Cynigiaf fod

Pleser o’r mwyaf imi yw cyflwyno’r rheoliadau gwin cyntaf i’w cyflwyno gerbron y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’r rheoliadau gerbron y Cynulliad yn gweithredu rhwymedigaethau Ewropeaidd ar drefniant cyffredin y farchnad win, sydd yn faes cytûn o gyfraith yr UE. Maent yn diddymu ac yn ailfabwysiadu rheoliadau presennol drwy welliannau ac yn caniatáu i safonau Ewropeaidd cyffredin wrth gynhyrchu a marchnata gwin gael eu gorfodi yng Nghymru. Deilliodd y newidiadau hyn o greu cyfundrefn win ddiwygiedig yr UE y cytunwyd arni o dan Fenter Polisi Amaethyddol Cyffredin Agenda 2000.

Mae rheolau’r gyfundrefn honno ymhlith y rhai ehangaf a’r rhai mwyaf cymhleth o fewn y polisi amaethyddol cyffredin. Nid yn unig y mae’r rheolau yn cwmpasu cefnogaeth y farchnad a chytundebau ymyrraeth a gynlluniwyd i fynd i’r afael â gwarged a phrisiau isel, maent hefyd yn cwmpasu materion mwy technegol sydd yn ymwneud yn benodol â’r sector cynhyrchu gwin a marchnata cysylltiedig. Gan nad oes gwarged cynhyrchu gwin yn y DU, ac nad yw hynny’n debygol yn y dyfodol, nid yw mesurau cynnal y farchnad yn berthnasol i ni. Fodd bynnag, mae’r holl reolau ar gynhyrchu a marchnata yn berthnasol i’r DU.

Mae rheoliadau gwin yr UE yn rhannu ardal dyfu gwin yr UE yn ardaloedd gwahanol yn ôl pridd, hinsawdd a thir. Mae’r DU yn perthyn i Ardal A, ynghyd â Lwcsembwrg, y rhan fwyaf o’r Almaen, yr Iseldiroedd a Gwlad Belg. Caiff gwin ysgafn, llonydd a gynhyrchir yn yr UE ei gategorieddio naill ai fel gwin bwrdd, sydd yn cynnwys gwin rhanbarthol a wneir o fathau hybrid o rawnwin, neu, os bydd yn bodloni rhai gofynion llym ac wedi ei wneud o fathau pur o winwydd, caiff ei ddosbarthu fel gwin o safon. Mae cyfundrefn yr UE yn gosod y safonau ar gyfer cynhyrchu a marchnata’r ddau fath o win. Nod y gyfundrefn newydd yw cyfateb cynhyrchiant yn agosach i’r galw yn yr Undeb Ewropeaidd. Dibynna lai ar ymyrraeth ac mae’n symlhau deddfwriaeth yn y maes hwnnw.

Yn ei hanfod, bydd y rheoliadau newydd hyn yn dyrannu pwerau archwilio a gorfodi safonau’r UE ar gyfer cynhyrchu gwin, ac eithrio labelu, a fydd yn dilyn yn ddiweddarach ar ôl i’r Comisiynydd gyhoeddi’r rheolau manwl. Byddant yn rhagnodi troseddau a chosbau ar gyfer torri’r rheolau hynny. Mae’r rheoliadau hefyd yn nodi’r ardaloedd yng Nghymru y caniateir iddynt gynhyrchu gwin o safon ar hyn o bryd yn unol â diffiniad y rheolau. Nid yw hyn yn golygu bod yr ardaloedd y tu allan i’r rhai a nodir yn cael eu gwahardd yn awtomatig rhag cymryd rhan yn y cynllun gwin o safon. Gellir pennu ardaloedd newydd os bodlonir amodau arbennig. Fodd bynnag, sicrhaf Aelodau’r Cynulliad y caiff pob sir yng Nghymru sydd yn meddu ar winllan gofrestredig ar hyn o bryd ei chynnwys yn y rheoliadau.

Gorfodir y rheoliadau hyn gan y Bwrdd Safonau Gwin, sydd yn gorff gweithredol anadrannol. Yr Adran dros yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig yw ei brif noddwr. Bydd y Bwrdd yn atebol i’r Cynulliad Cenedlaethol mewn perthynas â’i weithgareddau yng Nghymru. Nid yw’r rheoliadau yn gosod gofynion ychwanegol ar gynhyrchwyr oherwydd bod cynhyrchiant Cymru yn isel ac ni chaiff y ddeddfwriaeth effaith sylweddol. Er mai effaith ymylol a gaiff y rheoliadau yng Nghymru, byddant yn sicrhau bod gan y fasnach y fframwaith deddfwriaethol angenrheidiol i gyflawni ei gweithgareddau. Yn bwysicach, byddant yn galluogi’r cyrff gorfodi i reoli gwerthiant gwin nad yw’n cydymffurfio â darpariaethau’r Gymuned Ewropeaidd. Bu’r cynigion hyn yn destun ymgynghoriad eang gyda chyrff y diwydiant a phartïon eraill â diddordeb ac fe’u croesawyd yn gyffredinol.

As Carwyn suggested when presenting these regulations, this is currently a limited field in Wales. Nevertheless, we realise that there are vineyards in Wales that are developing a good reputation. Therefore, it is important that they are recognised as areas that produce quality wine. However, there is a broader significance to this. I am sure that Carwyn would agree that branding and labelling produce from Wales and ensuring that it is of the highest quality possible provides a way forward for all Welsh produce. We hope to see an increase in wine production in Wales and that wine bearing a Welsh label will be recognised as being of a high standard. It gives us an opportunity to ensure that Welsh produce is of the highest possible quality and is marketed and promoted across Europe and the world. The Assembly has a specific role and responsibility to ensure that this occurs and that Welsh produce is recognised throughout Europe. On that basis, we welcome the regulations.

Ymunaf â Rhodri wrth groesawu’r rheoliadau hyn. Unwaith eto, gwelwn fod gennym gynnyrch o safon yng Nghymru. Bellach, bydd pob gwinllan yng Nghymru yn destun yr un rheoliadau. Dyfynnaf eiriau’r Gweinidog na cheir gwarged o win, felly, mae potensial mawr i’r diwydiant yng Nghymru. Dymunwn i’r gwin gael ei labelu a’i farchnata fel cynnyrch o safon o Gymru, a fydd, yn ei dro, yn dod â mwy o ffyniant. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r rheoliadau hyn.

Mae Ceidwadwyr Cymru yn croesawu’r rheoliadau hyn hefyd. Mae brandio yn bwysig ar gyfer dyfodol unrhyw gynnyrch yng Nghymru ac yr ydym yn cytuno’n llwyr â hyn.

Cynigiaf hefyd fod

Esboniaf ychydig am y rheoliadau a pham y cânt eu cyflwyno. Ysywaeth, mae gennym waddol fawr o dir halogedig yng Nghymru. Amcangyfrifir ei fod gymaint â tua 4,000 hectar. I roi rhywfaint o bersbectif i’r ffigur hwn, mae hynny’n gyfwerth â 10,000 o gaeau pêl-droed, sydd, os gallwch ddychmygu hynny, yn ardal fawr iawn ac mae’n rhoi syniad i chi o faint y broblem. Mae hyn yn wastraff o dir gwerthfawr yng Nghymru. Noda’r rheoliadau hyn ein penderfyniad i fynd i’r afael â’r halogiad hwn a chaniatáu i’r tir gael ei ailgylchu drwy ei alluogi i gael ei ailddefnyddio. Mae honno’n egwyddor bwysig a fydd yn galluogi i safleoedd tir llwyd halogedig gael eu defnyddio eto.

Etifeddasom y sefyllfa hon o ganlyniad i weithgareddau yn y gorffennol, pan roddwyd blaenoriaeth isel i bryderon amgylcheddol, pan nad oedd y systemau hanner mor llym a phan oedd gwybodaeth amgylcheddol yn brin. Hyderaf ein bod bellach mewn sefyllfa lle na fyddwn yn ailadrodd camgymeriadau’r gorffennol. Bu datblygiad sylweddol mewn gwybodaeth a bellach yr ydym yn deall yn well, os nad yn llwyr, effeithiau difaol halogiad ar iechyd a’r amgylchedd ac anfanteision diheintio tir.

Bu disgwyl mawr am y rheoliadau hyn. Byddant yn rhoi cyfrifoldebau newydd ar awdurdodau lleol ac Asiantaeth yr Amgylchedd i gydweithio. Bydd y rheoliadau yn diffinio halogiad a nodant yr amrywiol gategorïau o dir halogedig, sydd yr un fath â’r rheini yn Lloegr. Gofynnant hefyd i’r awdurdodau lleol nodi lle mae’r safleoedd yn bodoli a pharatoi cofrestr. Mae’r rheoliadau hefyd yn ceisio penderfynu sut y dylid glanhau’r tir. Bydd yr awdurdodau lleol ac Asiantaeth yr Amgylchedd yn cynnal asesiad o’r halogiad a’r hyn sydd angen ei wneud i’w oresgyn ac, wrth wneud hynny, yn nodi’r rhai sydd yn gyfrifol am y tir. Lle ceir niwed sylweddol i iechyd neu i’r amgylchedd, mae’r rheoliadau yn galluogi i rybuddion adfer gael eu gweithredu. Ceir proses apelio ar gyfer hyn. Mae hyn, yn y bôn, yn seiliedig ar yr egwyddor mai’r llygrwr a fydd yn talu, er y caiff hyn ei gymhwyso wedi’r digwyddiad. Caiff awdurdodau lleol 15 mis i baratoi eu cynlluniau ar gyfer mynd i’r afael â halogiad, yn unol ag Asiantaeth yr Amgylchedd, a fydd yn gyfrifol am safleoedd arbennig. Rhoddwyd arian i’r awdurdodau lleol ac Asiantaeth yr Amgylchedd ar gyfer y gweithgaredd hwn.

Bydd y system newydd yn tynnu sgiliau hanfodol Asiantaeth yr Amgylchedd a’r cynghorau unedol yng Nghymru ynghyd, i fynd i’r afael â’r broblem o dir halogedig yn unffurf a chyson. Bydd hynny’n arbennig o wir gyda safleoedd arbennig. Yr ydym wedi ymgynghori ar y rheoliadau hyn, ac mae’r mwyafrif helaeth o blaid eu cyflwyno. Bydd y rheoliadau hyn yn gwneud cyfraniad pwysig wrth sicrhau yr ailddefnyddir tir gwerthfawr, lle ceir potensial ar gyfer datblygu a gwella’r amgylchedd. Cymeradwyaf y rheoliadau i’r Cynulliad.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Daeth y rheoliadau hyn i rym yn Lloegr ar 1 Ebrill 2000. Ar 17 Mai 2000, cyflwynwyd datganiad barn gan Geraint Davies, Jocelyn Davies a minnau, yn gofyn am gychwyn y rheoliadau yng Nghymru, gan y byddent yn darparu strategaeth gydlynol ar gyfer nodi, asesu ac ailgyfryngu tir a halogwyd yn hanesyddol ac ar gyfer neilltuo rhwymedigaeth ar sail yr egwyddor mai’r llygrwr ddylai dalu. Mae’r rheoliadau hyn yn cynnwys mesurau a fyddai’n ei gwneud yn ofynnol i adfer tir halogedig sydd yn diffeithio Cymru, yn enwedig y tiroedd gwastraff diwydiannol segur yn dilyn tranc y diwydiant glo. Mae’n siomedig nodi bod y Gorchymyn sydd yn gweithredu’r mesurau hyn yng Nghymru ger ein bron fwy na blwyddyn wedi iddo gael ei gyflwyno yn Lloegr, oherwydd bod y ddeddfwriaeth y mae’r rheoliadau yn ei gweithredu wedi bod mewn grym ers 1990. Er hyn, croesawn eu cyflwyniad. Bydd y tir a ryddheir yn sgîl cau gweithfeydd Corus yn y categori hwn. Mae’r cwmni hwnnw’n llygrwr a rhaid iddo dalu pan ddaw’r rheoliadau hyn i rym ar 1 Gorffennaf.

Er y croesawaf y Gorchymyn hwn, ceisiaf gael eglurhad ar ei effaith ar y problemau parhaus sydd yn gysylltiedig â gwaith Phurnacite yn Abercwmboi yn fy etholaeth. Yr wyf yn ymwybodol y cynhelid trafodaethau dros sawl blwyddyn, gyda Phrif Weinidog Cymru ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Serch hynny, yr ydym yn parhau i fod mewn cyfyngder. Pan gafodd ei gau 11 mlynedd yn ôl, y ffatri oedd llygrwr diwydiannol gwaethaf Prydain—record na ddylai unrhyw un ohonom ymfalchïo ynddi—ac mae’r gwastraff halogedig sydd yn weddill yn dal i fod ar garreg drws pobl Abercwmboi. Nes y caiff y gwaith adfer ei orffen ar y safle, bydd pobl Abercwmboi a Chwm Cynon yn parhau i gael eu heffeithio gan ei waddol ac yn parhau i bryderu amdano. Mae llawer yn ofni’r posibilrwydd o broblemau iechyd o ganlyniad iddo. Soniodd Sue y gellid defnyddio tir o’r fath ar gyfer adfywio economaidd. Os gallwn ddatrys hynny, mae llawer iawn o fanteision posibl i ardaloedd fel Cwm Cynon.

Croesawaf y ffaith bod y WDA yn ddiweddar wedi sefydlu grŵp llywio sydd yn cynnwys Asiantaeth yr Amgylchedd. Bydd o gymorth i greu deialog adeiladol ymysg yr holl asiantaethau allweddol sydd yn cymryd rhan a chanfod ateb y gall y ddwy ochr gytuno arno i’r broblem. Croesawaf y cynnydd hwn, ond rhaid inni sicrhau bod ganddo fomentwm. Tynnaf sylw’r Cynulliad at hyn heddiw, er mwyn i’r symudiad hwn gael ein cefnogaeth lawn ac y darperir adnoddau i fynd i’r afael â’r aflwydd hwn ar Gwm Cynon.

Wrth gwrs, byddwn yn cefnogi’r rheoliadau pwysig hyn oherwydd ein bod yn llwyr ymrwymedig i unrhyw ddeddfwriaeth a fydd yn gwella’r amgylchedd. Ar hyn o bryd, ceir pwysau anferth i adeiladu tai a ffatrïoedd mewn ardaloedd llain glas, a daw llawer ohono gan y Cynulliad. Bydd y ddeddfwriaeth hon, fodd bynnag, yn galluogi mwy o ddatblygiad ar safleoedd tir llwyd. Gwrthwynebaf yr awgrym yr etifeddwyd safonau amgylcheddol isel gan lywodraeth flaenorol. Ymdrech wael oedd honno i gyflwyno pwynt gwleidyddol ar fater sydd â chonsensws trawsbleidiol. At ei gilydd, cafwyd gwelliant sylweddol yn y safonau amgylcheddol o dan lywodraethau olynol dros y 30 mlynedd diwethaf, wrth i fwy o wybodaeth ddod yn wybyddus am effaith sylweddau ar yr amgylchedd.

Gwnaethpwyd llawer eisoes, ac mae’r ddeddfwriaeth hon yn gam ymlaen. Fel y nododd fy nghyd-Aelod, mae blwyddyn yn rhy hwyr. Hefyd nid yw’n ymrwymo i dargedu datblygiadau ar safleoedd tir llwyd, a fyddai’n cyflwyno achos economaidd cryfach dros ddatblygiadau yn yr ardaloedd hynny. Fodd bynnag, gobeithiwn y daw hynny’n fuan. Os daw, ni fyddaf yn beio llywodraethau blaenorol. Mae’r ddeddfwriaeth hon yn gam i’r cyfeiriad cywir. Nid yw’n datrys y broblem yn llwyr, ond byddwn yn ei gefnogi’n llawn fel cam i’r cyfeiriad cywir.

Cred Democratiaid Rhyddfrydol Cymru fod hyn yn ddatblygiad a fydd yn gwella statws amgylcheddol Cymru. Er y gwrthwynebiadau a godwyd, mae gennyf fwy o ddiddordeb mewn cyflawni a monitro’r broses i sicrhau y caiff y tir ei adennill ac y bydd yn dychwelyd i gyflwr da. Felly, wrth groesawu’r rheoliadau hyn, edrychaf ymlaen at weld sut y cânt eu cyflawni, er budd pobl sydd yn byw ger neu ar y safleoedd hyn. Gobeithio y bydd y Gweinidog yn sicrhau bod adroddiadau a dadansoddiad manwl ar sut y caiff yr halogiad hwn ei ddileu yng Nghymru yn ymddangos.

Ymatebaf i’r pwyntiau yn unigol. Ar bwynt Pauline Jarman ynghylch yr amser a gymerwyd i gyflwyno’r ddeddfwriaeth hon, mae’n resyn i hyn gymryd cyhyd. Fodd bynnag, bu Is-adran Diogelu’r Amgylchedd o dan bwysau aruthrol ac ni chafodd ddigon o adnoddau. Yr ydym bellach yn cryfhau’r is-adran honno oherwydd ei bod wedi gorfod ymdrin â chymaint o ddigwyddiadau: llifogydd, yr argyfwng tanwydd a chlwy’r traed a’r genau ymysg eraill. Efallai bod hynny’n adlewyrchu nad ydym wedi rhoi digon o adnoddau i’r amgylchedd. Bellach yr ydym yn deall mwy am bwysigrwydd materion amgylcheddol o ran iechyd a datblygu economaidd. Gobeithio y byddwn yn cydnabod hynny yn y Cynulliad ac y caiff adnoddau eu darparu.

Gwn pa mor galed y bu Christine Chapman yn ymgyrchu i sicrhau y caiff y safle yn Abercwmboi ei ddefnyddio eto. Mae’n enghraifft dda o sut y mae ein treftadaeth ddiwydiannol wedi gadael llu o broblemau ar ei hôl. Teimlaf drueni dros drigolion Abercwmboi sydd wedi brwydro i ddod i delerau â’r sefyllfa. Os cofiaf yn iawn, cafwyd gwahaniaeth barn ynghylch y broses adfer orau ar gyfer y safle. Fodd bynnag, mae Christine yn gywir pan ddywed na fydd pwrpas i’r rheoliadau hyn os na allant fynd i’r afael â sefyllfaoedd fel hynny, lle mae’r safle’n agos i’r gymuned ac yn diheintio tir y dylid ei ailddefnyddio’n fuddiol. Yn hynny o beth, rhaid mai Abercwmboi yw un o’r safleoedd pwysicaf i fynd i’r afael â hwy, er bod llawer o safleoedd pwysig o’r fath yng Nghymru. Fel y dywedodd Christine, mae potensial economaidd i’r safleoedd hyn. Rhaid i’r awdurdodau lleol weithio ag Asiantaeth yr Amgylchedd wrth baratoi eu cynlluniau, lle mae’n rhaid i botensial economaidd ailddefnyddio’r tir fod yn amlwg.

Yr oedd David Davies yn amddiffynnol heb fod angen. Nid oeddwn yn meddwl am y Llywodraeth Dorïaidd ddiwethaf wrth gyfeirio at weithgareddau’r gorffennol. Pe byddwn yn meddwl hynny, byddwn wedi dweud hynny’n onest. Siarad yr oeddwn am gamgymeriadau a wnaethpwyd dros ganrifoedd lawer. Ni feiaf y Torïaid am bob un ohonynt; dim ond am 99 y cant ohonynt. Yn yr ysbryd ar ôl etholiad, ni feiddiwn rwbio halen i’r briw. [Torri ar draws.] Pam lai? Am fy mod yn greadur hael. Nid oeddwn yn cyfeirio at y Llywodraeth Dorïaidd ddiwethaf. Cyfeirio yr oeddwn at waddol ddiwydiannol a ddaeth i’n rhan amser maith yn ôl. Nid oes angen i David fod mor bigog am y peth.

Mae’n bwysig ein bod yn mynd i’r afael â phwynt Mick ynghylch gweithredu. Yn ogystal â rhoi diffiniad, dod o hyd i’r tir halogedig ac asesu’r hyn y mae’n rhaid ei wneud ag ef, rhaid inni wneud cynnydd o ran gweithredu. Ceir sefydliadau yng Nghymru, fel y WDA, sydd â chronfeydd—esgusodwch y gair mwys—o wybodaeth, sgiliau ac arbenigedd mawr. Dylem allu cael y defnydd gorau o hynny a, chan weithio â llywodraeth leol ac Asiantaeth yr Amgylchedd, weithio drwy’r cofrestrau hynny a blaenoriaethu. Rhaid inni flaenoriaethu er mwyn i dir halogedig gael ei ddefnyddio unwaith eto.

Ni fydd y Cynulliad yn sefyll yn ôl ac yn dweud mai bai’r awdurdodau lleol ac Asiantaeth yr Amgylchedd yw hyn. Cynhelir seminar fis nesaf, a gefnogir gennym. Rhaid inni gynorthwyo llywodraeth leol ac Asiantaeth yr Amgylchedd ac, fel y dywedodd Mick yn gywir, fonitro’r sefyllfa. Yr wyf yn siŵr y bydd gan y Pwyllgor adroddiadau ar weithredu.

Cynigiaf fod

Cynigiaf fod

Cynigiaf fod

Mae’r Gorchymyn cychwyn yn gweithredu darpariaethau Deddf Plant (Ymadael â Gofal) 2000 yng Nghymru, ac eithrio newidiadau i reolau budd-daliadau, a wneir gan yr Adran Gwaith a Phensiynau, ar 1 Hydref 2001. Bydd y Gorchymyn cychwyn yn rhoi darpariaethau yn Neddf Plant 1989, gan roi pwerau a dyletswyddau ar gyfer awdurdodau’r gwasanaethau cymdeithasol o ran plant a phobl ifanc 16 oed a hŷn y mae’r awdurdodau hynny yn gofalu amdanynt, neu wedi gofalu amdanynt. Ceisiaf gymeradwyaeth Aelodau’r Cynulliad i ddirprwyo’r swyddogaethau newydd i Brif Weinidog Cymru.

Yr oedd y Ddeddf Plant (Ymadael â Gofal) yn destun proses ymgynghori lawn, a ddechreuodd ym mis Gorffennaf 1999 gyda chyhoeddi’r papur ymgynghorol, ‘Me, Survive, Out There? New Arrangements for Young People Living In and Leaving Care’. Croesawodd y Cynulliad a rhanddeiliaid allweddol y cynigion a nodir yn y papur ymgynghorol. Derbyniodd Deddf Plant (Ymadael â Gofal) 2000 Gydsyniad Brenhinol ar 29 Tachwedd 2000, chwe mis yn ddiweddarach na’r disgwyl. Penderfynwyd gohirio ei gweithredu o 1 Ebrill 2001 i 1 Hydref 2001 i ganiatáu digon o amser i’r awdurdodau lleol a sefydliadau allweddol eraill baratoi ar gyfer ei gweithredu.

Gofelir am y rhan fwyaf o bobl ifanc tan y byddant yn fodlon ac yn barod i adael cartref a, phan fyddant yn gadael, byddant yn parhau i dderbyn cymorth a chyngor gan eu teuluoedd yn ystod y trosglwyddiad i fyw’n annibynnol. Prif bwrpas y ddeddfwriaeth newydd hon yw gwella cyfleoedd bywyd plant a phobl ifanc sydd yn byw dan ofal yr awdurdod lleol ac yn ymadael â’i ofal drwy geisio sicrhau bod yr awdurdodau lleol yn gweithredu yn yr un modd â rhiant cyfrifol. Ei nod yw gohirio rhyddhau’r person ifanc o ofal tan y bydd wedi’i baratoi’n ddigonol ac y bydd yn barod i adael a gwella paratoadau a chynlluniau ar gyfer ymadael â gofal. Mae’n rhoi dyletswydd ar yr awdurdod lleol i asesu a chwrdd ag anghenion yr holl bobl ifanc 16 a 17 oed sydd yn cwrdd â’r meini prawf cymhwyster i ddarparu gwell cymorth personol ac ariannol i alluogi’r rheini sydd yn ymadael â gofal i fyw’n annibynnol, ac i gadw mewn cysylltiad drwy ddarparu ymgynghorydd personol i bob person ifanc. Mae’n sicrhau mai’r awdurdod a ofalodd ddiwethaf am y plentyn sydd yn gyfrifol amdano neu amdani hyd at 21 oed, pa ardal bynnag y bydd ef neu hi yn symud iddi. Mae hefyd yn galluogi i gymorth gael ei roi gyda llety, addysg, hyfforddiant a chyflogaeth i annog ei gynhwysedd neu ei chynhwysedd cymdeithasol ac i annog iddo neu iddi gymryd rhan weithredol yn y gymdeithas.

Rhoddodd y Cynulliad Cenedlaethol adnoddau ychwanegol i’r gyllideb gwasanaethau plant a gedwir yn ganolog. Bydd tua £11.7 miliwn ar gael eleni fel grant fel rhan o’r rhaglen Plant yn Gyntaf, y mae’r trefniadau newydd hyn yn rhan ohonynt. Mae gweithredu Deddf Plant (Ymadael â Gofal) 2000 yn cyflawni ymrwymiadau yn ymateb y Llywodraeth i Bapur Gwyn Adolygiad Amddiffyn Plant y gwasanaethau cymdeithasol ar gyfer Cymru, ‘Adeiladu ar gyfer y Dyfodol’, ac yn fwy diweddar ymateb y Cynulliad Cenedlaethol i adroddiad y Tribiwnlys Ymchwilio i Gam-drin Plant yng Ngogledd Cymru. Mae’n sail i ymrwymiad y Cynulliad i sicrhau y caiff gwasanaethau cymdeithasol o ansawdd eu darparu a’u cyflwyno sydd yn ymatebol i anghenion plant a phobl ifanc sydd yn byw dan ofal cyhoeddus yng Nghymru ac sydd yn ymadael â gofal. Gobeithio y bydd y darpariaethau a gynhwysir o fewn Deddf Plant (Ymadael â Gofal) 2000 yn helpu i roi’r un lefelau o gymorth i bobl ifanc sydd yn ymadael â gofal cyhoeddus ag y byddem am ei gynnig i’n plant ein hunain pan fyddant yn paratoi i adael cartref.

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn croesawu’r darn hwn o ddeddfwriaeth yn eang. Felly, croesawn y Gorchymyn hwn a’r rheoliadau hyn heddiw a byddwn yn eu cefnogi. Rhaid i’r awdurdodau lleol gymryd cyfrifoldeb dros bobl ifanc sydd yn ymadael â gofal, yn yr un modd ag y bydd teuluoedd yn parhau i gymryd cyfrifoldeb dros eu plant eu hunain. Fodd bynnag, mae gennym rai materion o bryder o hyd, a gobeithiwn y gall y Gweinidog fynd i’r afael â hwy heddiw neu y gweithredir arnynt drwy’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

I ddechrau, o ran ariannu, yr ydym yn pryderu sut yn union y rhoddir yr arian ychwanegol—a ddaw o’r gostyngiad yn yr hawl i fudd-daliadau nawdd cymdeithasol a’r arian ychwanegol gan y Cynulliad Cenedlaethol—i’r awdurdodau lleol dan sylw. A gaiff ei ddosbarthu drwy’r setliad refeniw cyffredinol? Os felly, sut y bydd Llywodraeth Cymru’n sicrhau y caiff yr arian hwnnw ei wario ar y bobl ifanc hynny y bwriedir i’r arian gael ei wario arnynt? Ar y llaw arall, a fydd yr arian yn dilyn y person ifanc? Os felly, a yw hynny’n golygu y ceir symiau penodol ar gyfer pob person ifanc, wedi’u pennu ar lefel genedlaethol, neu a fydd y symiau hynny’n amrywio, gan ystyried, er enghraifft, gostau byw gwahanol mewn gwahanol rannau o Gymru? Er enghraifft, mae’n haws rhentu fflat un ystafell yn rhad yn Llanelli na rhentu un yng Nghaerdydd, os byddech yn berson ifanc yn ymadael â gofal ac yn byw yng Nghaerdydd. Felly, a gaiff y costau gwahaniaethol hynny eu hystyried? A yw hynny’n iawn? Credwn nad ymdriniwyd â’r materion hyn hyd yma.

A ydych yn hyderus y bydd yr adnoddau ychwanegol y soniwyd amdanynt gennych heddiw yn cwrdd â’r holl gostau ychwanegol y bydd yr awdurdodau lleol yn eu hwynebu os byddant yn gwneud y gwaith hwn yn iawn? Gan i mi gael profiad personol, proffesiynol o weithio â phobl ifanc yn ymadael â gofal, gwn y gall hynny fod yn waith anodd. Gall gymryd llawer iawn o amser y staff ac, felly, llawer iawn o adnoddau. Gall materion fel costau addysg ychwanegol godi, er enghraifft. Os byddwn yn llwyddiannus wrth annog mwy o blant a phobl ifanc sydd yn ymadael â gofal i aros mewn addysg, gallai hynny gael sgîl-effeithiau ar gostau addysg. Gobeithio y gallwch gynnal adolygiad o’r costau hyn ar ôl blwyddyn gyntaf y rhaglen hon fel y gallwn weld pa gostau ychwanegol a fydd gan yr awdurdodau lleol a sut y mae’r awdurdodau lleol yn ymgymryd â’r gwariant hwnnw.

Mae’r pwynt nesaf yn ymwneud â chynghorwyr pobl ifanc. Mae’n briodol i gynghorwyr pobl ifanc gael eu dethol o ystod eang o gefndiroedd, ond bydd angen hyfforddiant a chymorth cyson. Hoffem wybod mwy am sut y caiff hynny ei gyflwyno. Hefyd mae angen inni fod yn ymwybodol o fanylion sut y gall person ifanc sydd yn anhapus â’r cynghorydd personol a ddyrannwyd ar ei gyfer neu ar ei chyfer apelio yn erbyn y dyraniad hwnnw a gwneud newidiadau.

Yr oedd llawer o bryder yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol pan drafodwyd y materion hyn ynghylch yr angen i wneud darpariaeth ar gyfer rhai pobl ifanc—lleiafrif bach gobeithio, ond lleiafrif arwyddocaol wedi ymddieithrio—nad ydynt yn dymuno parhau â’u cysylltiadau â’r gwasanaethau cymdeithasol ar ôl eu pen-blwydd yn un ar bymtheg oed. Ystyriaf, er enghraifft, y bobl ifanc hynny y gallai’r system ofal fod yn system o gam-drin iddynt. Nid ymdriniwyd â’r pryder hwnnw. Mae budd-daliadau’n cael eu tynnu oddi wrth y bobl ifanc hyn ac eto nid oes system gymorth arall os byddant yn teimlo na allant barhau i weithio â’u hawdurdod lleol. Mae hynny’n fater o bryder mawr. Gobeithio mai dim ond ar leiafrif bach o bobl ifanc y bydd yn effeithio, ond y lleiafrif hwnnw o bobl ifanc sydd yn haeddu ein gofal a’r pryder yn fwy na neb arall. Byddwn yn parhau i ymgyrchu ar lefel San Steffan i adfer yr hawl honno i fudd-daliadau fel bod gan y person ifanc ffordd o gynnal ei hun o leiaf. Fodd bynnag, yn y cyfamser, mae angen i’r Gweinidog fynd i’r afael ag anghenion y grŵp hwn o ymadawyr gofal ar frys, lleiafrif bach, ond arwyddocaol. Yn gyffredinol, yr ydym yn hapus i gynnig ein cefnogaeth i’r Gorchmynion hyn.

Croesawaf y Gorchymyn cychwyn a’r rheoliadau dilynol. Maent yn ymwneud ag un o’r grwpiau mwyaf diamddiffyn yn ein cymdeithas. Pan ystyrir ystadegau yn ymwneud â phobl ifanc sydd yn gadael y system gofal, mae’n amlwg ein bod yn ymwneud llawer â chynorthwyo plant a phobl ifanc tra byddant mewn gofal ac ar yr adeg hanfodol honno pan fyddant yn gadael y system ac yn dechrau byw ar eu pennau eu hunain. Mae hwnnw’n amser anodd i unrhyw berson ifanc, hyd yn oed â’r teulu mwyaf cefnogol yn gefn iddynt. Yr ateb yw rhoi’r person ifanc wrth wraidd y mesurau hyn. Er bod y rheoliadau’n ceisio gwneud hynny ac egluro hynny, rhaid inni sicrhau mai dyma yw’r realiti ar gyfer y bobl ifanc hyn. Hefyd rhaid inni sicrhau bod gan ymadawyr gofal ifanc bŵer i wneud dewisiadau am eu dyfodol ac am ba gymorth sydd ei angen arnynt, sut i’w dderbyn a chan bwy. Mae angen dirfawr am y cymorth hwn ym meysydd tai, a chyfleoedd hyfforddi a chyflogi yn benodol. Ni ellir gwahanu’r ddau yn rhwydd, ac yn aml bydd ymadawyr gofal yn ymddangos mewn ystadegau ar gyfer pobl ifanc ddigartref unigol a cheisiadau ar gyfer taliadau caledi difrifol nawdd cymdeithasol.

Mae’r Cynulliad wedi ymestyn y categorïau ar gyfer darparu tai yn ôl blaenoriaeth i gynnwys y grwpiau hyn, ond nid yw nodi cartref yn ddigon. Mae angen cymorth priodol ar bobl ifanc sydd yn gadael y system ofal i sicrhau y bydd y denantiaeth newydd honno’n llwyddiant. O ystyried y lefelau uchel o ddiweithdra ymysg ymadawyr gofal ifanc, rhaid inni sicrhau ein bod yn mynd i’r afael â’r lefelau gwael o gyflawniad addysgol y mae ymadawyr gofal ifanc yn dueddol o’i gyrraedd ac ychwanegu cyfleoedd hyfforddi priodol, realistig a pherthnasol at hynny i’w cael i mewn i waith. Dywedodd y Gweinidog yn gywir nad yw’r Cynulliad yn rheoli budd-daliadau. Fodd bynnag, ymunaf â Helen Mary Jones wrth ddweud y bydd fy mhlaid yn Llundain yn parhau i ymgyrchu’n galed i ymestyn isafswm cyflogau i gwmpasu pob grŵp oedran. Y tro diwethaf imi edrych, yr un yw cost cwpanaid pa un a ydych yn 16 neu’n 25 oed. Mae taliadau budd-daliadau tai yn cosbi pobl ifanc drwy eu gorfodi i mewn i dai amlbreswyliaeth, gan nad ydynt yn cael y lefel o fudd-daliadau tai a roddir i bobl hŷn sydd yn gwneud cais.

Mae’n bleser gan Blaid Geidwadol Cymru gefnogi’r rheoliadau hyn, sydd yn ceisio creu sefyllfa i ymadawyr gofal sydd yn ddigon tebyg i bobl ifanc sydd yn gadael cartref eu teulu. Mae hynny’n bwysig. Rhaid cofio ac asesu ansawdd y gwasanaethau a ddarperir neu a gaiff eu cynnal gan y ddeddfwriaeth hon. Rhaid i ansawdd y cynlluniau gofal a’u hadolygiadau, a’r cymorth a’r cyngor y mae’r bobl ddiamddiffyn hyn yn ei dderbyn fod o’r radd flaenaf yn ogystal â phob trefniant i ddiogelu llety priodol, gan mai dyma yw sail unrhyw sefydlogrwydd mewn bywyd. Y tro diwethaf y trafodwyd y mater hwn—mae’n bosibl mai yn y Pwyllgor oedd hyn ac os na ddywedais hynny mewn Cyfarfod Llawn, manteisiaf ar y cyfle i wneud hynny yn awr—soniais fod cyfran fawr o buteiniaid ar y strydoedd wedi bod yn y system gofal. Dyna sydd yn digwydd bellach i lawer o’r bobl ddiamddiffyn hyn. Gobeithio y bydd y diwygiadau hyn yn gweithio, ond rhaid inni ddychwelyd i adolygu’r sefyllfa hon yn onest.

Diolch i Helen Mary, Kirsty a David am eu cefnogaeth gyffredinol i’r Gorchymyn cychwyn hwn.

Soniaf am fudd-daliadau a chymorth ariannol ar gyfer pobl ifanc, a godwyd gan Helen Mary a Kirsty, ac adnoddau ar gyfer awdurdodau lleol, sydd yn allweddol. Rhoddwyd adnoddau ychwanegol i’r awdurdodau lleol i gefnogi’r rhaglen Plant yn Gyntaf, y caiff hwn ei sefydlu drwyddi. Mae hynny’n cynnwys darpariaeth ar gyfer y trefniadau newydd i ymadawyr gofal. Bydd gan y rhaglen Plant yn Gyntaf gyllideb o £12.2 miliwn, £16.2 miliwn a £18.6 miliwn ar gyfer y tair blynedd nesaf. Rhaid inni sicrhau bod yr awdurdodau lleol yn rhoi’r trefniadau newydd ar waith yn unol â’r cynlluniau gweithredu wedi’u costio a gyflwynant inni fel rhan o Plant yn Gyntaf. Byddwn yn monitro hynny’n ofalus i sicrhau y gweithredir y trefniadau yn y modd a ddisgrifir gan yr awdurdodau lleol ac mewn modd a gymeradwywn.

O ran y cymorth ariannol sydd ei angen ar berson ifanc, nodir anghenion cymorth a chytunir arnynt yn yr asesiad anghenion a’r broses cynllunio llwybr sydd, fel y dywedodd Kirsty a David yn bwysig. Bydd gan bob person ifanc anghenion gwahanol a galluoedd gwahanol i reoli ei gyllideb neu ei chyllideb, o ran addysg a llety. Ni ddylai unrhyw berson ifanc dderbyn pecyn ar gyfer ei lety a’i gynhaliaeth, pa un a gaiff ei dalu’n uniongyrchol neu yr ymdrinnir ag ef ar ei ran neu ar ei rhan, sydd yn cyfateb i lai nag y byddai ef neu hi wedi’i dderbyn os byddai ganddo ef neu ganddi hi hawl i wneud cais am gymhorthdal incwm, lwfans ceisio gwaith a budd-daliadau tai. Mae’r ymrwymiad i fonitro ac adolygu cynlluniau gweithredu â chost yn glir.

Bydd pobl ifanc yn gallu gweithredu gweithdrefn gwyno lawn yn ymwneud ag unrhyw faterion sydd yn gysylltiedig â’i drefniadau neu ei threfniadau ariannol, fel y nodir yn Rheoliadau Gweithdrefn Sylwadau (Plant) 1991. Efallai y bydd gan berson ifanc gwyn am y pecyn o gymorth ariannol a gyflwynir ac a weithredir—er y gobeithiwn na fydd hyn yn digwydd—a rhaid bod ganddo neu ganddi yr hawl i gwyno.

Ar fater pwysig cynghorwyr personol, cyfarfûm yn ddiweddar â phobl ifanc a Lleisiau mewn Gofal. Cefais fy hysbysu gan aelodau o’r sefydliad hwnnw am y gwaith y buont yn ei wneud wrth drafod y materion hyn ag awdurdodau lleol, sydd yn ceisio cyngor gan sawl sefydliad sydd yn gweithio â phobl ifanc sydd yn derbyn gofal.

Gall pobl ifanc ddewis pwy fydd eu cynghorwyr personol. Rhaid i awdurdodau lleol sicrhau bod ystod o gynghorwyr ar gael fel y rhoddir digon o ddewis i bobl ifanc, o ystyried materion fel cenedl, tarddiad ethnig a rhywioldeb. Gellir newid cynghorwyr personol hefyd. Efallai y bydd amgylchiadau yn y dyfodol, a gobeithiwn na fyddant yn codi, lle bydd pobl ifanc yn gwrthod y system ond yn penderfynu cadw mewn cysylltiad â’r cynghorydd personol. Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi trafod pobl ifanc ddiamddiffyn o’r fath. Rhaid inni sicrhau bod ganddynt ffynhonnell arian. Byddaf yn monitro hynny’n ofalus.

Fel y dywedodd Kirsty, cafodd y bobl ifanc hyn eu cam-drin ac maent wedi dioddef digartrefedd yn anghymesur. Maent hefyd wedi dioddef o ddiffyg addysg a chyfleoedd swyddi. Bydd y ffynhonnell incwm newydd hon yn talu am eu ffioedd hyfforddi ac addysg, ac yn eu galluogi i chwilio am gyfleoedd swyddi a llety, y mae’n rhaid iddo fod o safon dda. Rhaid inni sicrhau nad yw’r rhai sydd wedi eu heithrio fwyaf, a allai fod yn lleiafrif, ar eu colled. Yr wyf yn ddiolchgar am gefnogaeth fy nghyd-Aelodau i’r Gorchymyn cychwyn hwn.

Cynigiaf fod

Ymysg pethau eraill, rhydd Deddf Safonau Gofal 2000 ddarpariaethau i’r Cynulliad reoleiddio gofal cymdeithasol a gwasanaethau gofal iechyd preifat a gwirfoddol yng Nghymru. Mae Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru, sydd yn gorff newydd, yn cynnwys is-adran newydd yn y Cynulliad. Dechreua’r arolygiaeth ar ei dyletswyddau swyddogol ar 1 Ebrill 2002. Yr oedd yr arolygiaeth a Deddf Safonau Gofal 2000 yn destunau dadl mewn Cyfarfod Llawn fis Hydref diwethaf. Prif nod y Gorchymyn cychwyn hwn yw galluogi’r Cynulliad i wneud is-ddeddfwriaeth er mwyn llunio gwaith yr arolygiaeth newydd.

Yn gyntaf, bydd y Gorchymyn yn sefydlu’r Cynulliad fel yr awdurdod cofrestru yng Nghymru a bydd yn ei alluogi i gymryd y camau angenrheidiol cyn iddo ddechrau ei swyddogaethau rheoleiddio yn Ebrill 2002. Yn ail, galluoga’r Cynulliad i wneud rheoliadau ynglŷn â chofrestru darparwyr gofal cymdeithasol a gofal iechyd annibynnol ac ynglŷn â ffioedd rheoleiddiol. Mae hefyd yn galluogi’r Cynulliad i wneud rheoliadau a gosod yr isafswm safonau cenedlaethol sydd yn ymdrin â darpariaeth gofal cymdeithasol a gofal iechyd annibynnol mewn lleoliadau megis cartrefi plant, cartrefi gofal, asiantaethau gofal cartref a chyfleusterau gofal dydd i blant o dan wyth oed. Bydd cymeradwyo’r Gorchymyn cychwyn hwn hefyd yn galluogi’r Cynulliad i barhau i wneud trefniadau i drosglwyddo staff o’r awdurdodau cofrestru presennol i weithio yn yr arolygiaeth newydd. Yn olaf, bydd y Gorchymyn yn galluogi’r Cynulliad i gyhoeddi canllawiau statudol i awdurdodau lleol ar eu trefniadau o ran codi ffioedd am wasanaethau lles. Mae’r swyddogaethau y gellir eu dirprwyo i’r Cynulliad yn ôl y ddarpariaeth a gychwynnwyd gan y Gorchymyn hwn wedi’u dirprwyo i Brif Weinidog Cymru yn sgîl penderfyniad a wnaethpwyd mewn Cyfarfod Llawn ar 12 Medi 2000. Dirprwywyd y swyddogaethau hynny i mi yn rhinwedd fy swydd fel y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 4 Chwefror 2001. Bydd y Gorchymyn yn cychwyn darpariaethau perthnasol y Ddeddf ar 1 Gorffennaf.

Nododd ‘Gwellcymru.com’ ymrwymiad y Cynulliad i wella’r broses o gofrestru ac arolygu gwasanaethau cymdeithasol a gofal iechyd annibynnol. Mae’r Gorchymyn cychwyn hwn yn gam tuag at y nod hwnnw. Bydd ei gymeradwyo’n helpu i greu system deg a thryloyw i ddarparwyr wrth sicrhau gofal o safon ac isafswm safonau i aelodau mwyaf diamddiffyn ein cymdeithas.

Cefnoga Plaid Geidwadol Cymru y mesurau hyn yn fras. Mae’n bwysig cofio, wrth geisio gwella safonau, bod angen rheoliadau eithaf llawdrwm o ystyried bod y grŵp cleientiaid perthnasol yn ddiamddiffyn. Wrth geisio gwella safonau, bydd costau uwch y mae’n rhaid inni fod yn onest amdanynt. Bydd yn rhaid inni adolygu’n gynhwysfawr y gwaith o gyflwyno gofal iechyd a’i gost gan nad oes sefyllfa gytbwys gennym ar hyn o bryd. Bydd llawer o ddarparwyr, yn y sectorau preifat ac annibynnol yn benodol, yn ei chael yn anodd i gyflwyno’r safonau uchel hyn o dan y cyfundrefnau costau presennol. Dylai fod safonau uwch yn ddiamau, ond bydd hynny’n costio.

Croesawaf drefniant yr arolygiaeth newydd. Mae’n hen bryd inni sicrhau tegwch yn y maes hwn. Nid oedd yr hen gyfundrefn, lle yr oedd awdurdodau lleol yn eu harolygu eu hunain, yn ogystal â’r sectorau preifat ac annibynnol, yn deg. O leiaf bydd chwarae teg yn awr a bydd gan bobl ffydd yn y gyfundrefn arolygu. Mae hynny’n briodol.

Yn olaf, pan gyhoeddwn yr isafswm safonau o ran cyflwyno gwasanaethau gofal cymdeithasol, rhaid inni gofio’r costau dan sylw. Ni fyddwn yn gwella ansawdd gofal na dewisiadau pobl os gosodwn safonau afrealistig y bydd yn anodd eu bodloni, o ystyried cyflwr ffisegol presennol llawer o’r cartrefi. Yn hytrach, byddwn yn gostwng safonau drwy leihau’r gofal sydd ar gael i’r rheini sydd ei angen.

Croesawaf Ddeddf Safonau Gofal 2000, oherwydd bydd yn galluogi’r Cynulliad Cenedlaethol i gofrestru amgylcheddau gofal cymdeithasol ac i osod safonau newydd ar gyfer yr amgylchedd gofal ffisegol. Croesawaf hefyd y gwaith o sefydlu’r arolygiaeth gan y bydd yn cynnal safonau. Fodd bynnag, ceir pryder, fel y crybwyllodd David, ynghylch capasiti o ran gwelyau. Caewyd llawer o gartrefi nyrsio yn yr 1980au sydd yn golygu bellach mai’r sector preifat ac annibynnol yn bennaf sydd yn darparu gofal preswyl a nyrsio. Yn hanesyddol ac yn ddaearyddol, mae Cymru wedi dod yn fwy dibynnol ar gartrefi nyrsio preifat bach.

Mae’r ffaith na chodwyd cyllid llywodraeth leol a gwasanaethau cymdeithasol wedi golygu nad yw adrannau gwasanaethau cymdeithasol lleol wedi codi ffioedd i lefel sydd yn cwmpasu’r costau. Gorfodir cartrefi nyrsio preifat i gau neu i leihau’r nifer o welyau neu i ddatgofrestru fel cartrefi nyrsio. Digwydd hynny ledled Cymru. Golyga y caiff henoed diamddiffyn eu symud yn bell oddi wrth eu teuluoedd a’u cymunedau. Mae hefyd wedi achosi prinder gwelyau, sydd yn cynyddu’r oedi cyn rhyddhau pobl o’r ysbyty gan achosi pwysau’r gaeaf, fel y’i gelwir. Nid canlyniad Deddf Safonau Gofal 2000 yw hynny. Fodd bynnag, dyma gyfle i nodi nad yw’r Llywodraeth yn cynllunio mewn ffordd strategol i ddiwallu anghenion poblogaeth sydd yn heneiddio. Ymddengys fod y Llywodraeth o blaid preifateiddio rhannau mawr o’r NHS, ond nid yw preifateiddio yn dirymu rhwymedigaeth y llywodraeth i gynllunio i ofalu am ei phobl.

Croesawaf y Gorchymyn cychwyn hwn, sydd yn un o nifer fawr o orchmynion yn y maes hwn. Croesawaf yn benodol yr agweddau cofrestru, arolygu a’r rheoliadau. Mae rhai o’r achosion mwyaf brawychus y bu’n rhaid imi ymdrin â hwy fel Aelod o’r Cynulliad yn ymwneud â phobl ddiamddiffyn a gaiff ofal mewn cartrefi preswyl yn cael eu cam-drin, a rhwystredigaeth rhai o’m hetholwyr gyda’r system gofrestru ac arolygu bresennol. Fel y dywedodd David, bydd dod â hyn o dan ymbarél Cymru gyfan a gosod safonau cenedlaethol yn gwneud llawer i ymdrin â’r pryderon o ran rheoleiddio, arolygu a’r gyfundrefn gofrestru, ac i sicrhau bod y bobl ddiamddiffyn hyn o bob oedran yn cael gofal mewn lleoliad priodol. Mae angen gosod safonau ffisegol ar gyfer y lleoliad priodol hwnnw ar adegau, megis maint yr ystafelloedd ac argaeledd lifftiau. Fodd bynnag, wrth geisio cyflawni’r safonau ffisegol da hynny, ni ellir osgoi’r ffaith nad yw maint ystafell yn gysylltiedig ag ansawdd y gofal a gaiff person, ac nid yw ychwaith yn gysylltiedig â faint mae rhywun yn mwynhau dyddiau olaf eu bywyd o bosibl mewn cartref, dim ond oherwydd bod ystafell rhywun ychydig yn llai o dan gyfres fympwyol o reolau a rheoliadau.

Mae’r mater hwn yn arbennig o berthnasol mewn ardaloedd gwledig lle y ceir llawer o gartrefi gofal mewn tai mawr hŷn sydd yn ei gwneud yn anodd eu haddasu’n ffisegol. O ganlyniad i fynd â hyn yn rhy bell, mae cartrefi yn cau ac mae pobl hŷn yn cael eu symud lawer o filltiroedd o’u trefi i gael gofal preswyl mewn ardaloedd eraill. Mae hyn yn torri eu cysylltiad â’u cymunedau, eu ffrindiau a’u perthnasau sydd yn ei chael yn anodd teithio i ymweld â hwy. Fel y dywedodd David, mae angen inni wynebu cost darparu gofal preswyl, boed yn ofal cymdeithasol neu’n ofal nyrsio. Ar hyn o bryd, ceir llawer o anghysondeb ymysg awdurdodau lleol o ran yr arian a ddarperir i dalu am y gofal hwn. Ceir anghysondeb hefyd o fewn awdurdodau unigol o ran y taliadau a wneir i’w darparwyr gofal eu hunain a’r taliadau a wneir i’r sector preifat. Mae angen ymdrin â hynny, gan nad oes ffordd deg o ddelio â’r materion hyn ar hyn o bryd.

Mae angen inni ystyried personél gofal cymdeithasol. Maent yn bobl ymroddedig sydd yn gweithio’n galed mewn swydd bwysig am gyflogau bach. Mae argyfwng o ran recriwtio personél gofal cymdeithasol a gwn fod y Gweinidog yn cymryd hyn o ddifrif, ynghyd â’r grŵp a sefydlwyd i ystyried y broblem hon ac a fydd yn cyflwyno adroddiad i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ystod yr ychydig wythnosau nesaf. Rhaid inni sicrhau y diwellir anghenion gweithwyr y sector hwn ac y cânt eu hyfforddi i’r safonau priodol fel y gallant fodloni’r cyfundrefnau cofrestru, arolygu a rheoleiddio, yr wyf yn eu croesawu.

Yn ystod datganiad y Gweinidog sawl mis yn ôl ar y Mesur Safonau Gofal, ceisiais amlygu’r anawsterau a brofir gan gartrefi nyrsio preswyl annibynnol. Dyma gyfle i ymhelaethu ychydig ar yr anawsterau hynny ac i ailadrodd sylwadau a wnaethpwyd gan Kirsty Williams, David Melding a Brian Hancock.

Prin yr â wythnos heibio lle nad yw perchennog cartref nyrsio yn cysylltu â mi yn mynegi pryder y bydd ei fusnes neu ei busnes yn mynd i’r wal. Mae awdurdodau lleol mewn sefyllfa lle y maent yn prynu ac yn cyflenwi gofal i’r henoed, ac felly, mae perygl y bydd gwrthdaro buddiannau. Yn ddiamau, mae rhai awdurdodau lleol yn gweithredu mewn ffordd deg. Fodd bynnag, rhaid bod y person hŷn wrth wraidd y broses gwneud penderfyniadau. Gobeithiaf fod y Gweinidog yn derbyn bod nifer o awdurdodau lleol yn ffafrio eu cartrefi gofal yn lle rhai cyfatebol yn y sector annibynnol, sydd yn creu problem ddeublyg: llai o ddewis ar gyfer y person hŷn a chyfradd talu i’r sector annibynnol sydd yn sylweddol llai na’r swm a delir gan awdurdodau lleol i redeg cartrefi sydd yn eiddo i’r wladwriaeth. Er enghraifft, mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell Nedd Port Talbot yn talu £225 yr wythnos am breswylydd mewn cartref nyrsio yn y sector annibynnol, o’i gymharu â £319 a delir am breswylydd mewn cartref y mae’r awdurdod lleol yn berchen arno. Yn ogystal, pe baech yn talu’n bersonol am ofal rhywun mewn cartref awdurdod lleol, byddai’r costau yn codi i £378.

A gytunwch nad oes gwelyau gofal nyrsio yn y sector cyhoeddus, ac y dylech esbonio yn eich cyfraniad eu bod yn gyfyngedig i’r sector preifat?

Derbyniaf hynny, ac yr oeddwn wedi bwriadu egluro’r pwynt hwnnw. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Aelod am y cyfle i wneud hynny.

Mae’r cwestiwn yn anochel: pam talu £225 i un cartref, a £319, neu £378 o bosibl, i gartref arall? Os yw cost rhedeg cartrefi preswyl neu nyrsio wedi codi 6 y cant, a’r swm a delir gan awdurdodau lleol ond wedi codi 2 y cant, yr unig berson a fydd yn dioddef yw’r preswylydd yn y cartref, wrth i’r costau gael eu gwasgu i’r fath raddau. Bydd y Gweinidog yn honni bod yr arian wedi codi’n sylweddol. Fodd bynnag, dywedodd un awdurdod lleol wrthyf fod ganddo amrywiaeth o bwysau gwario a bod angen dargyfeirio arian i gyllidebau gwasanaethau cymdeithasol eraill. Yr oedd yn eithaf diflewyn ar dafod wrth ddweud y byddai’n rhaid iddo leihau’r nifer o welyau a ddefnyddir ganddo pe byddai’n codi’r gyfradd a delir i gartrefi’r sector annibynnol. Fodd bynnag, ni ellir gwneud hynny pan fo angen dybryd am ofal preswyl neu nyrsio ar berson hŷn. Profir canlyniadau’r fath wleidydda y mae llawer o awdurdodau lleol yn ei chwarae. Defnyddiais Gastell Nedd Port Talbot fel enghraifft gan fod ffigurau gennyf ar gyfer yr awdurdod hwnnw. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn derbyn bod yn rhaid ymdrin â’r mater hwn ledled Cymru.

Mae canlyniadau hyn yn amlwg. Collwyd bron i 200 o welyau hyd yma yng Nghastell Nedd Port Talbot eleni. Bydd canlyniadau hefyd o ran rhestrau aros gofal iechyd, sydd yn siŵr o ychwanegu at y broblem. Yr oedd erthygl yn y South Wales Evening Post yn ddiweddar yn nodi bod 50 o achosion o flocio gwelyau yn ysbytai Abertawe, ar gyfartaledd. Wrth i nifer y gwelyau nyrsio a phreswyl ostwng, bydd yn blocio’r cyfle i ryddhau’r gwelyau NHS hynny at ddefnydd pellach. O ganlyniad i’r newidiadau demograffig a ddisgwyliwn dros y blynyddoedd i ddod—yn ystod y pum mlynedd nesaf yn unig disgwyliwn gynnydd o 25 y cant yn y nifer o bobl hŷn y bydd angen gofal arnynt—mae angen ymdrech lew i weithredu ac i gydweithio ag awdurdodau lleol er budd preswylwyr hŷn mewn cartrefi nyrsio a phreswyl er mwyn rhoi chwarae teg i gartrefi, preswylwyr ac adrannau gwasanaethau cymdeithasol.

Diolchaf i’r aelodau am eu cyfraniadau. Prif nod y Gorchymyn cychwyn hwn yw galluogi’r Cynulliad i wneud is-deddfwriaeth i lunio gwaith yr Arolygiaeth Safonau Gofal newydd, ac i sicrhau y caiff y Cynulliad ei sefydlu fel yr awdurdod cofrestru yng Nghymru er mwyn ei alluogi i gymryd y camau angenrheidiol i gychwyn ei ddyletswyddau rheoleiddio. Caiff llawer o’r materion a godwyd eu trafod ymhellach pan gyrhaeddwn y cyfnodau ymgynghori, a phan y byddwn yn cynnig a gweithredu’r rheoliadau.

Diolchaf ichi am eich sylwadau cadarnhaol: mae pob un ohonoch yn cydnabod pwysigrwydd y fframwaith newydd hwn ar gyfer cofrestru ac arolygu yng Nghymru. Ei nod yw cyflawni safonau gwell ar gyfer rhai o’r bobl fwyaf diamddiffyn yng Nghymru. Heddiw, canolbwyntiodd yr Aelodau ar ofal i’r henoed, sef grŵp o bobl ddiamddiffyn y mae eu hanghenion yn cynyddu. Fodd bynnag, mae’r fframwaith hwn yn cynnwys pob un o’n gwasanaethau a reoleiddir, gan gynnwys gwasanaethau i blant, a hefyd gwasanaethau i oedolion diamddiffyn eraill. Bydd ymarferion ymgynghori ar y rheoliadau a’r safonau ar gyfer cartrefi plant yn dechrau ar 20 Mehefin. Bydd ymarfer tebyg ar gyfer cartrefi gofal yng nghanol Gorffennaf. Mae’n bwysig y caiff y materion a godwyd gennych eu trafod. Fodd bynnag, bydd trefniadau ac amserlenni trosiannol, o ran gweithredu a chyrraedd safonau, y gallwn eu trafod pan ystyriwn y papurau ymgynghorol hynny.

Yr wyf hefyd am sicrhau fy nghyd-Aelodau fy mod yn cyfarfod yn rheolaidd â Fforwm Gofal Cymru a Chymdeithas Cartrefi Nyrsio Cofrestredig gan eu bod yn bwysig. Mae’r sectorau preifat ac annibynnol yn ffurfio cyfran fawr o’r sector gofal yng Nghymru. Yr wyf hefyd wedi sefydlu tasglu gofal cymdeithasol, y cyfeiriodd Kirsty ato. Mae 70,000 o bobl yn gweithio yn y sector gofal cymdeithasol, sydd yn cynnwys llawer o bobl sydd yn gweithio yn y sector gofal nyrsio a phreswyl, a hefyd pobl sydd yn gweithio yn y gymuned. Darperir canran fawr o’r gofal hwnnw yn y sectorau preifat ac annibynnol. Cyfeiriaf eto at y ffaith fod Brian Gibbons yn cadeirio grŵp newydd yn ymdrin â strategaeth i’r henoed, sydd yn ystyried y materion hyn, gan gynnwys llawer o’r pwyntiau a godwyd gennych chi yn benodol, Alun: sicrhau y caiff pobl eu derbyn i’r ysbyty a’u rhyddhau o’r ysbyty mewn ffordd briodol; sicrhau ein bod yn datblygu ein hymateb o ran gofal yn y gymuned; ein pecyn gofal yn y cartref chwe wythnos am ddim sydd yn galluogi pobl i fynd adref o’r ysbyty; a sicrhau ein bod yn ymdrin â’r mater o oedi cyn trosglwyddo gofal, pan fydd pobl yn barod i adael yr ysbyty ond pan nad oes lleoliad priodol iddynt. Mae pob un o’r materion hyn yn gyfredol, cyfoes ac yn uchel ar fy agenda. Yng nghyfarfod nesaf y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, cawn adroddiad llawn gan y tasglu gofal cymdeithasol, a fydd yn cwmpasu llawer o’r materion a godwyd gennych. Ânt y tu hwnt i gymeradwyaeth gychwynnol y Gorchymyn cychwyn hwn sydd yn ein galluogi i weithredu rheoliadau ac i drafod y pwyntiau a wnaethoch yn llawn.

Bydd y grant arbennig hwn yn annog ac yn cefnogi cydweithio agosach rhwng y gwasanaeth iechyd gwladol a llywodraeth leol. Bydd y cynllun grant yn ysgogi mentrau cydweithio ym meysydd iechyd a gofal cymdeithasol a bydd yn rhoi mwy o gyfle i’r NHS a llywodraeth leol gyflwyno gwasanaethau mwy cydgysylltiedig. Mae hyn yn ganolog i’n gweledigaeth o wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol mwy integredig.

Mae’r grant arbennig hwn yn rhan o raglen ehangach i gefnogi cydweithio rhwng yr NHS a llywodraeth leol. Bydd y grant arbennig yn rhoi £1.9 miliwn i awdurdodau lleol yn 2001-02. Noda’r cynlluniau gwario a gyhoeddwyd y caiff £5 miliwn a £10 miliwn ei roi dros y ddwy flynedd nesaf ar gyfer cydweithio a gofal hyblyg.

Pwyslais y grant arbennig hwn yw cydgynllunio a chyflwyno. Mae’r adroddiad grant arbennig yn destun gwaith ymgynghori helaeth yn cynnwys awdurdodau lleol, yr NHS a’r sector gwirfoddol. Disgwylir i awdurdodau lleol gydweithio â’u partneriaid yn yr NHS er mwyn datblygu cynigion o ran defnyddio arian ac er mwyn gwario’r arian ar y cyd.

Mae’r grant arbennig yn ategu fframwaith partneriaeth trefniadau mwy hyblyg Deddf Iechyd 1999, a lansiwyd gennyf ym mis Tachwedd 2000. Darparodd y ddeddfwriaeth ddulliau newydd ar gyfer cydweithio ar y ffiniau rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, a gofal iechyd a llywodraeth leol ehangach. Cyflwynodd y darpariaethau drefniadau newydd hefyd sydd yn caniatáu disgresiwn lleol ynglŷn â defnyddio adnoddau yn y modd mwyaf effeithiol. Mae’r fframwaith hyblygrwydd yn galluogi’r NHS a llywodraeth leol i ddarparu gwasanaethau mwy llyfn, a ddylai wella gwasanaethau i ddefnyddwyr a gofalwyr yn y pen draw.

Mae’r grant arbennig hwn yn gam pellach a fydd yn datblygu ymrwymiad y Cynulliad i wella iechyd a lles, sef un o’r prif feysydd gweithredu a amlinellwyd yn ‘Gwellcymru.com’. O fewn y targed hwnnw, un o’r canlyniadau yr ydym am ei gyflawni erbyn Mawrth 2003 yw cyflwyno gwasanaethau cydgysylltiedig a mwy effeithlon, drwy wneud defnydd llawn o’r trefniadau hyblyg sydd ar gael o dan Ddeddf Iechyd 1999. Bydd y grantiau arbennig i hyrwyddo cydweithio rhwng yr NHS a llywodraeth leol yn cyfrannu at lwyddiant o ran cyflawni’r ymrwymiad hwnnw.

Mynegir yn gryf hefyd y pwyslais ar integreiddio gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol yn fwy clós o fewn ‘Gwella Iechyd yng Nghymru: cynllun i’r GIG ynghyd â’i bartneriaid’, a lansiwyd gennyf ar 1 Chwefror. Mae Pennod 4 o’r cynllun hwnnw yn amlygu’r angen i’r NHS, gan gydweithio â’i bartneriaid, ddarparu gwasanaethau cydgysylltiedig. Fel rhan o’r broses o weithredu’r cynllun, sefydlwyd grŵp gorchwyl a gorffen ar y cyd i ystyried cydweithio o fewn y cynllun. Mae cynrychiolaeth eang o fewn y grŵp ac ar hyn o bryd mae’n datblygu rôl a swyddogaeth byrddau partneriaeth ar lefel strategol.

Yr wyf yn hyderus y bydd y grant arbennig cydweithio yn cyfrannu at ddatblygu partneriaethau cydweithredol rhwng yr NHS a llywodraeth leol ledled Cymru.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Croesawa Plaid Cymru—The Party of Wales y rheoliadau hyn. Mae nifer o fanteision ar gyfer gofal cleifion wrth weithredu cydweithio hyblyg rhwng awdurdodai lleol a’r NHS. Fodd bynnag, mae’n bwysig nodi y gall problemau godi. Os bydd awdurdodau lleol yn achub y blaen wrth ddarparu gwasanaethau, pryderaf y byddant o bosibl yn codi tâl am y gwasanaethau a ddarperir am ddim ar hyn o bryd gan yr NHS. Wrth i’r partneriaethau hyn ddatblygu, rhaid inni sicrhau nad yw hynny’n digwydd. Rhaid inni frwydro i atal ffioedd rhag cael eu hehangu mewn unrhyw ffordd.

Pryderaf hefyd y dylai fod sefyllfa deg ledled Cymru. Mae fy mhryder yn fwy ar ôl darllen y canllawiau drafft o dan adran 31, paragraff 9.6, sydd yn nodi:

‘Pan fo codi tâl yn debygol o fod yn gymwys, bydd angen esbonio ’r trefniadau yn ofalus i ddefnyddwyr gwasanaethau,er mwyn osgoi unrhyw gamddealltwriaeth y codir tâl am wasanaethau’r NHS sy’n cael eu darparu’n rhad ac am ddim mewn mannau eraill.’

A olyga hyn y bydd tegwch ledled Cymru? Byddwn yn ddiolchgar pe byddai’r Gweinidog yn ateb y cwestiwn hwnnw.

Fel arfer, bydd adnoddau hefyd yn bwysig. Gobeithiaf y bydd y grant yn ddigonol i leddfu unrhyw ddiffyg gan nad oes pwynt cyfuno diffyg. Bydd unrhyw sefydliad yn anfodlon cyfuno cyllidebau os bydd meysydd eraill lle na chyfunir cyllidebau, y mae ganddynt gyfrifoldeb uniongyrchol drostynt, yn dioddef o ganlyniad i hyn.

Bydd anawsterau yn codi rhwng gwahanol systemau gwybodaeth y sefydliadau. Efallai y bydd problemau hefyd oherwydd trefniadau gwyliau gwahanol a threfniadau gwahanol y tu allan i oriau arferol, a chyllidebau a threfniadau ariannu gwahanol. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y gellir goresgyn yr anawsterau hyn. Croesawaf yn gryf y cydweithio gwell rhwng y gwasanaeth iechyd ac awdurdodau lleol ac yr wyf yn siŵr y bydd cleifion yn elwa. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn wyliadwrus a delio â phroblemau er mwyn sicrhau bod pobl Cymru yn cael gwasanaeth teg ac effeithiol.

Croesawaf y rheoliadau arfaethedig a’r adroddiad grant arbennig. Yn rhy aml, mae’r staff a gyflogir yn y sectorau iechyd a gofal cymdeithasol yn fwy na pharod, ac yn wir yn awyddus, i gydweithio i ddarparu gwasanaeth llyfn ar gyfer eu cleifion, pwnc a drafodwn yn helaeth yn y Cynulliad. Serch hynny, cyllidebu sydd yn atal hynny rhag digwydd bob tro. Bydd y gwaith o weithredu’r grant arbennig yn gwneud rhywfaint i leddfu rhai o’r problemau hynny a brofir gan staff ar lawr gwlad. Gobeithiaf hefyd y golyga y caiff cleifion a phobl eraill sydd angen gofal y gwasanaeth llyfn hwnnw.

Symudodd teulu X o sir yn Lloegr i Frycheiniog a Sir Faesyfed yr haf diwethaf. Mae gan y ferch hynaf anableddau difrifol ac yr oedd y rhieni yn awyddus i sefydlu pecyn gofal seibiant iddi. Yn anffodus, ni allai gwasanaethau ym Mhowys ddiwallu ei hanghenion. Daethpwyd o hyd i leoliad perffaith iddi yn Henffordd. Ffoniasant y gwasanaethau cymdeithasol ac, ar ôl yr arolygiadau priodol, cytunwyd y dylai’r plentyn gael y gofal seibiant yno. Fodd bynnag, nid oedd y gwasanaethau cymdeithasol yn fodlon talu amdano a chredent y gallai’r NHS helpu, o bosibl. Ers hynny, mae’r rhieni a minnau wedi ffonio ac ysgrifennu droeon at y ddau awdurdod i gydlynu eu hymagwedd ac i sicrhau bod y teulu yn cael y seibiant sydd ei angen arno. Mae blwyddyn wedi mynd heibio bellach, a hyd yma, nid yw’r teulu hwnnw wedi llwyddo i gael gofal seibiant wrth i ddau awdurdod unigol ddadlau ynghylch pwy ddylai dalu’r bil.

Yr wyf yn siŵr y gallem osgoi sefyllfaoedd o’r fath drwy gyfuno cyllidebau. Bydd hefyd yn gynyddol bwysig wrth ystyried newidiadau i strwythurau’r NHS. Yn sgîl diddymu’r awdurdodau iechyd, ac awdurdodi grwpiau iechyd lleol y mae eu ffiniau’n cyfateb â rhai awdurdodau lleol, dylem gydio yn y cyfleoedd i awdurdodau lleol, adrannau gwasanaethau cymdeithasol, yr NHS a sefydliadau gwirfoddol lleol gydweithio’n well. Fodd bynnag, er mwyn sicrhau bod hynny’n digwydd, mae angen hyblygrwydd arnom megis yr hyn a gynigiwyd yn yr adroddiad grant arbennig.

I gloi, hysbysaf yr Aelodau am benodiad unigryw yn Henffordd. Penodwyd cyfarwyddwr adran gwasanaethau cymdeithasol Cyngor Sir Henffordd yn ddiweddar yn brif weithredwr yr ymddiriedolaeth NHS leol. Dyna enghraifft o gydweithio.

Croesawa Plaid Geidwadol Cymru bob cais i annog cydweithio. Fodd bynnag, fel y dangosodd Kirsty yn huawdl, erys rhwystrau anferth yn y system. Credaf yn gynyddol fod gwahaniaeth aneglur a gresynus weithiau rhwng gofal cymdeithasol a gofal iechyd yn y wlad hon, sydd yn gweithio o ddifrif yn erbyn y rheini y mae angen y gofal arnynt. Yn y gorffennol, mae asiantaethau wedi penderfynu na allant gydweithio oherwydd eu trefniadau cadw cyfrifon. Gan ein bod yn trafod grant arbennig cyfyngedig ac sydd wedi’i sefydlu i annog cydweithio gwell, gweithdrefn fiwrocrataidd ydyw o hyd.

Wrth ystyried adroddiad Phillips ar BSE, trafododd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y math o system yr oedd ei hangen yn ddelfrydol ar gyfer y rheini sydd yn dioddef o’r clefyd gresynus hwn ac yr oedd angen gofal arnynt. Gwelsom fod gweithwyr allweddol yn aml yn cael eu rhwystro’n sylweddol wrth lunio pecyn o ofal oedd ei angen ar bobl. Yr argymhelliad cryfaf a wnaethpwyd gan weithwyr allweddol oedd bod yn rhaid iddynt gael y gyllideb. Fel arfer, gweithiwr cymdeithasol neu ymarferydd iechyd yw’r ‘gweithiwr allweddol’; sef, aelod o staff sydd â chysylltiad uniongyrchol â’r person y mae angen y gofal arno ac sydd yn dod wyneb yn wyneb ag ef. Dyna lle mae angen hyblygrwydd a chyllideb ar y cyd. Unwaith y cânt eu trosglwyddo drwy dair neu bedair haen reoli, mae’r frwydr wedi ei cholli. Gobeithiaf, rywbryd, yn y sir hon, y byddwn yn dileu’r rhaniad presennol rhwng gofal cymdeithasol a gofal iechyd gan greu ymddiriedolaethau gofal. Byddai hynny’n datrys y broblem hon yn syth.

Cytunaf â’r holl sylwadau a wnaethpwyd gan y siaradwyr eraill. Mewn llawer o ffyrdd, mae’r rheoliadau hyn yn drobwynt. Ymhen amser, byddwn yn cydnabod pwysigrwydd y penderfyniadau a wnawn ar hyn o bryd. Fel y dywedodd Kirsty, mae diffyg cyllideb yn un o’r rhwystrau mwyaf i gyflawni gofal integredig. Gan mai grant arbennig yw hwn, sydd felly wedi’i glustnodi’n benodol, rhydd i awdurdodau lleol ac, yn benodol, y bobl sydd yn gysylltiedig â gwasanaethau cymdeithasol personol—y mae pob un ohonom yn cydnabod ei fod yn sector o’r economi gymdeithasol nad oes digon o arian ganddo—gymhelliant newydd i ddechrau gweithredu’r trefniadau hyblyg newydd hyn.

Gwnaeth Geraint bwynt pwysig. Er y byddai mabwysiadu’r rheoliadau hyn yn drobwynt pwysig, mae cyfle hefyd i bobl greu helynt a dryswch. Fel y dywedodd Geraint, am y tro cyntaf, bydd pobl yn cael gofal cymdeithasol a gofal iechyd o un asiantaeth, sef yr NHS o bosibl. Ymddengys fod hynny yn peri dryswch i rai sylwebwyr sydd yn hyddysg yn y gwasanaeth iechyd. Un enghraifft o’r fath yw Dr Allyson Pollock, sydd wedi ysgrifennu cyfres o erthyglau yn The Guardian dros y mis diwethaf ac sydd hefyd wedi ysgrifennu llawer o erthyglau yn y British Medical Journal. Mae wedi llwyddo i beri cryn ddryswch ym meddyliau pobl o ran y peryglon a amlygwyd gan Geraint. Mae’n bwysig nad yw pobl yn camddefnyddio’r trefniadau hyblyg hyn. Mae’n bwysig hefyd na ddefnyddiant y cyfle hwn i roi si ar led neu i ensynio, gan ein bod yn darparu gofal cymdeithasol drwy fecanwaith integredig sef yr NHS o bosibl, y bydd yn rhaid i bobl dalu am ofal yr NHS. Hyd nes y bydd gofal cymdeithasol ar gael am ddim pan fo’i angen, bydd rhai anghysondebau. Fodd bynnag, rhaid i bobl ymddwyn gyda gonestrwydd ac ni ddylent gamddefnyddio’r ffynonellau dryswch posibl a allai ddod i’r amlwg.

Mae’n bwysig ystyried diben y grant arbennig hwn; grant o £1.9 miliwn ydyw i’w ddefnyddio i ysgogi cynlluniau cydweithio o dan Ddeddf Iechyd 1999 a’r fframwaith partneriaeth trefniadau mwy hyblyg. Mae’n bwysig bod gennym grant arbennig i ysgogi cynlluniau o’r fath. Rhaid inni ystyried sut i oresgyn y rhwystrau y mae pob un ohonoch wedi’u disgrifio mewn modd cydlynol heddiw, gan fod hyn yn ymwneud â goresgyn rhwystrau, torri tir newydd a sicrhau bod yr arian yn cyrraedd pobl gyffredin ac yn cael ei ddefnyddio i gynllunio a chyflwyno gofal. Mae’n ymwneud â bod yn berchen ar gyllidebau hefyd. Yn gynharach eleni, cymeradwyodd y Cynulliad reoliadau sydd yn caniatáu i awdurdodau lleol drosglwyddo arian i awdurdodau iechyd. Daeth y rheoliadau hynny i rym ar 1 Ebrill 2001 gan alluogi awdurdodau lleol i drosglwyddo arian i’r partneriaid yn yr NHS os oedd angen. Ffactor pwysig arall yw mai nod y grant arbennig yw datblygu capasiti o fewn llywodraeth leol. Mae’n dilyn y £40 miliwn a roddwyd i’r NHS i dalu am bwysau brys yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf. Fel y dywedais, mae hyn yn ymwneud â thorri tir newydd, cynyddu capasiti a sicrhau ein bod yn goresgyn y rhwystrau.

Yn yr achos y cyfeiriodd Kirsty ato, cafwyd dadl drawsffiniol rhwng dau awdurdod, na ddylai fod wedi digwydd. Fodd bynnag, mae angen inni ystyried achos o’r fath er mwyn datrys yr hyn a aeth o’i le o ran talu. Ynglŷn â phwyntiau Geraint a Brian Gibbons am drefniadau codi tâl, mae’n amlwg ein bod yn ymgynghori ynghylch trefniadau awdurdodau lleol o ran gwasanaethau. Mae ganddynt bwerau dewisol yng Nghymru i godi tâl am wasanaethau dibreswyl i oedolion, gofal cartref, gofal dydd a gofal seibiant a gwasanaeth pryd ar glud. Yn dilyn adroddiad y Comisiwn Archwilio ar godi tâl am ofal, ymgynghorwn ynghylch y mater ar hyn o bryd er mwyn sicrhau y gallwn symud ymlaen gyda system deg o ran ariannu a chanllawiau i awdurdodau lleol. Mae’n amlwg na chodir tâl am wasanaethau yr NHS o dan y trefniadau hyblyg hyn.

Bydd yn rhaid inni fonitro’r mater hwn yn ofalus. Fodd bynnag, yn dilyn ein menter Gwella Iechyd yng Nghymru, ac fel y disgrifiodd Brian Gibbons, sicrhawn fod gan lywodraeth leol ran flaenllaw yn y gwaith o reoli iechyd a gofal cymdeithasol. Mae Cyfarwyddwr Gwasanaethau Cymdeithasol eisoes yn cadeirio un o’n grwpiau iechyd lleol mewn ffordd adeiladol, gan sicrhau cydweithio a chydgynllunio yn Abertawe. Sicrhawn fod aelodau etholedig yn aelodau o’r grwpiau iechyd lleol, gan fod swyddogion gwasanaethau cymdeithasol eisoes yn aelodau o’r grwpiau iechyd hynny. Felly, datblygir fersiwn Cymreig o ofal iechyd a chymdeithasol ar y cyd drwy’r fenter Gwella Iechyd yng Nghymru, a gaiff ei gyflawni os rhoddwn arian ysgogi a chefnogaeth gan y Cynulliad hwn er mwyn goresgyn y rhwystrau hynny.

Bydd y grant arbennig hwn yn galluogi awdurdodau lleol i hyrwyddo ymagweddau gwell tuag at reoli a pherfformiad yn y gwasanaethau cymdeithasol. Ymhlith yr anghenion allweddol a nodwyd yn y maes hwn mae gwella’r capasiti rheoli a moderneiddio’r systemau cymorth gwybodaeth rheoli. Gall y rhain gadw gwybodaeth am y nifer fawr o gysylltiadau neu ddefnyddwyr gwasanaeth, ac maent yn sail i reoli effeithiol.

Nododd y Papur Gwyn ar wasanaethau cymdeithasol ‘Adeiladu ar gyfer y Dyfodol’ na ellir bellach caniatáu ffordd wael nac aneffeithlon o gyflwyno gwasanaethau cymdeithasol. Wrth weithredu argymhellion y Papur Gwyn, comisiynwyd Sefydliad Iechyd Nuffield gan y Cynulliad i werthuso gwybodaeth perfformiad a’r ffordd o reoli perfformiad yng ngwasanaethau cymdeithasol Cymru. Darganfuwyd bod y sefyllfa yn amrywio ledled Cymru ac, yn arbennig, mai prin oedd yr awdurdodau a oedd wedi llwyddo i ddatblygu systemau cadarn ar gyfer cynhyrchu gwybodaeth reoli allweddol er mwyn eu cynorthwyo i reoli eu gwasanaethau cymdeithasol yn effeithiol ers ad-drefnu llywodraeth leol. Nododd yn glir yr angen am fuddsoddiad sylweddol yn y maes hwn ynghyd â’r angen i ddatblygu cynllun priodol i reoli a gwella perfformiad yn genedlaethol ac yn lleol. Mae gwaith dilynol gan yr Arolygiaeth Gwasanaethau Cymdeithasol, gan weithio’n agos â rheolwyr gwasanaethau cymdeithasol awdurdodau lleol, wedi llunio strategaeth glir i reoli perfformiad a’i ddatblygu. Caiff hwn ei ymgorffori mewn dogfen strategaeth, a gyhoeddir ac a ddefnyddir i lywio’r defnydd o’r gronfa ddatblygu. Mae’r gronfa arfaethedig wedi’i seilio’n gadarn ar angen a nodwyd ac ymagwedd strategol glir a ddatblygwyd ledled Cymru wrth gydweithio’n agos â llywodraeth leol. Amcanion penodol y gronfa yw sicrhau y caiff gwybodaeth am berfformiad ei datblygu yn y gwasanaethau cymdeithasol, datblygu ymagweddau modern tuag at reoli perfformiad wrth reoli a chyflwyno gwasanaethau cymdeithasol a gwneud y defnydd mwyaf effeithiol o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu newydd i fesur a monitro’r gwaith o ddarparu a rheoli’r gwasanaethau cymdeithasol. Bydd y gronfa hefyd yn cefnogi cyflawniadau ym meysydd blaenoriaeth allweddol y Cynulliad.

Mae mwy o werth am arian yn elfen hanfodol o’r cynllun Gwerth Gorau, a weithredir yn y Cynulliad. Mae datblygu sgiliau a dulliau rheoli perfformiad yn hanfodol er mwyn galluogi awdurdodau i ymdrin â’r heriau a osodir gan y Cynulliad yn y maes hwn. Mae’r gwasanaethau cymdeithasol yn chwarae rôl bwysig yn y gwaith o gefnogi cynhwysedd cymdeithasol o fewn cymunedau lleol. Dylai cynlluniau rheoli perfformiad, os ydynt wedi eu llunio i asesu a chefnogi polisïau sydd yn arwain at gynhwysedd gwell, roi cymorth gwerthfawr i awdurdodau lleol yn y gwaith o reoli a llywio un o’r prif adnoddau i gefnogi’r amcan hwn. Bydd pwyslais llawer o’r adnoddau ar y defnydd gwell o dechnoleg gwybodaeth i gefnogi arfer gwaith cymdeithasol yn y maes. Bydd hyn yn darparu datblygiadau electronig a chyfathrebu pellach wrth gyflwyno gwasanaethau cymdeithasol. Bwriedir iddo weithio’n agos â’r NHS i weithredu’r rhaglen. Bydd y datblygiadau yn darparu rhwydwaith electronig hanfodol yn y gwasanaeth uniongyrchol mwyaf a ddarperir gan lywodraeth leol ac, felly, bydd yn gonglfaen allweddol yn y gwaith o weithredu amcanion y Cynulliad o ran e-lywodraeth. Hyderaf y bydd y gronfa yn cefnogi’r amcanion hyn drwy ddarparu gwybodaeth well i bawb am sut y cyflwynir gwasanaethau a thrwy annog gwaith rheoli perfformiad gweithredol yn lleol ac yn genedlaethol. Caiff y gronfa effaith wirioneddol ar ansawdd ac effeithiolrwydd y gwasanaethau hyn yn y dyfodol.

Bu hyn, ynghyd â phob un o’r cynigion heddiw, yn hanfodol i’r gwaith o ddatblygu darpariaeth gofal yng Nghymru. Efallai bod y cynnig hwn yn fwy diflas gan ei fod yn delio â systemau rheoli y mae angen eu sefydlu, ond serch hynny, mae yr un mor bwysig. Daeth pwysigrwydd y systemau hyn yn glir pan geisiasom lunio’r fformiwla cyllido ar gyfer llywodraeth leol ychydig fisoedd yn ôl a gweld y prinder data dibynadwy, safonol a oedd ar gael ar wasanaethau cymdeithasol. Fe’n trawyd gan y prinder data ar wasanaethau cymdeithasol personol. Yr oedd bylchau mawr yn y data oedd ar gael, ac felly ni allem gwblhau’r fformiwla yn gywir. Achosodd hynny anghydraddoldeb rhwng awdurdodau lleol a chollwyd y cyfle i ddechrau mynd i’r afael ag amddifadedd. Mae’n bwysig ein bod yn gweithredu’r systemau hyn i gasglu’r data hwn. Mae eu hangen arnom, gan fod angen capasiti cyson arnom i gyflwyno gwybodaeth o safon. Er y bydd y gronfa hon yn mynd ran o’r ffordd tuag at gyflawni hynny, byddai amheuon yn parhau os gallai awdurdodau lleol brynu systemau gwahanol a gweithredu ffyrdd gwahanol o gasglu data ym mhob awdurdod. Mae angen system unffurf arnom i gasglu’r data hwn. Mae’n bwysig i awdurdodau lleol er mwyn eu galluogi i ddatblygu eu gwasanaethau ac mae’n bwysig er mwyn ein galluogi ni i ddatblygu gwasanaethau a pholisïau yn genedlaethol.

Tanlinellwyd hynny yn adroddiad Waterhouse, ‘Ar Goll mewn Gofal’, a bwysleisiodd yr angen am wybodaeth o ansawdd dda a’r angen i’r wybodaeth honno fod yn gyson ar draws ffiniau, nid rhwng awdurdodau lleol yn unig, ond o fewn awdurdodau a rhwng awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd ac ati. Croesawn y gronfa a ddarparwyd heddiw. Hoffem weld ym mha ffordd y bydd cysondeb a chydweddiad yn datblygu yn y systemau hyn ledled Cymru. Fodd bynnag, cwestiynwn y terfyn amser y mae’n bosibl y bydd yn rhaid i awdurdodau lleol weithio tuag ato. Credaf y gofynnir iddynt gyflwyno eu cynigion erbyn diwedd Gorffennaf. Mae hynny’n amserlen dynn.

Croesawaf y grant arbennig hwn a thynnaf sylw at y ffaith y cafodd y mater hwn ei amlygu gan yr adolygiadau ar y cyd a gynhaliwyd hyd yma mewn adrannau gwasanaethau cymdeithasol ledled Cymru. Yn anffodus, darganfu’r adolygiadau ar y cyd hynny nad oes gan lawer o’r awdurdodau a adolygwyd systemau rheoli na systemau rheoli perfformiad. Mae’r angen i’w hatgyfnerthu er mwyn gwella’r gwasanaethau a gynigir i bobl leol yn flaenoriaeth. Fodd bynnag, mewn adrannau gwasanaethau cymdeithasol lle mae arian bob amser yn brin ac felly lle y ceisir, a hynny’n briodol, sianelu’r arian hwnnw gymaint â phosibl i wasanaethau gofal a gwasanaethau uniongyrchol, mae angen inni sicrhau bod adnoddau ar gael er mwyn galluogi cynghorau i wella eu systemau. Yr wyf yn siŵr bod hyn wedi’i glustnodi’n benodol a bydd grant arbennig yn gwneud llawer i sicrhau hynny.

Cytunaf â phopeth a ddywedwyd gan fy nghyd-Aelodau ac nid ailadroddaf y pwyntiau hynny. Un angen a ddaeth i’r amlwg yn sgîl yr adolygiadau ar y cyd yw’r angen i ymdrin â’r flaenoriaeth wleidyddol a rydd cynghorwyr i gyflwyno gwasanaethau cymdeithasol o’r ansawdd gorau ar fyrder. Bydd data cywir a da yn caniatáu inni gysylltu ag awdurdodau lleol a’u hannog i sicrhau bod gan ofal cymdeithasol y lle pwysicaf ar eu hagenda wleidyddol. Dyna lle y dylai fod. Efallai mai hwn yw’r gwasanaeth pwysicaf a gyflwynir gan awdurdodau lleol ac mae angen gwybodaeth gywir arnynt.

Diolchaf i Janet, Kirsty a David. Mae’n bwysig ein bod wedi rhoi amser a sylw i wasanaethau cymdeithasol y prynhawn yma. Croesawaf y ffocws hwnnw a’r cyfle i glywed safbwyntiau gwahanol gan Aelodau Cynulliad sydd wedi ymddiddori yn y rheoliadau pwysig hyn. Trafodwn rai o’n gwasanaethau cyhoeddus pwysicaf i’n pobl fwyaf diamddiffyn. Yr hyn y bwriadwn ei wneud, Janet, yw canolbwyntio ar gael data a gwybodaeth gydnaws yn sgîl y gwaith hwn o ddatblygu trefniadau rheoli perfformiad er mwyn ein galluogi i gael y cymariaethau clir rhwng awdurdodau lleol na fu gennym o’r blaen. Cael data cydnaws a gwybodaeth gynhwysfawr yw’r cam cyntaf. Dyma’r flwyddyn gyntaf o dair blynedd a bydd mwy o arian ar gyfer y ddwy flynedd nesaf. Bydd eleni yn galluogi’r awdurdodau lleol i sefydlu’r cynlluniau ac i barhau â hwy drwy’r trefniadau grant arbennig, y mae’n rhaid iddynt fod at y diben hwn yn benodol, fel y dywedodd Kirsty. Gwnaethpwyd llawer o waith eisoes drwy ymgynghori â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Syniad. Gwnaethpwyd llawer i baratoi’r ffordd ar gyfer y grant arbennig hwn a diolchaf i David am ei sylwadau. Bydd y grant arbennig hwn yn rhoi i awdurdodau lleol yr adnoddau a’r cefndir i’w galluogi i wella eu hymagwedd tuag at reoli’r gwasanaethau cymdeithasol sydd yn rhan hanfodol o’n gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru ac i wella eu capasiti i wneud hyn. Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig sydd ger ein bron.

Byddai’n gas gennyf gynddeiriogi fy nghyd-Aelodau, ond er fy mod yn croesawu’r grant arbennig hwn, hoffwn godi mater y ganolfan gofal yn Aberhonddu. Cefais e-bost llawn anobaith yr wythnos diwethaf yn gofyn pam, ar ôl cael sicrwydd y byddai’r arian ar gyfer grant arbennig gofalwyr o Fawrth 2001-02 yn cael ei ddyrannu ar unwaith, na chaiff y ganolfan yr arian hwnnw tan ar ôl cyfarfod ym mis Medi. Rhaid i’r ganolfan honno yn awr ysgrifennu at y rhai a gafodd seibiannau a gofal ysbaid o dan y grant gofal arbennig, i ddweud wrthynt y bydd y cymorth hwnnw yn dod i ben. Rhaid iddynt benderfynu pwy fydd yn colli’r cymorth a phwy fydd yn parhau i gael gwasanaethau, sydd yn beth ofnadwy iddynt orfod ei wneud.

Hefyd, yn dilyn cyhoeddiad Jane y bydd £1.1 miliwn yn cael ei ddyrannu i awdurdodau lleol i’w rhyddhau rhag gwaith gweinyddol ychwanegol a achosir gan yr adroddiad grant arbennig, pam felly bod yr awdurdod lleol bellach yn dweud wrth y sefydliad sector gwirfoddol hwn ei fod am i 10 y cant o arian y grant arbennig i gyflogi rhywun i wneud y gwaith gael ei gadw yn ganolog, ac na fydd yn cynyddu nifer y seibiannau sydd ar gael i ofalwyr mewn gwirionedd? Byddwn yn ddiolchgar pe bai’r Gweinidog yn ystyried yr achos hwn, ac yn ymchwilio i’r rheswm pam bod gofal seibiant yn ne Powys yn cael ei lesteirio yn y fath fodd.

Datganaf fuddiant fel meddyg teulu a chynghorydd sir. Beth am y grwpiau na fyddant yn cael eu harian hyd y flwyddyn ariannol hon, y cyfeiriodd Kirsty atynt? Mae grwpiau yn cael arian eleni, ar gyfer y flwyddyn ddiwethaf. A fydd hynny’n parhau i ddigwydd? Sut y byddwch yn sicrhau bod yr arian a glustnodir i bobl ar lawr gwlad yn eu cyrraedd mewn gwirionedd?

Trafodaf rai o fanylion y grant arbennig. Croesawaf yn frwd y cynnydd mewn adnoddau; mae’n gynnydd iach ac yn rhoi fframwaith rhagorol inni, ond mae tipyn o ffordd i fynd o hyd nes y byddwn yn cyrraedd ein nod o gefnogaeth gynhwysfawr i ofalwyr. Nid darpariaeth ariannol ar gyfer seibiant yw’r gefnogaeth honno o reidrwydd; gall olygu sicrhau bod pob asiantaeth berthnasol yn ymwybodol o anghenion gofalwyr.

Mae’n bwysig inni werthuso cynlluniau’r awdurdodau lleol yn fanwl, am fod y grant hwn—er inni ei groesawu—yn rhoi’r awdurdodau lleol mewn sefyllfa gryf. Mae gan rai ohonynt record wych o safbwynt cynlluniau a dulliau cefnogaeth arloesol; mae eraill wedi cael llai o lwyddiant amlwg wrth gefnogi gofalwyr. Mae angen inni fod yn drylwyr wrth werthuso’r hyn a wna awdurdodau lleol. Fel rhan o’r gwaith hwnnw, rhaid inni werthuso pa mor dda y maent wedi cefnogi ac ysgogi’r sector gwirfoddol. Meddyliaf yn benodol am Crossroads, er enghraifft. Bydd unrhyw un sydd yn siarad â gofalwyr yn gwybod bod ganddynt barch mawr tuag at y sefydliad hwnnw. I mi, prawf y grant hwn yw faint o gynnydd fydd yng nghapasiti gwirioneddol gofal seibiant. Rywbryd neu’i gilydd bydd angen inni werthuso faint o oriau seibiant ychwanegol y byddwn wedi’u sicrhau drwy’r grant hwn, neu a fyddwn wedi disodli’r hyn a ddarparwyd eisoes, ac yn gweld y grant hwn yn cael ei wario’n uniongyrchol ar ofal seibiant ond bod yr arbedion i awdurdodau lleol wedyn wedi’u defnyddio ar gyfer cynlluniau eraill nad ydynt yn ymwneud â gofalwyr. Rhaid inni bwyllo yn ein hasesiad.

Yn olaf, bydd rhan o’r grant hwn yn galluogi cwblhau asesiadau gofalwyr. Yr wyf yn frwd iawn o blaid asesiadau gofalwyr am eu bod yn ffordd bwysig o nodi gofalwyr a sicrhau eu bod yn cael yr holl ystod o gefnogaeth, gwybodaeth a chyngor a allai fod eu hangen arnynt. Atgoffaf fy nghyd-Aelodau fod Deddf Gofalwyr a Phlant Anabl 2000 wedi torri tir newydd am iddi roi’r hawl i ofalwyr, am y tro cyntaf, gael eu hasesiad eu hunain. Cyn hynny, dim ond fel rhan o asesiad gofal cymuned o unigolyn a oedd yn derbyn gofal y gallai gofalwr gael ei asesu. Os nad oedd yr unigolyn hwnnw yn gofyn am ofal cymuned, nid oedd unrhyw ddarpariaeth ar gyfer gofalwyr ac ni allent gael eu asesiad eu hunain. Felly, mae’r Ddeddf honno’n hollbwysig a gallai gynyddu nifer y bobl a fydd yn gofyn am asesiad.

O’m profiad i, yr oedd awdurdodau lleol yn aml yn esgeulus o ran dweud wrth ofalwyr fod hawl ganddynt i gael asesiad os oedd y sawl yr oeddent yn gofalu amdano yn cael ei asesu o dan Ddeddf Gofal Cymunedol 1990. Nid oedd awdurdodau lleol bob amser yn dda iawn o ran dweud wrth weithwyr cymdeithasol fel rhan o’u gweithdrefnau arferol y dylent ystyried a oedd gofalwr yn bresennol ac os felly, y dylid dweud wrth y gofalwr fod ganddo ef neu hi yr hawl i gael asesiad hefyd am fod yr awdurdod lleol yn gwneud asesiad gofal cymunedol. O ystyried nad oeddent yn cwblhau’r rhan honno o’r hen drefn yn gywir, amser a ddengys a fyddant yn awr yn sydyn yn gallu nodi, lle y mae gofalwyr eisoes yn cael gwasanaethau gwybodaeth neu lle y maent mewn cyswllt â sefydliadau megis Cymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr, y gallai fod hawl gan y gofalwr i gael asesiad heb ysgogiad asesiad gofal cymunedol o’r sawl sydd yn derbyn gofal. Mae hynny’n galw am gryn dipyn o sgil ar ran yr awdurdodau leol a rhaid inni eu hannog i fynd i’r afael â hynny.

Cododd a nododd Kirsty a Dai faterion sydd yn peri pryder. Mae un yn fater lleol ym Mhowys, y byddaf yn ymchwilio iddo. Er mwyn tawelu meddyliau ynglŷn â’r broses archwilio a’r trefniadau, daeth yr arian ar gyfer asesiadau drwy grant cymorth refeniw, nid drwy’r grant arbennig a grybwyllais yn fy natganiad yn gynharach. Credaf i £5.7 miliwn gael eu dyrannu ar gyfer asesiadau drwy’r grant cymorth refeniw. Ar gyfer asesiadau, nid gwaith gweinyddol, y mae’r £1.1 miliwn y cyfeiriasoch ato. Bu oedi, Dai, oherwydd yr oeddem am gynnwys adran 2 Deddf Gofalwyr a Phlant Anabl 2000 fel y gellid cyfuno hyn oll a chynllunio yn unol â hynny. Ni fydd unrhyw oedi y flwyddyn nesaf. Bydd y trefniadau ar gyfer gwneud cais a’r grant arbennig ar gael lawer cynt y flwyddyn nesaf.

O ran pwynt David, rhaid inni archwilio a monitro’n ofalus sut y caiff hyn ei weithredu. Hoffwn wybod faint o oriau ychwanegol o ofal seibiant y bydd hyn yn ei sicrhau. Fodd bynnag, byddai ymateb ansoddol yn ogystal â meintiol gan ofalwyr, o ran yr effaith y mae hyn wedi’i gael ar eu bywydau, yn ddefnyddiol. Mae angen datblygu hynny yn yr ail flwyddyn. Gobeithiaf y bydd yr ail adroddiad yn rhoi syniad llawer cliriach inni. Gwnaethpwyd cryn gynnydd ond ni allwn fod yn hunanfodlon. Cychwyn y mae’r gwaith ond mae’n allweddol, fel y dywedasoch, fod gan ofalwyr yr hawl honno bellach nad oedd ganddynt o’r blaen a bod honno’n cael ei hategu drwy’r adroddiad grant arbennig. Mae’n gam pwysig ymlaen i ofalwyr yng Nghymru. Mae llawer o ofalwyr a sefydliadau i ofalwyr yn bresennol heddiw yn gwrando ar y ddadl hon. Mae’n ddiwrnod pwysig i’r Cynulliad ac yr wyf yn ddiolchgar bod pobl wedi dangos cymaint o ddiddordeb yn y ddadl bwysig hon.