Ar ôl y cerydd hwnnw syrthiaf ar fy mai am ddefnyddio’r derminoleg honno. Fodd bynnag, yr ydym wedi ceisio cyflwyno rheoliadau neu Orchmynion fel pecyn integredig.

Ymddiswyddwch.

Defnyddiwyd y gair ‘Mesur’ gennym yn ei ystyr wreiddiol, sef rhestr o reoliadau’r Llywodraeth. Fodd bynnag, mae’n amlwg ei fod yn amhriodol a dylem bennu a defnyddio ein terminoleg ein hunain, lle y bo hynny’n briodol. Byddwn yn sicr yn gwneud hynny.

Mae’r cynnig hwn yn cwmpasu amrywiaeth o ddarpariaethau, a fydd yn golygu y bydd yn ofynnol i lywodraeth leol foderneiddio eu cyfansoddiadau. Mae egwyddorion y newidiadau arfaethedig fel a ganlyn: dylai fod eglurdeb ynglŷn ag arweinyddiaeth a chyfrifoldeb o fewn awdurdodau lleol, gan nodi pwy sydd yn gyfrifol am beth; dylai fod proses graffu gyhoeddus drylwyr ac atebolrwydd ynghylch sut y caiff cyfrifoldebau eu gweithredu; dylai fod proses agored y gall pob cynghorydd a chymuned gymryd rhan weithgar ynddi. Dyma’r egwyddorion democrataidd sylfaenol ac yr ydym yn arloesi wrth eu gweithredu mewn byd modern cyfnewidiol. Mae’r byd yn newid drwy’r amser o safbwynt llywodraeth leol. Bydd awdurdodau lleol, drwy ymgynghori â’r bobl leol, yn sefydlu gweithrediaeth ar ffurf cabinet, maer etholedig neu reolwr cyngor, neu byddant yn sefydlu bwrdd.

Rhaid i awdurdodau lleol roi trefniadau ar waith i sicrhau y creffir ar yr weithrediaeth yn drylwyr, a’i bod yn hawdd i bobl gael gafael ar wybodaeth a bod proses agored ar gyfer gwneud polisïau. Mae rôl lawn i bob cynghorydd o ran cyflawni gwerth gorau a rhoi arweinyddiaeth i’r gymuned ond bydd angen iddynt ddysgu sgiliau newydd a datblygu gweithdrefnau newydd. Ceir darpariaethau lle y gall pobl leol wneud cais am refferendwm ar faer etholedig. Cynigiaf y byddai angen i’r cais yng Nghymru gynnwys 10 y cant o’r etholwyr.

Ymhlith y darpariaethau y mae trefniant amgen sydd yn ymateb i’r anghenion penodol a fynegwyd gan rai cynghorau yng Nghymru. O dan y trefniant hwnnw, byddai cydbwysedd gwleidyddol gan y bwrdd, a gallai gynnwys hyd at 20 y cant o aelodaeth y cyngor. Ceir mwy o hyblygrwydd hefyd o ran dirprwyo i bwyllgorau ardal. Gallai’r trefniant hwnnw fod yn addas i rai o’n hardaloedd mwyaf gwledig. Mae’n gyson ag egwyddorion cyfrifoldeb ac atebolrwydd clir.

Trof at y gwelliannau. Beth yw gwelliant cyntaf Plaid Cymru? Pam na allant groesawu rhywbeth newydd? Ni ddylem ‘nodi’ y darpariaethau yn unig. Dylem bob amser groesawu adfywio democratiaeth yn y fath fodd, nid ei nodi yn unig. Pan oeddwn yn blentyn, yr oeddwn bob amser yn drysu wrth fynd i weld y trenau â’m tad am fod grŵp bach rhyfedd o bobl bob amser yno a dreuliai eu hamser yn gwylio trenau yng ngorsaf Tregŵyr. Nid oeddent byth yn croesawu trên, neu’n dweud rhywbeth cyfeillgar i unrhyw un a ddisgynnai o’r trên; nid oeddent byth yn dal neu’n gyrru trên, dim ond nodi’r trên yn eu llyfrau a wnaethant. Pan edrychaf ar Aelodau Plaid Cymru yn y Siambr hon gwelaf y grŵp hwnnw unwaith eto ger fy mron heddiw, wedi ei ynysu ar blatfform Tregŵyr, gyda’r glaw yn tasgu oddi ar eu hanoracs, yn gwneud nodiadau. Yr ydym yn sôn am foderneiddio agenda llywodraeth leol. Dywedaf wrth bob Aelod o’r Cynulliad: gadewch inni ddiosg ein hanoracs, gwrthod gwelliannau 1 a 2 a chroesawu’r darpariaethau hyn yn frwd.

Gellir gweld natur ynysig a diffyg uchelgais Plaid Cymru yng ngwelliant 7 hefyd, sydd yn awgrymu bod y darpariaethau hyn ar gyfer llywodraeth leol yng Nghymru wedi eu gorfodi gan Senedd yn San Steffan sydd heb roi unrhyw sylw i amgylchiadau Cymru. Dwli llwyr yw hynny. Bu awdurdodau lleol yng Nghymru, am y rhan fwyaf o’r degawd diwethaf yn arwain dadl ar draws y Deyrnas Unedig ynglŷn â rolau a strwythurau llywodraeth leol. Mae Plaid Cymru yn gwneud anghymwynas fawr â Chymru wrth roi darlun ohonom oll sydd ond yn adlewyrchiad ohoni hi ei hun: yn oddefol, yn ddi-rym ac yn orthrymedig. Atoch chi y cyfeiriaf. Yr ydych yn anoracs llipa yn llusgo’ch traed yn ddibwrpas ar ben platfform rheilffordd.

Yng Nghymru, yr ydym yn arloesi, yn arbrofi ac yn dylanwadu ar eraill wrth lunio ein dyfodol modern. Mae llywodraeth leol yng Nghymru wedi sylweddoli ers blynyddoedd nad yw strwythurau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn gweddu â dibenion yr oes fodern. Wrth gymryd arnom na fu arweinyddiaeth weithredol a bod pob penderfyniad yn cael ei wneud gan y cyngor cyfan, yr oedd yr hen ffordd o wneud pethau ond yn golygu bod strwythurau arweinyddiaeth heb eu datgan ac nad oeddent yn atebol. Arbrofodd awdurdodau lleol yng Nghymru â’r egwyddorion newydd ac, erbyn 1999, yr oedd y rhan fwyaf eisoes wedi sefydlu strwythurau ar ffurf gweithrediaeth. Tra bod y rhan fwyaf o awdurdodau lleol yn Lloegr yn amddiffyn eu gorffennol, yr oedd llywodraeth leol yng Nghymru yn hybu ei dyfodol. Mae’n bwysig inni gydnabod hynny. Gofynnaf ichi wrthod gwelliant 7 Plaid Cymru hefyd am nad yw’n cydnabod gallu pobl Cymru i arwain gweddill y Deyrnas Unedig ar y mater hwn.

Yr wyf yn deall gwelliant 4. Mae angen arweinyddiaeth effeithiol y gymuned ar lywodraeth leol. Er bod y gwelliant yn galw ar lywodraeth leol i gyflwyno strwythurau agored a hygyrch er mwyn cyflawni hynny, bydd y darpariaethau yr wyf yn eu cynnig i’r Cynulliad yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol wneud hynny. Gofynnaf ichi wrthod y gwelliant hwn gan Blaid Cymru am ei fod, mewn sawl ystyr, yn rhy wangalon.

Cefnogaf amcan gwelliant 5 William Graham yn frwd. Mae’n ceisio sicrhau natur agored a mynediad llawn i wybodaeth ar gyfer pob cynghorydd ac aelod o’r cyhoedd. Bydd y darpariaethau ger eich bron yn sicrhau bod llywodraeth leol yng Nghymru yn fwy agored na llywodraeth leol yn Lloegr. Yng Nghymru, bydd pob gweithrediaeth yn cyfarfod yn gyhoeddus pan fydd yn gwneud penderfyniadau. Yr wyf wedi gwella’r trefniadau presennol drwy ganiatáu i weithrediaeth gyfarfod yn breifat gyda chymorth proffesiynol pan fydd yn ystyried materion, yn hytrach na phan fydd yn gwneud penderfyniadau. Rhaid bod cofnod o bob penderfyniad a wnaethpwyd a rhaid bod modd i’r cyhoedd ddarllen pob dogfen ategol. Bydd y darpariaethau hyn ynghyd â gweithredu Deddf Rhyddid Gwybodaeth 2000 yn sicrhau na chaiff unrhyw wybodaeth sydd ar gael ar hyn o bryd, ei hatal, ac y bydd rhagor o wybodaeth ar gael.

Rhwng bodd ac anfodd gofynnaf ichi wrthod gwelliant 5 William, gan na fyddai’n caniatáu’r categorïau angenrheidiol o wybodaeth eithriedig mewn perthynas ag amgylchiadau personol unigolion preifat a chyflogeion, a gwybodaeth am fusnesau sydd yn fasnachol sensitif. Dyna’r unig reswm pam y gofynnaf ichi ei wrthod. Mae’r canllawiau yn egluro y dylai gwybodaeth eithriedig fod ar gael ar ffurf gyfrinachol i gynghorwyr pan fo ei hangen arnynt wrth ymgymryd yn ffurfiol â’u rôl o graffu. Fodd bynnag, ni ddylai gwybodaeth eithriedig fod ar gael i unrhyw gynghorydd ar gais. Nid yw’n hawdd bob amser gwahaniaethu yn y fath fodd a rhoddaf sicrwydd i William y byddwn yn monitro ac yn dysgu o brofiad wrth ddatblygu canllawiau ar y mater hwn ymhellach, yn enwedig mewn perthynas â gwybodaeth sydd yn fasnachol sensitif. Yr wyf yn siŵr y bydd William yn deall y pwyntiau a wneuthum.

Cefnogaf amcanion gwelliant 6 William Graham, sydd yn ceisio sicrhau mai aelodau’r gwrthbleidiau sydd yn cadeirio pwyllgorau craffu. O dan y trefniadau amgen, gallwn fod wedi ei gwneud yn ofynnol. Mae deddfwriaeth sylfaenol yn fy atal rhag gwneud yr un peth ar gyfer holl drefniadau gweithrediaeth ond mae canllawiau Cymru yn argymell yr arfer hwn yn benodol. Gofynnaf ichi wrthod y gwelliant hwn fel cydnabyddiaeth fy mod wedi gwneud popeth o fewn fy ngallu, ond nad oes gennyf y pwerau cyfreithiol i ddarparu rheoliad i weithredu hyn.

Llinyn mesur llwyddiant awdurdod lleol modern fydd i ba raddau y gall gynrychioli buddiannau amrywiol pobl leol yn effeithiol. Felly yr wyf wedi penodi comisiwn a fydd yn ystyried y trefniadau etholiadol er mwyn annog trawstoriad ehangach o bobl i ddod yn gynghorwyr a rhoi’r arweinyddiaeth a’r atebolrwydd clir sydd eu hangen arnom. Nid yw gwelliant 3 Ron Davies yn adlewyrchu cylch gorchwyl y comisiwn hwnnw, a fydd ond yn ystyried gwahanol fathau o gynrychiolaeth gyfrannol fel rhan o’i gylch gwaith llawer ehangach.

Anogais bawb o fewn llywodraeth leol, gan gynnwys Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, i wneud sylwadau mor llawn â phosibl i’r comisiwn hwn. Ymddengys i mi fod gwelliant Ron yn awgrymu y dylem ymgynghori â CLlLC ar y mater hwn cyn unrhyw un arall sydd â diddordeb. Byddai hynny’n amhriodol. Ni fyddai CLlLC yn disgwyl nac yn dymuno dadl gyhoeddus mor gul â hynny; mae’n ymddiried yn ei gallu i ddylanwadu ar y comisiwn a barn y cyhoedd yng Nghymru. Felly gofynnaf ichi wrthod y gwelliant hwn.

Y mae’r darpariaethau hyn yn adlewyrchu gallu pobl Cymru i arloesi wrth iddynt ail-greu eu llywodraeth leol i gydweddu â dibenion yr oes gyfoes. Bydd y darpariaethau yn cryfhau cymunedau lleol. Gofynnaf i’r Cynulliad gefnogi’r cynnig.

Cynigiaf welliant 2. Dileer popeth ar ôl ‘gwleidyddol’ ym mhwynt 1 a rhoi yn ei le:

Cynigiaf welliant 4. Ychwaneger fel pwynt 2 newydd ac ailrifo’r pwynt olaf yn unol â hynny:

Cynigiaf welliant 7. Ychwaneger fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Rhaid ein bod wedi dweud pethau hynod o ystyried yr holl ymosodiadau hynny a’r ffaith bod y Gweinidog mor amddiffynnol.

Buom yn trafod Deddf Llywodraeth Leol 2000 ers ymhell dros flwyddyn erbyn hyn. Mae’n eang ei chwmpas a bydd yn trawsnewid ffurf llywodraeth leol. Fodd bynnag, teimla llawer o gynghorwyr iddi gael ei gorfodi arnynt gan y Llywodraeth Lafur yn San Steffan, a’i bod yn dweud wrthynt sut y dylent reoli eu cynghorau. Mae teimlad ei bod yn difreinio rhai cynghorwyr, a chaiff y strwythurau a argymhellwyd eu cymharu â chyrff etholedig eraill. Mae Cabinet San Steffan a Chabinet y Cynulliad yn cyfarfod y tu ôl i ddrysau caeedig, ond eto yr ydym yn mynnu bod cabinetau llywodraeth leol yn cyfarfod yn gyhoeddus. Mae Russell Goodway eisoes wedi nodi y golyga hyn y bydd y grwpiau mewn grym yn cyfarfod ymlaen llaw i gytuno ar y penderfyniadau i’w gwneud.

Efallai y byddai’n berthnasol ystyried pam bod y Llywodraeth Lafur yn San Steffan wedi bod mor benderfynol o gyflwyno hyn. A yw’r penderfyniad hwnnw yn seiliedig ar ddymuniad i sicrhau bod cynghorau yn berthnasol i’r unfed ganrif ar hugain yn eu ffordd o weithio ac yn eu gwneud yn fwy hygyrch ac yn atebol i’r cyhoedd, neu a yw’n seiliedig ar ddiffyg ymddiriedaeth mewn llywodraeth leol? Etifeddwyd y diffyg ymddiriedaeth hwnnw, fel yn achos llawer o bolisïau a gweithredoedd eraill Llafur, gan y Llywodraeth Dorïaidd flaenorol.

Llunnir Deddf Llywodraeth Leol 2000 er mwyn symleiddio strwythurau a gwrthsefyll y llygredd a roddodd enw mor wael i lywodraeth leol yn Lloegr, nid yng Nghymru. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y byddai gan fy nghyd-Aelodau ym Mhlaid Cymru ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf rywbeth i’w ddweud am gyflwr y cyfrifon pan gymerasant yr awenau mewn awdurdod a reolwyd gynt gan Lafur. Mae’r cyngor hwnnw bellach wedi troi diffyg o £5 miliwn yn warged, tra’n parhau i ddarparu gwasanaethau o ansawdd da.

Cyflwynwyd y Ddeddf hon oherwydd yr anfodlonrwydd mawr o fewn y Blaid Lafur ynglŷn â llywodraeth leol. Bu awydd hefyd i foderneiddio neuaddau sir a siambrau cynghorau a’u ffordd o weithio ac i geisio llunio system sydd yn berthnasol i’r unfed ganrif ar hugain. Mae angen penderfyniadau cyflym ac atebolrwydd clir, ac mae angen i aelodau’r cyhoedd wybod pwy sydd yn gyfrifol am wasanaethau o fewn eu cynghorau. Rhaid i’r bobl hynny hefyd fod yn hygyrch iawn. Mae angen newid y canfyddiad ymhlith y cyhoedd hefyd. Teimla’r cyhoedd eu bod yn pellhau fwy fwy oddi wrth lywodraeth leol, a ddylai fod y math agosaf o lywodraeth i’r cyhoedd. Rhaid inni adfer ffydd y cyhoedd yn ei neuaddau tref a darbwyllo pobl fod ganddynt rywfaint o reolaeth dros y penderfyniadau a wneir yno. Mae angen ennyn diddordeb mewn llywodraeth leol unwaith eto.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

A ymunwch â mi i longyfarch cyngor Rhondda Cynon Taf am gyflwyno llywodraeth leol fwy agored? Neithiwr, cynhaliodd gyfarfod agored o’r cabinet am y tro cyntaf. Bydd hynny yn rhoi llywodraeth fwy agored i bobl yr ardal honno. Onid yw hynny’n esiampl y dylai sefydliadau eraill, fel y sefydliad hwn o bosibl, ei dilyn o ran sicrhau bod eu cabinetau yn fwy agored i broses graffu ac yn gweithredu’n gyhoeddus?

Cytunaf. Dylid canmol cyngor Rhondda Cynon Taf am ei holl gyflawniadau.

Gan ddychwelyd at y Ddeddf, mae angen inni ailennyn diddordeb mewn llywodraeth leol er mwyn cael gwared ar y teimlad bod y cyngor lleol yn rhyw fath o gorff llywodraethol sydd yn gwneud pethau i gymunedau waeth beth fo’r dymuniadau lleol. Llywiwyd y Ddeddf hon gan bob un o’r ffactorau hynny, ond yr oeddent hefyd yn sarhad mawr i lawer o gynghorwyr a fu’n gweithio dros eu cymunedau ers blynyddoedd lawer, sydd wedi gwneud oriau di-rif o waith yn ddi-dâl ac a fu’n ymrwymedig i’w cymunedau. Mae’r ychydig rai llwgr wedi difwyno eu holl waith da. Pe bai gennym y pwerau sylfaenol sydd eu hangen yn ddybryd ar y Cynulliad, a fyddem wedi llunio’r ddeddfwriaeth yn y fath fodd? Go brin. Yr oedd gan lywodraeth leol yng Nghymru ethos gwahanol erioed. Yn sicr, ers 1995, ar ôl cyflwyno cynghorau unedol cafwyd system wahanol. Felly mae’n drueni mawr nad oeddem yn gallu dylanwadu ar y Ddeddf hon o gwbl gan fod gennym bellach y cymalau 5 a 6 bondigrybwyll sydd yn rhannu’r pŵer i ddiwygio neu newid cynlluniau gwahanol rhwng y Cynulliad a’r Ysgrifennydd Gwladol, a hynny’n gwbl groes i ewyllys y Cynulliad. Mae cynnwys meiri etholedig fel math o lywodraeth hefyd yn groes i ewyllys y rhan fwyaf o Aelodau’r Cynulliad. Gorfodwyd systemau cyfarwyddol, sef cabinetau a phwyllgorau craffu, heb roi cyfle i awdurdodau ddatblygu systemau o lywodraeth sydd yn gydnaws â’u hardaloedd. Ni roddwyd unrhyw ystyriaeth hyd yn oed i nifer yr aelodau i’w cynnwys yn y cabinet, hynny yw, tan inni gael y bedwaredd ffordd, y bu cymaint o sôn amdani.

A fwriadwch roi unrhyw ganllawiau o gwbl i lywodraeth leol, neu a fydd pawb â llaw rydd i lunio unrhyw beth a fynnont o ddim?

Os derbyniwn hyn heddiw, bydd gennym bob canllaw posibl. Yr hyn yr ydym yn ei ddweud yw bod yn rhaid inni ystyried yr hyn sydd wedi digwydd ac ystyried y pedwerydd opsiwn a luniwyd. Y bwriad oedd rhoi opsiwn i’r cynghorau gadw strwythur pwyllgorau diwygiedig. Nid oes ryfedd bod cryn ddisgwyliad am y ffordd amgen hon. Fe’i cyhoeddwyd yn y cytundeb partneriaeth, ond pan gafodd ei datgelu nid oedd fawr mwy na system gabinet ar wedd newydd, gan ganiatáu cabinet ychydig yn fwy, a fu’n addas i rai ardaloedd. Rhaid gofyn y cwestiwn: pryd na fydd pedwerydd opsiwn yn bedwerydd opsiwn? Yr ateb yw, pan gaiff ei lunio gan Ddemocratiad Rhyddfrydol.

Bu galw am droi’r cloc yn ôl. Byddai hynny’n annheg i awdurdodau llywodraeth leol, y mae llawer ohonynt wedi dewis yr opsiwn hwnnw. Er gwaethaf y strwythurau a orfodwyd arnynt, maent yn rhoi cynnig teg arni. Mae rhai enghreifftiau da o gynghorau sydd yn gweithio’n dda o fewn y mesurau hyn. Fodd bynnag, mae rhai awdurdodau eisoes yn dweud nad yw eu pwyllgorau craffu yn gweithio. Dywedodd arweinydd Cyngor Sir Dinbych wrth Gyngor Tref Rhuthun dim ond ychydig wythnosau yn ôl nad oedd pwyllgorau craffu’r cyngor hwnnw yn gweithio, yn ei farn ef. Mae honno’n sefyllfa bryderus. Os na fydd y pwyllgorau hynny’n gweithio, i bwy fydd y cabinet yn atebol? Dylwn, wrth gwrs, fod wedi datgan buddiant ar y dechrau. Yr wyf yn aelod o gyngor Rhuthun.

Y mae Syniad wedi gwneud llawer o waith da. Rhoddwyd llawer o hyfforddiant i gynghorwyr, ond mae tipyn o ffordd i fynd o hyd o ran dysgu am eu rôl newydd. Drwy’r system hon bydd angen annog mwy o bobl i ymddiddori mewn llywodraeth leol drwy ymgynnig fel ymgeiswyr. Fodd bynnag, cyn inni allu gwneud hynny, rhaid i’r cyhoedd fod yn eglur ynglŷn â’r hyn a ddisgwylia gan gynghorwyr.

Rhaid inni gydnabod bod tyndra rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol. Er gwaethaf y cydweithio a geir yn y cyngor partneriaeth, nid ydym wedi cael trafodaeth agored a chyhoeddus ynglŷn â’r cynnig i rannu cyfrifoldebau rhwng y Cynulliad a llywodraeth leol dros ddarparu gwasanaethau. Mae angen i’r ddadl hon fynd rhagddi. Efallai y gallai hyn fod yn fan cychwyn yn hynny o beth. Fodd bynnag, unwaith y bydd dadl a phenderfyniad ar y mater hwn, dylid gadael i lywodraeth leol barhau i fod yn atebol i’r bobl a’i etholwyd ac a fydd yn ei barnu yn y pen draw. Dylem roi ffydd mewn llywodraeth leol, David, pa system bynnag y mae yn ei dewis—mae wedi’i hethol yn lleol i lywodraethu yn yr ardal honno—i wneud y penderfyniadau a ddatblygodd ar y cyd â’i chymunedau a thros ei chymunedau. Dylai’r Cynulliad adael iddi lywodraethu’n lleol drwy roi digon o arian iddi a’r rhyddid i wneud hynny.

Cynigiaf welliant 6. Ychwaneger fel pwynt newydd:

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd. Gofynnaf am eich arweiniad, Lywydd. Ynglŷn â’r gymhariaeth a dynnodd y Gweinidog mewn perthynas â phobl sydd yn gwylio trenau, ai term dirmygus yn Gymraeg am Ddemocratiaid Rhyddfrydol yw ‘anorac’?

Noda grŵp Ceidwadwyr Cymru ddarpariaethau ‘Mesur’ Llywodraeth Leol y Cynulliad. Croesawn y mesurau hyn, a fyddai’n arwain at lywodraeth leol fwy tryloyw ac atebol. Fodd bynnag, ni wnânt hynny ar eu ffurf bresennol.

Disgwyliwn i weinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur fynnu cymhwyso’n llym bob un o’r mesurau a fydd yn sicrhau mwy o dryloywder ac atebolrwydd mewn awdurdodau lleol. Yr ydym yn falch o gydnabod ymgais y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau i weithredu’r ymgynghoriad a ystyriwyd.

Caiff cefnogaeth lawn y weinyddiaeth i’r mesurau hyn ei chyfleu gan yr egni a amlyga wrth oruchwylio’r broses o’u cyflwyno ym mhob un o’r awdurdodau lleol yng Nghymru ac nid drwy eu geiriau disgwylgar.

Gofynnwn i’r weinyddiaeth gymryd yr awenau drwy sicrhau y caiff pawb wybodaeth lawn am bob un o’r effeithiau a ddaw yn sgîl cyflwyno’r newidiadau hyn. Er enghraifft, y ffordd y cânt eu llywodraethu ar lefel yr awdurdod lleol; y weithrediaeth a’r strwythur gwleidyddol a fydd yn gyfrifol am ddarparu gwasanaethau; y gofyniad i gynnal refferendwm i gymeradwyo cynnig i gyflwyno rhai o’r strwythurau gweithredol a gwleidyddol hyn; y rheoliadau sydd yn rhoi pŵer i etholwyr wneud cais am refferendwm; y sianeli y gall pobl eu defnyddio i gael gwybodaeth; y dogfennau ategol a’r cofnodion am benderfyniadau a wnaethpwyd gan awdurdodau lleol; a bod yr eithriadau penodol i weithrediadau awdurdodau lleol gyfarfod yn gyhoeddus yn benodol ac yn cael eu hadolygu’n rheolaidd, er mwyn sicrhau llywodraeth leol fwy tryloyw ac atebol. Unwaith eto, yr ydym yn ddiolchgar i’r Gweinidog am ei hymgymeriadau ynglŷn â’r mater hwn.

Wrth newid strwythur awdurdodau lleol yn y fath fodd, mae angen inni wella delwedd cynghorau lleol. Mae gormod o etholwyr nad oes ganddynt unrhyw barch tuag at gynghorau lleol. Felly, croesawn ymgais y weinyddiaeth i gymryd yr awenau i sicrhau bod yr wybodaeth hon ar gael ac i beidio â disgwyl i awdurdodau lleol ysgwyddo’r cyfrifoldeb. Rhaid i’r weinyddiaeth sicrhau bod yr holl wybodaeth ar gael i bob etholwr a phawb arall â diddordeb ynglŷn â’r holl opsiynau sydd ar gael i awdurdodau lleol. Rhaid cyfarwyddo awdurdodau lleol i egluro’r rheswm y tu ôl i’r opsiwn yr hoffent ei gyflwyno, ynghyd â’r effeithlonrwydd a’r arbedion y bydd yr opsiwn a ddewiswyd ganddynt yn eu darparu. Yng Nghymru, yr ydym yn enwog am ein corau a’n pwyllgorau. Nid wyf yn siŵr sut y byddwn yn gweithredu mewn llywodraeth leol yn y dyfodol.

Croesawn y mesurau sydd â’r nod o ddarparu llywodraeth leol fwy tryloyw. Byddem yn esgeulus pe na baem yn tynnu sylw at yr achosion lle nad yw’r cynigion hyn yn cyrraedd y nod hwnnw. Nodwyd enghraifft o’r fath yng ngwelliant 5, sydd yn gofyn i’r Gweinidog roi coel, ar ffurf canllawiau, ar y syniad y dylai’r holl gofnodion a’r dogfennau ategol fod ar gael, ar gais, i aelodau etholedig cyngor neu awdurdod fel un o’u hawliau fel aelodau o’r cyngor neu’r awdurdod hwnnw.

Rhaid cyflwyno’r mesur hwnnw, gan nad oes unrhyw ddarpariaeth arall sydd yn galluogi aelodau i godi neu fynd ar drywydd materion sydd yn effeithio ar fuddiannau eu hetholwyr. Rhaid dileu’r rhwystr hwn i lywodraeth leol dryloyw ac i alluogi ein hawdurdodau lleol i ddod yn gwbl atebol. Cynigiaf welliant 5 er mwyn rhoi’r pŵer i’r aelodau etholedig allu mynd ar drywydd pob mater a ddygir i’w sylw gan eu hetholwyr.

Mae gan grŵp y Ceidwadwyr amheuon ynglŷn â’r amrywiol fodelau o weithrediaeth a ddisgrifir ym ‘Mesur’ Llywodraeth Leol y Cynulliad, a’u heffeithiolrwydd o ran cyflawni’r broses o foderneiddio sefydliadau llywodraeth leol a strwythurau rheoli gwleidyddol yn effeithlon. Mae colli strwythur pwyllgorau yn gofyn am ymgyrch wybodaeth eang iawn er mwyn sicrhau, fel y crybwyllais eisoes, fod pawb yn deall yn llawn y strwythur rheoli y mae’r cyngor am ei fabwysiadu.

Mae gan lawer o gynghorwyr Llafur yr un amheuon. Dyfynnaf un ohonynt.

Nododd darpar AS Llafur ac Arglwydd Faer ein prifddinas y bydd y penderfyniad i gynnal cyfarfodydd y cabinet yn gyhoeddus yn golygu y bydd y trafodaethau yn cael eu cynnal ac y caiff y penderfyniadau eu gwneud mewn cyfarfod o’r blaid ar nos Lun, yn hytrach nag yng nghyfarfod y cabinet fore dydd Mawrth. Mae hynny’n sicr yn gam yn ôl.

Mae amheuon grŵp Ceidwadwyr Cymru wedi’u rhannu gan lawer o gynghorwyr Llafur, a chymaint o uwch-reolwyr llywodraeth leol, fel bod ofnau gwirioneddol y bydd gostyngiad yn nifer y swyddogion a gaiff eu recriwtio mewn awdurdodau lleol.

Ni allwn gefnogi’r mesurau a gynigir gan y glymblaid heddiw ar eu ffurf bresennol.

Cyflwynais y gwelliant hwn, sydd yn deillio’n uniongyrchol o benderfyniad yr Weithrediaeth i sefydlu comisiwn a fyddai’n ystyried, ymhlith pethau eraill, gynrychiolaeth gyfrannol mewn cynghorau lleol. Mae i’m gwelliant ddau ddiben. Yn gyntaf, mae’n ei gwneud yn ofynnol i’r comisiwn geisio barn corff cynrychioliadol llywodraeth leol yng Nghymru, sef Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Yn ail, mae’n ei gwneud yn ofynnol i’r comisiwn gyflwyno adroddiad i’r Cynulliad Cenedlaethol ar yr ymgynghoriad hwnnw cyn ymgymryd ag unrhyw waith pellach. Fel y saif pethau ar hyn o bryd, nid oes unrhyw sicrwydd y caiff llywodraeth leol ei chynnwys yn y broses adolygu, na sicrwydd y caiff ystyriaeth briodol ei rhoi i’w phriod fuddiannau. At hynny, nid oes unrhyw sicrwydd y caiff y Cynulliad hwn unrhyw gyfle hyd yn oed i gynnal dadl ar y mater hwn. Nid oes sicrwydd ychwaith y bydd y Comisiwn na’r Weithrediaeth yn atebol, fel y dylent fod, i’r Cynulliad hwn.

Dywedais i’m gwelliant geisio cyflawni dau nod. Trafodaf y naill a’r llall yn eu tro. Y nod cyntaf yw ymgynghori â llywodraeth leol Cymru. Go brin bod hynny’n awgrym radical. Ymddengys i mi mai cwbl resymol yw’r awgrym y dylai hynny fod yn gam cyntaf angenrheidiol. Nid yw fel pe bai dadl eang a hyddysg ar gyfranoldeb wedi cael ei chynnal hyd yma. Nid wyf yn gwrthwynebu cyfranoldeb mewn egwyddor, ond mae goblygiadau eang i’r cyswllt rhwng cynghorwyr a’u cymunedau, i’r broses o wneud penderfyniadau yn effeithiol ac i atebolrwydd uniongyrchol cynghorwyr a chynghorau i’r bobl a’r cymunedau y maent yn eu gwasanaethu. Hyd y gwn i, ni fu galw mawr am unrhyw newid i gyfranoldeb ymhlith y cyhoedd yng Nghymru. Efallai bod ambell grŵp ymylol sydd â buddiannau uniongyrchol yn dadlau drosto. Fodd bynnag, nid oes tystiolaeth o unrhyw ddiddordeb ehangach ac yn ôl fy ymchwil i, mae’r rhan fwyaf o bobl â barn hyddysg o fewn llywodraeth leol yn bendant yn erbyn y newid.

Mae’n bwysig inni gynnwys llywodraeth leol o’r cychwyn, os ydym am ystyried newid radical o’r fath. Llywodraeth leol yw ein partner naturiol a chyfartal—dylem ei thrin felly. Bu llawer o arweinwyr llywodraeth leol yn cefnogi datganoli er gwaethaf eu hamheuon y byddai Cynulliad Cenedlaethol yn mynd â phŵer o’r neuaddau tref yn hytrach na’i drosglwyddo o San Steffan. Rhoddwyd addewid iddynt na fyddai hynny’n digwydd; rhoddwyd addewid y byddai partneriaeth. Os torrwn yr addewidion hynny yn awr, byddant yn ystyried, a hynny’n gwbl deg, eu bod wedi cael cam.

Edrychais yn fanwl ar y Comisiwn a sefydlwyd. Heb amheuaeth, mae llawer o bobl alluog, nodedig a blaenllaw yn aelodau ohono—naw i gyd. Yr oedd yn ddiddorol darllen eu curriculum vitae a chanfod pa fath o bobl oeddent. Canfûm fod dau beth yn gyffredin iddynt. Yn gyntaf, nid oedd yr un ohonynt wedi bod yn aelod etholedig o gyngor lleol ac yn ail, hyd y gwelaf, ni fu’r un ohonynt yn ymgynnig am unrhyw swydd gyhoeddus. Yn fy marn i, go brin bod y diffyg diddordeb hwn yn y broses ddemocrataidd yn eu gwneud yn gymwys i fod yn aelodau o Gomisiwn sydd yn barnu democratiaeth pobl eraill.

Dywedwyd wrthyf fod dywediad cyffredin ymhlith peirianwyr datblygu yng nghyfnod yr ymerodraeth, sef

Mae’r ymagwedd honno yn fyw ac yn iach o hyd. Os oes gan Aelodau’r Cynulliad unrhyw amheuon ynghylch sut y teimla llywodraeth leol am yr adolygiad hwn, gofynnwch y cwestiwn bach hwn i chi eich hunain, sut y teimlech chi fel Aelod etholedig o Gynulliad Cenedlaethol Cymru pe bai Llywodraeth ganolog yn penderfynu cynnal adolygiad o’ch trefniadau etholiadol chi eich hunain, heb yn wybod ichi a heb eich cytundeb ymlaen llaw? Gwn sut y byddwn yn teimlo a chredaf felly fy mod yn gwybod sut y teimla llywodraeth leol ar hyn o bryd.

Mae fy ail bwynt yr un mor blaen. Yr wyf am i’r Cynulliad hwn allu cynnal dadl ar y materion hyn ac yn y pen draw benderfynu ar yr hyn a fydd yn digwydd. Nid wyf am i’r Weithrediaeth gael y pŵer hwnnw ac iddi beidio â bod yn atebol. Cyhoeddwyd yr adolygiad hwn gan y Weithrediaeth yn sgîl y fargen a drawyd gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol. Dywedwyd wrthyf fod hyn yn hanfodol i’r Democratiaid Rhyddfrydol—a hebddo, ni fyddent yn cefnogi gweinyddiaeth Lafur. Nid yw honno’n ymagwedd iach iawn tuag at wleidyddiaeth. Yr hyn y maent yn ei ddweud mewn gwirionedd yw na allwn gael Llywodraeth sefydlog yng Nghymru, mwy o wariant ar iechyd ac addysg neu mwy o gymorth i ffermwyr a mynediad am ddim i amgueddfeydd—y cyfan yn bolisïau Llafur a ariennir gan y Llywodraeth Lafur—oni allant chwarae â ffiniau llywodraeth leol mewn modd a fydd yn fanteisiol i’w plaid wleidyddol eu hunain. Nid yw hynny’n ddemocrataidd, ac nid yw’n fawr o bartneriaeth ychwaith.

Ni chaiff byth ei chyflwyno felly. Yn hytrach fe’i cyflwynir yn nhermau gwella democratiaeth a sicrhau bod pleidleisiau’n cyfrif a bod y rhai sydd yn gwneud penderfyniadau yn fwy atebol. Dyna’n union beth y mae fy ngwelliant yn ei gefnogi. Ni fydd y bobl hynny y tu allan i’r Cynulliad, yn enwedig y rhai mewn llywodraeth leol, yn edrych arnom yn garedig os rhown bregeth i eraill am eu democratiaeth hwy tra’n methu â gwneud unrhyw beth ynghylch ein democratiaeth ein hunain.

Dywedais yn gynharach nad wyf yn gwrthwynebu cynrychiolaeth gyfrannol mewn egwyddor. Fodd bynnag, yr wyf, fel mater o egwyddor, yn gwrthwynebu’r fargen ddichellgar a gynigir inni yn awr. Golyga fod y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi gweinyddiaeth Lafur yn gyfnewid am system bleidleisio nad oes unrhyw un ond hwy yn ei dymuno, system sydd yn fanteisiol i’w buddiannau hwy ac y mae’n rhaid ei gwthio drwy’r Weithrediaeth fel y gallant gael dylanwad drwy fargeinio, a system na chytunir arni gan y Cynulliad, lle y câi’r mater ei ddatrys drwy ddadl agored. Mae’r datblygiad hwn yn adlewyrchu elfen waethaf gwleidyddiaeth glymblaid. Mae’r ffaith y bydd yn rhaid i’r comisiwn, yn hwyr neu’n hwyrach, roi adroddiad i’r Cynulliad yn gysur imi. Byddem yn esgeuluso ein dyletswydd oni fyddem yn sicrhau bod yr Weithrediaeth yn atebol ac yn mynnu bod dadl lawn ac agored yn cael ei chynnal ar gynnig sydd â goblygiadau difrifol i lywodraeth leol. Rhaid imi gyfaddef nad wyf wedi darbwyllo’r rhan fwyaf o’m cyd-Aelodau yn y grŵp Llafur i groesawu’r cynigion hyn mor frwd ag yr hoffwn.

Gan fy mod yn ffyddiog y daw cyfle eto yn y dyfodol inni ddychwelyd at y mater hwn, tynnaf welliant 3 yn ôl.

Ofnaf, ar ôl yr araith ddiddorol honno, na allaf ddatgelu bod unrhyw beth tebyg yn digwydd o fewn grŵp Plaid Cymru. Ymdriniaf â rhai agweddau ar y ddeddfwriaeth. Yr wyf yn siŵr y cytuna pob Aelod ei bod yn hollbwysig bod llywodraeth leol yn agored ac yn dryloyw ac yn diwallu anghenion pobl leol. Y cwestiwn mawr am y ddeddfwriaeth hon yw a yw’n ateb y gofynion hynny. Rhaid i lywodraeth leol gydbwyso rhyngweithio democrataidd a’r angen am effeithlonrwydd wrth ddarparu gwasanaethau. Fodd bynnag, weithiau mae’r disgwyliadau hynny yn gwrthdaro; mae cyflawni pethau’n gyflym yn aml yn mynd yn groes i ymgynghoriad llawn.

O ran meiri etholedig, mae’n amlwg bod y fantol wedi troi o blaid effeithlonrwydd, ac y byddai gan ddemocratiaeth frwydr enfawr i sicrhau bod ganddi lais. Mae ysgogi pobl i ymddiddori mewn gwleidyddiaeth a llywodraeth drwy ddefnyddio unigolion yn gam gwag a fydd yn peri i lywodraeth fynd ar gyfeiliorn. Mewnforiwyd y cysyniad o Unol Daleithiau America gan Margaret Thatcher yn wreiddiol, ar sail effeithlonrwydd. Cafwyd cryn wrthwynebiad gan gynghorwyr Llafur ar y pryd. Felly, pam bod Llywodraeth Lafur yn dilyn y polisi yn awr a pham y caiff ei orfodi ar Gymru? Os yw Llywodraeth Lafur y DU yn meddwl mewn difrif y bydd hyn yn datrys unrhyw broblemau lleol y mae’n tybio sydd gan lywodraeth leol yng Nghymru—a awgrymwyd mewn rhai papurau newydd dalenni llydain—mae angen iddi ailfeddwl.

Ar hyn o bryd, mae pryderon mawr ynglŷn â goblygiadau systemau cabinet i ddemocratiaeth, lle y gwna nifer fach o gynghorwyr benderfyniadau tra bod y rhai sydd ar ôl yn ymgymryd â rôl graffu. Mae sefyllfa lle y mae un person yn gwneud penderfyniadau mewn dadansoddiad terfynol yn mynd â’r system gabinet i eithafion, gan droi’r fantol yn drwm o blaid effeithlonrwydd posibl ac yn erbyn democratiaeth. Dim ond os byddai meiri etholedig yn effeithlon y byddai hynny’n digwydd, ac nid yw hynny o reidrwydd. Yr wyf yn siŵr nad yw Gweinidog y Cynulliad dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am golli democratiaeth agored a chyfle cyfartal. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol ddiweddar ymgyrchodd ei phartneriaid yn y Llywodraeth dros degwch, cyfiawnder a gonestrwydd, a oedd, o ystyried popeth, yn dipyn o gamp. Fodd bynnag, o gofio hanes y llywodraeth, y peth olaf y dylem ei dderbyn yw disodli’r oligarchiaeth newydd gan awtocratiaeth. Ffordd fwy radical ymlaen, ac un a fyddai’n fwy cydnaws ag egwyddorion llywodraeth leol agored, dryloyw ac atebol, fyddai symud pŵer y tu allan i’r cabinet, i bwyllgorau ardal. Er y byddai angen cyfyngu ar bwyllgorau o’r fath o fewn egwyddorion cadarn cyfle cyfartal a hawliau dynol, byddent yn llawer mwy lleol a hygyrch.

I gloi, rhaid imi bwysleisio’r angen am gamau diogelu cryf i sicrhau annibyniaeth pwyllgorau cynllunio a thrwyddedu, lle y mae’n rhaid i’r cyngor cyfan wneud y penderfyniadau terfynol, er y gallai pwyllgorau ardal roi cyngor ac argymhellion ynglŷn ag amodau lleol. Gobeithiaf, er gwaethaf y ddeddfwriaeth sylfaenol ar feiri etholedig, y bydd Llywodraeth Cymru yn tynnu yn ôl cymaint ag sydd yn bosibl ac yn ymatal rhag argymell y fath strwythur llywodraethol. Gallai’r syniadau sydd yn ein cyrraedd yng Nghymru o ben arall twnel afon Hafren chwalu llywodraeth leol Cymru o hyd, yn enwedig drwy syniad mor annemocrataidd â meiri etholedig.

Croesawaf y cynigion hyn, sydd â’r nod o sicrhau llywodraeth leol fwy agored, hygyrch, ac atebol ac sydd yn ymateb yn well. O’m profiad personol mae croeso cynnes i’r egwyddorion hynny gan lywodraeth leol yng Nghymru.

Mae enw da gan lywodraeth leol ac mae llawer y gall ymfalchïo ynddo. Mae’n darparu ystod o wasanaethau gyda lefel o arbenigedd na fyddai llawer o fusnesau yn dymuno eu darparu neu’n barod i fod yn gyfrifol amdanynt. Mae llywodraeth leol wedi rheoli proses o newid dros nifer o flynyddoedd yn wych. Yr wyf yn siŵr y bydd yn wynebu’r her a gynigir gan y ddeddfwriaeth newydd hon.

Yn fy marn i, llywodraeth leol yw conglfaen democratiaeth yn y wlad hon. Mae yr un mor werthfawr i’r cymunedau a wasanaethir ganddi. Cawsom ni mewn llywodraeth leol, a phobl yn gyffredinol, ein syfrdanu gan ganlyniadau ymchwil annibynnol ar foddhad cwsmeriaid ag ystod a lefel y gwasanaethau a ddarperir gan awdurdodau lleol. Yn gyffredinol, ystyrir awdurdodau lleol yn effeithlon ac yn effeithiol yn y rhan fwyaf o achosion.

Llywodraeth leol oedd yr amddiffynfa a ddiogelodd gymunedau yn ystod oes dywyll Thatcheriaeth. Cafodd ei difrïo gymaint gan y Torïaid wrth iddynt geisio tanseilio llywodraeth leol a democratiaeth leol a chanoli pŵer.

A yw’r Aelod yn derbyn geiriau ei Brif Weinidog a’i arweinydd ei hun, Tony Blair, a ddywedodd er i lawer o’r penderfyniadau a wnaethpwyd yn y 1980au fod yn boenus yr oeddent yn benderfyniadau cywir?

Byddai fy Mhrif Weinidog, Tony Blair am oleddfu hynny. Ni dderbyniai fod yr ymosodiadau ar lywodraeth leol wedi dod ag unrhyw fanteision posibl—y mae’n rhaid imi chwilio’n galed i ddod o hyd iddynt—i’r wlad hon yn sgîl Thatcheriaeth. Pan oedd eich plaid chi mewn grym gwelsom doriadau enfawr, treth y pen, tendro cystadleuol gorfodol a chapio trethi ymhlith llu o felltithion eraill. Ar sawl ystyr, yr ydym bellach yn byw gyda sgîl-effeithiau’r blynyddoedd hynny.

Mae’r cynigion hyn yn ymwneud ag ymrymuso pobl, sicrhau bod llywodraeth leol yn fwy perthnasol ac yn ymateb yn well i anghenion a dyheadau cymunedau a rhoi atebion lleol i anghenion lleol. Mae’r dyletswyddau, pwerau a chyfrifoldebau newydd hyn yn bellgyrhaeddol. Byddant yn trawsnewid y ffordd y caiff polisïau eu pennu o fewn llywodraeth leol, drwy ymgynghori, fel cymorth i ddatblygu polisi, a thrwy weithredu a gwerthuso. Mae’n broses barhaus, ddeinamig, sydd yn cynnwys y cymunedau ar bob cam o’r ffordd.

Dyma’r materion hanfodol a fydd yn adfywio llywodraeth leol. Nid oes angen ryw eilbethau arnom na dadl ynglŷn â rhyw system annealladwy o ddiwygio etholiadol ar gyfer llywodraeth leol yng Nghymru. Nid ar hyn o bryd yn sicr. Yr ydym yn dechrau’r ffolineb hwn ar yr un pryd ag yr ydym yn mynd i’r afael â gofynion, sialensau a chyfleoedd newydd a wyneba llywodraeth leol. Byddai’n well ac yn fwy buddiol inni pe baem yn ystyried sut y gallwn ddatganoli ymhellach i lywodraeth leol a chymunedau a sut y gallant hwy ysgwyddo mwy o’r cyfrifoldebau a ddelir yn ganolog gan y Cynulliad Cenedlaethol ar hyn o bryd. Dyna’r math o ddadl y dylem ei chynnal gyda phobl Cymru, nid amherthnasedd comisiwn a sefydlwyd i ystyried trefniadau etholiadol mewn llywodraeth leol. Nid oes llawer o ots gan bobl sut y caiff llywodraethau eu hethol. Fodd bynnag, mae canlyniadau a phrosesau llywodraeth o bwys mawr iddynt. Mae’r ddadl hon yn ymwneud â gwneud penderfyniadau sydd yn berthnasol i anghenion pobl ac sydd yn cynnwys pobl yn y broses o lywodraethu. Rhaid inni beidio â gadael i’r materion pwysig hyn fod yn fodd o gelu unrhyw ymgais i gyflwyno system cynrychiolaeth gyfrannol na fydd yn gwneud unrhyw beth i wella gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Datganaf fuddiant fel cynghorydd sir ar Gyngor Dinas a Sir Abertawe ac fel meddyg teulu. Rhydd Adran 21 Deddf Llywodraeth Leol 2000 rôl fwy i bwyllgorau craffu. Mae dyletswydd arnynt i sicrhau bod yr weithrediaeth yn atebol. Yn anffodus, mae pwyllgorau craffu ledled Cymru yn methu â chyflawni eu nod. Mae awdurdodau lleol yn methu ag ymaddasu i rôl ehangach y pwyllgorau.

Rhaid bod cydbwysedd gwleidyddol o ran aelodaeth y pwyllgorau craffu. Dylid mynnu bod cadeiryddion pwyllgorau craffu yn aelodau o grŵp o gynghorwyr o’r gwrthbleidiau. Yng Nghyngor Dinas a Sir Abertawe, mae cadeiryddion pwyllgorau craffu oll yn aelodau o’r grŵp Llafur sydd mewn grym. Mae pwyllgorau craffu a gadeirir gan aelodau o’r grŵp sydd mewn grym yn debygol o fod yn llai effeithiol. Maent yn aml o dan bwysau gan arweinwyr y cyngor. Rhaid cymryd mesurau i hollti’r cysylltiadau rhwng y pwyllgorau craffu a’r cabinet yn llwyr a dylid sefydlu ysgrifenyddiaeth ar wahân i weinyddu’r pwyllgorau craffu. Yn rhy aml mae buddiannau swyddogion yn gwrthdaro, am eu bod yn gwasanaethu’r cabinet a’r pwyllgor craffu.

Cyfyd cwestiwn ynghylch beth y dylai’r pwyllgor graffu arno a phryd. Rhaid i bwyllgor graffu ar y broses llunio polisïau yn ogystal â’r penderfyniadau a wneir. Rhaid i’r pwyllgor gymryd rhan yn y broses o lunio polisïau o’r dechrau i’r diwedd. Nid oes diben sefydlu pwyllgor craffu nad yw ond yn craffu ar y penderfyniadau a wneir gan y cabinet oherwydd gall fod yn anodd i’w hunioni. Ni fydd pwyllgorau craffu yn effeithiol oni chânt sylwadau hyddysg gan drigolion a sefydliadau lleol, yn enwedig o fewn yr awdurdodau hynny lle y mae grŵp mwyafrifiol y cyngor yn tra-arglwyddiaethu yn y corff craffu. Rhaid i’r pwyllgor gael ei weld fel rhan annatod o’r awdurdod a rhaid i’r cyhoedd fod yn ymwybodol o’i rôl a sut i gysylltu ag ef. Rhaid i bwyllgorau craffu arfer eu hawl i alw ar swyddogion ac aelodau i roi gwybodaeth os bydd hynny o gymorth i’r broses. Rhaid inni wella ein system graffu o fewn llywodraeth leol yng Nghymru. Dim ond drwy ganllawiau a deddfwriaeth effeithiol gan y Cynulliad y gellir cyflawni hynny.

Ar ôl sefydlu’r strwythur cabinet newydd, teimla llawer o gynghorwyr eu bod wedi’u difreinio a’u hynysu, ac nad yw eu pleidleisiau ar y cyngor yn cyfrif. Fodd bynnag, gellir llunio rôl newydd iddynt fel arweinwyr eu cymunedau, gan bontio rhwng y gymuned a’r cyngor. Gallant ddod â grwpiau ynghyd ac ymgymryd â rôl arweiniol i lunio strategaethau cymunedol. Gallant wneud y penderfyniadau anodd ar yr hyn y dylid ei gynnwys neu ei hepgor yn y polisi terfynol, yr hyn y dylid ei ddatblygu neu’r hyn y dylid ei gau. Dylai cynghorwyr hefyd ymgymryd â’r rolau hollbwysig o graffu ar y penderfyniadau a wnaethpwyd gan y cabinet a helpu i ddatblygu polisïau.

O safbwynt iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, mae i Ddeddf Llywodraeth Leol oblygiadau difrifol o ran sut y mae awdurdodau lleol yn mynd i’r afael ag argymhellion pwysig adroddiad Waterhouse. Araf fu’r cynnydd ar hyn. Mae’r paneli craffu a sefydlwyd gan awdurdodau lleol yn lle’r hen strwythur pwyllgorau yn aml yn cwmpasu meysydd polisi eang. Felly gallai adrannau gwasanaethau cymdeithasol fod wedi’u hintegreiddio ag is-adran bolisi arall. Mae adroddiad Waterhouse yn mynnu atebolrwydd, a allai gael ei golli os na chreffir ar adrannau gwasanaethau cymdeithasol yn effeithiol. Rhaid inni sicrhau bod hynny yn flaenoriaeth er mwyn sicrhau na fydd y Ddeddf Llywodraeth Leol yn rhwystro awdurdodau lleol rhag mynd i’r afael ag argymhellion adroddiad Waterhouse.

Hoffwn innau hefyd nodi pryderon ynglŷn â safle gwasanaethau cymdeithasol o fewn y strwythurau newydd arfaethedig ar gyfer llywodraeth leol. O dan y system gabinet, gallai’r cyfrifoldeb gwleidyddol dros ddarparu gwasanaethau cymdeithasol ddisgyn ar ysgwyddau un person. Nid oes rhaid cael pwyllgor gwasanaethau cymdeithasol bellach, er bod swydd cyfarwyddwr gwasanaethau cymdeithasol yn parhau. Mae’n dda gennyf nodi bod paragraff 8(11) wedi’i gynnwys yn y ‘Guidance for County and County Borough Councils in Wales on Executive Arrangements’, ond pryderaf o hyd nad oes canllawiau clir ar weithredu argymhellion Waterhouse fel yr effeithiant ar lywodraeth leol o fewn y trefniadau gweithredol. Nid oes digon o ganllawiau ar y broses graffu ychwaith.

Noda argymhelliad 61 adroddiad Waterhouse, ‘Ar Goll mewn Gofal’,

‘dylai parodrwydd cynghorwyr i ymweld â chartrefi plant fod yn un o ragamodau cael eu penodi i’r pwyllgor sydd yn gyfrifol am y cartrefi a dylid pwysleisio iddynt bwysigrwydd cyflawni dyletswyddau ymweld a llunio adroddiadau am ymweliadau yn gydwybodol. Dylid darparu arweiniad priodol i’r aelodau etholedig, gan gynnwys cyfeirio at yr angen i fod yn wyliadwrus wrth ddiogelu buddiannau’r plant preswyl yn ogystal â bod yn gefnogol i’r staff.’

Noda argymhelliad 58,

‘Dylid cynghori aelodau etholedig o bryd i’w gilydd a’u hatgoffa o’u cyfrifoldebau i ddatblygu polisi a goruchwylio a monitro’r awdurdod lleol yn cyflawni ei ymrwymiadau fel rhiant tuag at blant y gofelir amdanynt.’

Noda argymhelliad 59,

‘Y Cyfarwyddwr Gwasanaethau Cymdeithasol ddylai fod â’r ddyletswydd benodol i gynorthwyo a chefnogi aelodau etholedig wrth iddynt gyflawni’r cyfrifoldebau hynny ac, yn arbennig,

(a) hysbysu’r aelodau etholedig o bob mater o bryder sydd yn ymwneud â gwasanaethau plant, gan gynnwys adroddiadau amdanynt, p’un a ydynt yn andwyol neu’n ffafriol;’

Oni fyddai’n ddoeth cynnwys gofyniad statudol, o fewn y strwythur newydd arfaethedig, fod yn rhaid sefydlu pwyllgor â chyfrifoldeb dros faterion plant ym mhob awdurdod lleol? Un o bwyntiau allweddol Deddf Plant 1989 yw bod lles plentyn o’r pwys mwyaf ac mai diogelu a hyrwyddo ei les yw’r flaenoriaeth. Hoffwn ganllaw cliriach ar yr angen i nodi cyfrifoldebau aelodau awdurdodau lleol, boed yn unigol neu ar y cyd. Os collwn gyfle arall eto i ddiogelu a hyrwyddo lles ein plant, ni fydd pobl yn maddau inni.

Datganaf fuddiant fel cynghorydd sir ar Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Croesawaf yr is-ddeddfwriaeth ger ein bron. Mae’n cyflawni’r ymrwymiad a wnaethpwyd yn y cytundeb partneriaeth i weithredu Deddf Llywodraeth Leol 2000 i sicrhau’r llywodraeth leol fwyaf agored ac atebol posibl a’r cyfranogiad mwyaf posibl gan gynghorwyr y meinciau cefn. Yn arbennig, mae’r pedwerydd opsiwn, y cyfeiriodd Janet Ryder ato yn gynharach, sydd yn parhau i fod yn rhwym i’r gofyniad i rannu’r broses graffu a’r weithrediaeth yn y Ddeddf, yn fwy cynhwysol ac atebol ac yn caniatáu am gyfranogiad ehangach gan gynghorwyr yn y broses llunio polisïau. Mae hefyd yn caniatáu i benderfyniadau gael eu gwneud yn lleol drwy bwyllgorau ardal ac mae’n llawer mwy addas na’r system gabinet ar gyfer ardaloedd mwyaf gwledig Cymru, er y gellir ei fabwysiadu hefyd mewn cynghorau trefol. Dyna un rheswm pam bod cynghorwyr yn ystyried yr opsiwn hwnnw o ddifrif. Gobeithiaf y byddant yn ei gyflwyno pan fyddant yn adolygu eu strwythurau eu hunain. Efallai nad yw Janet Ryder yn hoffi’r pedwerydd opsiwn, ond nid yw wedi gwneud unrhyw gynnig ymarferol yn ei le, hyd y gwn i, yn sicr nid yw wedi cynnig unrhyw beth sydd yn gweddu â’r Ddeddf y mae’n rhaid i’r rheoliadau hyn weithio yn unol â hi.

Croesawaf hefyd y ddarpariaeth i gabinetau cynghorau gyfarfod yn gyhoeddus o dan amodau Deddf Llywodraeth Leol (Mynediad i Wybodaeth) 1985. Mae hen draddodiad o fewn llywodraeth leol o gynnal cyfarfodydd yn gyhoeddus ac mae’n bwysig inni beidio â cholli hynny yn y strwythurau newydd. Mae Cymru, fel y dywedodd y Gweinidog, ar flaen y gad yn hynny o beth ac mae’n sicr ar y blaen i Loegr o ran mynnu’r math hwn o lywodraeth leol agored. Gobeithiaf y bydd cynghorau yn croesawu ysbryd yn ogystal â llythyren y rheoliadau.

Nid yw’n gyfrinach na fu’r Democratiaid Rhyddfrydol erioed yn fodlon ar y Ddeddf fel ag y mae. Ymddengys ei bod yn ymgais gan Lywodraeth y DU i ail-greu cynghorau lleol ar ei delw ei hun. Mae llawer o gynghorwyr wedi cael anhawster i ddygymod â’r newidiadau, ynghyd â’r wasg a’r cyhoedd, sydd mewn llawer o achosion yn teimlo bod eu hawl i gael mynediad i wybodaeth wedi’i chwtogi. Drwy’r mesurau hyn heddiw, yr ydym yn ceisio gwneud y gorau o’r hyn sydd gennym er mwyn galluogi cynghorau i gynnal arfer gorau pryd bynnag y gallant. Yr ydym wedi llunio ateb Cymreig unigryw i’r mater penodol hwnnw yn y rheoliadau hyn. Y rhan bwysicaf o’r mesurau hyn yw’r cynigion i ymgynghori gan eu bod yn golygu y bydd llais gan bobl leol ar sut y caiff eu cyngor ei redeg. Fodd bynnag yr hyn sydd yn bwysig yn hynny o beth yw bod yn rhaid i ymgynghoriad fod yn ystyrlon ac nid y math o ymarfer ‘ceisiwch farn y bobl’ symbolaidd y mae rhai cynghorau wedi ei gynnal yn y gorffennol.

Nid wyf am drafod y gwelliannau’n fanwl iawn, ond gwnaf sylwadau byr ar dri neu bedwar ohonynt. Mae gwelliant 3 Ron Davies yn anaddas. Ei nod yw achub y blaen ar ymchwiliad annibynnol a’i danseilio drwy honni mai yn nwylo CLlLC yn bennaf y dylai dyfodol llywodraeth leol fod. Nid yw hynny’n wir. Mae’r ffaith i’r comisiwn hwn gael cylch gorchwyl eang i ymgynghori ym mhob rhan o’r wlad ac i siarad â chymaint o bobl ag sydd yn bosibl yn tanlinellu ei annibyniaeth. Mater i ni oll yw democratiaeth leol, nid i Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn unig, er ei bod yn bartner pwysig yn y broses honno ac yn rhan o’r ymarfer ymgynghorol hwnnw.

Mae gwelliant 5 William Graham eisoes ar waith o safbwynt arfer cyfredol, cyfraith achos a Deddf Llywodraeth Leol (Mynediad i Wybodaeth) 1985. Cydymdeimlaf gryn dipyn â’r gwelliant hwn, fel y gwna’r Gweinidog, ar wahân i’r ffaith nad yw’n cyfeirio at yr eithriadau, sydd hefyd yn bwysig. Fodd bynnag yn ôl fy nealltwriaeth o welliant 6 William Graham, nid oes gan y Cynulliad y pŵer, heblaw drwy’r pedwerydd opsiwn a luniwyd gennym, i bennu pwy sydd yn cadeirio pwyllgorau craffu. Mae’n arfer da i’r wrthblaid gyflawni’r rôl hon ac yr wyf yn falch bod y Ceidwadwyr yn cytuno ar hyn. Gobeithiaf y bydd cynghorau yn ystyried hyn ac yn gadael i’r wrthblaid gadeirio’r pwyllgorau craffu hynny. Byddai’n ddefnyddiol—

Tybed sut y mae’r Aelod—a’r Democratiaid Rhyddfrydol efallai—yn teimlo ynglŷn â gweithredu’r egwyddor hon yn y Cynulliad.

Deallaf fod pwyllgorau craffu’r Cynulliad yn cael eu cadeirio ar sail gyfrannol, sydd hefyd yn arfer derbyniol. Byddai’n ddefnyddiol, os ydym yn ystyried sut y caiff y pwyllgorau craffu eu cadeirio, pe baem yn ystyried hefyd y cynghorau a reolir gan y Ceidwadwyr ar draws y DU, nad ydynt yn rhoi’r fraint hon i’r wrthblaid mewn llawer o achosion. Mewn hanner awr neithiwr, nodais hanner dwsin o gynghorau a reolir gan y Ceidwadwyr lle y mae’r Torïaid wedi cadw cadeiryddiaeth pwyllgorau craffu iddynt hwy eu hunain. Mae’r cynghorau hyn yn cynnwys Cyngor Dosbarth Swydd Huntingdon, Cyngor Dosbarth New Forest, Cyngor Dosbarth Broadland, Cyngor Dosbarth Test Valley, Cyngor Sir Hampshire a Chyngor Dosbarth Gorllewin Swydd Rhydychen. Yr wyf yn siŵr y gallwn ddod o hyd i lawer mwy o gynghorau lle y digwydd hynny o gael ychydig mwy o amser.

I roi ateb i Dai Lloyd, mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili a reolir gan Blaid Cymru hefyd yn mynnu bod Plaid Cymru yn rheoli ei phwyllgorau craffu ei hun, er ei bod yn rhedeg y weithrediaeth. Nid yw hynny’n arfer gorau ychwaith.

I gloi, o ran gwelliant 7, mae’n hysbys iawn bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn cytuno y dylai’r Cynulliad gael pwerau i wneud deddfwriaeth sylfaenol. Fodd bynnag, ni welaf fawr o ddiben mewn achwyn ar bob cyfle posibl. Ie, gallwn barhau i bwyso am bwerau o’r fath, ond yn y cyfamser, mae angen inni weithredu yn hyn o fyd a thrafod y rheoliadau fel yr ymddangosant ger ein bron.

Codaf un pwynt mewn perthynas â chyfranogiad amrywiol grwpiau cymuned, yn enwedig grwpiau tenantiaid a chymdeithasau trigolion. Yn y gorffennol, yr oeddent yn gallu eistedd ar bwyllgorau tai. Tybed sut y gallwn ledaenu arfer gorau i gynghorau o fewn y strwythur cabinet. Pan oeddwn yn gynghorydd ar Gyngor Bro Morgannwg, chwaraeodd cynrychiolwyr o gymdeithasau tenantiaid a chymdeithasau trigolion rôl lawn ac ystyrlon ar y pwyllgor tai. Gobeithiaf y bydd cynghorau yn ystyried dulliau creadigol o sicrhau y gall y grwpiau cymuned hyn barhau i ymgymryd â’r rôl lawn ac ystyrlon honno wrth i awdurdodau lleol ddatblygu eu polisïau ar dai.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle, yn gyntaf oll, i gefnogi’r Gweinidog am y rheoliadau rhagorol a gyflwynir ganddi y prynhawn yma. Credaf y bydd y cyhoedd yn cymeradwyo’r rheoliadau newydd hyn, ac yn cymeradwyo awdurdodau lleol Cymru am y ffordd y maent eisoes wedi eu cyflwyno. Rhaid dweud hynny heddiw. Mae moderneiddio llywodraeth leol yn hanfodol i ni yng Nghymru, o safbwynt symleiddio, yn ogystal â sicrhau’r natur agored, y tryloywder ac atebolrwydd a ddaw yn sgîl hynny. Mae’n braf gwybod ein bod ar y blaen i Loegr ar hyn o bryd. Mae hynny’n newid, o gofio rhai o’r sylwadau a glywn gan rai pleidiau yma weithiau pan fyddant yn cymharu Cymru â Lloegr. Mae’n hanfodol i awdurdodau lleol ymgynghori ar eu strwythur newydd ar gyfer yr holl etholwyr lleol a phartïon â diddordeb. Mae hynny’n agored ac atebol, a rhaid inni oll gefnogi hynny. Yr wyf yn falch iawn o nodi hefyd fod cyfeiriad at gydnabyddiaeth deg i aelodau o awdurdodau lleol ar draws Cymru sydd yn rhoi cymaint o’u hamser, a hynny’n fuddiol iawn. Talaf deyrnged iddynt ledled Cymru ac edrychaf ymlaen at eu gweld yn cael y gydnabyddiaeth deg y maent yn ei haeddu. Mae’r strwythurau cabinet yn bwysig, ac fe’u croesawyd yn gyffredinol. Bu problem ynglŷn â’r hyn a elwir ‘y pedwerydd opsiwn’ gan y Democratiaid Rhyddfrydol, a luniwyd ar gyfer gweithwyr proffesiynol llywodraeth leol gan amatur sydd yn eistedd draw acw. Ar ôl imi ei weld, cytunaf â Janet Ryder—un o fethiannau Peter Black ydoedd. Cawsom system gabinet a chynrychiolaeth gyfrannol dan gochl, ond gan Ddemocrat Rhyddfrydol y lluniwyd y pedwerydd opsiwn felly dylem fod wedi disgwyl hynny. Ni chafodd y rhai ohonom a ragwelodd hynny eu siomi. Awgrym oedd gan Ddemocrat Rhyddfrydol, a oedd yn waeth na’r un gwreiddiol; nid oedd yn dda-i-ddim, heb unrhyw ddefnydd ac yn anobeithiol. Dyna’r Democratiaid Rhyddfrydol ichi.

Er eglurdeb, cynigiwyd y cynnig hwn gan y Gweinidog yn gynharach ond ymddengys fod pob un o siaradwyr y Blaid Lafur yn lladd arno. A oes unrhyw Aelod Llafur yn ei gefnogi?

Lladd ar y Democratiaid Rhyddfrydol yr wyf fi, a byddaf yn lladd ar y Torïaid mewn munud—nid wyf am ichi deimlo fy mod yn eich esgeuluso.

Bellach mae gennym strwythur cabinet newydd a rhaid inni, gwaetha’r modd, fyw gyda’r pedwerydd opsiwn. Ni chredaf fod y pedwerydd opsiwn yn cynnig ateb ac mae’r rhan fwyaf o bobl yn dewis y model cabinet gwreiddiol. Fodd bynnag, mae’r pwyllgorau trosolwg a phwyllgorau craffu yn bwysig, fel y bydd y pwyllgorau ardal, lle y bo hynny’n briodol. Byddant yn arwain at lywodraeth leol o ansawdd da ac o safon uwch, a byddant yn parhau â’r traddodiad rhagorol a sefydlwyd yma eisoes ers blynyddoedd lawer. Rhaid canmol CLlLC am ei gwaith. Mae wedi gweithio mewn partneriaeth gyda’r Cynulliad.

Yr oedd sylwadau’r Gweinidog ar welliant 3 yn dileu’r angen am y gwelliant hwnnw a gyflwynwyd gan Ron Davies. Dywedodd y byddai’n ei dynnu’n ôl, ond diolchaf iddo am roi cyfle inni ganolbwyntio ar y comisiwn etholiadol. Yr wyf yn cywilyddio’n fawr wrth feddwl nad ymgynghorwyd ag aelodau cyffredin fy mhlaid ynglŷn â’r bartneriaeth gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol, y comisiwn etholiadol, na phenodiad y Dirprwy Brif Weinidog—rhaid imi gynnwys y sylw bach olaf hwnnw. Erbyn hyn gorfodwyd y comisiwn etholiadol hwn arnom, nad yw’n cynrychioli’r ddemocratiaeth yr wyf wastad wedi credu ynddi. Fe’i gorfodwyd arnom am ei fod yn rhan o agenda’r Democratiaid Rhyddfrydol. Gofynnwyd imi yn ddiweddar beth oedd ystyr yr aderyn bach ar fathodynnau llabedi’r Democratiaid Rhyddfrydol. Dywedais mai albatros am wddf y Blaid Lafur ydoedd.

Dyna’r sefyllfa sydd ohoni. Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yw’r blaid barasitig mewn gwleidyddiaeth. Mae’n porthi ar holl fentrau a phobl y Blaid Lafur. Rhaid inni ddygymod â hynny ac yn awr yr ydym yn wynebu’r ystryw hon a orfodwyd arnom. Maent eisoes wedi dod i rym yn y Cynulliad hwn drwy ystryw. Maent am wneud yr un peth mewn llywodraeth leol. Yr hen resymeg o chwith ydyw—dod yn drydydd a chael y wobr gyntaf. Dyna athroniaeth y Democratiaid Rhyddfrydol—[AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Yn bedwerydd’] O’r gorau, dod yn bedwerydd a chael y wobr gyntaf. Mae hynny’n well byth. Arweinia hynny at ystumio’r sefyllfa sydd ohoni neu at eilbethau, fel y dywedodd Tom Middlehurst. Dyna ganlyniad cynrychiolaeth gyfrannol. Mae’n ystumio’r sefyllfa sydd ohoni ac mae’r Torïaid yn esiampl wych o hynny.

Cytunaf â phopeth a ddywedodd Peter Law. Fodd bynnag, nid yw wedi rhoi ei fys ar bwy sydd yn gyfrifol. Ni fyddai’r glymblaid â’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi digwydd na’r holl bolisïau nad oedd am eu gweld yn cael eu cyflwyno dan gochl oni bai am berson arall sydd hefyd yn absennol o’r Siambr—Prif Weinidog Cymru. A wnewch chi ymuno â mi i’w gondemnio am achosi’r fath sefyllfa?

Gresynaf wrth y ffaith fod fy mhlaid wedi penderfynu llunio partneriaeth gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol. Dywedais hynny wrthych o’r blaen ac mae ar gofnod. Yr wyf yn siarad ar ran rhai drwy ddweud nad ymgynghorwyd ag aelodau cyffredin y blaid. Ni fyddaf yn cytuno â’r adroddiadau hyn pan ddônt i law am ein bod ni oll yn gwybod beth fydd eu canlyniad. Yr oedd Ron Davies yn gywir i nodi nad oedd yr un o aelodau’r comisiwn wedi cael unrhyw brofiad o lywodraeth leol. Ni chytunaf â gorfodi unrhyw system annemocrataidd ar lywodraeth leol yng Nghymru.

Dywedasoch fod y Blaid Lafur yn talu pris uchel am y glymblaid hon, ond onid yw’n wir bod y Democratiaid Rhyddfrydol hefyd yn talu pris? Yr oedd yn rhaid i un o’i haelodau gefnogi cynnig yn y Pwyllgor a gadeiriais yr wythnos diwethaf, a oedd yn ei gwneud yn amhosibl i rai agweddau ar dystiolaeth gael eu hystyried ymhellach gan y Pwyllgor. Beth felly am ryddfrydiaeth?

Fi yw’r person olaf yn y Cynulliad Cenedlaethol hwn y dylech ei holi ynglŷn â rhyddfrydiaeth. Gwerthfawrogaf ichi geisio fy marn, Cynog, ond byddai’r Democratiaid Rhyddfrydol yn gwerthfawrogi pe bawn yn ymatal rhag gwneud unrhyw sylwadau pellach, am fod fy sylwadau eisoes ar gofnod. Ni fydd y math hwn o ystumio realiti, sef yr hyn a ddigwydd o dan gynrychiolaeth gyfrannol, o unrhyw fantais i lywodraeth leol. Ni fyddaf yn cefnogi hynny pan ddaw’r amser.

Mae eich amser ar ben.

Gwn fod fy amser ar ben, ond yr ydym yn yr un blaid a dylech gytuno â mi. Yr ydym am weld llywodraeth leol fodern, agored ac effeithlon ac, yn anad dim, llywodraeth leol ddemocrataidd, nid rhyw fargen fanteisiol, fel y dymuna’r Democratiaid Rhyddfrydol.

Y bore yma, cefais y fraint o fod yn rhan o drafodaethau gydag arweinwyr a phrif weithredwyr llywodraeth leol ynglŷn â’r cynigion yr ydym yn eu trafod heddiw. Fel yn achos y Cynulliad Cenedlaethol, ni chafwyd unfrydedd barn ynghylch y cynigion hyn. Nid oeddent yn hoff o bob rhan ohonynt. Nid oedd unrhyw deimlad o fodlonrwydd y byddai’r holl gynigion yn gweithio’n wych. Fodd bynnag, eu teimlad oedd bod hwn yn gyfle i adfer ffydd y cyhoedd—a chyfeiriodd William at hyn—mewn llywodraeth leol. Wedi dweud hynny, rhaid inni gydnabod, fel y dywedodd Peter Law, nad yw cynghorwyr lleol yn cael fawr o gydnabyddiaeth, ond maent yn bwrw ymlaen â’u gwaith. O ystyried y niferoedd sydd yn cymryd rhan mewn llywodraeth leol, gwnânt waith rhagorol. Nid oes unrhyw awgrym bod y mwyafrif yn gwneud unrhyw beth o’i le. Lleiafrif ydyw bob amser, sydd yn rhoi enw drwg i lywodraeth leol Cymru gyfan.

Edrychaf ymlaen at yr agenda moderneiddio hon er mwyn inni fynd i’r afael â’r materion hynny a sicrhau dyfodol disglair a chadarn i lywodraeth leol Cymru, am fod y Cynulliad yn gweithio mewn gwir bartneriaeth â hi. Dirprwyir pwerau a gwasanaethau pellach iddi ac, yn bwysig, gall pobl fod yn dawel eu meddwl bod yr holl drefniadau craffu angenrheidiol ar waith. Dyna pam bod proses graffu mor bwysig.

Gwnaeth Janet Ryder rai sylwadau penodol, yn enwedig ynglŷn â chynnal cyfarfodydd agored o’r cabinet. Cefais innau hefyd drafodaeth hwyliog heddiw gydag arweinydd Cyngor Dinas a Sir Caerdydd, yr Arglwydd Faer, Russell Goodway, ynglŷn â’r mater o gabinetau yn gwneud eu penderfyniadau’n gyhoeddus. Mae’n faes lle y mae angen cydbwysedd. Eglurodd y cytundeb partneriaeth mai dyna yw ein polisi, felly, nid yw’n syndod iddo ymddangos yn fy nghynigion. Fodd bynnag, bydd y broses gwneud penderfyniadau yn digwydd yn gyhoeddus ac mae hynny’n bwysig. Gwn ei bod yn anodd cefnu ar hen arferion, ond mae’n bwysig bod pobl yn gallu gweld y broses gwneud penderfyniadau eu hunain. Gofynnir imi sut y gallaf orfodi llywodraeth agored ar gynghorau pan na fydd ein Cabinet ni yn cyfarfod yn gyhoeddus. Mae’r Cynulliad bob amser wedi symud tuag at lywodraeth fwy agored. Nid oes angen ond ystyried yr hyn a gyflawnodd y Cynulliad o dan y Prif Weinidog o ran agenda llywodraeth agored. Bydd y Cynulliad yn parhau i wneud hynny, ni fydd yn newid cyfeiriad. Fodd bynnag, mae ychydig yn wahanol i awdurdodau lleol.

Soniodd Janet Ryder, Dai Lloyd ac Aelodau eraill am graffu. Codwyd rhai materion gyda mi y bore yma ynglŷn â’r angen i bobl ddeall pwysigrwydd a rôl y broses graffu. Mae rhai materion allweddol yma. Yr wyf o blaid y syniad o wrthbleidiau yn cadeirio pwyllgorau craffu. Dyna’r ffordd ymlaen. Caiff hynny ei wireddu lle y gallaf ei gyflawni yn nhermau’r pedwerydd opsiwn. Gobeithiaf gyfleu neges gryf, fel y gwneuthum y bore yma, mai dyna’r hyn a ragwelaf. Fodd bynnag, nid canfod yr hyn sydd wedi digwydd wrth wneud penderfyniad yn unig yw craffu, yn hytrach mae’n ymwneud â gwneud awgrymiadau ar faterion.

Rhodri Glyn Thomas a Pauline Jarman a

gododd—

Nid ildiaf i’r dde yn sicr.

Mae’r broses graffu yn ymwneud â gwneud awgrymiadau cadarnhaol ynghylch sut y gellid gwella polisïau. Mae’n ymwneud â gwneud awgrymiadau a all helpu llywodraeth leol. Yn y trafodaethau gyda llywodraeth leol Cymru heddiw, awgrymais efallai y byddai angen rhoi mwy o gymorth i gynghorwyr er mwyn iddynt ddeall y rôl graffu. Mae’n bwysig trefnu rhagor o gyrsiau ar graffu ac egluro’r sgiliau sydd eu hangen.

Mae pobl yn sôn am dyndra o fewn llywodraeth leol. Pwysleisiaf fod y weinyddiaeth hon wedi cael perthynas dda gyda llywodraeth leol ar y cyfan, yn enwedig gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Pan fyddaf yn cyfarfod â’r awdurdodau lleol, maent bob amser yn codi materion gyda mi lle nad ydynt yn fodlon o ran llywodraeth leol a’r newidiadau yr hoffent eu gweld. Nid ydynt yn ystyried erbyn hyn fod y Cynulliad yn ceisio mynd â phwerau oddi wrthynt, yn hytrach maent yn ystyried ei fod yn ceisio gweithio mewn gwir bartneriaeth â hwy.

Mae’n ddrwg gennyf, William, am wrthod cefnogi gwelliannu 5 a 6. Esboniais pam y gofynnais i’r Cynulliad eu gwrthod. Fodd bynnag, rhoddaf sicrwydd cyhoeddus ichi y byddaf yn mynd ar drywydd egwyddorion sylfaenol eich gwelliant yn egnïol. Mae’n hanfodol, pan fyddwn yn datgelu’r hyn sydd yn digwydd ar ôl cyflwyno’r systemau newydd hyn, ein bod yn deall y bydd yn rhaid inni newid rhai pethau er mwyn gwneud gwelliannau. Gobeithiaf y gallwch, gyda’r sicrwydd hwnnw, gefnogi prif fyrdwn y ddeddfwriaeth hon.

Soniodd Janet Davies am feiri etholedig, a’r materion a’r pryderon ynglŷn â phersonoliaeth. Dywedwyd wrthyf fod pobl yn drysu ynglŷn â rôl maer etholedig. Maent yn gweld y maer yn gyhoeddus fel y person sydd â’i lun yn y papur newydd lleol yn mynychu digwyddiadau elusennol, ac fel y person sydd yn cymryd yr awenau mewn digwyddiadau o’r fath ac wrth agor achlysuron ac ati. Yn ystod y cyfnod ymgynghori, bydd yn bwysig i bobl ddeall beth yw maer wedi’i ethol yn uniongyrchol, a deall rôl meiri mewn rhai meysydd o fewn awdurdodau lleol yng Nghymru.

Yr wyf yn cyd-fynd yn gryf â phwynt Tom Middlehurst ynglŷn â datganoli pellach, os yw hyn i fod yn gam gwirioneddol gan lywodraeth leol i sicrhau ei bod yn moderneiddio. Mae Tom yn llygad ei le: mae’r ddadl yn ymwneud â chanlyniadau, nid y broses. Mae rhai pobl yn ymddiddori yn y broses. Fodd bynnag, yng nghanlyniadau’r gwasanaethau a ddarperir iddynt y mae diddordeb y rhan fwyaf o bobl.

Cododd Dai ac, yn arbennig, Gwenda faterion a oedd yn ymwneud â phlant. Darperir proses graffu dda drwy’r cynllun Plant yn Gyntaf. Fodd bynnag, byddai’n werth trafod rhai o’r pwyntiau a godwyd ymhellach gyda’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Jane Hutt. Mae’n bwysig bod y pryderon ynglŷn â phlant a ddeilliodd o adroddiad Waterhouse yn ganolog i unrhyw adolygiad o systemau parhaus. Yng ngoleuni sylwadau’r Gweinidog, byddaf yn codi’r pwynt hwnnw gyda Jane Hutt.

Mewn ymateb i Lorraine, mae’n bwysig inni gysylltu â’r sector gwirfoddol. Yr ydym yn awyddus i wneud hynny. Er na fydd y strwythurau yn llesteirio hynny, rhaid i awdurdodau lleol fod yn fwy gwyliadwrus byth i sicrhau eu bod yn cysylltu â’r holl grwpiau angenrheidiol, yn enwedig o ran materion tai. Er nad oes pwyllgorau tai ffurfiol o fewn llywodraeth leol, mae fforymau eraill y gall eu defnyddio i gysylltu â’r holl grwpiau.

Ymatebaf i Ron, er yn fyr, ar ôl iddo fod mor garedig â thynnu gwelliant 3 yn ôl. Bydd adroddiad y comisiwn ar gynrychiolaeth gyfrannol yn dod yn ôl i’r Cynulliad Cenedlaethol i’w drafod. Nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Caiff y Cynulliad gyfle i drafod canlyniad yr adroddiad. Nid yw’n wir dweud nad oes profiad o lywodraeth leol gan yr un aelod o’r comisiwn. Gwerthfawrogaf na chafodd hynny o bosibl ei gynnwys yn y testun llawn am aelodaeth y comisiwn, am fod y curriculum vitae wedi’u crynhoi. Mae canlyniad y comisiwn ar gynrychiolaeth gyfrannol yn gymaint o ddirgelwch i mi ag i unrhyw Aelod, gan mai comisiwn annibynnol ydyw. Gobeithiaf fod y Cynulliad yn cydnabod hynny. Bydd yn cymryd tystiolaeth ar draws Cymru. Bydd unrhyw Aelod, plaid wleidyddol, awdurdod lleol ac, os dymuna, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yn gallu rhoi tystiolaeth.

Yr oedd sylwadau Peter ynglŷn â rôl cynghorwyr a sut yr oeddent wedi ymaddasu i newid yng Nghymru yn gywir. Rhaid inni gydnabod i Gymru fod ar flaen y gad mewn sawl maes o ran y trefniadau gweithrediaeth. Bu’n broses boenus, ond bydd yn cryfhau llywodraeth leol yn y pen draw. Er mwyn inni gydnabod partneriaeth yng Nghymru—a chredaf mai mater Cymreig ydyw yn y bôn —ac er mwyn inni adnabod pwysigrwydd llywodraeth leol, rhaid inni sicrhau y caiff y newidiadau hyn eu derbyn heddiw. Cymeradwyaf y cynnig a diolchaf i’r Aelodau am ddadl iach ac egnïol. Hyderaf y cawn ddadleuon da ar lywodraeth leol yn y dyfodol.