Mae gennyf rywbeth i’w gyfaddef. Pan gyhoeddwyd y glymblaid, gobeithiwn y byddai Mick a Kirsty yn ymladd dros Gymru wledig ym mhartneriaeth y glymblaid. Cefais fy siomi, oherwydd aberthwyd buddiannau ffermwyr yn Sir Drefaldwyn ac ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed er mwyn cynnal y weinyddiaeth Lafur aflwyddiannus. Nid yw’n anodd gweld pam bod y Blaid Lafur wedi prynu tawelwch y Democratiaid Rhyddfrydol. Ymdriniodd â chefn gwlad â difaterwch, esgeulustod a dirmyg. Fe’i gwnaethpwyd yn amlwg gan Lafur Newydd o’r dechrau ei fod am ymladd rhyfel dosbarth yn erbyn cefn gwlad. Dyna pam y dirmygaf weithredoedd y Democratiaid Rhyddfrydol. Yn wahanol iddynt hwy, bûm yn barod i sefyll dros fy egwyddorion ac yr wyf wedi parhau i godi fy llais yn erbyn y ffordd y mae’r Blaid Lafur wedi camreoli’r argyfwng yng nghefn gwlad.

Mae Prif Weinidog y glymblaid hon wedi canmol ei Weinidog dros Faterion Gwledig i’r cymylau am y ffordd yr ymdriniodd â’r argyfwng gwledig. Efallai y gwnaeth hynny gan fod Carwyn Jones yn efelychu ei bennaeth yn y ffordd y mae’n petruso ac yn osgoi cyfrifoldeb. Mae’r math hwnnw o lywodraethu yn nodweddiadol o Brif Weinidog Cymru. Mae methiant y glymblaid i ddiogelu lles a bywoliaeth Cymru wledig wedi bradychu ymddiriedaeth.

Ni wn pryd y bydd achos ysgariad y glymblaid yn dechrau, ond ni fu’n briodas hapus i Gymru wledig. Bu clwy’r traed a’r genau yn ergyd drom i Gymru wledig, ond dylem gofio bod argyfwng eisoes yng nghefn gwlad cyn y clwyf. Mae’r argyfwng hwnnw wedi dangos yn ddiymwad y cyd-ddibyniaeth bwysig rhwng amaethyddiaeth, twristiaeth, a’r economi wledig yn gyffredinol. Ni all un elfen o’r economi wledig fodoli a ffynnu ar ei phen ei hun. Mae’n hollbwysig bod gennym strategaeth adfer gynhwysfawr a dim ond un blaid sydd yn cynnig hynny.

Trychineb mawr yr argyfwng hwn yw nad oedd angen iddo ledu na pharhau fel y gwnaeth pe byddai’r Llywodraeth wedi cymryd camau mwy pendant i fynd i’r afael ag ef. Bydd newidiadau pwysig yn y blynyddoedd i ddod. Gan gydweithio â’r Llywodraeth newydd yn Llundain, gallwn gymryd llawer o gamau cadarnhaol. Er enghraifft, mae’n bwysig y gwnawn gynnydd o ran nodi graddau gwirioneddol amddifadedd gwledig, gan nad oes darlun cyflawn gennym. Mae’r patrymau gwahanol o gyflogaeth wledig yn cymhlethu’r darlun hwnnw. Mae mwyafrif y bobl yng nghefn gwlad, ffermwyr yn bennaf, yn hunangyflogedig, a rhaid iddynt barhau i ymdrechu’n galed gan na allant gael yr un lefelau o nawdd cymdeithasol â phobl eraill. Mae llawer ohonynt yn byw ar arian gan elusennau oherwydd eu problemau. Credaf mai’r unig fudd-dâl y mae ganddynt hawl i’w gael yw credyd teulu, os oes ganddynt blant ysgol o dan 15 oed. Os awn yn ddyfnach, gwelwn mai prin iawn fu’r sôn am amddifadedd gwledig. Yr wyf wedi gwrando ar y problemau a wynebwn o ran Corus a’r diwydiant dur. Cydymdeimlaf yn fawr â’r diwydiant mawr hwnnw, a gaiff ei ddinistrio. Fodd bynnag, bydd y swyddi a gaiff eu colli mewn ardaloedd gwledig yn llawer mwy na’r rheini sydd yn gysylltiedig â Corus.

Mae materion pwysig eraill y mae’r Cynulliad yn dechrau mynd ar eu trywydd a ddaw gan y Ceidwadwyr. Dim ond Ceidwadwyr Cymru sydd wedi cefnogi’n gyson y polisi o labelu bwydydd yn onest. Cydnabuom amser maith yn ôl fod angen inni wneud cynnydd mawr wrth hyrwyddo ansawdd a diogelwch ein cynnyrch mewnwladol. Dyna pam bod yn rhaid i’r glymblaid lwyddo i hyrwyddo brand Cymreig ein cynhyrchwyr mewnwladol.

Mae amrywiaeth o faterion y gallai’r Cynulliad fod wedi bod yn pwyso ar Gordon Brown yn eu cylch. Cymerwch danwydd fel enghraifft—nid peth moethus yw car mewn ardaloedd gwledig, ond anghenraid. Serch hynny, mae’r blaid Lafur wedi parhau i drethu modurwyr gwledig hyd yr eithaf. Beth mae Gweinidogion Llafur y Cynulliad wedi’i wneud i ddarbwyllo’r Canghellor i helpu modurwyr gwledig? ‘Dim’ yw’r ateb. Yr oedd absenoldeb Prif Weinidog Cymru yn amlwg yn ystod gwarchaeau tanwydd yr haf diwethaf. Ni ofynnaf beth mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ei wneud. Ânt i’r etholiad gyda pholisïau sydd â’r nod o’i gwneud yn anodd i drigolion Brycheiniog a Sir Faesyfed deithio. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn gofyn i Gymru wledig dalu hyd yn oed mwy o drethi. Mae cludiant cyhoeddus gwell sydd yn bodloni’r galw yn iawn, ond nid yw’n briodol gorfodi modurwyr gwledig i beidio â defnyddio eu ceir drwy barhau i wneud iddynt ddioddef oherwydd y dreth danwydd.

Mae cyflogaeth yn achos pryder mawr. Nid oes rhyfedd bod pobl ifanc yn gadael Cymru wledig. Credant y bydd aros yn eu cymunedau lleol yn eu rhwystro rhag llwyddo. Nid yw’r Llywodraeth wedi rhoi unrhyw reswm iddynt aros. Swyddi yw’r rheswm cyntaf a phwysicaf pam bod pobl ifanc yn aros ac yn cyfrannu at eu cymunedau lleol. Heb swyddi, maent yn gadael.

Mae’n briodol eich bod yn crybwyll cyflogaeth mewn ardaloedd gwledig. Mae tua 30,000 o bobl yng Nghymru wledig wedi elwa ar yr isafswm cyflog cenedlaethol. Pam, felly, y’i gwrthwynebwyd gan eich plaid?

Mae honno’n ymdrech ddoeth gennych chi, Alun, gan eich bod yn dod o ardal wledig Gorllewin Clwyd. Bu eich cyfraniad i helpu pobl mewn ardaloedd gwledig yn ystod eich tymor yn y Cynulliad ymhell o fod yn foddhaol.

Trethi isel a chyfleoedd cyflogaeth yw’r hyn sydd ei angen ar Gymru wledig, nid mwy o drethi llechwraidd. Nid yw’r glymblaid hon wedi gwella potensial mawr yr economi wledig a diwydiant y gallem fod wedi adeiladu amrywiaeth lawn o fusnesau eraill o’i gwmpas. Dylai Gweinidogion y Democratiaid Rhyddfrydol a’r Blaid Lafur ddechrau siarad llai am Lywodraeth gydgysylltiedig a dechrau canolbwyntio ar economi integredig. Pe byddai’r Llywodraeth wedi cefnogi busnesau yn gysylltiedig ag amaethyddiaeth yng Nghymru wledig dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, gallem fod wedi osgoi llawer o’r boen a’r trychineb y mae’n rhaid i gymunedau gwledig eu hwynebu ar hyn o bryd. Dengys y ffaith bod y briodas anhapus hon rhwng y Blaid Lafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cynllwynio i roi ergyd drom i Gymru wledig mai Plaid Geidwadol Cymru yw gwir blaid Cymru wledig.

Rhaid imi gael hyd i’m nodiadau yn gyntaf; nid oeddwn yn disgwyl siarad yn awr. Dyma nhw. [Cymeradwyaeth.]

Ddim o gwbl, Ddirprwy Lywydd. Yr unig beth yr wyf am fod yn glir yn ei gylch yw ein lle ar yr agenda. Ai’r ddadl fer gan Phil Williams yw hon neu eitem flaenorol?

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Siaradaf am welliant 2 gan ei fod yn cynnwys y geiriau holl bwysig ‘y tu hwnt i floc Barnett’. Y pwynt ynghylch y ffordd y dyrennir arian yng nghyllideb y DU yw nad oes a wnelo ddim ag angen.

Ai araith flaenorol a baratoasoch am fformiwla Barnett yw’r araith hon a ddefnyddiwch yn awr?

Nage, dim o gwbl. Sylwais, mewn cynhadledd bwysig ym Mrwsel yn ymwneud â chydlyniant, mai dim ond un bathodyn na chafodd ei gasglu o fwrdd y gynhadledd, sef bathodyn rhywun o’r enw Alun Cairns. Deilliodd pwynt difrifol o’r cyfarfod hwnnw. Caiff y gwaith o ddatblygu polisi rhanbarthol yn Ewrop ei fonitro bellach gan fynegrif o’r enw mynegrif anghysondeb mewn cynnyrch mewnwladol crynswth rhwng rhanbarthau. Pan edrychwch ar y rhestr o fynegrifau i weld pa wledydd a lwyddodd i gynnal cydlyniant rhwng ffyniant yn eu rhanbarthau gwahanol—

Yn wir, ie. O’r 15 o wledydd, pa wlad oedd â’r anghyfartaledd mwyaf a’r bwlch mwyaf rhwng yr ardaloedd ffyniannus a thlawd? Y Deyrnas Unedig ydoedd o lawer, gyda mynegrif o 33.8. Portiwgal oedd â’r mynegrif isaf gyda thua 6 neu 7, ac yr oedd mynegrif Sweden yn isel hefyd. Yn Ewrop gyfan, nid oes unrhyw wlad arall wedi gwneud llai i leihau’r anghyfartaledd economaidd. Y rheswm dros hynny yw y gwrthodir ariannu ar sail angen. Cawsom nifer o faterion lle y byddai’n—

O ran amaethyddiaeth a materion gwledig, daw’r mwyafrif helaeth o’r arian o’r tu allan i floc Barnett.

Efallai eich bod wedi colli’r ffaith, Mr Jones, nad amaethyddiaeth yw’r mater pwysig, ond adfer y diwydiant twristiaeth, a’r holl fusnesau hynny sydd yn wynebu methdaliad. Deuant o dan ein cyllideb. Ein cyfrifoldeb ni ydynt. Yn wir, cyfrifoldeb y Pwyllgor Datblygu Economaidd ydyw. Pan glywn fod gennym £12 miliwn i ddiwallu anghenion mawr—

Yr ydych bob amser yn hael iawn wrth ildio, ond heddiw, teimlaf ei bod yn bosibl eich bod yn awyddus i lenwi’r amser. [Chwerthin.]

Gofynasoch eich cwestiwn a’r ateb yw na chaf amser yn aml—

A ildiwch?

Credwn eich bod wedi gofyn eich cwestiwn.

Nac oeddwn, rhagarweiniad oedd hynny. Yr oeddwn yn falch o glywed bod gennych gymaint o edmygedd tuag at Sweden, lle y bu cyfres ddi-dor o Lywodraethau Llafur ers y rhyfel, wrth gwrs. Nid oes amheuaeth gennyf mai dyna un o’r prif resymau pam bod yr anghyfartaledd rhwng y cyfoethog a’r tlawd mor fach. A allaf dybio—

Ceisiaf gyrraedd y pwynt, Ddirprwy Lywydd. O ystyried eich cefnogaeth i welliant 2, a allaf dybio, o ran eich tactegau economaidd, Phil, eich bod unwaith eto am ailddosbarthu cyfoeth o fewn cyllideb Cymru o Gymoedd de Cymru i Gymru wledig? Dyna brif flaenoriaeth eich plaid bob tro.

Na allwch. Mae hynny’n gwbl annheilwng ohonoch. Dywedwn na ddylem fod mewn sefyllfa lle y ceir argyfwng enfawr sydd yn llawer mwy na’r adnoddau sydd gennym ar hyn o bryd i ymdopi ag ef. Ni wn a ddaw nifer o bobl atoch, fel sydd yn dod ataf fi, gan ddweud, ‘Sut y gallaf gael arian o’r gronfa caledi hon? Nid wyf wedi cael unrhyw archebion.’ Hyd yn oed ym mlaenau’r Cymoedd, mae pobl wedi colli eu hincymau twristiaeth. Caiff pobman ei effeithio. Mae’r fformiwla sydd gennym ar hyn o bryd yn seiliedig ar asesiad manwl o anghenion a gynhaliwyd yn 1978, ond nad yw’n cydnabod anghenion presennol. Mae’r llifogydd diweddar yn enghraifft o un o’r anghenion, mae clwy’r traed a’r genau yn enghraifft lawer mwy, ac mae Corus yn enghraifft arall. Gallwch feintioli’r angen ychwanegol a grëir gan yr holl enghreifftiau hynny, ond ni chydnabyddir hynny.

Yr wyf yn ddiolchgar i Phil Williams am fod mor hael ag ildio, yn ôl ei arfer. Cydymdeimlwn ag ef; mae’n amlwg ei fod wedi cael tro gwael. Tybed a anfonwyd nodyn at Elin Jones yn gofyn i’w nodiadau ar y cynnig gael eu rhoi i Phil? Mae’n amlwg nad yw’r araith grwydrol hon ar floc Barnett a Sweden yn berthnasol iawn i Gymru wledig. Gwelaf fod y nodiadau wedi cyrraedd, ar y gair.

Ni welaf berthnasedd eich sylwadau. Mae’r gwelliant yn ymwneud ag adfywio’r economi wledig gydag arian a ddarperir y tu hwnt i floc Barnett a dyna’r hyn yr oeddwn yn siarad amdano. Efallai nad yw’r Torïaid, a gyfrannodd gymaint at ddirywiad economaidd Cymru—Cymru wledig a threfol—yn deall bod angen adnoddau wedi eu cynllunio a’u dyrannu yn gywir ar y broses adfywio honno. Nid yw’r adnoddau hynny gennym ar hyn o bryd ac felly mae’r mater hwn yn un pwysig. Un argyfwng mewn nifer yw hwn lle y dywedir wrthym bod yn rhaid inni ddosbarthu arian o’n cyllideb annigonol i ymdopi ag argyfyngau mawr. Tra byddwn yn parhau i fod yn rhan o’r Deyrnas Unedig, a rhan o aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd sydd â’r polisi rhanbarthol lleiaf effeithiol i sicrhau cydlyniant, mae dyletswydd arnom i ymladd dros fargen well.

Yr wyf yn siŵr y bydd gan bleidleiswyr Cymru wledig ddiddordeb nodi na allai Plaid Cymru fod yn ddigon trefnus i gyfrannu i’r ddadl hon. Mae hefyd yn ddiddorol bod Plaid Geidwadol Cymru yn cynnig ei hun fel llais Cymru wledig. Mae’n amlwg nad yw trigolion Cymru wledig yn cytuno â hynny, gan nad etholwyd un AS Ceidwadol yng Nghymru wledig, neu unrhyw le arall yng Nghymru yn yr etholiad diwethaf.

Ar ôl cael blas ar yr hyn yr oedd gan y Blaid Lafur i’w gynnig i ardaloedd gwledig, yr oeddent yn fodlon ethol Aelod Ceidwadol i’r Cynulliad yn yr etholiad diwethaf.

Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd y Torïaid yn cael yr un canlyniadau gwarthus ymhen pythefnos. Nid yw’n syndod nad yw trigolion ardaloedd gwledig yn pleidleisio drostynt pan ystyriwch eu record truenus ar faterion gwledig pan oeddent mewn grym. Ar gyfartaledd, caewyd 30 o ysgolion pentref bob blwyddyn. Yn ystod blynyddoedd y Torïaid, dinistriwyd gwasanaethau bysiau gwledig, cododd yr achosion o droseddau gwledig i’r entrychion, rhyddhawyd ardaloedd enfawr o dir glas ar gyfer datblygu a chododd diweithdra mewn ardaloedd gwledig yn flynyddol. Gostyngodd nifer y ffermwyr yng Nghymru yn sylweddol, cafwyd gostyngiad o 14,000 yn nifer y buchesau gwartheg godro yng Nghymru yn ystod dwy flynedd olaf y Llywodraeth Geidwadol yn unig, ac, wrth gwrs, yr oeddent mewn grym yn ystod argyfwng BSE.

Cymharwch y rhestr dorcalonnus honno â chanlyniadau’r Blaid Lafur, yn y Cynulliad ac yn y DU. Cafwyd cynnydd o £5 miliwn yn y cymhorthdal bysiau gwledig yn ystod blwyddyn gyntaf y Cynulliad yn unig, a rhoddwyd llawer mwy o arian i gynlluniau cludiant cyhoeddus, yn ogystal â phás bws am ddim i bensiynwyr a theithio ar fysiau am ddim i bensiynwyr ymhen blwyddyn. Bu buddsoddiad enfawr mewn gwasanaethau iechyd gwledig a chrewyd NHS Direct, sydd â manteision ar gyfer cymunedau gwledig ynghyd â chymunedau trefol, a chrewyd Cyllid Cymru, sydd eisoes wedi helpu cannoedd o fusnesau ledled Cymru wledig. Wrth gwrs, sicrhawyd statws Amcan 1 hefyd. Mae diweithdra wedi lleihau ym mhob etholaeth wledig yng Nghymru o dan y Llywodraeth Lafur.

O ran amaethyddiaeth yn benodol, yr ydym wedi cynyddu cymorth i ffermio organig a Thir Gofal. Yr ydym wedi creu cyfleoedd newydd a marchnadoedd newydd drwy’r gwaith ardderchog gyda’r bartneriaeth bwyd-amaeth. Yr ydym wrthi’n gwella ac atgyfnerthu gwasanaethau cyngor i ffermwyr. Yr ydym wrthi’n creu system apelio annibynnol ar gyfer achosion o anghydfod ffermio. Yr ydym wrthi’n lleihau baich taliadau hylendid ar ladd-dai bach. Gallwn barhau, ond mae amser yn brin.

Yn wahanol i’r Ceidwadwyr, sydd yn ceisio rhannu ein cymunedau trefol a gwledig, mae’r Llywodraeth Lafur yn llywodraethu’r wlad gyfan. Yr ydym wedi cyflwyno polisïau yn gyffredinol.

You refer to a Labour Government. Do you refer to the Westminster Government or the Cardiff Government?

in Welsh I refer to both. I refer to the Labour Government in Westminster and the Labour leadership in the Assembly. Our strength is that the Labour Party in Wales and the Labour Party at the British level co-operate to create a better life for people in our rural areas.

yn Saesneg Yr ydym wedi cyflwyno polisïau sydd o fudd i gymunedau ledled Cymru, yn wledig ac yn drefol.

in Welsh I have nearly finished so I will not take another intervention.

yn Saesneg Byddwn yn parhau i ddatblygu’r record honno mewn ail dymor o Lywodraeth Lafur yn y DU ac yn y Cynulliad.

Rhoddodd Peter Rogers berfformiad rhagorol ac eithriadol yn gynharach. Mae’n gwella bob tro. Gwnaeth y modd y dinistriodd, ar ei ben ei hun, y posibilrwydd y byddai Alun Pugh yn cyrraedd y Cabinet argraff arnaf.

Nodais fod 30,000 o bobl yng Nghymru wledig yn elwa ar yr isafswm cyflog. Nid oedd eich cyd-Aelod yn fodlon dweud wrthyf pam y pleidleisiodd eich plaid yn erbyn hynny. Efallai y dywedwch chi wrthyf.

Gwyddoch ein bod yn poeni am yr effaith y gallai isafswm cyflog ei chael ar lefelau cyflogaeth. Fodd bynnag, yr wyf am gadw at y mater dan sylw. Gan gofio pa mor dda y siaradodd Peter, yr wyf am wneud rhywbeth eithaf gwahanol. Yr wyf yn wladwr i’r carn. Bu diddordeb gennyf mewn lles Cymru wledig drwy gydol fy mywyd a diddordeb o safbwynt gwleidyddol ers efallai 25 mlynedd. Gan fod etholiad yn cael ei gynnal rywle arall—ac ni fyddwn am annog pobl i bleidleisio y naill ffordd neu’r llall ynddo—yr wyf am i’m cyfraniad gynnwys ystyriaethau personol am faterion gwledig.

Ymdriniaf â chyfeiriad Plaid Cymru at ddirywiad hirdymor. Mae’n bosibl eich bod wedi cyfeirio at hynny i ennill rhyw bwynt gwleidyddol. Ni wn. Fodd bynnag, credaf fod y mater o ddirywiad hirdymor yn un hanfodol. Digwyddodd y dirywiad mwyaf yng Nghymru wledig yn ystod hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Nid oes amheuaeth y digwyddodd yr hyn y gellid ei alw’n fras yn ddirywiad gwledig drwy gydol y ganrif gyfan honno bron. Fodd bynnag, gwrthdrowyd hynny ar un adeg. Er enghraifft, yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif, yr oedd poblogaeth o 50,000 yn Sir Drefaldwyn, lle yr wyf fi a Mick yn byw. Yr oedd y gymuned honno yn gymharol ddynamig. Pan ddechreuais ymddiddori yng Nghymru wledig—sef yn y 60au a’r 70au ar ôl imi adael yr ysgol—yr oedd y boblogaeth wedi gostwng i tua 36,000 ac yr oedd yn parhau i ostwng yn gyflym. Yr oedd yr holl ragolygon yn wael. Erbyn hyn, wrth gwrs, mae’r boblogaeth yn tua 50,000 unwaith eto a bu ei rhagolygon yn addawol. Gadewch inni ystyried y cyfnod yn y canol. Yr hyn a ddigwyddodd oedd bod llywodraethau o bleidiau gwahanol yn y 1950au, 1960au a’r 1970au yn gyfrifol am ymyrryd mewn ffyrdd gwahanol i fynd i’r afael â’r broblem benodol hon. Yn y pen draw, sefydlodd Llywodraeth Lafur Fwrdd Datblygu Cymru Wledig yn 1977. Cymerais ran yn y gwaith hwnnw. Gwnaeth y Bwrdd waith ardderchog. Drwy gydol y cyfnod hwnnw, cynyddodd pob dangosydd ar gyfer pob agwedd ar Gymru weledig. Diddymwyd Bwrdd Datblygu Cymru Wledig gan y weinyddiaeth hon, dan gochl uno, rhaid cyfaddef. Fodd bynnag, yn fy marn i, dyna’r camgymeriad mwyaf a wnaeth y Llywodraeth hon yng Nghymru wledig.

Gwnaf sylwadau ar argyfwng clwy’r traed a’r genau hefyd. Mae’r argyfwng hwnnw wedi cael effaith andwyol dros ben ar Gymru wledig gyfan. Ni allaf siarad am Gymru wledig heb sôn am y mater hwnnw. Rhaid imi fod yn feirniadol o’r Llywodraeth yn gyffredinol. Mae amrywiol agweddau ar hyn, ond rhaid canolbwyntio ar y pum wythnos gyntaf. O gofio mai polisi’r Llywodraeth oedd lladd yn y ffordd a wnaeth—ac nid anghytunaf â hynny—rhan hanfodol o hynny oedd bod yn rhaid ei weithredu o’r diwrnod cyntaf. Fodd bynnag, ni ddigwyddodd hynny gan fod y Prif Weinidog yn credu, am y pum wythnos gyntaf, y gallai ennill mantais etholiadol drwy honni bod popeth o dan reolaeth. Dyna’r hyn a achosodd y lladd gorffwyll. Rhaid i bawb sydd yn poeni am Gymru wledig fynnu bod ymchwiliad cyhoeddus yn cael ei gynnal i’r modd y rheolwyd argyfwng clwy’r traed a’r genau. Dylai’r ymchwiliad ystyried canlyniadau honni bod y sefyllfa o dan reolaeth am yr ychydig wythnosau cyntaf heb fynd i’r afael â’r broblem, gan i filiynau o anifeiliaid gael eu lladd a bywoliaeth llawer o bobl gael ei dinistrio.

Mae perfformiad y Cynulliad wrth ddelio â chnydau a addaswyd yn enetig hefyd yn bwysig. Barn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’r Cynulliad cyfan yw bod dyfodol amaethyddiaeth Cymru yn dibynnu ar ddelwedd werdd ac iachus. Caiff hynny ei fygwth yn ddiamau wrth ddatblygu technoleg cnydau a addaswyd yn enetig yng Nghymru. Ceir pryderon am yr argraff y gallai tyfu cnydau a addaswyd yn enetig ei greu. Mae’r Cynulliad wedi cymryd barn bendant gan fod rhai Aelodau yn credu bod technoleg cnydau a addaswyd yn enetig yn beryglus, tra bod Aelodau eraill yn credu bod y dyfodol y mae’r Cynulliad wedi’i lunio i Gymru wledig mewn perygl. Fel y dywedais eisoes, mae’n enghraifft o ragrith warthus ar ran Llywodraeth y DU ei bod yn honni rhannu’r farn hon, tra bod y Gweinidog sydd yn gyfrifol am y mater hwn ar lefel y DU yn ysgrifennu at bobl i’w hannog i barhau â’r treialon hyn. Sut y gallwch ymddiried mewn plaid sydd yn barod i fod mor ragrithiol i fod yn gyfrifol nid yn unig am Gymru wledig, ond am unrhyw ran o Brydain?

Croesawaf y ddadl hon, sydd wedi amlygu’r rhagrith mwyaf a ddangoswyd gan unrhyw blaid yn y Cynulliad. Mae’n sarhad ar y sefydliad hwn nad oedd y blaid a gyflwynodd y gwelliannau i’r cynnig hwn yn bresennol yn y Siambr ar ddechrau’r ddadl. Mae hynny’n adlewyrchiad o dosturi, cydymdeimlad a dealltwriaeth y blaid honno o arwyddocâd y ddadl hon. Byddaf hefyd yn cyfeirio rhai sylwadau at y bobl sydd wedi cynnig y cynnig hwn.

Dim diolch.

Pan glywais Brif Weinidog, flynyddoedd yn ôl, yn dweud bod cymdeithas wedi marw, gwyddwn nad oedd unrhyw dosturi gan y blaid dan sylw. Profwyd hynny gan ei gweithredoedd. Dinistriodd y blaid ardaloedd gwledig drwy ddiffyg buddsoddi, chwalodd y seilwaith angenrheidiol a gostyngodd gymorth i ffermwyr.

Bu’r blaid yn dyst i ddirywiad y seilwaith gwledig, bu’n bleser ganddi ganmol cyfalafiaeth ar ei gwaethaf a gwyliodd y dirywiad yn parhau’n flynyddol. Mae’n rhagrith llwyr beirniadu’r hyn y mae’r Cynulliad wedi’i gyflawni. Gobeithiaf y bydd y blaid yn newid ei barn, gan gydnabod cymaint y mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi’i gyflawni mewn cyfnod byr.

Ni dderbyniaf unrhyw ymyriadau. Mae’n amlwg bod rhai pobl wedi cynhyrfu. Fodd bynnag, parhaf.

Mae anawsterau yn wynebu cymunedau gwledig a heriau y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hwy, o glwy’r traed a’r genau i’r gwaith o gadw pobl ifanc mewn ardaloedd gwledig. Rhaid inni wella gwasanaethau a seilweithiau mewn ardaloedd gwledig.

Fel Aelodau eraill, mae gennyf brofiad uniongyrchol o argyfwng clwy’r traed a’r genau. Bydd fy mab, sydd yn ffermio, yn chwilio am fwy o waith yr wythnos nesaf. Mae llawer o ffermwyr mewn sefyllfa debyg ac mae llawer ohonynt yn dioddef iselder difrifol. Mae llawer o broblemau i’w datrys mewn perthynas â’r argyfwng hwnnw, er enghraifft, rhestru cyfyngiadau ffurflen D er mwyn caniatáu masnachu arferol a’r sicrwydd a’r wybodaeth y bydd cyfle i gynaeafu. Rhaid i’r Gweinidog ddatrys y problemau manwl hynny sydd yn achosi cymaint o ddioddefaint mewn ardaloedd gwledig.

Mae amaethyddiaeth, sydd yng nghanol yr argyfwng hwn, yng nghanol newid sylfaenol hefyd. Lluniwn bolisi cydlynol a fydd yn diwallu’r heriau hyn. Rhaid dod o hyd i arian yn awr i gynorthwyo’r diwydiannau atodol y mae angen cymorth arnynt. Mae’n well talu i gadw’r swyddi hynny yn awr na thalu am nawdd cymdeithasol wedyn.

Er gwaethaf yr anawsterau, mae adfywio yn bosibl. Ni ddylem golli golwg ar y gobaith bod dyfodol i Gymru wledig. Cymeradwyaf lawer o’r camau a gymerir gan y Cynulliad, er enghraifft, o ran tai a chludiant gwledig. Datblygir y materion hynny a rhaid inni sicrhau y caiff y neges gadarnhaol honno ei chyfleu. Mae gormod o bobl yma yn dibynnu ar ormod o syniadau negyddol.

Gorffennaf gydag enghraifft o sut y mae’n rhaid seilio adfywio gwledig ar egwyddor y gymuned leol, y credaf yn gryf ynddi. Mae ailadeiladu yn bosibl. Nodaf gwmni yn Sir Drefaldwyn fel enghraifft, a gefnogwyd gan y cyn Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ac yr ymwelodd ag ef. Galluogodd cymorth y cwmni hwnnw i 30 o gwmnïau mewn ardal wledig gael eu hadfywio. Ceir problemau, ond mae adfywio yn bosibl yng Nghymru wledig drwy bartneriaeth dda a chynllun integredig. Felly, gwrthwynebaf y cynnig hwn yn gryf.

First, I apologise for missing the opening speech. It happened earlier than I had expected. I am sorry about that.

I will refer to amendments 1 and 3. Phil Williams referred to amendment 2. It is appropriate to refer to the long-term decline that we have seen in the countryside. Glyn Davies referred to that. This phenomenon is not unique to Wales. It has been a phenomenon throughout Europe since the second world war and previously.

What should we do to ensure that we have economic development that provides income and a livelihood in rural areas, so that people do not feel that they must move out? The lesson learnt from the Development Board for Rural Wales, and the Mid Wales Industrial Development Association before that, was that that sort of system is needed throughout Wales. We must remember that not all rural Wales is within the territory of the five former counties in mid Wales. We must remember about areas such as Glyndŵr, Anglesey, Dwyfor, Pembrokeshire and Carmarthenshire. That type of work is needed in those areas. We must acknowledge the long-term decline and create a long-term solution.

We must also ensure that swift action is taken on the new young farmers scheme to enable young farmers to enter the industry. I am sure that Glyn and Mick would acknowledge at once that the age structure within agriculture is of great concern. The average age of farmers is 57. Farmers are even encouraging their children not to enter agriculture. We must create a structure that enables farmers to retire and young people to enter the industry.

Onid yw’n wir na fu eich plaid yn gallu dod o hyd i un arbenigwr annibynnol sydd yn cefnogi eich cynllun ffermwyr ifanc newydd, nad yw’n fwy na threth etifeddiant gwrthol ac sydd yn atchweliadol iawn?

Thirteen countries in the European Union operate such a scheme and the Farmers Union of Wales supports our scheme. That shows that the Assembly Member for Merthyr Tydfil and Rhymney has completely lost touch with the problems of rural areas—

He is a member of the Agriculture and Rural Development Committee.

That underlines the problem. Perhaps he should stick to Merthyr Tydfil’s problems and do a better job there, rather than interfering in rural areas.

I will refer to the problems facing farmers as a result of the foot and mouth disease crisis. There is a delay in distributing the payments to which farmers are entitled. I would like to hear from the Minister what the Government will do to speed up those payments, as cashflow is a major problem. Cashflow will also be a problem at the end of the summer when the time comes for this year’s lambs to go to market. Will there be an adequate market? Can anything be done to sustain prices then? Otherwise, the crisis will be even deeper.

The tourism industry in rural areas faces a crisis as a result of foot and mouth disease. We must move swiftly to move money into the rural areas that have been affected—to places such as Llanberis, Beddgelert and Betws-y-Coed, to which I referred today, which are wholly dependent on walkers. Grants are needed to re-establish businesses. The Minister should make a statement as to how such a system could be established. Borrowing money at 8 per cent interest will not answer the problem. An interest-free fund is needed for those facing crisis. There has been talk of this in London and in the Chamber for several weeks. A statement is needed as people need to know quickly.

The Wales Tourist Board needs more substantial funds than it has so far received in order to promote Wales. It is possibly too late to promote Wales overseas this year. However, much work will need to be done in that direction next year.

We must ensure that Objective 1 resources provide young people in rural areas with the necessary skills to attract businesses to the area and to build industries that have their roots in the rural areas and which use our natural produce, such as meat, other agricultural produce and timber. Those industries would then grow and give hope for the future.

The problems faced by rural areas can be solved. As yet, I am not convinced that the Liberal Democrat and Labour Government in the Assembly has paid the necessary attention to rural areas, as compared to other areas. I hope that more attention will be paid to rural areas, especially when the crisis is over. That will be an opportunity to re-build and create new confidence.

Gobeithiaf barhau yn y modd mwy pwyllog a fabwysiadwyd gan gyn arweinydd Plaid Cymru, yn hytrach nag yn y modd rhodresgar a fabwysiadwyd yn gynharach gan y Democratiaid Rhyddfrydol. Ar ôl yr ymdrech honno, nid adwaenir y blaid a arferai fod yn falch fel gwas bach y Blaid Lafur mwyach, ond yn hytrach fel cefnder cefn gwlad y Blaid Lafur.

Yn hytrach na gwneud pwyntiau gwleidyddol fel y ceisiodd Mick eu gwneud yn gynharach, byddaf yn trafod y £12 miliwn a gafodd lawer o ganmoliaeth ac a gyhoeddwyd gan y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau i helpu’r busnesau yr effeithiwyd arnynt gan argyfwng clwy’r traed a’r genau. Mae hynny’n peri pryder. Efallai fy mod yn naïf, ond credwn—fel llawer o drigolion Sir Fynwy ac ardaloedd eraill yr effeithiwyd arnynt—y byddai’r arian hwnnw yn mynd lle yr oedd yr angen mwyaf. Credwn y byddai’r hyn a ddisgrifiwyd gan y Gweinidog fel ateb ‘wedi’i wneud yng Nghymru’ yn targedu’r ardaloedd yr effeithiwyd arnynt fwyaf. Achoswyd syndod mawr imi pan ddarganfûm y bydd Sir Fynwy ond yn derbyn £620,000, o’r £12 miliwn hynny. Mae hwnnw’n swm hollol gywilyddus. Gwn am fusnesau unigol sydd wedi colli mwy na’r swm hwnnw. A dweud y gwir, mae’n warthus.

Fe’m harweiniwyd i gredu bod y £12 miliwn yn cael ei ddyrannu mewn ffordd debyg i’r ffordd y caiff refeniw llywodraeth leol ei ddyrannu i bob awdurdod lleol yng Nghymru. Fel y crybwyllais eisoes, bu Sir Fynwy ar ei cholled yn y ddau setliad llywodraeth leol diwethaf. Dywedwyd wrthym mai’r rheswm dros hynny oedd bod angen yr arian ar rywle arall ac y rhoddwyd yr arian lle bynnag yr oedd yr angen mwyaf. Nid af ar drywydd pa un a oeddem ar ein colled oherwydd angen gwirioneddol, neu dim ond oherwydd aneffeithlonrwydd dybryd ac, mewn rhai awdurdodau a reolir gan Lafur, llygredd pur. Os dadleua’r Cynulliad fod cyllid refeniw llywodraeth leol yn mynd i’r ardaloedd sydd â’r angen mwyaf, rhaid ei bod yn rhesymol tybio y dylai’r £12 miliwn a ddyrennir oherwydd argyfwng clwy’r traed a’r genau fynd i’r ardaloedd hynny hefyd? Pam bod Sir Fynwy, sydd yn derbyn £620,000, ond yn cael ychydig yn fwy na Chaerdydd ac nid llawer mwy na nifer o awdurdodau trefol y Cymoedd lle na chafodd yr argyfwng effaith o gwbl bron? Mae hynny’n warthus a mynnaf ateb.

Fel yr Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed, sef etholaeth wledig fwyaf y Cynulliad hwn, yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle hwn i ystyried y bygythiadau difrifol i Gymru wledig. Mae heriau mawr yn wynebu fy nghymuned, fy nheulu, fy ffrindiau a’m cymdogion ac mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi ymateb i’r heriau hynny. Mae hynny yn gwrthgyferbynnu’n llwyr â’r hyn a ddaeth cyn y bartneriaeth: argyfwng BSE, a gafodd ei drin yn y fath fodd fel bod y diwydiant ffermio ar ei liniau; gostyngiadau o 25 y cant yng nghyfradd y taliadau lwfans iawndal da byw tir uchel; rhaglen ysgubol o gau ysgolion; diddymu awdurdod iechyd Powys sydd wedi peryglu ein hysbytai cymuned ers hynny; a difrodi’r hyn a oedd yn weddill o’r gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus a’r methiant i fuddsoddi mewn ffyrdd gwledig.

Mae’r Llywodraeth bartneriaeth hon eisoes wedi dechrau atgyweirio’r difrod a wnaethpwyd yng Nghymru wledig gan gyn Lywodraeth Geidwadol San Steffan. Ehangwyd eisoes ar y cynlluniau trethi busnes gorfodol i gynnwys tafarndai, fferyllfeydd, gorsafoedd petrol a chyfleusterau gofal plant erbyn y flwyddyn nesaf; cynhaliwyd taliadau lwfans iawndal da byw tir uchel; cyflwynwyd arian iawndal amaethyddol, drwy bwysau gan y Cynulliad; gwelwyd cynnydd yn y gyllideb ar gyfer Tir Gofal a’r cynlluniau cymorth organig; sefydlwyd ombwdsmon ffermio i Gymru a gwasanaeth Cyswllt Ffermio a chyflwynwyd llaeth ysgol am ddim i ddisgyblion cyfnod allweddol 1, sydd o fudd i’r plant ac i’r diwydiant llaeth sydd yn hanfodol i’r wlad hon. Nid wyf am dderbyn unrhyw wersi gan Peter Rogers nac unrhyw Geidwadwr arall sydd yn eistedd yn y Siambr hon.

Ymfalchïaf yn fy record fel Aelod dros Frycheiniog a Sir Faesyfed a’r hyn y mae’r Llywodraeth bartneriaeth hon yn ceisio ei gyflawni ar ran fy etholwyr a holl drigolion Cymru wledig. Yr ydym wedi cyflwyno mwy yn y cyfnod byr o ychydig o fisoedd nag y mae Plaid Geidwadol Cymru wedi addo ei gyflwyno heddiw. Cynigiant system rwygol gyda pholisïau rhwygol i drigolion Cymru wledig, gan geisio rhannu’n gwlad rhwng ardaloedd trefol a gwledig. Ceir problemau ym mhob rhan o Gymru, boed yn drefol neu’n wledig.

Defnyddiwn ddylanwad y Democratiaid Rhyddfrydol i weithio mewn partneriaeth â’r Blaid Lafur i sicrhau bod materion yng Nghymru wledig yn gwella ac nad ydym yn ailadrodd y 18 mlynedd niweidiol o Lywodraeth Geidwadol a arweiniodd at yr un Aelod Seneddol Ceidwadol yn cael ei ethol yng Nghymru. Arhosaf yn awchus am ganlyniadau’r etholiad ar 7 Mehefin gan fy mod yn credu y caiff y canlyniadau hynny eu hailadrodd.

Mae bob amser yn ddiddorol gwrando ar y ‘ddeuawd o Bowys’ yn ceisio cysoni eu statws fel Democratiaid Rhyddfrydol annibynnol â’r ffaith eu bod mewn Llywodraeth gyda’r Blaid Lafur—sydd hefyd yn broblem i’r Blaid Lafur.

Eisteddais drwy’r gynhadledd i’r wasg a gynhaliwyd yn wylaidd gan Mick Bates wrth iddo annerch y Siambr hon yn gynharach, a thrwy nodiadau briffio Llundain a gyflwynwyd gan Delyth Evans, sydd wedi gadael y Siambr erbyn hyn, yn anffodus. Wrth i’r ‘ddeuawd o Bowys’ a’u cyd-bechaduriaid yn y Blaid Lafur restru eu cyflawniadau honedig, sylwais na chrybwyllodd neb ysgolion. Beth yr ydych wedi’i wneud i ysgolion gwledig? Ble mae eich polisi ysgolion bach a’ch strategaeth wledig i ysgolion? Gwyddom am broblemau llawer o ardaloedd gwledig yng Nghymru. Er enghraifft, mae o leiaf pum ysgol yng ngogledd Sir Benfro o dan gwmwl. Maent mewn perygl o gael eu cau gan nad oes gan y Cynulliad hwn, neu’r Llywodraeth bartneriaeth fondigrybwyll hon yn fwy penodol, bolisi ysgolion bach. Ymddengys fod y cytundeb partneriaeth yn cynnwys y polisi hwnnw, ond nid yw’r flaenraglen waith yn ei gynnwys.

Yr wyf yn ddiolchgar i Jonathan am dynnu ein sylw at elfen bwysig o’r Llywodraeth bartneriaeth. Pan gyhudda ni o beidio â chyflwyno canlyniadau o ran y polisi ysgolion gwledig, fe’i hatgoffaf i 30 o ysgolion gwledig y flwyddyn, ar gyfartaledd, gael eu cau o dan ei Lywodraeth ef. Os yw mor hoff o bolisi ysgolion gwledig, pam nad oedd hynny’n rhan o faniffesto Plaid Geidwadol Cymru i’r Cynulliad? Ble oedd y polisi hwnnw pan oedd John Redwood, William Hague a’r holl bobl eraill yn y Swyddfa Gymreig? Nid oedd yn bodoli, Jonathan. Peidiwch â dysgu pader i berson. Pam na chyflwynasoch bolisi ysgolion gwledig? Cawsoch ddigon o gyfle i wneud hynny ac ni wnaethoch.

Gan ein bod yn ystrydebu, mae’n bleser gennyf gyfeirio at un o’m sylwadau a wneuthum ychydig fisoedd yn ôl, pan ddywedais y byddai’r Democratiaid Rhyddfrydol yn gwerthu eu neiniau a’u hegwyddorion i fod yn rhan o’r Llywodraeth, yn rhan o’r bartneriaeth, ac i gael ceir gweinidogol. Ar y gair, dyma Jenny Randerson.

Pan bleidleisiodd trigolion Sir Drefaldwyn a Brycheiniog a Sir Faesyfed yn etholiadau’r Cynulliad, a sylweddolasant y byddai Aelodau’r Cynulliad Llafur-Democratiaid Rhyddfrydol ganddynt? A gredwch iddynt sylweddoli hynny ar y pryd? Pam na fuodd y blaid honno’n onest gyda’r etholwyr pan safodd yr etholiad yn lle aros i wneud hynny ddyddiau wedyn?

Yr wyf yn siŵr y bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn ceisio amlinellu eu problemau maes o law a’u gwrthbrofi yng Nghymru wledig.

Ni allwn beidio â nodi bod Kirsty Williams yn siarad mewn ffordd emosiynol am gau ysgolion gwledig. Fel mae’n digwydd, yr oeddwn yn Is-ysgrifennydd Seneddol Gwladol Cymru yn gyfrifol am addysg o dan John Redwood a William Hague rhwng 1994 a 1996. Yn ystod y ddwy flynedd hynny, cawsom lif o geisiadau gan awdurdodau addysg lleol a reolir gan Lafur, ynghyd ag awdurdodau lleol lle yr oedd Plaid Cymru a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn chwarae rhan, i gau ysgolion lleol. Ni chaeais unrhyw ysgol wledig yn ystod y ddwy flynedd honno. Pam? Oherwydd mai’r meini prawf a osodwyd gennym o dan Redwood a Hague oedd: a all yr ysgol fach honno gyflwyno’r cwricwlwm cenedlaethol; a yw’r llywodraethwyr am ei chadw ar agor; ac a yw’r rhieni am ei chadw ar agor? Os mai ‘ie’ oedd yr ateb i’r tri chwestiwn hynny, arhosodd yr ysgol ar agor, er bod y Bolsieficiaid, y cenedlaetholwyr a’r ‘blaid felen’ am eu cau.

Yr wyf yn ddiolchgar i Rod Richards am egluro hynny ac am ddatgelu’r rhagrith a’r celwyddau noeth y mae trigolion Cymru wledig wedi eu profi’n llawer rhy hir o dan yr unigolion hyn o Bowys, ac o Aelodau Llafur sydd yn honni eu bod yn cynrychioli Sir Benfro ac ardaloedd gwledig eraill. Mae’n hen bryd i bobl Cymru ddod at eu coed. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol ar eu ffordd allan a bydd Llafur yn eu dilyn cyn bo hir.

Mae’n ddoniol gweld ymgyrch yr etholiad cyffredinol ym Mhowys yn cael ei ymladd yn y Siambr hon. Dyna’r hyn a welsom yn ystod yr awr ddiwethaf.

Llongyfarchaf Phil Williams am berfformiad dewr, er yn bigog, wrth gynnig y gwelliannau. Ni fyddwn yn eu cefnogi. Mae gwaith eisoes ar y gweill o ran gwelliannau 2 a 3. Bu’r bartneriaeth wledig yn gweithio ar gynllun adfer gwledig ers peth amser, a pharha’r gwaith ar ddatblygu cynllun ffermwyr ifanc newydd.

Ni thalwn ddigon o sylw yn y Cynulliad hwn i’r economi wledig yn gyffredinol. Mae’n amlwg iawn bod twristiaeth yr un mor bwysig i’r economi wledig ag amaethyddiaeth. Gwelsom hynny dros yr ychydig fisoedd diwethaf. Fodd bynnag, dyfynnir amaethyddiaeth fel enghraifft, a, chan nad yw’n bosibl trafod pob agwedd ar yr economi wledig mewn tuag wyth munud, defnyddiaf amaethyddiaeth fel enghraifft. O’m cyfnod yn y Cynulliad Cenedlaethol, mae’n bosibl crynhoi polisi’r Blaid Geidwadol mewn tair ffordd—mwy o gymorthdaliadau, safonau bwyd is, a gwahardd pob math o gystadleuaeth. Beth mae hynny’n ei olygu i’r defnyddiwr? Yr unig beth a glywaf gan y Ceidwadwyr yw bod ein safonau yn rhy uchel, bod gormod o fiwrocratiaeth a bod y gystadleuaeth yn rhy rad, ac felly dylem ei gwahardd. Ni allwn wneud hynny. Rhaid i bobl agor eu llygaid a dechrau gweithio yn y byd go iawn.

Ai hon yw’r blaid a ddywedodd ar un adeg mai’r farchnad rydd sydd yn penderfynu yn bennaf ar sut y dylai pobl fyw eu bywydau? Gallaf glywed y Ceidwadwyr yn gweiddi ‘clywch, clywch’. A oes marchnad rydd yn y diwydiant ffermio? Nac oes. Mae gennym system gymorthdaliadau, ac ni all diwydiant ffermio Cymru fodoli hebddi ar hyn o bryd. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau, pan gaiff y cymorthdaliadau eu newid, bod diwydiant ffermio Cymru mewn sefyllfa i addasu i’r amgylchiadau newydd ac na fydd yn cymryd cam yn ôl.

A gred eich Llywodraeth fod gennym chwarae teg ar gyfer masnach ryngwladol? Ai dyna’ch polisi, neu a gredwch nad yw ein ffermwyr yn cael chwarae teg ar hyn o bryd?

Yn ystod y 1980au a’r 1990au, eich plaid chi oedd plaid tendro cystadleuol gorfodol. Gwelsom eich plaid yn distrywio’r diwydiant glo, gan ddweud ei bod yn well prynu glo a gynhyrchwyd gan blant 12 mlwydd oed yng Ngholumbia gan ei fod yn rhatach. Eich plaid chi a ddywedodd hynny. Ai chwarae teg oedd hynny? Nage, wrth gwrs. Ni chred eich plaid mewn chwarae teg yn fwy na neb arall. Dim ond mater o geisio ennill pleidleisiau ydyw. Mae angen diwydiant ffermio cryf a bywiog arnom a all addasu ac sydd yn cynhyrchu’r hyn y mae’r defnyddiwr am ei brynu. Dyna waith y Llywodraeth glymblaid. Mae’n ymwneud â galluogi ffermwyr i addasu a newid ar gyfer y dyfodol. Mae canmol y farchnad rydd mewn un sector ac wedyn dweud nad yw’n briodol mewn sector arall yn rhagrith llwyr.

Beth am glwy’r traed a’r genau? Mae tri mis wedi mynd heibio ers darganfod yr achos cyntaf yng Nghymru. Dri mis yn ddiweddarach, awgrymir nad ydym wedi symud yn ddigon cyflym. Ni fu unrhyw awgrymiadau ynghylch beth y dylem fod wedi’i wneud. Fodd bynnag, dri mis yn ddiweddarach, mae’r rheini a all eistedd yn gyfforddus yn dweud wrthym y dylem fod wedi cymryd camau gwahanol. Ni ddywedant wrthym sut y dylem fod wedi gwneud hynny, dim ond y dylem fod wedi cymryd camau gwahanol. Yr oedd yn rhaid inni wneud penderfyniadau yn gyflym. Yr oedd yn argyfwng. Yr oedd y polisi o ddifa ar ffermydd cyffiniol yn llwyddiant ysgubol. Os ystyriwch ein sefyllfa cyn y polisi o ddifa ar ffermydd cyffiniol—

A dderbyniwch, yn ystod tair wythnos gyntaf yr argyfwng, fy mod i ac eraill yn cyfeirio at ein profiad o argyfwng 1967? Cyhoeddasom ein bod yn wynebu argyfwng ac nad oedd o dan reolaeth. A dderbyniwch, yn ystod pum wythnos gyntaf yr argyfwng, na ddeliodd y Llywodraeth â hynny? Dyna fy unig feirniadaeth a chadwaf ati. Nid ydych wedi’i hamddiffyn.

Dyma sefyllfa arall lle yr awgrymir y dylem fod wedi cymryd camau gwahanol ond lle na roddir unrhyw awgrymiadau ynglŷn â sut. Un argymhelliad a wnaethpwyd yn ystod argyfwng 1967 oedd y dylid claddu’r anifeiliaid ar y ffermydd. Ni ellir gwneud hynny gan ei fod yn rhy beryglus. Byddai’n hollol anghyfrifol claddu’r anifeiliaid ar y fferm. Ni ellir torri twll, taflu gwartheg ynddo ac anghofio amdano. Yn 1967, yr oedd yn bosibl gwneud hynny; nid yw’n bosibl yn 2001 gan fod y sefyllfa yn hollol wahanol. Beth oedd yr unig awgrym? Brechu. Awgrymwyd na ddylem gyflwyno polisi o ddifa ar ffermydd cyffiniol ond y dylem frechu. Dyna’r polisi a fynegwyd gan lefarydd Ceidwadwyr Cymru. Pe byddem wedi brechu anifeiliaid, byddem wedi dinistrio’r diwydiant ffermio defaid—o leiaf yn Ynys Môn ac yng Nghymru—am genhedlaeth.

Cymeraf ymyriad Alun yn gyntaf, gan mai ef oedd y cyntaf i godi.

A dderbyniwch mai’r unig agwedd gadarnhaol ar argyfwng clwy’r traed a’r genau yw y cydnabyddir bellach y cyfraniad enfawr a wneir gan chwaraeon ac adloniant awyr agored i’r economi wledig? A fyddwch yn parhau i ddwyn pwysau i agor llwybrau troed agored, yn enwedig y rheini yn yr ardaloedd mynyddig uchel lle y ceir llai o anifeiliaid?

Daeth y Gweinidog dros yr Amgylchedd, Sue Essex, i benderfyniad ar lwybrau troed ddoe. Mae milfeddygon wedi esbonio’n glir y dylid agor llwybrau troed, ac eithrio yn yr ardaloedd lle y ceir achos o’r clwyf.

Nid awgrymwyd polisi brechu erioed gan y Blaid Geidwadol. Y broblem yn ystod yr argyfwng hwn yw na wrandewch ar yr hyn a ddywedwn. Yr hyn a ddywedais oedd, mewn argyfwng llwyr lle nad oes dewis arall, rhwystr wedi’i ddatblygu drwy frechu fyddai’r unig ateb. Byddai’r ffordd y cyflawnwyd y gwaith difa ataliol ar Ynys Môn wedi cyfiawnhau hynny. Yr oedd yr hyn a ddigwyddodd yno yn hollol warthus.

Safasoch ger y podiwm hwn gan ddweud y dylem frechu anifeiliaid ac nad oeddech yn cytuno â difa ar ffermydd cyffiniol. Croesawaf dro pedol arall gan Peter Rogers ar y pwynt hwnnw.

On foot and mouth disease, will you respond to the delay in processing payments to farmers whose animals were culled? Some have been without any income for many weeks, and we need to move quickly on this, otherwise the farmers will suffer.

in Welsh I have spoken to MAFF on this. At present, there is a two-week backlog. MAFF hopes that that backlog will have cleared within three weeks. There is a problem at present, but MAFF is addressing it. I hope that the backlog will be cleared as soon as possible.

yn Saesneg Ble mae’r awgrymiadau gan Geidwadwyr Cymru ynghylch pa farchnadoedd y dylem eu targedu a beth y dylem ei werthu fel bod pobl am brynu gennym? Ble mae’r gefnogaeth i’r syniad y dylid helpu ffermwyr i gynhyrchu’r hyn y mae pobl am ei brynu? Nid ydym yn ei chael. Yr unig beth a gawn yw rhyw fath o baradwys ffŵl sydd yn awgrymu y gallwn gymryd cam yn ôl rhywfodd.

Ni dderbyniaf ymyriad. Gadewch inni ystyried yr hyn y mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi’i gyflawni. Bydd gennym statws nod daearyddol gwarchodedig cyn bo hir. Bydd hynny yn golygu labelu gonest gan na fydd yn bosibl i unrhyw un labelu cig oen a chig eidion fel cynnyrch Cymreig oni chafodd yr anifail ei eni, ei fagu a’i godi yng Nghymru. Y Llywodraeth bartneriaeth fydd wedi sefydlu hynny.

Dyrannwyd mwy o arian tuag at y strategaeth bwyd-amaeth, sef rhywbeth na thrafferthodd y Torïaid ei wneud pan oeddent mewn grym. Yr ydym bellach wedi dechrau gwerthu cynnyrch Cymreig a’i farchnata, ond dylem fod wedi dechrau ar y gwaith hwnnw o leiaf 10 mlynedd yn ôl. Ni wnaethpwyd hynny. Rhaid inni yn awr ddal i fyny, ond fe lwyddwn.

Pwy a gafodd wared ar laeth ysgol am ddim? Yr oedd unrhyw un a ddywedodd ‘Margaret Thatcher’ yn gywir. Pwy a’i ailgyflwynodd? Y Llywodraeth bartneriaeth. Eto, y Torïaid a gafodd wared ar hynny. Bydd y system apelio annibynnol, a sefydlodd y Llywodraeth bartneriaeth, o gymorth i ffermwyr. Mae Cyswllt Ffermio yn bolisi cynhwysfawr a fydd yn helpu ffermwyr i gael cyngor busnes ac a fydd yn sefydlu system grantiau. Y Llywodraeth bartneriaeth sydd wedi cyflwyno pob un o’r mesurau hynny i wella bywyd mewn ardaloedd gwledig.

Terfynaf gyda’r pwynt hwn. O ran Ceidwadwyr Cymru, rhaid inni gofio hyn: y Blaid Geidwadol yw’r blaid a oedd yn gwybod am BSE ond a betrusodd. Dyma’r blaid, pe byddai’n rheoli argyfwng clwy’r traed a’r genau, a fyddai wedi petruso, ac a fyddai wedi gofyn am fwy o amser i ystyried materion megis brechu. Paradwys ffŵl yw credu y gallwch fynd â diwydiant ffermio Cymru yn ôl i’r sefyllfa yr oedd ynddi ar ddechrau’r 1990au.

A wnewch chi ildio?

Nid ar hyn o bryd. Edrychaf ymlaen at ddatblygu diwydiant ffermio Cymru a Chymru wledig gyda pholisïau adeiladol, perthnasol a realistig. Yr wyf yn falch o fod yn rhan o’r broses honno.

Cyn imi ddelio ag ymateb y Blaid Lafur, rhoddaf sylwadau ar gyfranogiad y pleidiau eraill yn y ddadl hon. Yn gyntaf oll, trof at Blaid Cymru—The Party of Wales. Derbyniaf ymddiheuriad Dafydd Wigley am fod yn absennol ar ddechrau’r ddadl. Ar ddechrau’r ddadl, dim ond tri Aelod o’r ‘Party of Wales’ bondigrybwyll oedd yn bresennol yn y Siambr, ac mae’r tri Aelod hynny, sef Owen John Thomas, Phil Williams a Brian Hancock, yn cynrychioli ardaloedd trefol ac nid ydynt yn aelodau o’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

A wnewch chi ildio?

Ildiaf mewn munud i Elin Jones, ond mae’n drueni na chlywsom ganddi yn gynharach yn ystod y ddadl hon. Mae’n warthus bod cyn lleied o Aelodau yn bresennol yn y Siambr ar ddechrau’r ddadl, ar gyfer mater mor bwysig. Ildiaf yn awr.

A wnewch chi, a’r Dirprwy Lywydd, dderbyn fy ymddiheuriadau am fod yn absennol ar ddechrau’r ddadl?

Gwnaf, Elin. Mae gostyngeiddrwydd o’r fath yn fy nghyfareddu. [Chwerthin.] Nid dyna’r hyn yr oeddwn yn ei ddisgwyl. Erys ar y cofnod mai dim ond tri Aelod o’ch plaid oedd yn bresennol ar ddechrau’r ddadl. Felly cawsoch gosb addas. Mae’n adlewyrchiad ar bryder Plaid Cymru—The Party of Wales am Gymru wledig nad oeddech yn bresennol.

O ran Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol, cefn y ceffyl pantomeim, mae’n dra hysbys, yn ystod y negodiadau ar gyfer y Llywodraeth bartneriaeth, y byddai Mike German wedi bod yn fodlon bod yn Weinidog yn gyfrifol am ddawnsio gwerin yn Llywodraeth Rhodri Morgan. Gwyddom bellach ganlyniad rhoi swydd bwysig iddo. Fe’i difethwyd.

Byddaf yn ildio mewn munud. Fodd bynnag, onid yw’n fater difrifol y cawsom y sioe fawr honno heb i’w llefarydd dderbyn unrhyw ymyriadau? Mae’n drist bod plaid a oedd yn falch ac yn annibynnol ar un adeg wedi bradychu pob posibilrwydd o gynrychioli Cymru wledig am ddwy sedd yn unig yn y Cabinet. A fu’n werth ei wneud? ‘Na’ yw’r ateb.

Mae eich sylwadau am y ceffyl pantomeim yn fy mhoeni, oherwydd onid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn honni mai hwy yw pen y glymblaid? [Chwerthin.]

Rhannaf eich anhawster ynglŷn â phenderfynu pa ben mae’r ymennydd. Mae’n anodd, ond, at ei gilydd, y Democratiaid Rhyddfrydol, sydd â llai o brofiad, eu 30 darn o arian a’u brad, sydd yn haeddu’r pen ôl.

Nid ymdriniodd y Gweinidog â chraidd y ddadl hon. Siaradodd am un agwedd fach ar yr economi wledig. Nid oes amheuaeth, wrth i’w orwelion ehangu, efallai wrth gael profiad mewn gweinyddiaethau eraill, y bydd yn ystyried yr economi wledig yn gyffredinol. Siaradodd am y diwydiant ffermio. Yr unig beth a wnaethoch yn y bôn oedd beirniadu pobl eraill; prin oedd y datganiadau cadarnhaol. Mae’r economi wledig yn llawer ehangach na ffermio. Cafodd y Blaid Lafur bob cyfle i gyflwyno gwelliannau i’r cynnig hwn, ond nid oedd yn dymuno gwneud hynny, am resymau y gallwn ond eu dyfalu.

Ystyriaf rai materion eraill. Trof at fater arall sydd yn peri pryder i bobl Cymru, sef ysgolion gwledig. Yr ydym eisoes wedi clywed am yr hyn a gyflawnodd y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Bydd ysgolion ond yn cau pan wna awdurdodau lleol, gan gynnwys awdurdodau a reolir gan Blaid Cymru, y Blaid Lafur, ac weithiau lle y mae plaid wedi uno â’r Democratiaid Rhyddfrydol, gais i gau’r ysgol. Clywsom mai prin oedd yr ysgolion, os o gwbl, a gaewyd o dan y Llywodraeth Geidwadol. Fodd bynnag, maent bellach yn cau a chaiff cynlluniau eisoes eu cyflwyno. Gwyddom fod y polisi ysgolion gwledig wedi diflannu. Dywedwyd wrthym y câi camau eu cymryd yn ystod tymor hwn y Cynulliad, ond nid yw’n rhan o flaenraglen waith y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar hyn o bryd. Y rheswm am hynny yw am ei fod wedi diflannu. Nid yw’r Blaid Lafur yn ei ystyried fel mater pwysig, a gallaf ddeall hynny. Nid yw’n werth tarfu ar y gynghrair o achos y ddwy sedd hynny yn y Cabinet o safbwynt y chwe bradychwr.

Tybiais, Nick, yn enwedig gan fod Rod wedi codi’r mater hwn hefyd, a fyddech yn enwi’r awdurdod addysg a reolwyd gan Blaid Cymru a ofynnodd i’r Ceidwadwyr gau ysgolion gwledig. Nodaf nad oedd Plaid Cymru yn rheoli unrhyw awdurdod addysg tan 1996.

Mae’n parhau i fod yn wir, os cafwyd ceisiadau, mai awdurdodau eraill a’u gwnaeth ac nid awdurdodau lleol a reolwyd gan y Blaid Geidwadol. [Chwerthin.]

Os na dderbyniwyd unrhyw geisiadau gan awdurdodau Plaid, ac ‘os’ mawr yw hynny, yr ydych yn ddi-fai a bydd y cofnod yn siarad drosto’i hunan. Fodd bynnag, mae’n bendant y derbyniwyd ceisiadau gan awdurdodau a reolwyd gan Lafur. Nid yw hyn ond yn berthnasol i ysgolion gwledig. Os hoffech ddiystyru dyfodol y pum ysgol wledig yng ngogledd Sir Benfro sydd yn wynebu cael eu cau a’r ysgolion ym Mhowys sydd yn wynebu cael eu cau oherwydd diffyg polisi ysgolion gwledig, mae hynny’n iawn. Ni chaiff y neges ei hanwybyddu gan bobl Cymru.

Beth am y nifer gynyddol o swyddfeydd post a gaiff eu cau?

Mae’r nifer wedi haneru.

Mae’n braf eich gweld yna, Brif Weinidog, ond nid yw’r nifer wedi haneru. Mae nifer gynyddol o swyddfeydd post yn cau. Fel Aelod dros ardal wledig—yn wahanol i chi, ac felly efallai nad ydych yn ymwybodol o’r ffaith hon—fe’m hysbysir o’r swyddfeydd post hynny sydd yn cau wythnos ar ôl wythnos, fis ar ôl mis. Gadewch imi ddweud wrthych—efallai y trafodwch hyn yn y Cabinet neu gyda Paul Murphy—mai’r hyn sydd yn achosi iddynt gau yw’r system trosglwyddo credyd awtomataidd. Polisi pwy yw hwnnw, Brif Weinidog? Nid ein polisi ni ydyw. Byddem yn diddymu hynny. Eich polisi chi ydyw. Os gallwch gael gwared ar hynny, ni fydd swyddfeydd post yn parhau i gau. Chi sydd â’r cyfrifoldeb. Chi yw ein harweinydd ar hyn o bryd. A fyddwch yn cyfleu’r neges honno?

Bygythir cau llysoedd ynadon a llysoedd sirol hefyd ledled Cymru mewn ffordd nas gwelwyd ers cenhedlaeth.

A ydych yn bwriadu gwadu hynny?

Fel bargyfreithiwr sydd wedi gweithredu yn y llys—

Byddaf yn ildio i Gareth am ychydig a byddaf yn delio â phwynt Carwyn wedyn.

Is it not shameful that the English Government has earmarked £80 million to ensure that small rural schools stay open while the Government in Cardiff offers nothing?

Byddaf yn delio â hynny. Nid oeddwn yn gwrando ar y geiriau a ddefnyddiwyd gan Gareth Jones yn y Gymraeg, ond defnyddiwyd y geiriau ‘the English Government’ gan y cyfieithydd ar y pryd. Efallai na ddefnyddiwyd y term hwnnw yn y Gymraeg. Fodd bynnag, nid ydym yn trafod Llywodraeth Lloegr, ac ni chredaf mai dyna oedd Gareth yn ei wneud ychwaith. Siaradai am Lywodraeth San Steffan, a Llywodraeth San Steffan ydyw—

A wnewch chi ildio?

Yr wyf yn ymdrin â’r pwynt hwnnw ar eich rhan a chredaf imi egluro’r pwynt yn dda. Nid oes amser gennyf i dderbyn mwy o ymyriadau. Mae cynlluniau ar y gweill i gau llysoedd ynadon a llysoedd sirol—efallai nad ydych yn ymwybodol ohonynt yn eich rôl bresennol, Carwyn—a byddai hynny yn difetha’r ddarpariaeth gyfreithiol yng Nghymru.

Ni wneir dim ynglŷn â swyddfeydd post; ni wneir dim ynglŷn ag ysgolion gwledig na ffyrdd gwledig. Yr ydym eisoes wedi clywed gan Aelod o grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol, fel llais annibynnol anarferol, am y ffordd yr esgeulusir adroddiad Babtie. Yn y cyfamser, beth a wnewch? Ceisiwch wahardd hela â chŵn. Nid yw hynny’n berthnasol yng Nghymru wledig, anfona’r neges anghywir. Cyflwynwch yr hawl i grwydro pan fo gennym argyfwng clwy’r traed a’r genau ledled y Deyrnas Unedig. Gwallgofrwydd yw hynny. Mae’r Aelodau Llafur bellach yn ddigon digywilydd i ddod i bleidleisio. Nid oeddent yn bresennol drwy gydol y ddadl hon, wrth gwrs. Fodd bynnag, yr wyf yn fodlon dod i’r casgliad yn sgîl hynny mai dim ond un blaid a fydd yn diogelu buddiannau Cymru wledig: Plaid Geidwadol Cymru.