nghymru, lle mae 30,000—yn gyffredinol—o’r 130,000 o achosion a gofrestrwyd hyd yn hyn, ac mae’n cynyddu’n gyflym, deliwn ag achosion er mwyn datrys yr holl broblemau ymarferol, pan fydd yn rhaid ichi gyflwyno popeth ger bron y barnwr unwaith eto, gan gynnwys taliadau dros dro i bobl, a ffyrdd cyflymach o ddatrys y broblem. Fodd bynnag, am resymau da—ac ni fydd unrhyw un am dynnu eu hawliau cyfreithiol oddi arnynt—mae pobl yn dewis mynd drwy weithdrefn yr asesiad meddygol llawn, sydd yn dod â ni at broblem y prinder aruthrol o ymgynghorwyr afiechyd anadlu a thechnegwyr spirometreg gweithrediad yr ysgyfaint.

Yr ydym yn fodlon gwrando ar awgrymiadau ymarferol y gall unrhyw un yn y Cynulliad, ym mha blaid bynnag, eu cynnig. Byddent yn ein helpu i roi rhyw fath o iawndal i’r rheini sydd yn dioddef o emffysema o ganlyniad i arferion cyflogaeth esgeulus gan y cyn Fwrdd Glo Cenedlaethol, ers y torbwynt yn 1954. Dyna pam y mae gennym y grwp monitro Cymreig, lle mae Brian Gibbons, fel y Dirprwy Weinidog dros Iechyd, yn cynrychioli’r Cynulliad. Cyfarfu’r grwp am yr ail dro ar 12 Chwefror, pan gytunwyd y byddai Prif Swyddog Meddygol Cymru, Dr Ruth Hall, yn ysgrifennu at ymgynghorwyr afiechyd anadlu yng Nghymru sydd wedi ymddeol i ofyn a fyddent yn dymuno helpu gyda’r argyfwng hwn. Anfonir y llythyrau hynny heddiw. Felly awn ymlaen â’r gwaith. Yr ydym yn gweithio ar y mater hwn mewn ffordd ymarferol, ac nid yn chwarae gwleidyddiaeth.

A gytunwch nad oes angen i blaid o genedlaetholwyr Cymreig bregethu wrth lawer ohonom? Yr ydym yn gwybod am y dioddefaint. Yn ystod sifft olaf fy ngwr fel glöwr, bu’n rhaid iddo gloddio ffrind allan a oedd wedi marw o dan y ddaear. Deallwn y dioddefaint. A ymunwch â mi i ganmol ymdrechion Paul Murphy, Peter Hain ac aelodau eraill o’r pwyllgor monitro? A ydych yn ymwybodol bod glowyr yn cael ymweliadau cartref ar ddydd Sul fel rhan o’r weithdrefn asesu?

Ydwyf, yn sicr.

I egluro’r sefyllfa o ran y ffeithiau, derbyniwyd 28,000 o geisiadau o Gymru, gwnaethpwyd 6,246 o daliadau dros dro, penderfynwyd ar 1,353 o geisiadau yn llawn, talwyd 897 ohonynt yn llawn a gwrthodwyd 456. Talwyd cyfanswm o £27.5 miliwn mewn iawndal yng Nghymru o ganlyniad i’r afiechydon anadlu hyn. Ceisiwn glirio’r dagfa a achosir gan brinder technegwyr ac ymgynghorwyr afiechydon anadlu. Mae angen y technegwyr a’r ymgynghorwyr hynny, sydd yn cymryd amser hir i’w hyfforddi, er mwyn gwirio’r cofnodion a chynnal prawf gweithrediad yr ysgyfaint.

Pan oeddwn yn blentyn, yn tyfu i fyny yn y Rhondda, gwyddwn am ddynion a chanddynt afiechyd ar y frest, ac yn aml clywn sgyrsiau am lwch a glowyr yn cael eu twyllo o iawndal am glefyd y llwch. Yr oeddent naill ai heb gael y diagnosis cywir, a byddai post mortem yn y pen draw yn dangos bod y diagnosis yn anghywir neu byddai diagnosis o emffysema neu froncitis yn golygu dim iawndal o gwbl. Dros y 30 mlynedd diwethaf fel fferyllydd, ymwelais â dwsinau o gartrefi cyn lowyr i gyflenwi ocsigen a gwelais y dioddefaint â’m llygaid fy hun.

Felly bu llwyddiant NACODS yn ei frwydr arwrol a hanesyddol dros gyfnod o 10 mlynedd am iawndal i lowyr a oedd yn dioddef o emffysema a broncitis yn ddiwrnod bythgofiadwy yn y Rhondda, fel ym mhob ardal lofaol.

Denodd y rhan a chwaraeodd NACODS lawer o gyhoeddusrwydd i’r undeb. A ymunwch â mi i gwestiynu eich cyd-Aelod ym Mhlaid Cymru, Bleddyn Hancock, a fu’n codi ardoll o 5-10 y cant ar lowyr am gostau cyfreithiol, er gwaethaf y ffaith bod y Llywodraeth yn talu’r costau hynny? A ymunwch â mi hefyd i ofyn i NACODS i ble yr aeth yr arian hwn gan ofyn iddo ddychwelyd yr arian i’r glowyr, lle dylai fod?

Mae’n drueni eich bod wedi codi’r mater hwnnw, wrth feddwl am y frwydr aruthrol dros y 10 mlynedd diwethaf. Heriodd NACODS British Coal, y Blaid Dorïaidd o dan Mrs Thatcher a gweinyddiaeth Llafur Newydd—a ddylai gefnogi’r glowyr—ac fe enillodd. Yr oedd angen y 5 y cant hwnnw arno i ennill ei frwydr. Cytunodd pawb i ymladd ar y dechrau, ac ni soniwyd am y 5 y cant ar yr adeg honno. Yr ydych yn codi’r mater hwn dri mis cyn etholiad i ddwyn amarch ar un o’r buddugoliaethau mwyaf hanesyddol i’r dosbarth gweithiol yn y wlad hon. Yr oedd yn gywilyddus codi’r pwynt hwnnw.

Dywedwch wrthym faint yw cyflog Bleddyn Hancock.

Ni allaf wneud sylw ar hynny.

Tua £47,000 y flwyddyn?

Yr oedd hynny dair blynedd yn ôl ac mae’r cyn lowyr yn aros o hyd. Ar ben-blwydd cofnodi 27,000 o geisiadau, dim ond 32 a dalwyd yn llawn ac yr oedd 1,500 o’r glowyr wedi marw, llawer ohonynt yn y Rhondda, gan na fu cyn lowyr yn un o flaenoriaethau Llafur Newydd. Rhoddaf dair enghraifft ichi o’r ffordd ddidaro y cafodd cyn lowyr eu trin. Cyflwynodd glöwr 77 mlwydd oed o’m tref enedigol, Treherbert, gais dair blynedd yn ôl. Yn 1999, cafodd brofion sbirometreg yn Abertawe—[Torri ar draws.]

[Gadawodd Huw Lewis y Siambr.]

Dewch yn ôl yma a dywedwch hynny. Pwynt o drefn, yr oedd Huw Lewis yn bygwth ymladd yn y Siambr.

Cafodd fy etholwr brofion sbirometreg yn Abertawe a phrofion pellach saith mis yn ôl yn Aberpennar. Fis Tachwedd diwethaf, dywedwyd wrtho bod ei gais wedi ei gwblhau, ond bod un broblem fach a byddai’n clywed am ei setliad ymhen tair wythnos. Fodd bynnag, mae’n aros o hyd i glywed am ei setliad llawn. Mae dyn arall, sydd yn byw yn Nhreorci, ar ocsigen 24 awr y dydd. Mae’n dioddef o emffysema ac eisoes wedi cael un trawiad ar y galon. Yng nghlinig Aberpennar, dywedwyd wrtho bod yn rhaid rhoi prawf arall iddo oherwydd, ar yr adeg honno yr oedd yn dioddef o niwmonia ac nid oedd hawl ganddo i’r cais carlam na’r cynnig brysiedig. Yr oedd angen cynnal asesiad meddygol llawn. Mae’n aros o hyd i glywed am hynny.

Mae pobl wedi marw tra’n aros. Bu farw cyn löwr 82 mlwydd oed o Lwynypia yn ddiweddar ar ôl cael dim ond £2,000 o iawndal. Pam yr oedi? Y gwir amdani yw nad oes digon o staff meddygol i gynnal yr asesiadau a dim digon o staff gweinyddol i sicrhau y caiff y canlyniadau a’r ceisiadau iawndal eu prosesu’n gyflym ac yn effeithlon. Addawodd y Llywodraeth brosesu 4,000 o geisiadau y mis, ac eto ar ddiwedd y llynedd yr oedd yn prosesu llai na hanner y nifer honno. Rhaid recriwtio rhagor o staff fel mater o flaenoriaeth.

I’r cyn lowyr hynny sydd wedi goroesi a dod i ddiwedd taith yr asesiad meddygol, mae’n warthus bod y Llywodraeth wedi gwrthod ystyried y pensiynau a’r enillion a gollwyd wrth bennu swm yr iawndal. O ganlyniad, gorfodir yr undeb i ddychwelyd i’r uchel lys gan arwain at oedi pellach o ddwy flynedd neu fwy. Mae gweithredu’r cynllun adfachu gan yr Adran Nawdd Cymdeithasol yn warth arall. Yr oeddwn yn siomedig na chefnogodd yr un AC Llafur fy natganiad barn yn galw am eithrio glowyr o geisiadau o’r fath.

Pan gaiff ei gyfrifo’n gywir, ceiniogau yw cyfanswm yr adfachu, ond gall gymryd blwyddyn i brosesu ceisiadau o’r fath, a gyfrifir yn anghywir yn aml. Cywirwyd ceisiadau o £22,000 i £22. Rhaid rhoi’r gorau i’r adfachu ar unwaith er cyfiawnder i’r glowyr ac er mwyn atal arian cyhoeddus rhag cael ei wario ar weinyddiaeth wastraffus.

Mae Llafur Newydd yn pedlera ei hun fel plaid y bobl. Mae’n hoffi portreadu ei hun fel plaid sydd yn gofidio am y gweithwyr. Ni welaf unrhyw dystiolaeth o hynny pan ddaw i fater y glowyr—y gweithwyr a fu’n asgwrn cefn i economïau Cymru a Phrydain ers cyhyd. Gwrthodwyd eu hiawndal dilys iddynt, y telir amdano gan arian a ysbeiliwyd o’u cronfeydd pensiwn eu hunain. Dylid pentyrru diolchiadau ar y dynion hyn ac nid eu dirmygu. Rhaid i’r glowyr fod ar frig rhestr blaenoriaethau’r Llywodraeth neu caiff Llafur Newydd ei chofio fel y Llywodraeth a ystyriodd y glowyr yn bobl ddibwys a diwerth.

Mae fy etholaeth yn cynnwys pentrefi ôl-ddiwydiannol. Yn wir, datblygodd llawer o’r pentrefi hynny o ganlyniad i lo. Yr oedd fy nhad yn un o bump o frodyr a’r unig un nad aeth i weithio yn y pwll glo. Bu farw pob un o frodyr fy nhad yn ifanc o ganlyniad i weithio yno. A dweud y gwir, mae’n amheus gennyf a oes llawer o deuluoedd sydd wedi byw yn y pentrefi hyn am gyfnod o amser na allant adrodd am drasiedïau tebyg.

Mae llawer o Aelodau eraill yn y Siambr hon yn cynrychioli cymunedau glofaol hefyd. Rhanna pob un ohonynt y rhwystredigaeth a deimlir gan lowyr a’u gwragedd gweddw. Ni ddylai Plaid Cymru ymhonni fod ganddi’r monopoli o ran diddordeb neu dosturi, oherwydd gallaf eich sicrhau nad oes ganddi.

Yr wyf i, ynghyd â sawl un arall, wedi lobïo’n galed i gyflymu’r broses o gyflwyno iawndal haeddiannol iawn i’r glowyr hyn a’u teuluoedd. Yn ddiau mae prinder arbenigedd meddygol wedi achosi problemau difrifol. Ni allwn ddadlau â hynny. Yn ddiau hefyd, rhaid chwilio am ffordd o gyflymu’r broses asesu. Ni allwn ddadlau â hynny ychwaith. Derbynia’r Gweinidog dros Ynni, Peter Hain, fod y broses wedi mynd yn rhy feichus a bod yn rhaid dod o hyd i ffyrdd o’i chyflymu. Mae hyn yn hanfodol.

Adlewyrcha gwelliant 2 Andrew Davies ein teimladau yn y Siambr hon. Mae cyflymder yn hanfodol a rhaid inni sicrhau y gwneir popeth o fewn pwerau cyfreithiol y Llywodraeth i roi i’n glowyr yr hyn yr haeddant yn deg. Fodd bynnag, mae mater adfachu iawndal yn un anodd. Hoffwn gyflwyno rhai ffeithiau yn y ddadl emosiynol hon.

Telir iawndal mewn dwy ran, ‘iawndal cyffredinol’ a ‘iawndal arbennig’. Mae iawndal cyffredinol yn cwmpasu poen a dioddefaint ac enillion a gollir yn y dyfodol. Mae iawndal arbennig yn ad-dalu colled ariannol wirioneddol, megis, teithio i’r ysbyty, treuliau meddygol ac enillion a gollwyd hyd yn hyn.

Dim ond o’r swm a ddyfernir o dan y categori iawndal arbennig y gall yr Asiantaeth Budd-daliadau adennill arian. Ymddengys bod unrhyw un y mae ei gais wedi mynd drwy’r llys, ond na chafodd fawr ddim iawndal neu ddim iawndal o gwbl oherwydd adennill, heb gael ei dalu am iawndal cyffredinol. Yn amlwg mae hynny’n awgrymu bai ar ran y cyfreithiwr.

Talwyd y buddiannau a adenillwyd i’r rheini na allant weithio. Mae’r dyfarniad am iawndal arbennig yn digolledu am fethu â gallu gweithio. Byddai eithrio adennill yn golygu bod hawlwyr yn cael eu digolledu ddwywaith. Y broblem yw nad yw cyfraith sifil yn caniatáu ceisiadau gan ddau bolisi yswiriant ar gyfer yr un ddamwain.

Rhaid inni ddeall y câi eithriad yn yr achos hwn effaith ddilynol ar filoedd o geisiadau, er enghraifft, ceisiadau a gaiff eu prosesu yn awr ar gyfer grwpiau o weithwyr mewn amgylchiadau tebyg, megis asbestosis mewn gweithwyr rheilffordd. Rhaid inni fod yn ofalus na chrëwn hierarchaeth o salwch. Pwy fydd yn gwirfoddoli ar gyfer swydd sgoriwr pwyntiau afiechydon diwydiannol penodol? Disgrifiad swydd pwy fydd yn cynnwys llunio rhestr o afiechydon teilwng ac annheilwng? Ni chredaf y byddai Plaid Cymru yn hoffi’r swydd honno.

Rhaid i’r gyfraith ein harwain yn yr achos hwn. Ie, defnyddiwch ddisgresiwn a thosturi wrth ei defnyddio, ond peidiwch â datgymalu’r seiliau tegwch a chydraddoldeb y’i seilir arnynt.

Yr wyf yn dod o gymuned lofaol. Ar un adeg, yr oedd dau bwll glo yn Nhrecelyn. Felly, mae digon o gyn-lowyr yno. Mae fy nghymydog yn gyn-löwr, ond ni welaf ef ragor, gan nad yw’n mynd allan yn aml. Ni all fynd allan. Dywed ei wraig wrthyf ei fod yn iawn. Fodd bynnag, ymddiheura weithiau os cafodd noson wael, rhag ofn ei fod wedi ein dihuno gyda’i beswch. Nid oes angen iddo ymddiheuro, ond wrth wneud hynny, mae’n cadw ei urddas.

Gallaf ei glywed weithiau. Mae pesychiad glöwr yn ddigamsyniol. Dechreua gyda phenderfyniad gwirioneddol i symud yr ataliad yn y bibell aer. Yna crafu’r llwnc mewn ymdrech i boeri allan yr ataliad drwg, yna mwy o beswch. Bydd pesychiad y dyn cryf hwnnw yn tawelu’n fuan a’i benderfyniad yn pallu wrth i’r bibell aer wrthod clirio. Daw’r peswch i ben yn aml drwy gyfogi, caiff drafferth i anadlu a bydd wedi llwyr ddiffygio. Mae’r ataliad yno o hyd, wrth gwrs, ac mae hynny’n parhau flwyddyn ar ôl blwyddyn.

Yn ddiau—ac yr wyf yn siŵr na fyddai neb yma yn dadlau—mae cyfiawnhad dros y ceisiadau hyn. Gwyddom na fydd yr iawndal mwyaf yn gwella’r dioddefwyr. Ni fyddant yn iach oherwydd ni ellir gwella eu salwch. Fodd bynnag, fe’u hamddifadwyd o fwy na’u hiechyd. Mae gan fy nghymydog wyres hyfryd. Mae’n gwirioni arni ond ni all chwarae gyda hi fel y chwaraea fy nhad gyda’m plant i. Nid wyf yn siŵr sut y digolledwch rywun am y golled honno.

Pan gaiff ei gais ei dalu, gall benderfynu beth i’w wneud gyda’r arian. Fodd bynnag, ni all gynllunio yn awr, oherwydd ni wyr pryd y dyfernir yr arian iddo. Os bydd ei gais yn destun adfachu hefyd, caiff ei oedi hyd yn oed ymhellach. Mae eithriadau, Karen, yn y rheoliad adfachu ac efallai y gallwch egluro pam yr eithriwyd yr afiechydon a’r ceisiadau hynny.

Nid ildiaf. Ni ddylai’r testun hwn rannu’r Cynulliad Cenedlaethol. Daw llawer ohonom o gymunedau glofaol a gwerthfawroga llawer ohonom y cyfraniad a wnaeth y diwydiant hwn i’n hanes. Mae llawer ohonom wedi cael ceisiadau am gymorth gan etholwyr ar y mater hwn. Nid oes angen i unrhyw un yma amddiffyn y gwrthwynebiad i’r ceisiadau hyn gan Lywodraeth San Steffan. Ni fyddai wedi cymryd 10 mlynedd i ddatrys y mater drwy’r llysoedd pe na bai Llywodraethau San Steffan wedi gwrthod y ceisiadau. Yn hytrach, gallwn ni yng Nghymru fod yn falch bod y glowyr wedi herio grym ac adnoddau Llywodraeth i ddwyn achos am eu hiawndal. Mae hynny’n dipyn o gamp, ac maent wedi llwyddo i ddefnyddio cyfraith camweddau i ennill yr achosion prawf gwreiddiol hynny mewn brwydr llys mor hir. Bydd y cynsail a osodwyd yn helpu glowyr mewn awdurdodaethau cyfraith gwlad eraill ledled y byd. Dylem dalu teyrnged i’r holl bobl a arweiniodd ac a gymerodd ran yn y frwydr.

Talaf deyrnged i’r South Wales Argus, a fu’n ymgyrchu ers amser maith dros gyfiawnder i’r glowyr. Mae rhai o’r bobl hynny sydd yn aros i’w ceisiadau gael eu talu yn dibynnu ar y South Wales Argus am wybodaeth, ac mae llawer ohonynt a fyddai wedi cael eu temtio i dderbyn llawer llai na’r hyn y mae ganddynt hawl llawn iddo, oherwydd y South Wales Argus, wedi penderfynu cadw at eu ceisiadau llawn. Dim ond papur newydd rhanbarthol yw hwn, ac os gall fwrw ymlaen â’r achos cyfiawn hwn, yr wyf yn siŵr y gall y Cynulliad Cenedlaethol wneud hynny.

Mae etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed yn llawn gwrthgyferbyniadau, o’i chefn gwlad i Gwm Tawe uchaf. Mae cymunedau Ystradgynlais, Pen-y-cae, Coelbren a Chaehopcyn yn gymunedau glofaol sydd yn rhannu etifeddiaeth a gysylltir yn fwy cyffredinol efallai â Chwm Rhondda. Yn y cymunedau hynny mae ymdeimlad aruthrol o gael eu siomi gan Lywodraeth Lafur yn Llundain a fyddai, yn eu tyb hwy, wedi unioni cam hirsefydlog. Nid oedd y glowyr, eu gweddwon na’u teuluoedd erioed wedi disgwyl cefnogaeth gan y Blaid Geidwadol, plaid a ohiriodd, a rwystrodd ac a ataliodd y glowyr yn eu brwydr dros gyfiawnder bob cam o’r ffordd.

A wnaiff yr Aelod ildio?

Nid ildiaf.

Siawns na olygodd canlyniad etholiad 1997 y gallai pethau ond gwella. Ar y sail na allai pethau waethygu, bu rhywfaint o welliant am wn i. Fodd bynnag, mae materion wedi datblygu’n araf ac ers peth amser nid ydynt wedi datblygu o gwbl. Nid yw arafwch y Llywodraeth Lafur yn San Steffan wrth sicrhau y caiff glowyr a’u teuluoedd yng Nghymru iawndal wedi gwneud dim ond achosi dioddefaint pellach ar ben yr anabledd cronig a achoswyd gan froncitis, emffysema ac afiechydon eraill. Ymddengys i rai o’m hetholwyr bod yn well gan Lywodraeth y DU dalu arian i gyfreithwyr, er mwyn sicrhau na chaiff cyn lowyr a aberthodd eu hiechyd er mwyn ffyniant y genedl hon geiniog yn ormod.

O gofio’r nifer fawr o geisiadau a gyflwynwyd, yr oedd yn mynd i fod yn broses eithriadol o anodd i’w rheoli, ond nid yw Llywodraeth y DU wedi gwneud llawer i helpu ei hun yn y sefyllfa. Pam y cymerodd gymaint o amser i sefydlu a derbyn system flaenoriaethu? Pam llaesu dwylo a derbyn perfformiad gwael mewn unedau prosesu arbennig? Mae’n hen bryd inni wneud popeth o fewn ein gallu i gyflymu’r prosesau hyn.

Fel plentyn, gwyliais fy nhad-cu yn gwanhau nes yr oedd ond cysgod o’r hyn ydoedd yn eistedd mewn cadair olwyn, mwgwd ocsigen am ei wyneb wrth i’r emffysema sugno’r nerth a’i alluogodd gynt i dorri glo o’r ddaear. Yn awr, gwelaf etholwyr yn yr un cyflwr a derbyniaf eu llythyrau a’u deisebau. Croesawaf yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yn ei sylwadau agoriadol, ond erys y cwestiwn, pam y cymerodd gymaint o amser i’r llythyr hwnnw ddod oddi wrth Dr Ruth Hall? Pam y cymerodd unrhyw un o’r mesurau, y bydd y Prif Weinidog yn siŵr o’u cyhoeddi a’u datgan heddiw, gymaint o amser? Ble maent wedi bod? Ble bu’r Llywodraeth Lafur yn Llundain pan oedd ei hangen ar fy etholwyr yng Nghaehopcyn, Coelbren, Pen-y-cae ac Ystradgynlais?

It is important that we fully understand what we are dealing with here. ‘Iawndal’ is the Welsh word—literally a proper or just payment: recompensing coal industry workers who have suffered and who are still suffering. When recompense needs to be made, we should not search for excuses to prevent payments. We should not force miners to go through the legal system to claim payment. They are entitled to it, because they have suffered.

The miners of the Amman Valley and the Gwendraeth Valley are simply looking for the political will of the Assembly in this discussion to drive the process forward. I am sorry to say that some of the contributions to this debate so far—and hopefully we will have no more of those contributions—are looking for excuses, and trying to pass the buck. That is not what miners are looking for at the moment. This battle has been going on for 10 years, and the miners are looking for the political will in this Assembly and the Government in Westminster—and they have a right to expect that—to drive the process forward and to make the payment to which they are entitled.

Clywsom lawer o emosiwn y bore yma; mae awgrymu bod gan un blaid fonopoli ar dosturi yn ffug-athroniaeth. Cymeradwyaf sylwadau Karen Sinclair. Gadewch inni edrych ar y ffeithiau.

Gwyr pob Aelod fod yn rhaid i lywodraethau gael eu harwain gan arbenigwyr gwyddonol. Mae’r Pwyllgor Ymgynghorol Anafiadau Diwydiannol yn cynghori llywodraethau olynol ar afiechydon y gellir eu priodoli yn ôl pob tebyg i alwedigaeth benodol. Mae afiechydon ‘penodol’ o’r fath, yn ddarostyngedig i amodau penodedig, yn caniatáu i’r dioddefwr wneud cais am fudd-dâl wythnosol gan y wladwriaeth. Cytuna pob un ohonom ar hynny.

Yn 1973 daeth y Pwyllgor Ymgynghorol Anafiadau Diwydiannol i’r casgliad nad yw llwch glo yn achosi broncitis ac emffysema cronig sydd yn analluogi. Yn 1988, daeth y pwyllgor i’r un casgliad. Yr oedd hwnnw’n bwyllgor o arbenigwyr gwyddonol. Hyd yn oed os credwn eu bod yn anghywir, dyna oedd eu cyngor ar y pryd. Yn 1992, cynhyrchodd adroddiad pellach yn argymell rhagnodi broncitis ac emffysema cronig. Derbyniwyd hynny gan y llywodraeth ar y pryd, a chyflwynwyd cynllun iawndal ‘dim bai’—hynny yw heb roi unrhyw fai ar British Coal, a dim gostyngiad mewn iawndal i ysmygwyr—yn 1993. Derbyniwyd tua 45,000 o geisiadau.

Cynorthwyodd cynllun dim bai y Llywodraeth i ysgogi dylifiad o geisiadau a—gofynnaf ichi nodi hyn yn arbennig—chytundeb gyda chynrychiolwyr yr achwynyddion y dylid cynnal achos prawf yn yr Uchel Lys i archwilio’r materion yn fanwl. Yn unol â hynny, detholwyd wyth achos arweiniol, a ymgorfforai amrywiaeth o anafiadau i’r ysgyfaint a hanesion am waith, er mwyn sefydlu a achoswyd eu hanafiadau gan lwch glo a/neu anweddau nitraidd. Gwyddom beth a ddigwyddodd wedi hynny: dyfarnodd Meistr Ustus Turner fod cysylltiad achosol rhwng amlygiad i lwch glo a chyfraniad tuag at rai mathau o salwch anadlu. Cytunwn â hynny.

Mae pob un ohonom yn pryderu am y problemau cynyddol o ran talu’r ceisiadau hynny. Yr wyf yn siŵr bod y Prif Weinidog a Gweithrediaeth y Cynulliad yn pwyso ar eu cyd-Aelodau ar bob cyfle i sicrhau y telir y ceisiadau hyn. Mae’n anodd credu bod ymdrechion yn cael eu gwneud i odro hyn am bleidleisiau ychwanegol, a chondemniwn hynny. Gofynnwn i’r Prif Weinidog ystyried ein hamheuon ynglŷn â’r hyn sydd yn digwydd—gwn ei fod yn rhannu’r amheuon hynny—ac anogwn ef i sicrhau y gwneir popeth i dalu’r ceisiadau hyn yn y ffordd fwyaf cyfiawn a chyflym posibl.

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Yr oeddwn newydd anfon e-bost atoch yn gofyn ichi beidio â’m galw i siarad gan fod popeth wedi ei ddweud eisoes.

Croesawaf sylwadau William Graham a Karen Sinclair; yr oeddent yn siarad llawer o synnwyr. Yr oeddwn yn mynd yn ddig iawn yn eistedd yma ac nid oeddwn am ddod ag elfen emosiynol i’r ddadl hon. Mae fy nhad yn dioddef o glefyd y llwch. Yr oedd gan fy nhad-cu emffysema a bu farw ohono, fel y gwnaeth dau o’m hewythrod. Mae hyn fel y ddadl Rhoi Cymunedau’n Gyntaf: pwy sydd â’r amddifadedd mwyaf yn eu hetholaethau? Nid oedd angen inni fynd drwy’r holl emosiwn hwnnw, a theimlais yn sâl wrth wrando ar rai o’r hanesion.

Mae pob Aelod o’r Cynulliad ac Aelodau Seneddol am i gyn-lowyr sydd yn gymwys i gael iawndal ei dderbyn cyn gynted â phosibl. Fodd bynnag, dim ond ar ôl i Lafur ddod i rym yn 1997 y derbyniwyd yr atebolrwydd am y ceisiadau hynny. Gwnaethpwyd llawer o waith. Gall pob un ohonom ddweud na chaiff ei wneud yn ddigon cyflym. Fodd bynnag, eglurodd y Prif Weinidog pa mor anodd yw dod o hyd i ddigon o arbenigwyr, fel ymgynghorwyr afiechydon anadlu. Sefydlwyd mwy o ganolfannau profi yng Nghymru nag mewn unrhyw ran o’r DU. Dylem symud ymlaen gydag un llais o’r fan hon, gan dderbyn bod llawer wedi ei wneud a bod llawer eto i’w wneud. Dylem symud ymlaen gyda’n gilydd. Fodd bynnag, mae’r ffordd y mae Plaid Cymru wedi trin y ddadl hon yn wleidydda pleidiol pur. Ni allaf ei chefnogi yn hynny o beth, gan fod y mater yn un rhy emosiynol i mi.

Ymddiheuraf am fynd ag amser y Cynulliad unwaith eto. Fodd bynnag, bydd yr Aelodau yn deall pam fy mod yn llefaru eto.

Mae’r llythyr a anfonir heddiw gan Brif Swyddog Meddygol Cymru, Dr Ruth Hall, yn ddatblygiad cyflym. Dim ond dydd Llun y cytunwyd y câi ei anfon. Yr Adran Masnach a Diwydiant yw’r corff arweiniol sydd yn ceisio cyflogi ymgynghorwyr afiechydon anadlu. Mae’r camau y cymer y Cynulliad, drwy Brif Swyddog Meddygol Cymru, yn ychwanegol at rai’r Adran Masnach a Diwydiant, gan fod gwell cysylltiadau gennym ag ymgynghorwyr afiechydon anadlu yng Nghymru sydd wedi ymddeol. Cytunwyd y câi llythyr ei anfon ddydd Llun gan weithredu arno ddydd Iau. Efallai y bydd yr Aelodau yn gofyn pam na wnaethpwyd hyn yn gynt. Er y gellid bod wedi ei wneud ddoe, efallai, dim ond ddydd Llun y cytunwyd ar hyn ac mae’n ychwanegol at ymdrechion yr Adran Masnach a Diwydiant i ailrecriwtio ymgynghorwyr afiechydon anadlu sydd wedi ymddeol.

A dderbyniwch, heb y newid cyson mewn cyfrifoldeb gweinidogol yn yr Adran Masnach a Diwydiant, y gallai hyn fod wedi digwydd lawer ynghynt? Os anghytunwch, pam na ddigwyddodd lawer ynghynt?

Mae’r mater hwn o newidiadau gweinidogol a godwyd gan y Ceidwadwyr yn anghywir. Etifeddodd John Battle AS hyn yn ystod cyfnod hir, yn ôl safonau llywodraeth, fel Gweinidog Gwladol yn yr Adran Masnach a Diwydiant. Bu yn ei swydd am tua 27 mis. Yn ystod yr ad-drefnu mawr yn haf 1999, cymerodd Helen Liddell AS drosodd. Yr oedd hwnnw’n un newid gweinidogol. Dim ond un newid arall a fu, a ddigwyddodd fis diwethaf o ganlyniad i ymddiswyddiad yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ogledd Iwerddon. Yn dilyn y trawma ar ôl ymadawiad Mandelson, gadawodd Helen Liddell yr Adran Masnach a Diwydiant. Felly, ni fu llawer o newidiadau gweinidogol ac nid yw’n broblem.

Nid y Cynulliad yw’r prif gorff sydd yn gyfrifol am hyn. Mae’r Llywodraeth ganolog yn rhan o’r anghydfod hwn. Mae’n falch ei bod wedi colli’r anghydfod, ac mae bellach yn ceisio canfod ffordd o dalu’r arian sydd yn deillio o hynny. Yr unig ffordd arall y mae’r Cynulliad yn ymwneud â hyn yw drwy ei rôl fel gwarchodwr cofnodion yr NHS, sydd yn holl bwysig. Mae’n weithdrefn safonol y cytunasom arni gyda meddygon teulu ac ysbytai, sef rhoi’r flaenoriaeth ar ddod o hyd i gofnodion pan fydd eu hangen er mwyn i’r prosesu ddigwydd yn y lle cyntaf. Yr ydym wedi gofyn i feddygon teulu gyflymu’r broses hon ac er eu bod yn gontractwyr hunangyflogedig a’u cyfrifoldeb hwy yw hyn yn y pen draw, yr wyf yn siŵr y dangosant yr un ewyllys da ag ysbytai, lle mae gennym reolaeth fwy uniongyrchol i fynnu y canfyddir cofnodion. Gall y cofnodion ddyddio’n ôl i’r torbwynt yn 1954.

Cytunaf â Ieuan Wyn Jones ar bwynt yr adfachu. Pan allwn gytuno ar rywbeth, dylem wneud hynny a’i gyhoeddi. Mae Ieuan yn iawn mai’r unig sail i allu goresgyn y broblem hon y cyfeiriodd Karen ati mor huawdl yn ei chyfraniad rhagorol yw lle mae cost yr adennill yn fwy na gwerth yr arian a adenillir. Ni allwch anwybyddu’r adennill oherwydd mae’n golygu dwbl yr iawndal. Byddai hynny’n golygu newid y gyfraith, a fyddai’n cymryd amser. Fodd bynnag, gallwch arddangos, fel yr awgrymodd Ieuan, fod cost yr adennill yn fwy na’r arian a adenillir. Pan wneir hynny, gallwch wneud dyfarniad gweinidogol nad yw adennill yn digwydd. Buom yn ceisio gwneud hynny. Mae Ieuan yn iawn—mewn sawl achos lle mae adennill wedi digwydd, adenillwyd £100 ar gost o £300 o amser clercaidd y gwasanaeth sifil.

Bu ASau Llafur yn San Steffan yn ceisio cytuno â’r Adran Nawdd Cymdeithasol a buont yn dweud wrthynt i anwybyddu’r ceisiadau adennill hyn tra bod tystiolaeth aruthrol yn dod i’r golwg, wrth i amser fynd heibio, nad yw’r adennill yn werth y drafferth. Fodd bynnag, ni allwch ei roi i un ochr yn gyfan gwbl heb newid y gyfraith. Byddai’n rhagosodiad ffug i’r glowyr i gynnig gobaith y byddai’r gyfraith yn newid. Pe baech yn newid y gyfraith yna mae problem Karen yn berthnasol; pam newid y gyfraith ar emffysema ond nid ar asbestosis? Y mater a godwyd yn gynharach yw’r ffordd ymlaen. Os gallwn gytuno ar hynny, byddai ASau San Steffan ac Aelodau’r Cynulliad yn cytuno ein bod yn bwriadu arddangos hynny.

Ar bensiynau, mae cytundeb cyffredinol ar y ddwy ochr bod hyd yn oed y cyfreithwyr yn agos at gytundeb terfynol. Nid wyf am darfu ar y negodi anodd rhwng cyfreithwyr y Llywodraeth a’r glowyr. Dywedir wrthyf mai dim ond un neu ddau o bwyntiau technegol sydd heb eu trafod. Bydd hynny’n datrys problem y pensiynau, sef y drydedd eitem yng nghynnig Plaid Cymru.

Nid oes fawr o wahaniaeth barn rhyngom heddiw. Byddem wedi hoffi anwybyddu’r tynnu sylw achlysurol a’r cyhuddiad o dynnu sylw achlysurol. Pe bai rhywfaint o newid wedi bod yn eich cynnig, byddem wedi hepgor hynny, Ieuan. Hon oedd y ffordd gywir o gyflwyno’r achos hwn. Nid ydym mor bell â hynny oddi wrth ein gilydd. Rhaid dileu gwleidyddiaeth bleidiol o’r mater hwn.

I respond to this debate by saying that we would not be discussing this issue today were it not for the motion tabled by Plaid Cymru. We should remember that. Rhodri Morgan accuses Ieuan Wyn Jones of being disingenuous, but I remind him that Ieuan Wyn Jones is also talking from family experience. He and his father worked in Penrhyn Quarry and he lost an uncle to the effects of dust. We all know of aspects of this problem in our constituencies. The question of compensation for quarrymen who suffer from emphysema has yet to be resolved.

I firmly believe that this issue has dragged on for far too long and, as Rhodri half-suggested, it should have been brought to a close long before today. I would like to see us all agreeing on that. There are 30,000 cases in Wales. Only 455 had been fully processed up to the end of last month. If we take the figures to which Rhodri referred, only 897 cases out of 30,000 have been processed. That is unacceptable.

The Government has failed to devise a system that can assess and make payments promptly and effectively. The clawback of compensation is diabolical and flies in the face of the logic of compensation.

in Welsh I will not give way, I am closing the debate. The whole point of the compensation is the recognition of suffering. A deterioration in quality of life, and indeed in life expectancy, forms the basis for the compensation payment. The purpose of compensation is not to pay money for day-to-day expenses. That is already recognised in the social security system. If you receive mobility or attendance allowance, it does not mean a reduction in other benefits. The compensation due to miners, and to miners’ widows, should not be reduced by one penny. It should be paid in full.

in Welsh I also draw attention to the fact that pneumoconiosis compensation is already exempt in some circumstances. The Tories have supported that. If, as Rhodri suggested, the legislation needs to be amended, then we should set about it. What is stopping us from doing that? I remember in 1979, that the Pneumoconiosis Act was passed through the House of Commons and the House of Lords in two days. When the Government has the will to take action, it is possible. The truth is that the will does not exist and that is why so many miners have died before receiving the compensation to which they were entitled. That is a disgrace.

in Welsh Rhodri referred to the lack of technicians. The court case was settled three years ago. Certainly, action could have been taken in that time. We welcome the fact that the Assembly is taking steps this week. If the Assembly had the right to act, why has it not done so before now? I welcome the fact that it is happening now. Better late that never. However, where has the DTI been? This is unreasonable. I welcome Kirsty Williams’s comments, which arose from her personal experience. I am pleased that she condemns the Westminster Government’s attitude and the time that it is taking to resolve this. I will now turn to the comments on Bleddyn Hancock.

yn Saesneg Yr wyf yn adnabod Bleddyn Hancock. Bûm yn byw gydag ef ym Merthyr Tudful cyn imi ddod yn AS, a gwn am ei frwydr i sicrhau’r iawndal hwn. Peryglodd ef a NACODS, ei undeb, y cyfan wrth erlyn yr achos hwn drwy’r llysoedd ar adeg pan drodd eraill a allai fod wedi gwneud hynny eu cefnau ar y dioddefwyr hyn. Mae’r ymosodiadau diweddar ar Bleddyn Hancock, a arweiniodd y frwydr hon, yn warthus. Mae’n gywilyddus hefyd bod y Llywodraeth Lafur Newydd yn San Steffan hyd yn oed yn awr yn cymryd camau a allai oedi talu iawndal i wragedd gweddw ymhellach. Ar 15 a 16 Mawrth, mae’r cyfreithwyr ar ran y Llywodraeth yn mynd â’r mater hwn yn ôl i’r llysoedd unwaith eto i geisio gostwng taliad y Llywodraeth i’r gwragedd gweddw. Gobeithiaf y bydd Llywodraeth y Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur yma yn datgysylltu ei hun oddi wrth y polisi ffiaidd a ddilynir gan ei chyd-Aelodau yn Llundain. Os na wna, pan ddaw dydd y farn, bydd pobl yn ei dwyn i gyfrif.