Cymeradwywyd yr adroddiad ar gynnydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gan y Pwyllgor ar 2 Mai a’i osod gerbron ar 4 Mai. Bu eleni’n flwyddyn brysur a chynhyrchiol arall i’r Pwyllgor. Gwnaethpwyd rhai newidiadau i’r aelodaeth, gydag un neu ddau o unigolion yn aros am ychydig wythnosau yn unig, ond diolchaf i’r rheini a wasanaethodd ar y Pwyllgor eleni am eu cyfraniadau. Elwodd y Pwyllgor ar brofiadau proffesiynol nifer o’i aelodau a’u parodrwydd i ddefnyddio’u profiadau yn ehangach na’u harbenigedd.

Mae gan y Pwyllgor gylch gwaith eang ac mae polisïau, datblygiadau yn y gwasanaeth ac iechyd a gofal cymdeithasol yn parhau i ddatblygu’n gyflym. Nid ydym bob amser wedi gallu ymgymryd â’r adolygiadau hirfaith y byddem wedi dymuno eu gweld, yn wahanol, efallai, i Bwyllgorau eraill. Fodd bynnag, mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cynnal rôl strategol wrth adolygu a datblygu polisi ac fe’i cynorthwywyd yn y gwaith hwn gan sawl gweithgor arbenigol a grwpiau gorchwyl a gorffen. Bu’n fraint i bob un ohonom gydweithio ochr yn ochr â’r rheini â phrofiad yn rheng flaen y gwasanaeth iechyd, gofal cymdeithasol a’r sector gwirfoddol, yr oedd eu cyfraniadau yn amhrisiadwy.

Yn ystod y flwyddyn cwblhawyd ein gwaith cychwynnol o benodi Comisiynydd Plant. Dechreuodd Peter Clarke ar ei swydd ac yr wyf yn falch i Ddeddf Comisiynydd Plant Cymru 2000 dderbyn Cydsyniad Brenhinol ddydd Gwener diwethaf.

Arweiniodd y gwaith yr ymgymerodd y Pwyllgor ag ef yr haf diwethaf wrth archwilio’r dadleuon dros ymestyn y categorïau o bobl â’r hawl i brofion llygaid am ddim at becyn gofal llygaid a fydd o fudd i bobl yn ein cymunedau sydd mewn perygl arbennig o gael afiechydon llygaid. Fis Rhagfyr diwethaf, dechreuasom ar ein gwaith manwl ar adroddiad Phillips ar yr ymchwiliad i BSE, y cawsom ddadl arno yr wythnos diwethaf. Digon yw dweud bod adroddiadau gwyddonol dilynol yn tanlinellu pwysigrwydd ein gwaith a’r argymhellion yn ymwneud â gofalu am ddioddefwyr vCJD a diogelu’r gadwyn fwyd ddynol.

Un o’r materion mwyaf cyffrous a ystyriasom yw datblygiad telefeddyginiaeth. Ar adeg pan fo’r galw ar yr NHS yn cynyddu’n gyflym, dylem fod yn barod i achub ar y cyfle a datblygu telefeddyginiaeth sydd yn cynnig cyfle gwych i wella gwasanaethau a mynediad i’r gwasanaethau hynny. Yr wyf yn siŵr y bydd y Pwyllgor yn dymuno ailystyried sut y gallwn ni yng Nghymru fanteisio i’r eithaf ar y dechnoleg newydd hon yn y dyfodol.

Yr ydym wedi parhau i fabwysiadu ymagwedd gydsyniol at ein gwaith, a diolchaf i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Jane Hutt, am y dull cadarnhaol y mae’n gwrando ar y Pwyllgor ac yn ymateb iddo. Fodd bynnag, ni fu’n gysurus bob amser. Cafodd aelodau’r Pwyllgor gyfle i gwestiynu a chraffu ar berfformiad y weinyddiaeth mewn sesiynau misol sydd yn canolbwyntio ar adroddiad y Gweinidog. Yn aml mae’r cwestiynu’n gadarn ac yn dreiddgar. Yr ydym hefyd wedi craffu ar rai o’r darparwyr gwasanaeth. Ym mis Ebrill y llynedd, cyfarfu’r Pwyllgor ag Ymddiriedolaeth Gwasanaeth Ambiwlans yr NHS yng Nghymru oherwydd ein pryderon am ei hadnoddau a’i pherfformiad. Ers hynny, mae’r gwasanaeth wedi gwella ei strwythur rheoli ac mae’n perfformio’n well. Yn sgîl ein trafodaeth ar y gyllideb, rhoddwyd mwy o arian i’r gwasanaethau ambiwlans, a oedd yn flaenoriaeth ar gyfer y Pwyllgor.

Yn yr un modd, cyfarfu’r Pwyllgor yn ddiweddar â Chadeirydd ac uwchreolwyr Ymddiriedolaeth NHS Sir Gaerfyrddin, yn sgîl adroddiad y Comisiwn Gwella Iechyd. Ddoe, cafwyd cyfarfod arall â hwy er mwyn gwrando ar y gwelliannau y gobeithiant eu gwneud. Gobeithiwn ddatblygu ffordd fwy trylwyr byth o graffu ar gyrff yr NHS yr ydym yn darparu adnoddau sylweddol iddynt.

Cymeradwyaf adroddiad y Pwyllgor i’r Cynulliad a chofnodaf fy niolch i bawb a gydweithiodd â ni ac a ddarparodd dystiolaeth inni ac a drafododd faterion â ni. Diolchaf hefyd i’r gweision sifil ym Mharc Cathays a weithiodd yn ddiflino er mwyn darparu papurau a gwybodaeth inni a diolchaf i glerc a dirprwy glerc y Pwyllgor am eu gwaith neilltuol a’u cefnogaeth amhrisiadwy i minnau fel Cadeirydd.

Safaf yma heddiw gyda theimladau cymysg, ond yn bennaf yn drist oherwydd y bu’n rhaid i Val ildio’i swydd fel Cadeirydd oherwydd ei hiechyd, ond hefyd gyda llawer o frwdfrydedd, nid yn unig oherwydd fy rôl fel Cadeirydd, er fy mod yn mwynhau hynny, ond yn bwysicach ar gyfer dyfodol y Pwyllgor. Dim ond ychydig funudau sydd gennyf a dim ond ar y prif faterion y cynigiaf sylwadau. Bu tasg archwilio’r Pwyllgor yn aruthrol. Siaradodd Kirsty am archwilio trylwyr mewn Pwyllgorau a hir y pery hynny. Dyna yn wir yw’r achos yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yr ydym wedi archwilio diddymu Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd—a byddwn yn parhau i wneud hynny—Hyder, sef Glas Cymru bellach, gan gynnwys cyfarfodydd ar y cyd â Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth.

Siaradaf yn ddiweddarach am rai o’r cydgyfarfodydd a gynlluniwyd gennym ar gyfer y dyfodol. Hefyd, dechreuasom graffu ar y gwaith paratoi ar gyfer y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol, a’r gwaith datblygu ac ymgynghori a wnaethpwyd ar ei chyfer. Gwnaethpwyd cyfraniad sylweddol hefyd i ddatblygu polisi. Yr ydym wedi gweithio’n galed ar yr adolygiad cymorth i fusnes, sef yr adolygiad cyntaf yr ymgymerodd y Pwyllgor ag ef. Gwyddom fod hyn yn faes allweddol ar gyfer datblygu economaidd ac mae’n hanfodol ar gyfer lles Cymru. Nid oedd prinder busnesau ag enghreifftiau o asiantaethau ac unigolion sydd yn tangyflawni, yn aml oherwydd y drefn gyflwyno yn hytrach nag unrhyw broblemau mewnol yn eu hasiantaethau eu hunain. Ceir dau argymhelliad allweddol ar gyfer hynny. Yn gyntaf, sefydlu bwrdd polisi economaidd, ac yn ail, ad-drefnu’r cymorth a gyflwynir yn borth cymorth busnes gyda mynediad cyffredin. Bydd llawer o waith yn cael ei wneud ar hynny yn ystod y misoedd nesaf. Mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn ymgymryd ag ymgynghoriad ar hyn o bryd a byddai’n anghywir achub y blaen ar ganlyniad yr ymgynghoriad. Fodd bynnag, dymuniad y Pwyllgor yw gweld y newidiadau’n canolbwyntio ar gymorth i fusnesau a’i wneud yn fwy effeithiol.

Fel y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, mae gennym agwedd agored a chynhwysol. Os edrychwch yn ôl ar rai o’r bobl yr ydym wedi siarad â hwy yn ystod y flwyddyn ddiwethaf mae’n rhestr wirioneddol gynhwysol. Siaradwyd â phartneriaid amlwg megis Awdurdod Datblygu Cymru, Bwrdd Croeso Cymru, y Cynghorau Hyfforddi a Menter ac erbyn hyn ELWa. Siaradwyd â chynrychiolwyr llywodraeth leol, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, Dinas a Sir Caerdydd ac amrywiaeth o aelodau awdurdodau a ddaeth at y Pwyllgor am resymau ar wahân i’r ffaith eu bod yn aelodau o awdurdodau lleol. Siaradwyd hefyd â sefydliadau busnes megis Cyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain, Sefydliad y Cyfarwyddwyr, Siambr Cymru a’r Ffederasiwn Busnesau Bach. Yn ogystal, siaradwyd ag undebau llafur, ac mae’n bwysig inni barhau i wneud hynny. Mae’r rhestr o’r rheini y dymunwn drafod â hwy yn cynnwys Cyngres Undebau Llafur Cymru, a Chydffederasiwn y Crefftau Haearn a Dur mewn perthynas â Corus.

Siaradwyd â chyrff sydd yn helpu pobl i gael mynediad i’r farchnad lafur megis Chwarae Teg, Anabledd Cymru a’r Gwasanaeth Cyflogi. Gan ymestyn ein gorwelion, trafodwyd cymorth i fusnesau gyda chynrychiolwyr asiantaethau rhanbarthol yn Ffrainc, Gwlad Belg, Sbaen, yr Eidal a Sweden. Yr ydym hefyd wedi cyfarfod â’n cymheiriaid yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon.

Cydweithiasom yn agos â Phwyllgorau eraill yn y Cynulliad mewn cyfarfodydd ar y cyd, a byddwn yn parhau i wneud hynny, fel y dywedais. Cynllunnir trafodaethau â’r Pwyllgor Diwylliant ynglŷn â’r diwydiannau creadigol, a chyda’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yr wythnos nesaf er mwyn trafod pecyn Corus a’r adolygiad addysg uwch. Yr ydym hefyd yn trefnu cyfarfod ar y cyd â’r Pwyllgor Materion Gwledig, yn nes ymlaen yn ystod tymor yr haf, gobeithio, neu o bosibl yn yr hydref, er mwyn trafod safle twristiaeth yn ein heconomi wledig yn y dyfodol. Yr ydym hefyd yn dechrau ar y gwaith ar gyfer ein hadolygiad nesaf. Bydd yn ddarn enfawr o waith ar bolisi ynni. Anelwn at gynnwys amrywiaeth eang o gyrff o’r tu allan a bydd ffocws clir ar gynaliadwyedd yn unol â thema ganolog y Cynulliad o ddatblygu cynaliadwy. Mae’r pwnc yn hollbwysig i Gymru ac mae’n gyfle gwirioneddol i Gymru arwain y ffordd. Edrychwn ar yr arferion gorau a gwaethaf ar draws y byd, er mai teithwyr rhithiol yn hytrach na theithwyr gwirioneddol y byddwn. Bydd yn flwyddyn brysur. Edrychaf ymlaen ati gyda brwdfrydedd fel y gobeithiaf y gwna gweddill y Pwyllgor hefyd. Hoffwn gofnodi fy niolch diffuant i Val am y ffordd gysylltiol y siaradodd â’r Pwyllgor a chyda busnesau ledled Cymru. Mae’n bwysig sylweddoli ei chyfraniad a cheisio adeiladu ar hynny. Gwn y byddai Val yn dymuno imi ddiolch i glercod y Pwyllgor am eu hymroddiad dros y 12 mis diwethaf. Yr wyf yn siŵr na fydd y gwaith yn peidio iddynt, ond diolchaf iddynt ymlaen llaw.

Thank you for the opportunity to present the Education and Lifelong Learning Committee’s progress report. The report gives a summary of the Committee’s activities from its inaugural meeting on 15 November to the last meeting before the Easter recess in April of this year. Following the reorganisation in October 2000, the Education and Lifelong Learning Committee inherited the responsibilities of the two previous Education Committees, the Pre-16 Education Committee and the Post-16 Education and Training Committee.

On policy review, we inherited policy reviews from the two former Education Committees, namely: early years provision for three-year-olds, information and communication technology in education, and the supply of places in schools and higher education. The Committee concluded the work on two of these policy reviews earlier this year and I presented the reports on early years provision for three year olds and information and communications technology in education to Plenary in March.

The reports contained important recommendations for the way forward and the Minister has now adopted some of them. For example, she has established an early years advisory panel to advise on how to develop and implement the strategy. Also, she has indicated that resources will be allocated to establish an advisory panel on ICT in schools and a national grid for learning.

I would like to thank the members of the two previous Education Committees for their work on these reviews and I particularly thank Huw Lewis and Jonathan Morgan for their work on the ICT policy review. Lorraine Barrett played an important role in the process on early years provision.

The review of the supply of school places is still underway. To date, we have received oral submissions from various organisations including the Audit Commission. The Audit Commission has inspected ten local education authorities in Wales in relation to this matter. It recently submitted a report on its findings to the Committee. The Committee will consider this report in its deliberations and I will present the Committee’s final report to Plenary in July.

The higher education review is proceeding. The aim of this review is to establish a vision for higher education and how it should meet the needs of Wales and initiate the process of developing a long-term strategy to optimise the sector’s contribution.

The Committee, along with the expert advisor, has identified a number of key themes that it wishes to examine. The Committee heard evidence from academics, students and others from Wales and beyond on a number of these key themes. We have developed a system of dialogue between the Committee, expert witness and Higher Education Wales. I pay tribute to HEW for its co-operation in this review.

The Committee is meeting this afternoon to hear more evidence on this review, including a presentation by Lord Dearing, the Chair of the UK Committee of Inquiry into Higher Education who published his influential report in 1997. Also, there will be a presentation on the theme of Welsh medium education in the sector.

In December last year, the Minister announced that she had established a group chaired by Professor Teresa Rees to conduct research into student hardship. The group’s remit was to undertake an independent review of student hardship. I understand that that is almost complete. It was agreed that this subject should remain within the remit of the Committee’s review and Professor Rees will make a presentation to the Committee on this matter in July.

The Committee then intends to visit Northern Ireland and Scotland next month so the members can learn how higher education is provided and funded in those countries. It is intended that the review will be completed in the autumn, around November or December.

In addition to its own policy reviews, the Committee contributed to the other policy developments being taken forward by the Minister and her officials, namely, grants for education, support and training, the Wales skills taskforce report, special education needs pilot projects and the general teaching council.

In April, at the request of the Culture Committee, the Education Committee agreed to contribute to the Culture Committee’s review of the Welsh language. The remit and the programme will be finalised shortly, but the Committee looks forward to beginning this policy review before the end of the year.

In terms of the scrutiny role, the Committee has scrutinised the Minister’s work through her monthly reports. The Committee has asked her to clarify some particular matters further if we thought there was a need to do so. What happens is that the Chair and the Minister agree on the topics to be included in the monthly report before the relevant meeting. At present, 45 minutes a month is spent on this work. I would like to see that time being extended. I would also like to see the scrutiny element being—

I had more or less finished.

Bu sefydlu’r Pwyllgor Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yn ogystal â delio â sawl newid yn yr aelodaeth yn ystod y flwyddyn yn her gyffrous. Diolchaf i aelodau presennol y Pwyllgor ac aelodau’r gorffennol am sicrhau bod hon yn flwyddyn gyntaf lwyddiannus. Diolchaf hefyd am yr ysgrifenyddiaeth ardderchog, sef Siwan Davies, Vaughan Watkin a’r tîm, am eu cymorth a’u holl waith caled.

Yn ogystal â chydweithio, sefydlodd y Pwyllgor bartneriaethau gyda sefydliadau eraill yng Nghymru. Yn bwysicaf oll, efallai, dyma’r Pwyllgor Pwnc cyntaf i fynd â’i gyfarfodydd safonol at bobl Cymru. Dechreuodd taith y Pwyllgor yn Sir Benfro fis Gorffennaf y llynedd. Cynaliwyd dau gyfarfod yn y Rhondda ym mis Hydref ac un yn Eryri ym mis Tachwedd. Ychwanegir Aberhonddu at y rhestr honno yn fuan.

Dosbarthwyd adroddiad blynyddol y Pwyllgor ar gyfer 2000-01 a’r rhaglen waith ar gyfer 2001-2002. Manylaf yn awr ar uchafbwyntiau blwyddyn gyntaf y Pwyllgor. Yr oedd ein blaenoriaethau’n cynnwys goruchwylio’r strategaeth wastraff ddatblygol a’r adolygiad o ganllawiau polisi cynllunio. Bu’r Pwyllgor yn cadw llygad barcud ar gyfeiriad y datblygiadau hynny. Gyda chyflwyno datblygu cynaliadwy fel ychwanegiad i’w groesawu i bortffolio Sue Essex, fel y Gweinidog dros yr Amgylchedd, bu’r Pwyllgor hefyd yn llywio’r cynllun gweithredu ar ddatblygu cynaliadwy yn rhagweithiol.

Ymgymerwyd â phrif flaenoriaeth y Pwyllgor, sef yr adolygiad o drafnidiaeth gyhoeddus, ar ddiwedd tymor yr haf, pan gynhaliodd y Pwyllgor ddau seminar ar drafnidiaeth. Canmolwyd y seminarau hynny fel rhai blaengar mewn cyhoeddiad diweddar. Cynhaliwyd sesiynau tystiolaeth rhyngweithiol drwy gydol tymhorau’r hydref a’r gwanwyn, gan ddarparu cyfle i gasglu tystiolaeth oddi wrth nifer fawr o grwpiau diddordeb, yn ogystal â’r awdurdod rheilffyrdd strategol a gweithredwyr trafnidiaeth gyhoeddus. Yr ydym bellach yn canolbwyntio ar ansawdd ac yn arbrofi â’r opsiynau ar gyfer gwahanol strwythurau cyflwyno, a fyddai’n galw am ddeddfwriaeth sylfaenol.

Ym mis Gorffennaf 2000, adolygwyd rhaglen waith y Pwyllgor yn annisgwyl pan ychwanegwyd yr ymchwiliad i safle tirlenwi Nantygwyddon. Derbyniodd y cylch gorchwyl ar gyfer yr ymchwiliad gefnogaeth drawsbleidiol cyn toriad yr haf. Hysbysebodd y Pwyllgor am ymchwilydd annibynnol. Ym mis Hydref, lansiwyd yr ymchwiliad drwy gynnal dau gyfarfod Pwyllgor yn y Rhondda er mwyn clywed tystiolaeth gan drigolion lleol a’r cyhoedd a chyrff statudol. Yr oedd presenoldeb da yn y ddau gyfarfod. Ym mis Tachwedd, penodwyd David Purchon fel ymchwilydd annibynnol. Hyd yn hyn clywodd dros 200 awr o dystiolaeth ac mae’n gwneud cynnydd ardderchog.

Cynhaliwyd sawl cydgyfarfod o’r Pwyllgor ar faterion o bryder i’r cyhoedd. Cynhaliodd y Pwyllgor gyfarfod ar y cyd â’r Pwyllgor Datblygu Economaidd er mwyn craffu ar gynlluniau y gwahanol cynigwyr ar gyfer Hyder a chynigion Glas Cymru ar gyfer Dŵr Cymru. Yr oedd cyd-ddatganiadau’r Pwyllgorau yn ddylanwadol wrth lywio’r penderfyniadau ar y ddau achlysur. Cynhaliwyd cyfarfod ar y cyd â’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai er mwyn ystyried adroddiadau ar lifogydd. Yn ystod toriad y Pasg, cynhaliodd y Pwyllgor gydgyfarfod â’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig er mwyn trafod goblygiadau amgylcheddol argyfwng clwy’r traed a’r genau.

Yn ystod y flwyddyn, derbyniodd y Pwyllgor hefyd dystiolaeth gan gerddwyr, perchenogion tir a chyrff noddedig ar oblygiadau’r Mesur Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy. Bydd y Pwyllgor yn llywio’r rhaglen ddeddfwriaethol ar ei gyfer ar ran y Cynulliad.

O ran craffu, holwyd y cyrff noddedig—sef Cadw, Cyngor Cefn Gwlad Cymru, Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru a’r parciau cenedlaethol—ar eu perfformiad ac ar gynigion am adnoddau ychwanegol. Hefyd, heriodd y Pwyllgor faterion a ddeilliai o adolygiadau o Gyngor Cefn Gwlad Cymru ac Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru.

O ran rôl weithredol y Pwyllgor, cyfarfu Pwyllgor Penderfyniadau Cynllunio bum gwaith er mwyn ystyried dwy apêl gynllunio, wyth cais cynllunio a alwyd i mewn gan y Cynulliad ac un Gorchymyn trafnidiaeth a gwaith. Wedi’n llesteirio gan y gweithdrefnau caeth, gofynasom am fwy o gyflymder a hyblygrwydd yn y broses o wneud penderfyniadau. O ganlyniad, bydd Sue Essex yn dwyn cynigion diwygiedig gerbron y Pwyllgor Busnes yn fuan.

Dim ond rhai o orchestion y Pwyllgor yw’r rheini. Gan edrych ymlaen, ein blaenoriaethau tan y Nadolig fydd cwblhau’r ymchwiliad i Nantygwyddon a’r adolygiad polisi o drafnidiaeth gyhoeddus. Mae’r rheini’n ddau faes gwaith mawr. Mae’r Pwyllgor yn bwriadu neilltuo amser anffurfiol i adolygu ei berfformiad ac ystyried blaenoriaethau datblygu polisi ar gyfer 2002. Unwaith eto, bydd y Pwyllgor yn ceisio canolbwyntio ar y meysydd hynny y gellid effeithio arnynt fwyaf, a chael cydbwysedd rhwng ei rôl o ddatblygu polisi a’i rôl craffu.

I declare an interest as a general practitioner and a county councillor.

In discussing the Health and Social Services Committee’s work programme, I thank the clerks, Jane Westlake and Claire Morris, for their consistent hard work, and Kirsty for her report.

In addition to the everyday duty of surpervising the Minister for Health and Social Services’s work, the Committee has also undertaken several detailed projects, as Kirsty Williams stated. The work on establishing a Children’s Commissioner for Wales, jointly with the Education and Lifelong Learning Committee and partners in the voluntary sector, was innovative. That work is ongoing—and we had another meeting yesterday—to ensure that the Committee’s cross-party vision for the Children’s Commissioner’s powers become a reality.

The Committee also undertook detailed investigations into free eye tests—and some changes have stemmed from that—and the Phillips report on BSE and new variant CJD.

More work must be done to develop our scrutiny and examination role. The Committee must consider the best way forward in terms of scrutinising bodies such as the health trusts. More work must also be done on cross-portfolio issues. There is a great challenge in terms of developing policy jointly with other Committees. We need to develop better co-operation, for example between the Committees on health and housing. I acknowledge that a joint meeting will be held soon. Housing makes a key contribution to health standards.

We need better co-operation with local government generally and on a specific issue, namely our children’s special needs. That is a complex area, which requires detailed co-operation between those responsible for health, social services and education. I receive many letters on this issue, which will be afforded the attention that it deserves during the next few weeks.

We also need to closely co-ordinate the different Committees’ work on young offenders, Communities First and all the community strategies. We face a significant challenge.

Hoffwn wneud un gwelliant i adroddiad blynyddol y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Cyfeiria paragraff 8 at sesiynau briffio anffurfiol. Gobeithiwn y gallwn gael cytundeb trawsbleidiol ar union nifer y cyfarfodydd ychwanegol a gynaliasom, gan gynnwys cyfarfodydd ymgynghori, gweithdai rhanbarthol a’r gyfres werthfawr o gyfarfodydd a gynhaliwyd yn Nulyn a Brwsel. Yn anffodus, ymddengys inni fethu â’u cyfrif i gyd. Fodd bynnag, yr oedd y ffigur ymhell dros 30 ac amcangyfrifaf i dros 40 o gyfarfodydd ychwanegol gael eu cynnal. Gallwn, felly, honni’n gyfiawn ein bod yn Bwyllgor gweithgar.

Golygodd hynny faich gwaith eithriadol o drwm ar glercod y Pwyllgor a’r Cadeirydd. Ymunaf â Chris wrth fynegi ein gwerthfawrogiad o’r swm enfawr o waith a wnaethpwyd. Mynegaf hefyd ein dymuniadau didwyll i Val—a hoffwn petai hi yma heddiw i’w derbyn—am wellhad buan ac adferiad llawn.

Y darn unigol mwyaf o waith yr ymgymerasom ag ef oedd yr astudiaeth arbennig ar gymorth i fusnesau. Gobeithiaf, pan gaiff ei argymhellion eu gweithredu, y bydd gennym system haws ac mwy effeithiol o roi cymorth i fusnes, wedi’i integreiddio â strategaeth economaidd gydlynol.

Mae datblygu strategaeth o’r fath yn un o brif amcanion y Pwyllgor. Fel y nodwyd yn yr adroddiad, mynegodd y Pwyllgor amheuon ynghylch y strategaeth drafft a gyhoeddwyd i’r cyhoedd o dan enw’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd oherwydd, yn ein tyb ni, yr oedd angen mwy o waith arno cyn ei gyhoeddi.

Siaradaf dros sawl aelod o’r Pwyllgor, os nad pob aelod, wrth ddweud ein bod yn dal yn awyddus i gyfrannu at ddatblygu’r strategaeth datblygu economaidd ymhellach, er mwyn sicrhau ei bod yn mynd i’r afael â phroblemau brys yr economi. Bydd yr aelodau’n gwerthfawrogi pa mor falch yr wyf mai ein tasg fawr nesaf fydd astudiaeth arbennig ar ynni, gyda phwyslais ar ynni adnewyddadwy. Byddwn yn parhau i fod yn Bwyllgor gweithgar. Gobeithiaf y bydd yn bosibl bwrw ymlaen â’r gwaith hwn mewn cydweithrediad agos â Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth gan fod angen llawer mwy o gydweithio rhwng Pwyllgorau.

Terfynaf drwy sôn am y thema cydweithredu. Mae ein Pwyllgorau’n unigryw, fel y sylwodd aelodau Pwyllgor Menter, Diwydiant a Buddsoddi Cynulliad Gogledd Iwerddon pan ddaethant yma. Yr ydym yn unigryw am ein bod yn cyfuno craffu gyda datblygu polisi. Cred rhai sinigiaid fod hynny’n amhosibl. Daliaf innau, er gwaethaf anghytuno achlysurol, ein bod ar y cyfan yn gallu gwneud llawer o waith ar y cyd er mwyn mynd i’r afael â her economi Cymru sydd yn gofyn am sylw brys. Dymunaf yn dda i Chris ar gyfer gwaith y Pwyllgor dros y flwyddyn nesaf, a hir y pery’r ysbryd hwnnw o gydweithredu.

Croesawaf bwynt y Gweinidog y gall y Pwyllgor Datblygu Economaidd ymdopi â’r dasg ddeublyg o graffu a datblygu polisi, ond mae gennyf beth amheuaeth a ellir gwneud hynny mor effeithiol ag yr awgrymodd optimistiaeth yr Aelod. Mae’r Pwyllgorau, yn arbennig y rheini o dan gadeiryddiaeth Aelodau’r pleidiau sydd yn cefnogi’r llywodraeth, yn treulio llawer gormod o amser yn trafod materion yr hoffai Gweinidogion y Cabinet inni eu trafod, a dim digon o amser yn craffu. Ar un achlysur ym Mhwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, pan geisiais holi’r Gweinidog, dywedwyd wrthyf nad oeddem yno er mwyn craffu ond er mwyn cynorthwyo gyda’r gwaith o ddatblygu polisi. Anghytunaf â hynny. Ni chefais fy ethol er mwyn cynorthwyo’r Llywodraeth hon i ddatblygu ei pholisi. Os cefais fy ethol i wneud unrhyw beth yna craffu drwy chwyddwydr oedd hynny a sicrhau bod y Llywodraeth yn ymddwyn yn briodol ar bob achlysur. Dyma graidd un o’n problemau mwyaf yn y Cynulliad. Dymunaf fod yn adeiladol a sicrhau bod y Cynulliad yn datblygu mewn dull priodol. Aildrefnwyd llywodraeth leol gan gadw mewn cof y pwysigrwydd o ganiatáu i bwyllgorau graffu ar yr hyn a wneir gan y cabinetau newydd a ffurfiwyd mewn awdurdodau lleol. Nid dyna sydd yn digwydd yn y Cynulliad. Bob tro y ceisiwn graffu dywedir wrthym nad dyna ein gwaith.

Nid yw hynny’n wir.

Mae arnaf ofn ei fod. Dywedwyd hynny wrthyf gan Weinidog Llafur, Tom. Pam na threulir mwy o amser yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn edrych ar gyflwr enbyd rhestrau aros yng Nghymru? Pam nad yw’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn edrych ar y ffaith fod cyfradd twf y DU ar gyfartaledd ymhell y tu ôl i gyfradd twf gwledydd datblygedig eraill? Os dymunwn wario mwy ar wasanaethau cyhoeddus, dim ond os bydd yr economi’n tyfu y gallwn wneud hynny. Pam na thrafodwyd y brotest danwydd ym Mhwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth—heb fwrw sen ar y Cadeirydd—sef un o’r materion pwysicaf ac un o’r argyfyngau mwyaf yng Nghymru, ynghyd â chlwy’r traed a’r genau, hyd yn oed ar y diwrnod pan ddaeth lorïau i ffurfio blocâd ger adeilad y Cynulliad? Yr eithriad anrhydeddus yw’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, ond mae gwahaniaeth yn y fan honno, sef nad yw Cadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn un o gefnogwyr y Llywodraeth. Cred ef mai ei dasg yw dwyn y Llywodraeth i gyfrif. Dyna pam y cafodd Carwyn ei lusgo i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn ystod toriad ac y disgwyliwyd iddo ateb cwestiynau, a gwnaeth hynny’n rhesymol. Ni fyddai hynny’n digwydd o anghenraid mewn Pwyllgorau eraill.

Yr oedd David yn dechrau mynd dros ben llestri. Oni chofiwch, David, imi alw ynghyd gyfarfod ar y cyd rhwng Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth a’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig er mwyn craffu ar y Weithrediaeth ynghylch ei hymddygiad adeg argyfwng clwy’r traed a’r genau? Cawsoch ddigon o gyfle bryd hynny i graffu, fel, yn wir, y cewch ddigon o gyfle i graffu ym mhob cyfarfod Pwyllgor. Nid wyf yn siŵr pa gyfarfodydd yr ydych yn eu mynychu. Mae’n amlwg nad ydych yn mynychu’r un rhai â mi.

Fy mhwynt yw na fyddwch gyda’r bwriad gorau yn y byd byth yr un mor frwdfrydig ynghylch cyflwyno materion i’w trafod sydd yn cywilyddio’r Llywodraeth â Chadeiryddion o bleidiau nad ydynt o anghenraid yn cynrychioli safbwyntiau’r Llywodraeth—

Yr wyf ar fin cloi, ond ildiaf i Lorraine gan iddi sefyll yn gyntaf.

Mae’n amlwg nad yw David Davies yn adnabod Richard Edwards.

Yr wyf yn ei adnabod. Nid oes gennyf unrhyw beth yn ei erbyn yn bersonol, gan imi eistedd gydag ef mewn sawl cyfarfod. Ildiaf i Kirsty Williams, yn gyflym.

Ildiaf.

Efallai yr hoffai David ailystyried ei sylwadau ar rôl Cadeiryddion Pwyllgorau. Yn ôl fy mhrofiad i dros y ddwy flynedd diwethaf, bu Cadeiryddion Pwyllgorau ar draws pob plaid wleidyddol yn awyddus i aros yn annibynnol, beth bynnag fo barn eu pleidiau. Mae sylw David yn sarhad ar Gadeirydd pob Pwyllgor yn y Cynulliad. Mae pob un ohonynt wedi ceisio cynnal eu hannibyniaeth wrth gadeirio, beth bynnag fo’u tueddiadau pleidiol. Dylid canmol Cadeirydd pob Pwyllgor am hynny. Mae sylw David yn sarhad ar ymddygiad pob cadeirydd.

Cefais gyfle i ailystyried, ac yn fy marn i, ni waeth pa mor galed y ceisiodd Cadeiryddion Pwyllgorau fod yn amhleidiol, methasant. Dyna fy marn. Ni fu Cadeiryddion Pwyllgorau mor amhleidiol â’r rheini ar y Pwyllgorau Dethol yn y Senedd neu ar bwyllgorau craffu a sefydlwyd mewn awdurdodau lleol o ganlyniad i Ddeddf Llywodraeth Leol 2000, a gyflwynwyd gan y Llywodraeth Lafur. Tan y bydd y sefyllfa honno yn newid, ni chaiff y Cynulliad y parch sydd yn ddyledus iddo oherwydd, yn syml iawn, nid ydym yn craffu ar y Llywodraeth fel ag y dylem.

I welcome the opportunity to discuss the Education and Lifelong Learning Committee’s progress report. The Chair referred to the Committee’s important and responsible work in reviewing policies that can lead to substantial changes and improvements for children and adults in this country. They are also challenging policies that involve difficult and complex developments, such as the provision of early years education, steering developments in information and communications technology and, as we have heard, developing the direction of, and a strategy for, higher education.

The fact that we have an opportunity to discuss and influence such important issues as those underlines the importance of the National Assembly’s role. It could be argued that several of these matters should have been tackled years ago, but we are grateful for the opportunity to change things for the better now. I also welcome the fact that Committee members can scrutinise or oversee the Minister’s work, thus giving us an opportunity to contribute more effectively to reviewing the effect of policies on the education service.

Undoubtedly, one of the Committee’s greatest challenges will be its contribution to the Culture Committee’s review of the Welsh language. Initial indications are promising and it is heartening to know that there is cross-party support for, and a commitment to, promoting the use of the Welsh language and, therefore, safeguarding its future. However, we must consider the critical situation that exists at present. There are clear weaknesses in education—some of which have already been mentioned in the Estyn report—as regards teaching Welsh as a second language and deficiencies in the provision of Welsh-medium education. We need a speedy resolution to all those weaknesses. Perhaps this is the only opportunity that we will have to develop and integrate an imaginative and effective policy for the Welsh language. It will be an important issue and a test of Committees’ and Members’ commitment and willingness to finally do justice to the needs of the Welsh language.

Croesawaf y cyfle i gyfrannu at y ddadl, yn enwedig mewn perthynas â rhaglen y Pwyllgor Datblygu Economaidd ac yng nghyd-destun fy rôl fel Cadeirydd Pwyllgor Monitro Rhaglenni Amcan 1. Ni ellir gwahanu Amcan 1 oddi wrth weddill y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Croesewais y cyfle i graffu ar gynnydd y rhaglen a’i gweithrediad yng nghyfarfodydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Fel y dywedodd Christine Gwyther, rhaid i hynny barhau. Fodd bynnag, rhaid inni hefyd gydnabod bod y Pwyllgor Monitro Rhaglenni, fel yr amlinellir yn y ddogfen raglennu sengl, i raddau hyd braich oddi wrth y Cynulliad. Rhoddodd y Cynulliad y dasg o oruchwylio’r rhaglen i’r partneriaid sydd yn gwasanaethu ar y Pwyllgor hwnnw. Heddiw, talaf deyrnged i’r partneriaid hynny, sydd yn dod o’r sectorau gwirfoddol, preifat a chyhoeddus ac sydd yn sicrhau bod y rhaglen hon yn llwyddiant. Rhoddant lawer o amser ac ymrwymiad wrth ymgymryd â’r dasg hon.

Ers mis Rhagfyr, pan gytunodd y Pwyllgor Monitro’r Rhaglenni ar adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen, gwnaethpwyd llawer o gynnydd, er gwaethaf rhywfaint o godi bwganod ac agweddau negyddol. Mewn amser byr, gwnaethpwyd newidiadau i nifer o agweddau ar y strwythur cyfredol.

Mae llawer i’w wneud o hyd ar Amcan 1, ond rhaid inni bwysleisio y gwnaethpwyd cynnydd mawr eisoes. Mae rhai enghreifftiau o hynny yn cynnwys creu grŵp polisi sydd yn darparu cyngor ac arweiniad i’r Pwyllgor Monitro Rhaglenni, a phwynt ymholi canolog ac uned sector preifat. Rhoddir blaenoriaeth i ddarparu’r gwasanaeth gorau posibl i ymgeiswyr prosiect.

Yn fwyaf arwyddocaol, sefydlwyd pedair partneriaeth strategaeth. Cyfarfuont yn ddiweddar ac maent yn datblygu cyfeiriad ac egwyddorion thematig y rhaglen er mwyn cynorthwyo Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru yn ei drafodaethau. Bydd y ffocws strategol hwnnw yn gwneud gwahaniaeth ac yn helpu i adeiladu economi ddatblygedig, ddeinamig a mwy amrywiol a fydd yn rhoi cyfle i bawb yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd ffynnu. Bu hwn yn fater o bryder arbennig i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, ac mae’n rhaid i’w bartneriaeth gyda’r Pwyllgor Monitro Rhaglenni barhau.

Croesawaf y ffaith bod bron £180 miliwn o arian Amcan 1 wedi cael ei glustnodi hyd yn hyn. Cyflawnir 250 o brosiectau a byddant o fudd i’n cymunedau mwyaf truenus. Fodd bynnag, yr allwedd i hyn yw tryloywder a phartneriaeth, sef rhai o egwyddorion arweiniol datganoli. Yr oedd Val Feld, ein cyn Gadeirydd, yn llysgennad da dros yr egwyddorion hynny. Os gallwn gyflawni hyn drwy gyfrwng consensws rhwng y Cynulliad a’r sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol—er y gall fod yn heriol ar adegau—bydd yn golygu y gellir gosod sylfaen gadarn ar gyfer llwyddiant Cymru yn y dyfodol.

Cyfeiriaf at rôl Cadeirydd y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Mae’r rôl honno yn hollbwysig o ran llywio’r Pwyllgor drwy’r hyn a all fod yn amserau anodd. Talaf deyrnged i Cynog Dafis, a rhoi gwleidyddiaeth y pleidiau o’r neilltu; gwasanaethir y Pwyllgor Addysg yn dda gan gadeirydd profiadol. Mae’n hanfodol, os yw Pwyllgor i fod â chyfieriad strategol wrth gyfrannu at ddatblygu polisïau, ac wrth graffu ar y Llywodraeth, fod ganddo gadeirydd cymwys a all ymddwyn yn amhleidiol, ac er budd aelodau’r Pwyllgor hwnnw.

Mae rôl y clerc a dirprwy glerc Pwyllgor, a ddatblygodd yn araf gydag amser, hefyd yn hollbwysig. Cyfeiriaf at y gwaith yr ymgymerwyd ag ef yn yr adolygiad o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu, a gyflawnwyd y tu allan i’r pwyllgor ac a oedd, felly, yn golygu bod clercod a dirprwy glercod yn gweithio y tu allan i amser y pwyllgor. Bu’r rôl honno, sydd yn datblygu, yn bwysig wrth ddatblygu polisïau, yn arbennig pan na fu polisi ar agenda’r Pwyllgor am sawl cyfarfod ar ôl ei gilydd. Mae eu mewnbwn hefyd yn hollbwysig.

O ran datblygu polisïau, bu’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn eithaf llwyddiannus wrth ddatblygu ei bolisi ei hun, yn enwedig mewn perthynas â’r ddarpariaeth addysg ar gyfer plant tair blwydd oed, yr adolygiad o TGCh mewn ysgolion a hefyd yr adolygiad addysg uwch, a gyflawnir ar hyn o bryd. Fodd bynnag, adolygiad gan y Pwyllgor yn unig yw hynny. Mae pa un a fydd gan yr adolygiadau hynny oblygiadau parhaol ar gyfer polisi’r Llywodraeth yn fater arall. Maent yn adolygiadau Pwyllgor da a gwerthfawr, ond mae pa un a fydd Pwyllgorau’r Cynulliad yn cyfrannu’n wirioneddol at amcanion polisi hirdymor y Llywodraeth yn fater arall. Nid oes gorfodaeth ar y Llywodraeth i ystyried y datblygiadau polisi hyn wrth ystyried ei amcanion ei hun.

O ran craffu ar y Llywodraeth, bu hynny rhywfaint yn anos, yn rhannol oherwydd y disgwyliwn i Aelodau unigol frwydro nid yn unig yn erbyn Gweinidog y Llywodraeth, ond hefyd yn erbyn dylanwad swyddogion, cyngor swyddogol a’r cymorth swyddogol y mae Gweinidogion yn gyfarwydd â hwy. Mae’n wahanol ac yn anodd i aelodau’r meinciau cefn. Un agwedd ar bolisi y bu’n anodd cael cytundeb y Llywodraeth arni oedd pryderon y Pwyllgor Addysg Cyn-16 blaenorol ynglŷn â’r cynllun tâl ar sail perfformiad yr oedd Llywodraeth San Steffan am ei gyflwyno. Ar y pryd, dywedodd Gweinidog y Llywodraeth wrth y Pwyllgor mai dim ond ymgynghorwyr oeddem ni yn y broses. Efallai ei fod yn arwydd o ymagwedd y Llywodraeth at y Pwyllgorau Pwnc. Gobeithiaf fod yr ymagwedd honno wedi newid, ond mae’n dangos yr anawsterau sydd yn gallu bodoli ar gyfer Pwyllgorau wrth graffu ar y Llywodraeth.

Yn ogystal ceir rhai cyfyngiadau amser pan dderbyniwn adroddiadau gweinidogol, sydd yn drwm ac yn fanwl. Ni ellir craffu’n briodol o fewn 45 munud. Mae ceisio cydbwyso amcanion craffu Pwyllgor gyda’i amcanion datblygu polisi yn datblygu’n dasg anodd i’w chyflawni yn ein cyfarfodydd. Ceir cyfyngiadau amser, felly, y dymunai rheolwyr busnes y pleidiau eu hystyried o bosibl yn y blynyddoedd i ddod er mwyn gweld sut y gallwn wella’r ddwy agwedd honno ar waith Pwyllgorau.

O ran y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, yr ydym yn gweld eisiau rhai pethau. Cyfeiriodd Gareth Jones at rai ohonynt. Mae’n bwysig i’r Pwyllgor benderfynu sut y caiff arian ei wario yn y system addysg yng Nghymru. Ceir cryn dipyn o benbleth. Mae Undeb Cenedlaethol yr Athrawon ac eraill yn ei alw’n ddiffyg ariannu. Mae’n bwysig inni benderfynu a gaiff arian ei wario’n gywir ac a yw adeiladau ysgolion yn cyrraedd y safon. Mae’r rhain yn faterion parhaus y dymuna’r Pwyllgor fod yn ymwybodol ohonynt, ac y dymunai allu craffu ar waith y Gweinidog yn eu cylch. Mater arall yw pa un a yw’r fagloriaeth Gymreig yn gymhwyster arall addas yn lle Safon Uwch. Ni chawsom asesiad annibynnol ac ni fu’r Pwyllgor yn craffu ar gynnwys y fagloriaeth Gymreig. Ymddengys fel pe bai’r Llywodraeth ond wedi cymryd gair y Sefydliad Materion Cymreig yn ganiataol.

Mae nifer enfawr o gyfleoedd y gall y Pwyllgor eu cymryd wrth ddilyn ei rôl datblygu polisïau, yn ogystal ag yn nhermau gwella ei rôl wrth graffu ar waith y Gweinidog. Wedi’r cyfan, ein nod yw craffu ar bolisi’r Llywodraeth. Nid ein nod yw rhoi sêl ein bendith yn unig ar benderfyniadau a wneir gan y Llywodraeth. Mae gennym ein hagenda bolisi ein hunain, y gall y Llywodraeth ei hystyried neu ei gwrthod, fel y gwnaeth Jenny Randerson yn y Pwyllgor Diwylliant ar rai agweddau ar yr adroddiad ‘Diwylliant Cytûn’. Mae’n bwysig inni wella’r rôl graffu fel y gellir sicrhau bod Gweinidogion y Llywodraeth yn atebol, o wythnos i wythnos, am y rôl y maent yn ymgymryd â hi ar ran y Cynulliad.

in Welsh I also pay tribute to the Chair of the Education and Lifelong Learning Committee.

yn Saesneg Euthum drwy fedydd tân heriol. Deuthum i’r Pwyllgor ddwy flynedd ar ôl sefydlu’r Cynulliad ac mae brîff enfawr y mae angen mynd i’r afael ag ef. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu uno’r Pwyllgor Addysg Cyn-16 â’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 sydd, yn ôl ein cytundeb partneriaeth, yn ffordd hollol synhwyrol o ddarparu polisi addysg a’i roi ar waith. Edrychaf ymlaen i weld y Gweinidog yn gweithredu ar yr argymhellion ac, yn enwedig, argymhellion penodol y Pwyllgor ar TGCh mewn darpariaeth blynyddoedd cynnar. Mae’r ddau adolygiad parhaus o’r pwys mwyaf— y ddarpariaeth o leoedd ysgol ac addysg uwch yng Nghymru. Gobeithiaf y caiff y polisi ysgolion gwledig, fel y nodwyd yn y cytundeb partneriaeth, ei ddatblygu, ynghyd ag adolygiad o leoedd ysgol. Ynglŷn â’r adolygiad addysg uwch, mae hwnnw’n arwyddocaol iawn ar gyfer datblygu a chyfrannu at ddatblygu economaidd y wlad yn y dyfodol, ynghyd â chydweithio gyda busnesau bach a chanolig eu maint. O fewn cylch gwaith y Pwyllgor, bu caledi myfyrwyr yn fater dadleuol. Er y sefydlwyd y grŵp ymchwilio gan y Gweinidog, gresynwn na fydd y Pwyllgor bellach yn derbyn yr adroddiad gan y grŵp ymchwilio yr wythnos nesaf yn ôl y bwriad gwreiddiol.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Croesawaf adroddiad Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth a diolchaf i Richard am ei ddull o gynnal y cyfarfodydd ac i’r swyddogion am eu cymorth, yn enwedig Siwan Davies a Vaughan Watkin. Croesawaf y ffaith y cynhaliodd y Pwyllgor nifer o gyfarfodydd y tu allan i Gaerdydd, yn cynnwys rhai yn fy etholaeth i, ac y bu’r cyfarfodydd hyn yn llwyddiant. Dangosodd sut y gallai’r Cynulliad gyfathrebu ag unigolion a sefydliadau ledled Cymru.

Bu’r adolygiad polisi o drafnidiaeth gyhoeddus yn drwyadl ac yr ydym yn hyderus y gall y Pwyllgor roi cyngor manwl a gofalus i’r Weithrediaeth ynglŷn â sut i wella trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru. Bu’n fuddiol i gymharu ein problemau trafnidiaeth a’n datrysiadau â’r rheini mewn rhanbarthau eraill yn Ewrop. Mae’r gwaith o ddatblygu trafnidiaeth gyhoeddus mwy hygyrch ac effeithlon ar draws Cymru yn allweddol er mwyn cyflawni nifer o’n targedau datblygiad cynaliadwy, yn cynnwys cynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal.

Mae datblygu strategaeth wastraff i Gymru yn fater allweddol ac yr ydym yn awyddus y manteisir i’r eithaf ar y cyfle i ddatblygu gwell rheolaeth gwastraff yng Nghymru. Mae’n hanfodol ein bod yn anelu’n uchel—neu efallai’n isel yn achos gwastraff—ac yn gosod targedau cadarn ar ein cyfer ni ein hunain ac ar gyfer y rheini sydd yn gysylltiedig â’r diwydiant gwastraff. Rhaid inni wella rheolaeth gwastraff drwy ailddefnyddio ac ailgylchu. Gobeithiwn y bydd ymchwiliad Nantygwyddon yn ateb nifer o’r cwestiynau ynglŷn â’r safle hwnnw ac y bydd yn mynd i’r afael â phryderon trigolion lleol. Dylid ymgorffori unrhyw ganlyniadau perthnasol i mewn i strategaeth wastraff ar gyfer Cymru yn y dyfodol.

Croesawn ran y Pwyllgor yn natblygiad fframwaith cynllunio gofodol cenedlaethol a’i fewnbwn pellach i Bolisi Cynllunio Cymru. Mae’r rhain yn allweddol. Cred Plaid Cymru—The Party of Wales fod y fframwaith cynllunio gofodol cenedlaethol yn gyfle gwirioneddol i ddod â datblygiad lluosganolog i Gymru a’i fod yn galluogi lledaenu cyfleoedd yn decach ar draws Cymru. Edrychwn ymlaen at gyfraniad pellach y Pwyllgor yn y gwaith. Credwn hefyd fod Polisi Cynllunio Cymru o bwysigrwydd allweddol i waith y Cynulliad ac edrychwn ymlaen i drafodaethau pellach yn y Pwyllgor. Mae’n gyfle i sicrhau ein bod yn cyflwyno system gynllunio gadarnhaol i Gymru sydd yn mynd i’r afael ag anghenion yr amgylchedd, y gymdeithas a’r economi yng Nghymru. Mae’n hanfodol bod cynllunio yng Nghymru yn adlewyrchu ymrwymiad y Cynulliad i ddatblygu cynaliadwy.

Fodd bynnag, gresynwn na chawsom y cyfle i drafod unrhyw isddeddfwriaeth ddrafft. Dylai hynny fod yn rôl bwysig i’r Pwyllgorau Pwnc. Edrychwn ymlaen i gadarnhau’r blaenoriaethau ar gyfer 2002 yn yr Hydref a gobeithiwn y bydd cyfle i drafod datblygu cynaliadwy, ei gynllun gweithredu a’i ddangosyddion yn fwy manwl. Gobeithiwn y bydd y rhestr o flaenoriaethau yn cynnwys pryderon amgylcheddol allweddol megis bioamrywiaeth, yr angen i addasu a lleihau yn wyneb newid hinsawdd, a gwarchod ein hadnoddau naturiol.

Croesawaf, fel eraill, y dull gwaith a fabwysiadwyd gan ein Pwyllgorau. Cofnodaf fy niolch i Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Kirsty Williams, am ei hymagwedd amhleidiol a’r ffordd effeithiol y cadeiriodd ein cyfarfodydd. Estynnaf fy nghanmoliaeth i’r Gweinidog hefyd. Er ein bod yn ymhel â rhywfaint o gellwair pleidiol, cyflawnir y rhan fwyaf o waith y Pwyllgor ar sail trawsbleidiol adeiladol. Pan wnaeth y Pwyllgor feirniadaethau a galw am newid camau’r Weithrediaeth, ar adegau, mae’r Gweinidog wedi rhoi ystyriaeth i hynny ac wedi ymateb i’r sefyllfa. Yr wyf yn meddwl yn arbennig am strategaeth iechyd meddwl oedolion, yr oedd y Pwyllgor, ar y cychwyn, yn anhapus yn ei chylch. Er anghyfleustra i’r weinyddiaeth, efallai, gofynasom am newid rhai agweddau a mabwysiadu proses wahanol. Er tegwch i’r Gweinidog, gweithredodd ar hynny ac ymatebodd yn eang i’n pryderon. Diolchaf hefyd i’m cyd aelodau yn y Pwyllgor. Am gyfnod hir iawn, fi oedd yr unig Geidwadwr ar y Pwyllgor, ond bellach mae Ceidwadwr annibynnol yn ymuno â mi. Bellach, mae dau ohonom o anian Geidwadol. Fodd bynnag, mae rhywun yn dysgu cryn dipyn oddi wrth aelodau’r Pwyllgor sydd â safbwyntiau a phrofiadau gwleidyddol gwahanol ond sydd wedi treulio llawer o amser ar y pwnc dan sylw. Mae hynny’n werthfawr, ac weithiau yr wyf wedi gadael cyfarfodydd y Pwyllgor gan feddwl am fater o safbwynt na fyddwn wedi ei ystyried yn flaenorol.

Fel y dywedodd Aelodau eraill heddiw, gwaith mwyaf gwerthfawr y Pwyllgorau yw’r dasg bwysig o adrodd ar faterion penodol. Tynnaf eich sylw at adroddiad eleni ar y Comisiynydd Plant i Gymru ac adroddiad ymchwiliad Phillips i BSE. Yr oedd y rheini’n faterion pwysig a ychwwnegodd werth mawr i waith y Cynulliad ac a gyflawnodd gonsensws trawsbleidiol ar faterion a allai, mewn amgylchiadau eraill, fod wedi hollti’r farn. Pan fydd pobl yn adolygu gwaith y Cynulliad, byddant yn canolbwyntio ar y meysydd hynny ac yn gweld bod y materion hyn yn arhosol, gan brofi bod gwaith y Pwyllgorau yn effeithiol.

O ran rôl craffu y Pwyllgorau, mae cyfrannu fesul tipyn at ddatblygu polisi yn arwain at y ffaith bod y Pwyllgorau yn ymdrin â gormod o fanylion heb fod iddynt unrhyw werth ychwanegol amlwg. Credaf ei bod yn rhyfedd bod y Cynulliad, fel sefydliad etholedig, yn dirprwyo awdurdod yn eang i’r Weithrediaeth. Mae dweud y gallem adfachu’r awdurdod hwnnw drwy gyfrwng cyfarfodydd bob pythefnos, pan fydd rhai polisïau yn derbyn sylw’r Pwyllgorau am 20 munud neu hanner awr, yn barodi o ddatblygiad polisi. Dylem fod yn onest a dweud nad dyna ein ffordd o weithio. Rhaid inni ganolbwyntio ar brif ymchwiliadau, am eu bod yn cynnwys datblygiad polisi gwirioneddol. Mae gwaith y pwyllgor iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y Comisiynydd Plant i Gymru, adroddiad Phillips a rhan y cyhoedd yn yr NHS, sydd yn cael ei gynnal ar hyn o bryd, yn enghreifftiau gwych o waith dyfeisgar sydd yn cynnwys yr holl bleidiau, ac sydd yn cynnwys y Pwyllgor yn cydweithio â’r Weithrediaeth.

Nid yw dyfeisgarwch mawr y Cynulliad yn ymwneud â’r ffaith ein bod yn esgus bod y Pwyllgorau yn perfformio dwy swyddogaeth, sef craffu a datblygiad polisi, ond yn hytrach, y gall y Pwyllgorau ddatblygu polisïau drwy eu rôl craffu ac, yn eu holl waith, mae’r Gweinidog perthnasol yn aelod o’r Pwyllgor. Mae hwnnw’n ddatblygiad unigryw—neu o leiaf ni wn am system arall sydd yn gweithredu yn y fath fodd. Rhydd fewnbwn uniongyrchol i’r Pwyllgorau i waith y Weithrediaeth, sydd yn arbennig o werthfawr. Cytunaf â safbwyntiau nodweddiadol eglur Cynog Dafis y dylid cyflawni gwaith craffu rheolaidd drwy adroddiad misol gan Weinidog i’r Pwyllgor. Byddai neilltuo mwy o amser, hyd at awr o bosibl, ar gyfer yr adroddiad misol, yn caniatáu i’r Pwyllgorau Pwnc ystyried mwy o’r manylion. Byddai hefyd yn ysgafnhau’r baich o gael nifer o eitemau ar yr agenda y mae’r Weithrediaeth yn gweithio arnynt, ac na fyddai’r Pwyllgor yn gallu treulio’r amser angenrheidiol arnynt er mwyn rhoi mewnbwn polisi ystyrlon. Fel arfer, mae rôl craffu’r Pwyllgorau yn ymwneud ag archwilio polisïau a gyflwynir gan y Weithrediaeth ar ôl ymgynghoriad. Ni ddylem geisio rhoi terfyn ar graffu effeithiol drwy ddweud bod Pwyllgorau’n cymeradwyo polisïau bob amser; cymeradwyant bolisïau a ddatblygir drwy’r prif adroddiadau a gyflawnant.

Canolbwyntiaf ar ddatblygu cynaliadwy. Mae hwnnw’n fater trawsbynciol a fabwysiadwyd gan y Cynulliad fel un o’i brif themâu ac, felly, nid yw’n ymwneud yn benodol ag un Pwyllgor. Mae’n gyfrifol am y brwdfrydedd sydd gennyf i, fel Cadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblgyu Gwledig, am y cynllun amaeth-amgylcheddol Tir Gofal. Mae hwnnw’n cyfrannu yn gyffredinol at amcanion y Cynulliad. Disgwyliaf weld y cyn Weinidog dros Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig—

Pe baech wedi aros ychydig funudau yn hwy byddech wedi deall y pwynt yr oeddwn yn ceisio ei wneud. Yr oedd yn bwynt i longyfarch y cyn Weinidog dros Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, sydd bellach yn Gadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Cysylltaf Christine Gwyther ag ymrwymiad i ddatblygu cynaliadwy. Mae’n un o’m hatgofion. Disgwyliaf weld gwir ymrwymiad i’r amcan arbennig hwnnw gan y Cynulliad yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yn wir, siaradodd Phil Williams am waith y Pwyllgor, nid yn unig drwy gynnwys datblygu cynaliadwy yn ei holl bolisïau, ond drwy ei ddefnyddio fel ffordd o ddatblygu ffyniant economaidd yng Nghymru. Mae gan hynny lawer o botensial. Yn ystod y flwyddyn neu ddwy nesaf, disgwyliaf weld datblygu cynaliadwy yn dod yn rhan bwysig o bolisi’r Pwyllgor.

Yn yr un modd, o ran y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, nid oes dim wedi achosi mwy o niwed i iechyd, neu fwy o wariant o bwrs y wlad, na’r ymagwedd ddiofal tuag at ddatblygiad a’i gynaliadwyedd dros y degawdau. Arweiniodd y defnydd diofal o danwydd ffosil at gymaint o salwch fel y credaf fod ymrwymiad i ddatblygu cynaliadwy yn hanfodol er mwyn datblygu iechyd pobl Cymru. Mae’r un peth yn berthnasol i addysg. Yr unig ffordd y bydd pobl yn deall pwysigrwydd datblygu cynaliadwy i bob rhan o’n bywydau yw drwy sicrhau y daw yn thema addysgol trawsbynciol, o bump oed hyd nes y bydd person yn gadael prifysgol â doethuriaeth.

Y Pwyllgor sydd yn ymwneud fwyaf â datblygu cynaliadwy yw Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth. Mae sawl agwedd y gallwn eu trafod, ond dymunaf ganolbwyntio’n arbennig ar y broses gynllunio. Credaf—ac mae hon yn feirniadaeth—bod tuedd i beidio ag ymgymryd â’r materion anodd sydd yn ymwneud â gwneud datblygu cynaliadwy yn fater polisi difrifol.

Yn y gorffennol, siaradais am orsaf bŵer llosgi coed y Bontnewydd ar Wy. Gwn y cafodd ei galw i mewn ar gyfer apêl a bod oedi wrth ymdrin â hynny. Tybiaf—a gwnaf gyhuddiad, fel yr wyf wedi gwneud yn flaenorol—bod tuedd i ddelio â cheisiadau cynllunio anodd o’r fath drwy ddefnyddio oedi fel tacteg yn y gobaith y bydd y broblem yn diflannu. Dyma’n rhannol a ddigwyddodd ym Montnewydd ar Wy, ac mae’n rhan o’r ffordd y mae’r Cynulliad yn delio â cheisiadau pŵer gwynt yn Sir Drefaldwyn. Mae’n fater anodd, o ran y ffaith fod gennym geisiadau cynllunio a wnaethpwyd ers 1996.

Dymunaf weld datblygu cynaliadwy yn cael ei gynnwys ym mhob un o raglenni’r Cynulliad, yn cynnwys gwaith y pedwar Pwyllgor yr ydym yn cynnal dadl yn eu cylch heddiw. Dylai Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth gyflawni ei rôl fel Pwyllgor sydd yn ymwneud â chynllunio, a pheidio â defnyddio techneg oedi, neu obeithio y bydd sefyllfaoedd anodd yn diflannu, mewn perthynas ag un o’r materion mwyaf difrifol yr ydym yn ei wynebu.

Diolch am roi’r cyfle imi siarad yn y Siambr ar y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’i waith.

Yn gyntaf, cydnabyddaf gyfraniad Val Feld fel cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd ac am ddilyn yr agenda yn ei chyd-destun ei hun. Manteisiaf ar y cyfle hwn hefyd i longyfarch Christine Gwyther am ei chadeiryddiaeth gadarn o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn ei chyfarfod cyntaf dim ond pythefnos yn ôl. Dangosodd reolaeth gadarn a dangosodd sut y byddai’r Pwyllgor yn cael ei redeg o bosibl dros y cyfnod sydd i ddod.

Y Pwyllgor Datblygu Economaidd, fwy na thebyg, yw un o Bwyllgorau mwyaf gwleidyddol y Cynulliad. Cafwyd sylwadau gan David Melding ar y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a gwrandawais â diddordeb ar yr hyn yr oedd ganddo i’w ddweud am y ffordd y mae rhai o’r Pwyllgorau yn craffu ar bolisi mewn ffordd anwleidyddol, lle y mae’n aml yn anodd gwybod pa bleidiau gwleidyddol y mae unigolion yn eu cynrychioli. Ni ellir dweud hynny am y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Fe’ch cyfeiriaf at yr enghreifftiau amlwg o’r strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol ac Amcan 1. Yn fy marn i, dyna lle y bu i’r Pwyllgor ddrysu rhwng ei gyfrifoldebau craffu a datblygu polisi. Ymddengys bod Pwyllgorau eraill yn mynd i’r afael â materion mewn ffordd wahanol. Ni fwriadaf i hwn fod yn bwynt cadarnhaol ynglŷn â’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Wrth wrando ar adroddiadau llefarwyr eraill, mae gennyf ddiddordeb gwybod sut yr aiff y Pwyllgorau i’r afael â’u rolau craffu a datblygu polisi a gwahaniaethu rhyngddynt. Cwestiynodd rai cyfraniadau y rôl datblygu polisi ac a ddylai hynny fod yn gyfrifoldeb i’r Pwyllgor. Mynegodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd safbwyntiau cryf ar y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Gwrthododd y Gweinidog y safbwyntiau hynny. Yn yr un modd ag y ceisiwn hysbysu’r cyhoedd bod gwahaniaeth rhwng Llywodraeth Cymru a’r Cynulliad fel sefydliad, rhaid inni hefyd gydnabod bod gwahaniaeth rhwng penderfyniad y Gweinidog yn y Pwyllgor a’r rhai hynny y mae’r Pwyllgor ei hunan yn eu ffafrio. Nid oes rhaid iddynt fod yr un rhai o reidrwydd, ond mae’n rhoi neges gryf i’r Gweinidog ynglŷn â sut y mae’r Pwyllgor, ar sail trawsbleidiol, yn teimlo mewn perthynas â rhai materion. Byddwn yn gobeithio ac yn disgwyl y byddai’r Gweinidog yn gwrando arnynt, ond yn pwysleisio ei fod ef neu hi yn datblygu polisi yn unol â’i agenda a’i ddelfrydau personol ef neu hi.

O ran cyfrifoldebau, gallwn gyfeirio hefyd at Amcan 1. Nid oedd cyfrifoldeb dros Amcan 1 yn glir o’r cychwyn. Yr oedd aelodau’r Pwyllgor o’r farn bod ganddynt fwy na thebyg, fwy o ddylanwad ar yr agenda ar gyfer Amcan 1 nag yr oedd ganddynt mewn gwirionedd. Pe pwysleisiwyd ar y cychwyn y byddai safbwyntiau’r Pwyllgor yn cael eu hystyried, ond na fyddent yn dylanwadu ar y meddylfryd yn y modd yr oeddem wedi gobeithio, ni fyddai cymaint o bwyslais gwleidyddol ar y trafodion. Cynhaliwyd yr adolygiad cymorth busnes a ddilynwyd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar sail gadarnhaol. Defnyddiwyd datblygiad polisi ac fe’i trosglwyddwyd i’r Gweinidog. Yr oeddem yn ffodus ynglŷn â’r ffaith y bu’r Gweinidog yn rhan ganolog o’r adolygiad cymorth busnes, oherwydd nad oedd yn Weinidog ar yr adeg y datblygwyd y polisïau. Gallai hwnnw fod yn sail ar gyfer dadl ar ddatblygu polisi yn y dyfodol. Yr oedd y Gweinidog yn rhan ganolog o’r adolygiad. Mae hynny’n golygu gan ei fod bellach yn Weinidog, ei fod mewn sefyllfa lle y dylanwadodd ar bolisi ar yr adeg honno ar y cyd ag aelodau eraill y Pwyllgor. Gwerthfawrogaf bod amser yn dynn, felly gorffennaf gyda’r sylwadau hynny a chan gydnabod cyfraniad Val at ddilyn ei hagenda i’r Pwyllgor. Dymunaf y gorau i Christine Gwyther ar gyfer ei chyfnod fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd.