Cydnabyddwn oll fod digartrefedd yn un o’r mathau mwyaf dramatig a gweladwy o allgáu cymdeithasol. Mae’r Cynulliad wedi ymrwymo i helpu pobl ddigartref a diamddiffyn Cymru. Cynigiwyd y Comisiwn Digartrefedd yn nhermau’r cytundeb partneriaeth, ‘Rhoi Cymru’n Gyntaf’. Gofynnais i Peter Black, y Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol, gadeirio’r comisiwn. Felly mae’r cynnig hwn yn ffrwyth naw mis o waith gan lawer o bobl, gan gynnwys Peter.

Dechreuodd y comisiwn ar ei waith ym mis Ionawr 2001 fel grŵp gorchwyl a gorffen. Yr oedd yn cynnwys cynrychiolwyr o’r Cynulliad, sefydliadau gwirfoddol, grwpiau llywodraeth leol ac ymarferwyr o bob rhan o Gymru. Hoffwn gofnodi fy niolch am waith gweision sifil y Cynulliad, a wnaeth y rhan fwyaf o’r gwaith mewn perthynas â’r comisiwn. Cytunwn oll fod ei adroddiad yn ardderchog.

Hoffwn hefyd achub ar y cyfle hwn i ddiolch i bobl eraill a fu’n ymwneud â’r gwaith am eu hymroddiad a’u hymrwymiad, sydd wedi arwain at yr adroddiad cynhwysfawr hwn ger eich bron i’w ystyried. Hoffwn hefyd gofnodi fy niolch i bawb a gyfrannodd at waith y comisiwn. Bu’n enghraifft wych o gydweithio cynhwysol sydd wedi dod yn nodweddiadol o ymagwedd y Cynulliad Cenedlaethol tuag at bartneriaeth â sefydliadau eraill.

Cyfarfu’r comisiwn naw gwaith rhwng Ionawr ac Awst eleni mewn lleoliadau gwahanol ledled Cymru. Yn ystod y cyfnod hwnnw, ystyriodd ystod eang o faterion sy’n gysylltiedig â digartrefedd. Y rhai pwysicaf o’r rhain oedd: yn gyntaf, yr angen am strategaethau digartrefedd lleol aml-asiantaeth; yn ail, mater atal digartrefedd; ac yn drydydd, yr angen i fynd i’r afael â’r problemau iechyd difrifol a wyneba pobl ddigartref. Mabwysiadodd y comisiynwyr bolisi ‘llywodraeth agored’ a olygai gwneud y cyfarfodydd yn agored i’r cyhoedd. Yr oedd yr agendâu a’r holl bapurau a gyflwynwyd ar gael ar gais.

Yr agwedd bwysicaf, fwyaf ymarferol ar gasglu gwybodaeth oedd cyfarfod â phobl o brosiectau digartrefedd ledled Cymru, gan gynnwys pobl ifanc ddigartref o Brosiect Bays yn Abertawe a phreswylwyr uned adsefydlu cyffuriau ac alcohol ym Mangor. Cafwyd tystiolaeth gan gynrychiolwyr o’r Is-Adran Iechyd, y Gyfarwyddiaeth Ystadegau, Cymdeithas y Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol, grwpiau iechyd lleol, y Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol a’r Adran Gwaith a Phensiynau. Yr oedd y comisiwn yn ddiolchgar am y dystiolaeth hon a’r cymorth a roddodd wrth lunio’r adroddiad terfynol.

Dylanwadodd adroddiad Paul Bevan, ‘Cysgu ar y Stryd yng Nghymru’, a luniwyd ganddo pan oedd ar secondiad i’r Swyddfa Gymreig ac wedyn y Cynulliad Cenedlaethol, ar y penderfyniad i sefydlu’r comisiwn yn y lle cyntaf. Bydd llawer ohonoch wedi darllen yr adroddiad hwn, neu o leiaf y crynodeb, a byddwch yn ymwybodol o ba mor ddefnyddiol ydoedd wrth ddatblygu polisi’r Cynulliad Cenedlaethol ynglŷn â mynd i’r afael â chysgu ar y stryd.

Gall y Cynulliad Cenedlaethol, yn sicr, ymfalchïo yn yr hyn a gyflawnodd eisoes wrth fynd i’r afael â digartrefedd. Yr ydym wedi ymestyn y categorïau â blaenoriaeth ac wedi cynyddu’r gwariant o £650,000 yn 1998-99 i £4.86 miliwn yn 2002-03. Mae hynny yn gynnydd sylweddol. Drwy adroddiad y comisiwn mae’r agenda hon wedi cymryd cam pellach ymlaen. Fodd bynnag, mae llawer o waith i’w wneud o hyd. Mae’r dystiolaeth a roddwyd gan gynrychiolwyr o’r Is-adran Iechyd, a grwpiau eraill, yn fodd inni ganfod faint yn rhagor o waith sydd ei angen yn y maes hwn.

Anfonwyd yr adroddiad at bob parti â diddordeb gan eu gwahodd i gyfrannu syniadau pellach. Fe’i cyhoeddwyd hefyd ar y rhyngrwyd i’r cyhoedd gael cyfle i’w ddarllen. Daeth yr adroddiad i law ym mis Awst eleni, ac fe’i hystyriwyd gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar 24 Hydref. Cymeradwyodd y Pwyllgor yr adroddiad gan ei gyflwyno i’r Cyfarfod Llawn hwn i’w ystyried ymhellach.

Mae’n bleser gennyf argymhell yr adroddiad a’r cynnig i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu pwynt 3 newydd ac ailrifo’n unol â hynny:

Cynigiaf welliant 3. Ym mhwynt 3 ar hyn o bryd, dileu popeth ar ôl ‘yr adroddiad’, a rhoi:

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Mae canfyddiad mai dim ond yn Llundain a dinasoedd mawr eraill yn Lloegr a’r Alban y ceir digartrefedd. Mae’r adroddiad hwn yn cydnabod bod y broblem hon yn bodoli yng Nghymru hefyd. Yn hynny o beth, mae’n werthfawr. Cydnabu’r comisiwn y ffaith hefyd nad yng Nghaerdydd ac ardaloedd poblog iawn y de yn unig y cyfyd y broblem hon, ond bod problemau o ran cysgu ar y stryd a digartrefedd ym mhob rhan o Gymru. O ganlyniad, gallem fod wedi disgwyl i’r adroddiad osod y cefndir i’r ffordd y gellid datblygu strategaeth, gydag un rhan ohoni yn ymwneud â rhoi’r strwythurau a’r systemau cymorth ar waith i ymdrin â digartrefedd. Mae’r adroddiad hwn, fel y dywedodd Edwina, yn cymryd cam tuag at wneud hynny, ond mae llawer o fylchau o hyd.

Rhaid cydnabod bod nifer fach o bobl yn cysgu ar y stryd o ddewis, ac y dylid derbyn y dewis hwnnw. Fodd bynnag, cytuna Plaid Cymru â’r diffiniad o ddigartrefedd yn yr adroddiad, a’r ffaith y dylai gwmpasu digartrefedd cudd.

Nid cyflwr o fodolaeth yn unig yw digartrefedd. Fel arfer, arweiniodd cyfres o ddigwyddiadau ato. Felly, os gellir datblygu cymorth digonol, mae’n bosibl osgoi llawer o achosion o ddigartrefedd. Mae dyletswydd ar yr awdurdodau i roi cyngor a gwybodaeth, sydd yn hanfodol i atal digartrefedd yn y lle cyntaf. Fodd bynnag, ceir enghreifftiau lle nad yw pobl ifanc, yn arbennig, yn gwybod ble i droi am y cyngor hwnnw. Rhoddwyd cyflwyniad grymus ar ddigartrefedd ymhlith ieuenctid inni gan bobl ifanc o Abertawe dim ond yr wythnos diwethaf. Yn ôl eu tystiolaeth, ni wyddent ble i droi am gyngor neu gymorth. Mae hynny yn fwy difrifol byth o ystyried i’r rhai ohonynt fod yn blant a oedd yn derbyn gofal. Mae angen i bobl wybod pa gyngor sydd ar gael a ble i fynd i’w geisio. A yw’r adroddiad hwn yn sicrhau y bydd hynny yn digwydd? Mae argymhellion 27 a 28, sy’n ymwneud yn uniongyrchol â’r systemau cymorth hynny, yn cynnig y dylid mabwysiadu argymhellion yr archwiliad o gyngor ar dai yng Nghymru, sy’n argymhellion eithaf manwl. Fodd bynnag, nid oes dadansoddiad o’r costau gweithredu. Mae’n hawdd argymell y dylid mabwysiadu polisïau, ond mae angen cymorth ariannol i wireddu’r dyheadau hynny. Mae angen yr un cymorth i atal pobl rhag mynd yn ddigartref eto ar ôl iddynt gael cartref. Dylai’r adroddiad hwn fod wedi cynnwys dadansoddiad manylach o’r strwythurau cymorth ynghyd ag argymhellion ar arferion gorau. Dim ond cynlluniau bond a gaiff eu hystyried yn fanwl. Mae hynny yn tanlinellu un o wendidau’r adroddiad. Nid oes unrhyw ddadansoddiad gwirioneddol o oblygiadau ariannol rhai o’r argymhellion hyn; nid oes amserlen ar gyfer eu rhoi ar waith. Mae rhai o’r argymhellion mor gyffredinol fel y bydd angen gwneud llawer o waith o hyd i lunio strategaeth. Un o’r rhesymau dros sefydlu’r comisiwn hwn oedd y byddai’n rhoi cyngor i’r Cynulliad ar osod targedau a chanlyniadau. Ni chredwn fod hynny wedi ei gyflawni.

Rhaid mynd i’r afael â digartrefedd mewn tair ffordd: atal digartrefedd, rhoi cartref i’r rhai sy’n ddigartref, a rhoi cymorth i atal y lleoliadau hynny rhag chwalu. Er mwyn cyflawni hyn, rhaid wrth fwy o gydweithio rhwng asiantaethau. Felly, rhaid i unrhyw strategaeth a luniwyd ymdrin â’r tri phwynt hynny ar bob lefel. Dylai’r strategaeth genedlaethol, yn ei thro, lywio strategaethau lleol. Mae’n ddiddorol nodi i ganllawiau eithaf manwl gael eu datblygu ar gyfer strategaethau lleol ond nid ar gyfer datblygu strategaeth genedlaethol.

Mae’r Cynulliad hefyd yn dibynnu ar haenau eraill o lywodraeth i gyflawni ei nodau, ac felly, rhaid gwneud argymhellion iddynt hwy. Un argymhelliad o bosibl fyddai newid y system budd-dal, er enghraifft, er mwyn diddymu’r cyfyngiad ar rent am ystafell sengl a thrwy hynny ganiatáu pobl sengl o dan 25 i hawlio budd-dal tai ar gyfer llety hunangynhwysol yn hytrach na llety a rennir. Rhaid inni sicrhau hefyd nad gofyn i’r awdurdodau lleol gynhyrchu dogfen arall yn unig yr ydym. Dylai eu strategaethau fod yn berthnasol gan ddangos yn glir sut y byddent yn cael eu gweithredu a’u monitro. Dylai rhywun nad yw gwybod dim am broblemau digartrefedd allu edrych ar y ddogfen a gweld yn glir y ffordd y mae’r cyngor yn mynd i’r afael â digartrefedd yn ei ardal. Dylai hynny fod yn berthnasol i strategaeth y Cynulliad Cenedlaethol hefyd. Dylai strategaeth y Cynulliad hefyd ddangos y gydberthynas hon rhwng strategaethau, gan ddod yn rhan annatod o’r cyfanwaith cymhleth o strategaethau a chynlluniau cydgysylltiedig y gofynnwyd i’r awdurdodau eu llunio. O ystyried hynny, hoffwn pe bai argymhelliad 6 wedi ei gryfhau. Gobeithiaf y bydd gwelliannau 1 a 2 yn ymdrin â hynny.

Nod argymhelliad 7 yw sefydlu comisiwn sefydlog i fonitro datblygiad polisïau digartrefedd. Pam mae angen grŵp newydd arnom ar gyfer hyn pan fo fforwm ymgynghorol ar dai yn bodoli eisoes? Sefydlwyd y grŵp hwnnw i ddatblygu’r strategaeth dai. Yr oedd y Comisiwn Digartrefedd yn cynnwys cynrychiolwyr o wahanol grwpiau. Hoffai Plaid Cymru weld y gydberchenogaeth honno yn cael ei hymestyn i’r broses o ddatblygu’r strategaeth.

Collwyd cydberchenogaeth y strategaeth dai wrth ymdrin â’r argymhellion. Noda gwelliant 3 ein dymuniad i sicrhau cydberchenogaeth.

Mae llawer o’r goblygiadau ariannol yn y strategaeth hon heb eu costio. Bydd goblygiadau i’r mudiadau gwirfoddol. Gobeithiaf y bydd gwelliant 4 yn ymdrin â’r rheini. Anogaf y Cynulliad i gefnogi pob un o’r argymhellion.

Cynigiaf welliant 6. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yr ydym yn gwerthfawrogi ac yn cydnabod ymdrechion pawb a gymerodd ran yn y gwaith o baratoi a chyflwyno’r adroddiad hwn gan y Comisiwn Digartrefedd. Mae’n rhoi diffiniad o ddigartrefedd ac yn nodi mentrau polisi sy’n ystyried pob elfen o’r broblem gymdeithasol ddifrifol hon. Fodd bynnag, er y croesawn yr adroddiad, mae gennym rai amheuon pendodol, yr ymdrinnir â hwy yng ngwelliannau 5 a 6.

Mae gweinyddiaeth y Cynulliad wedi llunio polisïau lu yn seiliedig ar y gymuned, megis ‘Rhoi Cymunedau’n Gyntaf’; ac ‘Adfywio Cymunedau’. Y drwg gyda’r polisïau cymunedol hyn yw eu bod, o ran natur, yn gorgyffwrdd â’i gilydd ac yn cwmpasu agweddau ar yr un problemau. Felly mae’n bosibl y cânt eu gweithredu a’u datblygu mewn ffordd aneglur. Yn aml, yr un personél sy’n gyfrifol am ddatblygu’r polisïau hyn. Mae digartrefedd yn enghraifft wych o fater sydd ynghlwm wrth ddatblygu nifer o’r polisïau hyn. Felly bydd angen nodi amcanion gwahanol y polisïau hyn er mwyn sicrhau eu bod o fudd i’r gymuned.

Am y rheswm hwnnw nodwn gasgliadau ymchwil Scottish Homes: dylem nodi amcanion y gellir eu rhoi ar waith a’u mesur; datblygu systemau monitro a gwerthuso sy’n gallu mesur effaith y strategaeth leol; a sicrhau cyfranogiad pobl ymrwymedig. Mae’r rhain yn amlygu’r angen am wahanu dyletswyddau, am atebolrwydd clir ac am systemau effeithiol sy’n mesur y cynnydd a wneir wrth ddatrys y broblem. Mae angen inni sicrhau bod y systemau hynny ar waith er mwyn ymdrin â’r problemau cymdeithasol yr ydym yn ceisio eu goresgyn.

Mae braidd yn rhyfedd bod Dr Elaine Mullan yn nodi yn atodiad 1 adroddiad y Comisiwn Digartrefedd:

Fodd bynnag, noda hefyd:

Mae’r Comisiwn Digartrefedd yn nodi un ffactor y mae’n rhaid mynd i’r afael ag ef: sef pennu targedau ac amcanion polisi na ellir eu cyflawni o fewn yr amserlenni arfaethedig. Er enghraifft, mae ‘Gwellcymru.com’—sy’n cael cefnogaeth gyffredinol ar draws y pleidiau—yn galw am:

Casgliad y comisiwn yw nid oedd modd cyflawni’r nod hwn oherwydd anawsterau o ran ariannu, cynllunio a seilwaith. Rhaid i’r weinyddiaeth hon roi’r gorau i honni y gall ei pholisïau ddileu problemau, neu gyflawni amcanion, a hwythau’n gwybod nad yw’r strwythurau cymorth ar waith i gyflawni’r polisïau hynny.

Yr ydym yn cymeradwyo gwaith mudiadau gwirfoddol yn fawr. Mae pobl ifanc sy’n gadael cartref—am ba resymau bynnag—weithiau yn dod yn dechnegol ddigartref am eu bod yn aros gyda ffrindiau am gyfnod amhenodol. Maent mewn sefyllfa fregus. Dylai’r math o fesurau a gydnabuwyd yn adroddiad y comisiwn helpu i leddfu’r broblem honno, a all fod ddifrifol. Cydnabu’r Llywodraeth Geidwadol flaenorol y broblem, yn arbennig yn Neddf Tai 1996.

Er nad oedd gan Dr Mullan ddigon o amser nac adnoddau i gyfweld â phobl sy’n gweithio ym maes digartrefedd yn y sector statudol a’r sector gwirfoddol, credwn fod profiad y sectorau hynny yn hollbwysig er mwyn i’r mater hwn gael ei ystyried yn llawn. Mae hynny yn arbennig o bwysig o ran y sector gwirfoddol. Nod gwellant 5 yw sicrhau yr ymgynghorir â’r sectorau hyn yn benodol ac yn eang.

Mewn arolwg diweddar, yr oedd 70 y cant o’r rhai a holwyd o’r farn bod lefelau sylweddol o dlodi a digartrefedd yn y DU. Mae canran y bobl yn yr arolwg sydd o blaid diwygio’r system budd-daliadau lles yn sylweddol—86 y cant—yn cyfateb â’r ffigur hwnnw. Yn ystod y misoedd diwethaf, gwelsom ein hardaloedd gwledig, sydd eisoes dan bwysau mawr, yn dioddef caledi economaidd a chymdeithasol pellach. Dioddefodd yr ardaloedd hyn yn enbyd yn sgîl clwy’r traed a’r genau, sydd wedi amharu ar dwristiaeth yn sylweddol. Mae digwyddiadau ofnadwy 11 Medi yn dechrau effeithio arnom, ac yn ddiweddar clywsom y cyhoeddiad bod gwaith dalennau alwminiwm Alcoa yn Nolgarrog yn cau. Bydd effaith y penderfyniad i gau’r gwaith hwnnw yn mynd y tu hwnt i’r diwydiannau gweithgynhyrchu a gallai waethygu problem digartrefedd.

Mae mater tai gwledig fforddiadwy yn gyfarwydd i’r Cynulliad. Fodd bynnag, efallai y caiff y pwysau ychwanegol sydd ar ein diwydiannau ffermio a thwristiaeth eu hadlewyrchu yn y cynnydd yn nifer y bobl sy’n dod yn ddigartref mewn ardaloedd gwledig. Nid problem i gymunedau trefol yn unig yw digartrefedd. Mae gwelliant 6 yn galw arnom i ymgynghori ymhellach â’r awdurdodau lleol mewn ardaloedd sy’n wledig yn bennaf er mwyn inni fynd i’r afael â phroblem digartrefedd ledled Cymru.

Yr oeddwn yn falch o fod yn aelod o’r Comisiwn Digartrefedd ac o gael y cyfle i gyfrannu at yr adroddiad. A minnau’n Gadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, croesawaf y cyfle i’r Pwyllgor ystyried yr ymatebion i argymhellion yr adroddiad ac i fonitro datblygiad strategaeth ddigartrefedd genedlaethol.

Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ar ôl i William Booth, sylfaenydd Fyddin yr Iachawdwriaeth, weld y bobl ddigartref o dan bontydd Llundain, dywedodd wrth ei bencadfridog: ‘Gwnewch rywbeth amdano’. O ganlyniad, Byddin yr Iachawdwriaeth erbyn hyn yw un o brif ffynonellau cymorth i’r digartref a’r rhai sy’n cysgu ar y stryd. Mae rhagor i’w wneud o hyd yn y frwydr yn erbyn digartrefedd. Dyna pam mae’r Cynulliad Cenedlaethol wedi cydnabod pwysigrwydd ymdrin â digartrefedd a’r rhai sy’n cysgu ar y stryd fel rhan o’i strategaeth i fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol.

Mae i ddigartrefedd achosion a chanlyniadau lu, sy’n ddwfn eu gwreiddiau ac yn eang eu cwmpas. Rhaid inni gydweithio i fynd i’r afael â’r achosion sylfaenol. Mae’r Comisiwn Digartrefedd wedi ceisio cwmpasu ystod eang o faterion sy’n gysylltiedig â digartrefedd. Credaf fod y ddogfen wedi llwyddo i ymdrin â’r achosion sylfaenol hynny i raddau helaeth.

Ar 1 Mawrth, daeth Gorchymyn Personau Digartref (Angen Blaenoriaethol) (Cymru) 2001 i rym. Dim ond i Gymru y mae’r Gorchymyn hwnnw yn berthnasol ac mae’n ymestyn y categorïau o bobl sydd ag angen blaenoriaethol i gynnwys:

‘Person sy’n ymadael â gofal neu berson mewn perygl neilltuol o ecsbloetio rhywiol neu ariannol ac sy’n 18 oed neu drosodd ond o dan 21 oed…Person 16 neu 17 oed… Person sy’n ffoi rhag trais yn y cartref neu rhag bygythiad trais yn y cartref…Person sydd heb lety ar ôl ymadael â’r lluoedd arfog…[a ch]yn-garcharor sydd heb lety ar ôl cael ei ryddhau o’r ddalfa.’

Ar gyfer y ddadl hon, canolbwyntiaf ar y rhai sy’n gadael gofal a chyn-garcharorion. Ar ôl eu rhyddhau, mae cyn-droseddwyr yn aml yn ddigartref am nad oeddent yn gallu talu rhent tra eu bod yn y carchar neu am fod y landlord wedi gwrthod caniatáu iddynt ddychwelyd ar ôl iddynt gael eu rhyddhau o’r carchar. Dangosodd ymchwil yr anawsterau y mae llawer o gyn-droseddwyr yn eu hwynebu wrth chwilio am gartref. Dengys tystiolaeth hefyd fod cyn-droseddwyr yn debycach o droseddu eto os nad ydynt yn byw mewn llety boddhaol. Felly cytunodd y comisiwn ar argymhellion i sicrhau bod mwy o gymorth ar gael i gyn-droseddwyr i’w helpu i fyw bywyd sefydlog mewn llety sefydlog.

Cydnabu’r comisiwn hefyd fod angen ystyried diogelwch cymunedol wrth gynllunio sut yr adleolir pobl ddigartref a allai fod yn beryglus i’r gymuned. Pwysleisiwyd pwysigrwydd trefniadau aml-asiantaeth i asesu risg pobl beryglus a’u rheoli—yn enwedig troseddwyr rhyw—a phwysleisiwyd hefyd y dylai landlordiaid ystyried cyngor y gwasanaethau statudol perthnasol, yn arbennig yr heddlu a’r gwasanaeth prawf.

Sail athroniaeth Deddf Plant 1989 yw’r gred mai diogelwch a lles plant ddylai gael y flaenoriaeth uchaf. Er y diogelir pobl ifanc sy’n gadael gofal o dan Ddeddf Plant 1989, gallant, ac yn aml, fe fyddant yn dioddef oherwydd y system, ac weithiau maent yn dod yn ddigartref neu’n cael eu rhoi mewn llety anaddas heb gymorth. Mae pobl ifanc sy’n gadael gofal yn ddiamddiffyn iawn. Cydnabu’r comisiwn fod parhad gofal yn broblem i lawer o bobl ddigartref, yn enwedig plant a phobl ifanc, am eu bod yn newid cyfeiriadau yn aml o bosibl, a all arwain at golli cyswllt.

Cytunaf ag awgrym y comisiwn y dylid penodi ymwelydd iechyd arbenigol i fod yn bwynt gyswllt parhaus rhwng plant digartref a’r gwasanaeth iechyd, yn ogystal â chymryd camau pellach i hysbysu’r nyrsys ysgol perthnasol pan fo plant digartref yn eu gofal.

Ystyriodd y comisiwn hefyd Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Plant, a fabwysiadwyd gan Gynlluniad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig yn 1989.

Nododd adroddiad diweddar gan y Cyngor Ymgynghorol ar Gamddefnyddio Cyffuriau ynglŷn â digartrefedd,

Croesawn yr adroddiad hwn fel man cychwyn i fynd i’r afael â digartrefedd a’r problemau cysylltiedig yng Nghymru. Fodd bynnag, rhaid inni fynd ymhellach. Er enghraifft, rhaid inni fynd i’r afael ag anghenion grwpiau penodol. Nid oes diben sôn am ‘y digartref’. Unigolion ydynt. Mae anghenion gwahanol gan ferched a dynion â phlant, pobl ifanc yn eu harddegau, a phobl a ryddhawyd o’r carchar, sy’n ddigartref. Rhaid inni gydnabod hynny a gosod targedau penodol a realistig sy’n diwallu’r anghenion hynny.

Diwedd y gân, fel pob tro, yw’r geiniog. Fel y gwyddom oll, nid yw strategaeth yn ddim amgenach na rhestr o ddymuniadau os and yw wedi’i hariannu’n ddigonol. Gwyddom oll nad yw pobl ddigartref yn gallu cael gafael ar wasanaethau iechyd. Mae angen gwella ar y mynediad i bob agwedd ar ofal iechyd, megis gofal iechyd meddwl, gofal deintyddol, ac ati. I wneud hyn, mae angen strwythurau a thargedau penodol, a rhaid i’r Cynulliad fod gyfrifol am sicrhau bod hyn yn digwydd. Rhaid inni dywys a chyfeirio ein gwasanaethau iechyd. Er enghraifft, nid oes gofyniad yn y cynllun gwella iechyd presennol i gyfeirio at ddigartrefedd, heb sôn am lunio strategaeth i fynd i’r afael â’r goblygiadau o ran iechyd. Mae hwn o bosibl yn faes lle y gallai cyfarwyddeb gan y Cynulliad gael effaith gadarnhaol.

Rhoddaf un enghraifft o nod afrealistig yn y ddogfen. Noda pwynt 32,

Dyna nod canmoladwy, ond beth yw’r goblygiadau i’n hysbytai? Byddai’n achosi anhrefn llwyr. Yr ydym nid yn unig yn sôn am y bobl ddigartref, ond hefyd am bobl—fel cymaint yn fy etholaeth i—sy’n byw mewn tai ansafonol, a all niweidio iechyd pobl. A ydym yn dweud ein bod yn disgwyl i’r gwasanaeth iechyd ysgwyddo’r cyfrifoldeb dros anghenion tai’r bobl hyn, yn ogystal â’u gofal iechyd?

Noda pwynt 39

Y neges glir o’r rheng flaen yw bod goblygiadau difrifol i hyn. Yn ôl arolwg diweddar gan ddwy elusen bwysig ym maes camddefnyddio sylweddau, DrugScope ac Alcohol Concern, byddai rhwng 60 y cant a 70 y cant o brosiectau trin pobl yn gorfod dod i ben o ganlyniad i’r rheoliad newydd. Mae pryder mawr ymhlith y rhai sy’n ymwneud â phrosiectau o’r fath yng Nghymru ynglŷn â’r sgîl-effeithiau enbyd ar waith gwella pobl sy’n camddefnyddio cyffuriau ac ar sefydlogrwydd tai i gleifion.

Mae’r adroddiad yn fan cychwyn da. Rhaid inni sicrhau na chaiff y mannau cryf hynny eu colli, na’u glastwreiddio wrth iddi ddatblygu’n strategaeth. Rhaid inni fynd ymhellach, ac ymrwymo ar bob lefel, os ydym o ddifrif am wireddu dyheadau’r adroddiad.

Mae’n dda gennyf gefnogi sylwadau’r Gweinidog am waith da’r Comisiwn Digartrefedd. Llongyfarchaf y comisiwn a’r rhai a gyfrannodd—yn arbennig Dr Mullan—at y gwaith hwnnw.

Rhaid gresynu, ac mae’n amhosibl credu yr hyn a ddywedodd William Graham a’r Ceidwadwyr y prynhawn yma, o gofio’r broblem ofnadwy o ran digartrefedd a etifeddwyd gennym yng Nghymru yn 1997. Maent yn dweud eu bod—

A wnewch chi ildio? Nid yw hynny yn wir.

Nid ildiaf eto. Dywedasant nad oeddent yn cydnabod bod problem digartrefedd, ond gwyddom fod problem. Mae’r Cynulliad wedi cymryd camau breision yn y maes hwn. Byddai’n well pe bai’r Ceidwadwyr yn cefnogi’r camau cadarnhaol a gymerir gan y comisiwn a’r Cynulliad yn hytrach na gwastraffu ein hamser mewn modd mor ddigywilydd drwy’r gwelliannau hyn. Holant am ymgynghoriad. Ble y buont ers dwy flynedd? O ran digartrefedd, ymgynghori fu’r elfen bwysicaf oll. Ni ddisgwyliwn lai gan blaid sy’n gorfod rhoi lloches i Ddemocratiaid Rhyddfrydol digartref—ewch ymlaen, fechgyn, a rhowch loches i’r criw hwn ar fy ochr dde hefyd; byddai’n dda gennyf pe baech yn gwneud hynny.

Credaf fod yn rhaid cydnabod bod a wnelo digartrefedd â mwy na’r cysyniad o dai gan fod cymaint o wahanol fathau o ddigartrefedd. Rhaid inni ystyried yr amrywiaeth o ddigwyddiadau sy’n peri i bobl ddod yn ddigartref, a hefyd y cyfuniad o sgiliau, offer a llwybrau y mae’n rhaid eu tynnu ynghyd i roi atebion i ddigartrefedd. Daw’r rhain ynghyd yn sail i’r cysyniad o gymorth wedi ei anelu at gleientiaid. Mae hynny yn bwysig am fod cymorth wedi ei gydnabod yng nghymal 3 o’r Mesur Digartrefedd, sy’n cyfeirio at y strategaethau sydd eu hangen. Mae adroddiad Bevan, ‘Cysgu Allan yng Nghymru’ wedi argymell y dylid ystyried newidiadau deddfwriaethol i’w gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol sicrhau bod asesiadau cymorth yn cael eu cynnal ar gyfer ceiswyr digartref a bod cymorth priodol ar gael i bobl sy’n gymwys. Yn fy marn i, mae hwn yn argymhelliad allweddol o ran ariannu’r atebion hynny.

Cyfeiriwyd hefyd at lety addas. Beth yw llety addas? Dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ystyried gwneud rheoliadau a fydd yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ledled Cymru asesu anghenion cymorth pobl ddigartref. Yna câi’r rhain eu hystyried wrth farnu a yw llety yn addas ai peidio. Byddai hynny yn gam rhesymol, y mae nifer o gymdeithasau, gan gynnwys Caer Las Cymru, cymdeithas y mae gennyf barch mawr tuag ati, wedi galw amdano.

Cyfeiria’r adroddiad hefyd at weithwyr adleoli. Croesawaf hynny. Cyfeiriodd fy nghyd-Aelod, Gwenda Thomas, at ymwelwyr iechyd arbenigol i blant. Mae’n bwysig bod cyswllt o’r fath o ran plant. Mae gweithwyr adleoli yn bwysig hefyd am fod yn rhaid inni ganolbwyntio ar fynd i’r afael ag anawsterau ariannol a lleihau’r ynysu cymdeithasol a wyneba pobl ddigartref. Mae addysg, hyfforddiant a rhyw fath o waith—boed yn gyflogedig neu’n wirfoddol—yn bwysig i helpu pobl ddigartref adsefydlu mewn cymdeithas a chynnal tenantiaethau.

Yr wyf yn falch o dalu’r deyrnged fach hon i’r bobl sy’n gwneud cymaint o waith caled. Bûm mewn cysylltiad â llawer o’r bobl hyn pan oeddwn yn gyfrifol am dai yn y Cynulliad. Gweithiant i fudiadau megis Cyrenians Cymru; Newport Action for the Single Homeless, yng Nghasnewydd a’r Fenni, Cardiff Action for the Single Homeless drwy Ganolfan wych Huggard nid nepell i ffwrdd; Byddin yr Iachawdwriaeth; llochesi nos ym Mangor, Wrecsam a’r Rhyl sy’n gwneud cymaint o waith da; Cywaith Joseff; a Chymdeithas Tai Hafan, sy’n gweithio ledled Cymru, yn arbennig yng Nghaerfyrddin. Mae llawer mwy sy’n rhoi o’u gwirfodd. Yr wyf wedi eu gweld ar ymweliadau mewn dinasoedd yn y nos yn gwirfoddoli i ddosbarthu bwyd y maent wedi ei gasglu. Dyna’r math o gyfraniad y dylem ei gefnogi i sicrhau ein bod yn llwyddo i ddileu digartrefedd mor fuan â phosib. Mae’r gweithwyr hyn yn haeddu cael eu hanrhydeddu am eu gwaith caled. Er mwyn inni fynd i’r afael â’r mater hwn yn effeithiol, rhaid inni gydweithio â hwy a manteisio ar eu profiad. Yr ydym yn sôn am realiti truenus: tlodi, allgáu, amddifadedd, ansicrwydd a diffyg hunanfalchder. Ar ôl gweld gweithwyr Cymuned Wallich Clifford yn dosbarthu cawl neu frecwast, mae rhywun yn dechrau deall a gwerthfawrogi pa mor werthfawr yw eu gwaith. Dylai pob Aelod sicrhau eu bod yn ymwybodol o gyfraniadau o’r fath ac ymgysylltu â’r gwaith hwnnw.

Rhaid inni dderbyn bod llawer i’w wneud o hyd. Rhaid inni ddarparu llety diogel, cynnes a chlyd i bawb sy’n ddigartref yng Nghymru. Mae’n her gan na allwn fforddio methu. Pobl ydynt a rôl y Cynulliad Cenedlaethol yw dweud wrthynt ein bod yn gofalu amdanynt ac na chânt eu hesgeuluso. Dyna pam mae rhaid canmol gwaith da’r Comisiwn Digartrefedd a dyna pam yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn cymryd camau cadarnhaol ymlaen gyda sawl un o’r mudiadau clodwiw hyn—

Yn gyntaf, hoffwn gywiro Peter am nad yw’n meddu ar y ffeithiau llawn, mae’n amlwg. Gwneuthum beth ymchwil i ddigartrefedd rai blynyddoedd yn ôl gan ei fod yn fater pwysig. Bu cynnydd enfawr yn nifer y bobl ddigartref ym mlwyddyn gyntaf y Llywodraeth Lafur hon yn y DU. Yna newidiodd y Llywodraeth y ffordd y mae’n cyfrifo’r nifer hwnnw, felly mae’n amhosibl bellach canfod a oes mwy neu lai o bobl ddigartref yn awr nag o dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol.

A dderbyniwch fod digartrefedd wedi gostwng yng Nghymru ers sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol a’n bod wedi targedu’r broblem drwy’r symiau mwyaf erioed o arian?

Yr wyf yn fwy na pharod i dderbyn hynny. Fodd bynnag, ni ellir cymharu’r ffigurau â ffigurau’r Llywodraeth Geidwadol flaenorol am fod y ffordd y caiff digartrefedd ei gyfrifo wedi newid. Bu gostyngiad yn nifer y bobl ddigartref o dan y Llywodraeth flaenorol a chynnydd yn ystod blwyddyn gyntaf y Llywodraeth Lafur.

Mae llawer yn y ddogfen hon i’w ganmol. Fodd bynnag, un agwedd sy’n achosi rhywfaint o bryder imi, rhywbeth a grybwyllwyd eisoes, yw’r awgrym y caiff cyn-droseddwyr flaenoriaeth arbennig o ran tai. Yr ydym yn byw mewn cymdeithas lle yr ymddengys y caiff y rhai sy’n cyflawni troseddau eu trin yn well na’r dioddefwyr yn aml. Mae’n ddigon posibl y bydd y mesurau hyn yn dwysáu’r canfyddiad hwnnw. Yn ystod y ddwy flynedd a hanner ddiwethaf mae llawer o bobl dda, sy’n parchu’r gyfraith wedi dod i’m cymorthfa am fod ganddynt broblemau tai ar ôl iddynt orfod aros cyfnod annerbyniol o hir cyn cael llety dechau. Byddai’n annheg gwthio’r bobl hynny i waelod y rhestr er mwyn creu lle i’r rhai sydd wedi cyflawni trosedd. Pa fath o neges y byddem yn ei rhoi pe baem yn dechrau gwobrwyo’r rhai sy’n cyflawni troseddau drwy eu trin hwy’n well nag eraill, drwy eu rhoi o flaen pobl nad ydynt wedi tramgwyddo o gwbl? Mae’r adain ryddfrydol yn ateb hyn drwy ddweud bod y rhai sy’n cyflawni troseddau yn fwy tebygol o gyflawni troseddau eraill oni fyddwn yn ildio i’w mympwyon byth a beunydd. Mae gennyf ddau ateb i hynny. Yn gyntaf, os ystyrir bod troseddwyr ar eu hennill, yna byddwn yn annog mwy o bobl i ymddwyn yn anghyfreithlon, Yn ail, os yw’r ffaith bod yn rhaid iddynt aros eu tro fel pawb arall yn fwy tebygol o beri i gyn-droseddwyr droseddu eto, yna dylem egluro y cânt fath o lety rhad o safon ar unwaith, sef carchar agosaf Ei Mawrhydi, os gwnânt hynny.

Rhaid rhoi blaenoriaeth i roi llety i’r digartref, ond rhaid inni beidio â gwneud hynny drwy roi’r bobl nad ydynt wedi gwneud dim byd ond gweithio’n galed ac ufuddhau i’r rheolau ar hyd eu bywydau ar waelod y rhestr.

Ni pharhaf â’r sylwadau hynny yn yr union gywair. Yr wyf yn falch ein bod yn trafod y pwnc pwysig hwn yn y Cyfarfod Llawn heddiw. Mae cartref clyd ymhlith yr anghenion mwyaf sylfaenol, ond eto y mae y tu hwnt i gyrraedd cymaint o bobl. Dylai fod hawl gan bobl i gartref waeth beth fo’u hil, eu crefydd neu eu hiaith.

Gwn fod yr adroddiad hwn yn rhan o broses barhaus i fynd i’r afael â phroblem digartrefedd a phobl yn cysgu ar y stryd yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at ein gweld yn adeiladu ar ein partneriaeth â’r awdurdodau lleol. Bu llawer o’r mudiadau gwirfoddol yn ymladd yn erbyn y problemau hyn ers blynyddoedd lawer. Ar ôl cysgu mewn blwch ar y stryd ar noson oer ar adeg y Nadolig y llynedd, newidiwyd fy safbwynt a’m dealltwriaeth o ba mor ofnadwy yw’r bywyd hwnnw. Croesawaf y penderfyniad i ymestyn y categorïau o bobl y dywedir bod ganddynt angen blaenoriaethol.

Nid oes gan bobl ifanc sy’n gadael gofal yr un rhwydweithiau o gymorth na rhwydi diogelwch ag a ddarperir gan uned deuluol sefydlog. Credaf ei bod yn gwbl briodol i’r awdurdodau lleol roi’r cymorth hwn iddynt. Yn wir, David, mae’n bosibl mai hwy fyddai’r bobl hynny yn y pen draw sy’n mynd drwy’r system gosb oni chânt y cymorth hwnnw. Mae hynny yn wir hefyd, wrth gwrs, am bobl sy’n ffoi rhag trais yn y cartref a phobl sy’n ddigartref ar ôl bod yn y ddalfa. Cytunwn oll mai ein cyfle gorau i fynd i’r afael â digartrefedd yw ei atal a sicrhau nad yw pobl yn llithro drwy’r rhwydi diogelwch a ddylai fod ar waith yn y lle cyntaf.

Yn ôl ymchwil a wnaeth Shelter, gwyddom mai dynion yw dros 90 y cant o’r rhai sy’n cysgu ar y stryd, gyda thua chwarter ohonynt rhwng 18 a 25 oed. Gwyddom hefyd fod dros hanner ohonynt yn dioddef o broblemau iechyd meddwl ac, mewn 88 y cant o achosion, yr oeddent yn dioddef o’r problemau hyn cyn iddynt ddod yn ddigartref a gorfod byw ar y stryd. Mae gan tua hanner ohonynt broblemau sy’n gysylltiedig ag alcohol ac mae gan un o bob pump broblemau sy’n gysylltiedig â chyffuriau. Mae dros draean yn dioddef o broblemau iechyd meddwl yn ogystal â phroblemau sy’n gysylltiedig â chamddefnyddio sylweddau.

Mae dyletswydd wirioneddol arnom i’r bobl hyn. Credaf yn gryf fod digartrefedd ar y stryd yn arwydd o fethiant polisi cymdeithasol. Nid yw ceisio rhoi’r bai ar unrhyw Lywodraeth benodol yn fuddiol i neb. Mae’n hanfodol bod y Cynulliad yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, awdurdodau lleol a’r sector gwirfoddol i lunio atebion hirdymor effeithiol. Nid oes ateb buan i hyn. Mae angen inni sicrhau bod tai fforddiadwy ar gael, a’n bod yn newid y system budd-daliadau ac, yn anad dim, yn cryfhau’r rhwyd ddiogelwch.

Mae adroddiad y Comisiwn Digartrefedd yn hollbwysig i’r Cynulliad hwn. Sefydlwyd y comisiwn o ganlyniad i Orchymyn digartrefedd, a ymestynnodd y categorïau o ddigartrefedd. Mae wedi treulio cryn amser dros fisoedd lawer yn trafod yr adroddiad a’r mesurau a argymhella.

Fodd bynnag, rhaid gresynu at y ffaith na chafodd yr un Aelod o’r naill wrthblaid na’r llall wahoddiad i fod yn aelod o’r Comisiwn hwnnw. Nid oedd hynny o fudd. Eto i gyd, ni wna unrhyw wahaniaeth i’n pryder ynghylch pobl ddigartref. Yr oeddwn yn pryderu heddiw ar ôl cael gwybod bod nifer y bobl ddigartref mewn un rhan o’m hetholaeth yn Abertawe wedi cynyddu 50 y cant. Bellach rhaid i weithwyr achos ymdrin â 60 yn hytrach na 30 o achosion, sy’n rhoi pwysau enfawr arnynt.

Mae Cyngor Dinas a Sir Abertawe yn rhannol ariannu Barnardos a gweithwyr allgyrch, er enghraifft. Fodd bynnag, mae galw mawr ar inni roi’r strategaeth a’r polisïau ar waith ac i sicrhau arian, sydd bob amser yn hanfodol. Mae angen inni gydnabod nad unffurf yw achosion digartrefedd, nac ychwaith y bobl sy’n dod yn ddigartref.

Mae nifer o faterion sy’n achosi pryder yn yr adroddiad hwn, gan gynnwys y ffaith nad oes digon o ymchwil a gwybodaeth sylfaenol sy’n anghenrheidiol i ymdrin â phobl ddigartref. Ond y mater amlycaf yw’r ffaith bod y cyfnod a bennwyd ar gyfer ymdrin â chysgu ar y stryd wedi ei ymestyn. Yn ôl yr adroddiad, ni chyrhaeddwyd y targed hwnnw:

Mae angen mewnbwn gwleidyddol sylweddol i roi hwb i hyn.

Cyfyd pryderon ynglŷn â’r ffaith na osodwyd targedau a chanlyniadau penodol, nac argymhellion clir i’w cyflawni. Mae Atodiad 1, a ysgrifennwyd gan Dr Elaine Mullan, yn cynnwys awgrymiadau cadarnhaol ar gyfer y ffordd ymlaen. Ni fyddai’n hawdd i’w cyflawni i gyd, ac ni fyddant yn digwydd ychwaith heb yr arian angenrheidiol. Credaf y byddai Plaid Cymru yn cefnogi pob un o’i hargymhellion. Pa statws sydd i’r atodiad hwnnw? A gaiff ei argymhellion eu datblygu drwy’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai?

Mae Dr Mullan yn sôn am y rhwystrau a wyneba pobl ddigartref wrth iddynt geisio dod o hyd i gartref sefydlog, am yr agweddau tuag at bobl ddigartref a’r diwylliant negyddol braidd o fewn rhai mudiadau. Rhaid i hynny newid. Disgrifia hefyd y gwahanol broblemau a gyfyd mewn ardaloedd gwledig.

Mae’n crybwyll syniadau penodol: sefydlu canolfannau dydd, cadw cofnodion, addysg, ymyrryd yn gynnar, menter cartrefi gwag, cyngor a chymorth, ac egwyddor y system foyer. Cydnabyddaf fod problemau wedi codi o ran y ffordd y mae’r system foyer yn gweithio. Pwysleisia fod angen strategaeth a phroses safonol o fonitro sut y caiff amcanion eu cyflawni. Dylem gefnogi ei syniadau yn frwd.

Yn olaf, mae Tŷ’r Cyffredin yn ystyried y Mesur Digartrefedd ar hyn o bryd. A yw Llywodraeth Cymru wedi llwyddo i gynnwys cymalau galluogi sy’n caniatáu inni fynd i’r afael â’r problemau yng Nghymru yn ein ffordd ein hunain? Nid ydym am gael ein clymu gan y Mesur hwnnw pan fydd angen inni weithredu.

Hoffwn siarad am ddigartrefedd gwledig. Yn anffodus, yn ôl ein profiad yng Nghymru, gall natur ynysig rhai cymunedau beri mwy o allgáu a gwaradwyddo pobl ddigartref. Mae hynny yn bechod anwaith yn hytrach na phechod camwaith, ond y mae llawer ohonom wedi tramgwyddo yn hynny o beth, ac mae’n broblem y dylem ei pherchenogi.

Yr ydym ni yng nghefn gwlad yn aml yn camsynied drwy gredu bod digartrefedd ond yn ymwneud â phobl ifanc ar strydoedd y dref. Mae’n amlwg nad yw hynny yn wir. Mae’n broblem hefyd i bobl ifanc mewn ardaloedd gwledig ac arfordirol, yn arbennig lle mae’r cyfle i rentu llety yn aml yn dymhorol. Mae’n ddigon posibl y bydd hyn yn dod yn fwy o broblem yn sgîl clwy’r traed a’r genau, lle y mae rhai cwmnïau twristiaeth yn ceisio cael gwared ar eu bythynnod a’u heiddo bellach. Mae’n broblem i bobl canol oed, weithiau ar ôl tor-priodas neu chwalfa deuluol, a fydd yn gwneud popeth o fewn eu gallu i gelu’r ffaith nad oes ganddynt gartref sefydlog. Maent hwy hefyd yn llithro drwy’r fagl. Yn sicr mae’n broblem i bobl hŷn, gyda llawer ohonynt yn byw mewn tlodi dybryd mewn llety a rentir yn breifat. Weithiau byddant yn byw ar ystadau, lle y mae’r rhent yn isel iawn, a bod yn deg, ond bach iawn hefyd yw eu cysuron.

Nid oes gan yr naill awdurdod lleol na’r llall yn fy etholaeth i—Cyngor Sir Penfro a Chyngor Sir Caerfyrddin—strategaeth ar ddigartrefedd. Fodd bynnag, nodaf nad awdurdodau lleol gwledig yn unig sydd heb fynd i’r afael â hyn, felly ni chredaf y dylid eu trin yn wahanol. Nid oes gan Sir Gaerfyrddin unrhyw ffigurau ar gyfer pobl ddigartref a phobl sy’n cysgu ar y stryd. Nid yw hynny yn peri syndod imi am nad oedd gan Sir Benfro ychwaith tan ychydig flynyddoedd yn ôl. Ceisiodd Cyngor Sir Penfro gynnal arolygon ar y cyd â chynghorau cymuned, a fyddai’n dychwelyd y papurau gan ddweud nad oedd problem o gwbl yn eu pentref neu eu tref hwy. Bellach mae ffigurau gan Sir Benfro sy’n nodi bod 300 o bobl sengl yn ddigartref a 75 o bobl yn cysgu ar y stryd. Mae’r ffigurau hynny yn echrydus ac yn achos pryder, ond mae’n achos pryder mwy byth pan fônt yn gudd. Cymeradwyaf y gwasanaethau sydd wedi nodi a thynnu sylw at y problemau lleol yn Sir Benfro am eu gwaith: Cymdeithas Pobl Sengl Digartref Sir Benfro, y Canolfannau Cynghori a Chymorth i Fenywod. Mae mudiadau da cyffelyb yn Sir Gaerfyrddin, a gobeithiaf y cânt eu hannog i gyfrannu at y gwaith o gasglu ystadegau.

Gobeithiaf y byddwn yn atgyfnerthu’r cysylltiadau â’r mudiadau gwirfoddol pan luniwn ein strategaeth genedlaethol, er mwyn inni dynnu ein pobl ddigartref mewn ardaloedd trefol a gwledig o’r cysgodion, a chydnabod mai ein problem ni ydyw.

Croesawaf y strategaeth. Mae’n ddrwg gennyf nodi fod Peter Law wedi gadael y Siambr, am fy mod am daro’r pwyth yn ôl o ran y pwyntiau gwleidyddol a wnaeth ar draul y Ceidwadwyr.

Yr unig amheuaeth fawr sydd gennyf ar y pwnc hwn yw ymddygiad gwrth-gymdeithasol, sy’n achosi llawer o broblemau mewn rhai ardaloedd. Yr wythnos diwethaf, enillodd Cyngor Sir Ynys Môn ei orchymyn cyntaf yn erbyn gŵr ifanc. Gallai’r system honno olygu y bydd yn rhaid i bobl gael eu symud i ardaloedd eraill yn y pen draw. Rhaid inni fynd i’r afael â phroblem ymddygiad. Mae symud pobl sydd â phroblemau sy’n gysylltiedig â chyffuriau ac alcohol ac sydd wedi bod yn y carchar i mewn i ardaloedd yn broblem arbennig, a rhaid inni leihau nifer yr achosion hynny. Hoffwn weld mwy o bwyslais ar atal ymhlith pobl ifanc.

O ran tai, rhaid inni ddeall bod angen darparu cyfleusterau i blant. Mae’n ddigon hawdd cyfeirio at Lywodraethau Ceidwadol y gorffennol. Mynychais gyfarfod yma ym Mae Caerdydd yn ddiweddar lle yr oedd y bobl leol yn beirniadu’r ffaith nad oedd cyfleusterau i bobl ifanc ac yn gofyn beth ddylai pobl ifanc ei wneud. Y broblem oedd bod y bobl ifanc yn camymddwyn ac yn achosi difrod yn y bae. O ystyried digartrefedd, rhaid inni sicrhau bod y bobl hyn yn dod yn rhan o’n cymdeithas. Fodd bynnag, rhaid iddynt ddod yn rhan o’n cymuned mewn ffordd deg gan ddeall bod safonau gan y rhai sydd eisoes yn y byw yn y gymuned a bod yn rhaid i bawb yn y gymuned gydweithio. Mae llawer o gynghorau yn gwneud gwaith gwych o fewn eu hardaloedd, gyda chymunedau yn cydweithio. Mae mamau ifanc a grwpiau eraill yn creu cyfleusterau i bobl ifanc ac iddynt hwy eu hunain ar ystadau tai.

Rhaid inni ofalu bod pob dosbarth o bobl yn ymwneud â’i gilydd. Rhaid i bawb fod â’r un ddealltwriaeth er mwyn inni oll gyd-dynnu a dechrau gweithio gyda’n gilydd. Rhaid rhoi arian i gymunedau i sicrhau bod gennym gyd-ddealltwriaeth yn y gymuned.

Croesawaf y flaenoriaeth y mae’r Cynulliad wedi ei rhoi i ddigartrefedd, fel y gellir gweld o’r dadleuon a’r penderfyniadau lu ar y mater hwn, ynghyd â’r cynnydd sylweddol o ran cyllid. Mae digartrefedd yn flaenoriaeth gan Lywodraeth Cymru, y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ac Aelodau’r Cynulliad yn gyffredinol. Mae’r pwnc pwysig hwn yn haeddu’r pryder a’r sylw hynny.

Dim ond rhan fach o ddigartrefedd yw cysgu ar y stryd. Nid dim ond â thai y mae a wnelo digartrefedd. Mae angen ymagwedd aml-asiantaeth, fel y dywedodd yr Aelodau. Gall digartrefedd fod yn gysylltiedig â iechyd meddwl, cydberthnasau, tlodi, cyflogaeth, camddefnyddio alcohol a chyffuriau, anawsterau seicolegol a thrawma sy’n ymwneud â cham-drin yn rhywiol neu broblemau mewn gofal awdurdod lleol. Mae’n fater cymhleth sy’n gofyn inni ei drin mewn ffordd gymhleth.

O ran camddefnyddio alcohol a chyffuriau, ategaf sylwadau Geraint Davies ynglŷn â’r anawsterau a wyneba rhai cartrefi preswyl oherwydd y rheoliadau newydd a gyflwynir o dan Ddeddf Safonau Gofal 2000. Rhaid mynd i’r afael â’r anawsterau hynny. Efallai y bydd angen i’r Cynulliad roi cymorth i’r cartrefi preswyl.

Mae hon yn broblem, fel y gŵyr yr Aelodau. Canfuwyd mewn arolwg monitro tri mis a gynhaliwyd yn ystod yr haf diwethaf gan Gweithredu dros Bobl Sengl Ddigartref yng Nghasnewydd, Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd a grwpiau sy’n ymwneud â chamddefnyddio sylweddau fod 187 o bobl sengl digartref o fewn ardal cyngor bwrdeistref sirol Casnewydd. Yr oedd 68 y cant ohonynt yn ddynion ac yr oedd 32 y cant yn fenywod. Yr oeddent yn cysgu mewn hosteli, neu ar lawr ffrindiau, yng nghartrefi perthnasau neu mewn llety gwely a brecwast. Yr oedd ganddynt broblemau amrywiol.

Canolbwyntiaf ar bobl sydd wedi eu rhyddhau o’r ddalfa yn ddiweddar—grŵp y cyfeiriwyd ato sawl gwaith heddiw. Mae’n un o’r categorïau newydd o angen blaenoriaethol. Mae’r awdurdodau lleol yn dehongli’r ffordd y dylid ymdrin â chyn-droseddwyr sy’n cael eu rhyddhau o’r ddalfa mewn amryw ffyrdd. Mae’n debyg bod rhai awdurdodau lleol yng Nghymru yn disgwyl i bobl gysylltu â hwy o fewn pum diwrnod i’w rhyddhau os ydynt am gael blaenoriaeth. Mae sôn bod un awdurdod lleol yn gweithredu gofyniad un diwrnod; nid wyf yn siŵr a yw hynny yn wir gan na chefais y wybodaeth o lygad y ffynnon, fel petai. Mae un awdurdod lleol arall yn trin cyn-drosedwyr fel pobl sy’n ddigartref yn fwriadol am eu bod wedi cyflawni trosedd. Rhaid inni sicrhau y caiff y mater hwn ei drin mewn modd mwy cyson a’n bod yn cadw at ysbryd y ddeddfwriaeth berthnasol. Rhaid i’r Cynulliad roi canllawiau cadarn i sicrhau hynny.

Dylem ni fel corff fynegi ein barn i San Steffan ynglŷn â’r ffaith fod gan bobl 16 i 25 oed lai o hawl i gael budd-dal tai o’u cymharu â phobl hŷn. Mae Shelter a llawer o fudiadau eraill wedi tynnu sylw at y caledi a achosir gan y rheoliadau ers tro. Mae caledi mawr lle na fo teulu i gynnal y bobl ifanc hyn. Dylem fynegi ein barn nad ydym am i bobl 16 i 25 mlwydd oed ddioddef yn y modd hwn.

Credaf fod ymrwymiad y Cynulliad wedi bod yn glodwiw hyd yma. Yr ydym wedi dangos ein bod yn gwir bryderu ac wedi cymryd camau i fynd i’r afael â’r problemau hyn. Dangosir ein pryder drwy’r penderfyniad i gynyddu’r cyllid yn sylweddol. Rhaid parhau i gynyddu’r cyllid yn y fath fodd. Gwyddom y bydd gofynion newydd awdurdodau lleol, Llywodraeth Cymru a’r asiantaethau yn gofyn am ddarparu gwasanaethau newydd i fynd i’r afael â’r problemau y gwyddom sydd eisoes yn bodoli. Bydd hynny yn gofyn inni barhau i gynyddu’r cyllid. Gobeithiaf y digwydd hynny.

I gloi, gwnaf sylwadau, fel y gwnaeth Peter Law, ar yr asiantaethau sy’n ymdrin â digartrefedd yng Nghymru. Yr asiantaeth sydd fwyaf cyfarwydd imi yw Gweithredu dros Bobl Sengl Ddigartref yng Nghasnewydd. Gwna lawer o waith da a hoffwn longyfarch a thalu teyrnged i Paul Bevan, Richard Frame a phawb arall sy’n gysylltiedig â hi. Gwnant waith ardderchog a hir y parhaed felly.

Croesawaf y cyfle i gloi ein dadl heddiw. Croesawaf y ddadl ei hun hefyd. Bu’n werthfawr gwrando ar safbwyntiau’r holl Aelodau. Yn rhan o’r broses o lunio’r adroddiad hwn, gwrandawyd ar bobl ac ymgynghorwyd â hwy ynglŷn â’r ffordd orau o ddatblygu ein hymrwymiad i fynd i’r afael â digartrefedd a chysgu ar y stryd.

Dywedwyd mai argyfwng personol yw digartrefedd yn bennaf. Dim ond megis dechrau mynd i’r afael â’r broblem yr ydym, gan fod yr atebion yn aml wedi bod yn ddarniog gan ganolbwyntio ar dai yn bennaf. I rai pobl, mae’n brofiad byrdymor sy’n cael ei ddatrys drwy ddod o hyd i’r llety sydd ei angen. Fodd bynnag, i lawer, mae problemau ac anfanteision mewn agweddau eraill ar eu bywydau ynghlwm wrtho ac, o dan yr amgylchiadau hyn, bydd angen cymorth a chyngor arnynt er mwyn iddynt ymsefydlu mewn llety sefydlog.

Bu gwaith y comisiwn yn fodd inni amgyffred a deall y problemau a’r materion a wynebwn ni oll, ac inni ddeall yn well y cyfyngiadau y mae’n rhaid i bob sector weithredu oddi mewn iddynt. Mae tynnu ein partneriaeth ynghyd yn y modd hwn hefyd wedi meithrin cydberthnasau a chydweithio llawer gwell ar lawr gwlad, a fydd yn fuddiol yn y dyfodol.

Darllenais yn The Big Issue yr wythnos diwethaf fod un o bob naw o bobl ifanc yn cysgu ar y stryd drwy’r nos o leiaf unwaith cyn iddynt gyrraedd 16 oed. Mae hwnnw yn ystadegyn echrydus. Un ffaith bwysig a ddarganfu’r comisiwn yw bod digartrefedd ac allgáu cymdeithasol a’r amrywiaeth o ffactorau sydd ynghlwm â’r rheini yn effeithio fwyfwy ar bobl ifanc. Gwnaeth Janet Ryder bwynt dilys ynglŷn â’r ffaith na ŵyr pobl ifanc ble i droi am gyngor. Pwysleisiwyd y pwynt hwnnw inni mewn ffilm a wyliodd rhai ohonom yr wythnos diwethaf, a gynhyrchwyd gan bobl ifanc yn Abertawe â phrofiad o fod yn ddigartref.

Mae sawl cynllun yn ceisio mynd i’r afael â’r mater hwn. Cymeradwyaf y cardiau gwybodaeth plastig a ddosberthir i bobl ddigartref yn Abertawe. Maent yn rhoi manylion iddynt ar sut y gellir cael gafael ar wasanaethau. Credaf fod y cynllun wedi ei roi ar waith yng Nghasnewydd hefyd. Rhaid inni ymweld ag ysgolion i roi’r addysg angenrheidiol i bobl ifanc ynghylch canlyniadau digartrefedd, gadael cartref cyn eu bod yn barod i wneud hynny a’r holl faterion cysylltiedig. Dangos y ffilm—a wyliasom yr wythnos diwethaf—mewn ysgolion a ledled Cymru yw un ffordd o wneud hynny.

Codwyd mater cost. Mae arian ychwanegol ar gael. Mae’r symiau y bydd yn rhaid inni eu gwario ar ddigartrefedd yn dibynnu i raddau helaeth ar y materion a gyfyd yn y strategaethau digartrefedd lleol. Gosod targedau a chanlyniadau—a godwyd hefyd—fydd y sail ar gyfer strategaeth ddigartrefedd genedlaethol. Fodd bynnag, ar lefel leol y mae’r ffordd orau o fynd i’r afael â digartrefedd, a’r cynghorau lleol, fel yr awdurdodau tai strategol, a ŵyr orau lle y mae angen cymryd camau a darparu cyfleusterau o fewn eu hardal. Mae llunio cynllun digartrefedd lleol yn un ffordd o ganolbwyntio ar y materion hynny. Yna gellir trosglwyddo gwybodaeth i’r Cynulliad Cenedlaethol ymdrin â hi. Cyfeiriodd Janet Ryder at un o argymhellion yr adroddiad ynglŷn â sefydlu corff sefydlog i ystyried y mater hwn. Bwriada’r Llywodraeth ddefnyddio’r fforwm ymgynghorol ar dai—fel y nododd Janet—fel cyfrwng o fonitro’r strategaeth hon yn hytrach na sefydlu corff ar wahân, fel yr argymhella’r adroddiad. Bydd yn monitro ac yn gwerthuso’r camau a gymerir gan y Cynulliad Cenedlaethol a chynghorau lleol, fel y crybwyllwyd gan William Graham.

Cafwyd sawl cyfeiriad at Dr Elaine Mullan a rhaid inni gydnabod y gwaith gwerthfawr a wnaeth dros y comisiwn. Fodd bynnag, dengys nifer o argymhellion yn yr adroddiad fod angen gwneud llawer iawn o waith o hyd o ran ymchwil. Eir i’r afael â hynny. Mae’r adroddiad a luniwyd ganddi, mewn amser cyfyngedig, yn rhan o argymhellion yr adroddiad, fel y dywedodd Janet Davies. Codwyd y nod o ddileu’r angen i gysgu ar y stryd erbyn 2003 hefyd yn y ddadl hon. Rhaid inni fod yn onest yn hytrach na thwyllo ein hunain ein bod yn gallu cyflawni’r nod hwnnw pan fo cymaint o waith i’w wneud o hyd. Bydd targed newydd yn nogfen strategol ddiweddaraf y Cynulliad Cenedlaethol, sy’n ymwneud â nifer y cynghorau sydd wedi rhoi strategaethau digartrefedd lleol ar waith, yn well llinyn mesur ar gyfer mesur pa mor effeithiol yr ydym wrth ymdrin â’r mater hwn. Gwna’r adroddiad argymhellion gwerthfawr o ran camau ataliol a chymorth, sy’n rhychwantu pob un o swyddogaethau’r Cynulliad, gan gynnwys addysg a hyfforddiant ar gyfer pobl ddigartref a mynediad i ofal iechyd. Mae argymhellion cryf hefyd ar fudd-dal tai, sef un o brif achosion digartrefedd, yn enwedig ymhlith pobl 16 i 25 mlwydd oed, fel y nododd John Griffiths yn gynharach. Apeliaf ar Lywodraeth y DU i ymateb yn gadarnhaol i’r argymhellion hyn. Mae pwynt Geraint Davies ynglŷn â chynlluniau gwella iechyd yn un dilys a gobeithiwn ymdrin ag ef o ganlyniad i’r adroddiad hwn. Mae’n bwysig bod awdurdodau iechyd, yn arbennig, wrth lunio eu cynlluniau, yn ystyried sut y mae pobl ddigartref yn cael gafael ar wasanaethau iechyd. Adlewyrchwyd hynny yn yr adroddiad.

Cyfeiriodd Christine Gwyther a William Graham at ddigartrefedd gwledig. Gwyddant fod argymhellion penodol ar y mater hwnnw yn yr adroddiad. Bydd strategaethau digartrefedd lleol yn bwysig, gan nad yw cynghorau lleol bob amser yn cydnabod y broblem mewn ardaloedd gwledig. Mae’r ffaith y bydd dyletswydd arnynt i gynhyrchu’r strategaeth hon yn gorfodi iddynt feddwl am y mater hwn. Rhaid inni nodi’r costau trafnidiaeth ychwanegol sy’n gysylltiedig â defnyddio gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig a rhaid inni sicrhau ein bod yn darparu gwasanaethau lleol a hygyrch. Yr oedd arbenigedd a chyfraniad Gwenda Thomas ynghylch pobl ifanc yn amhrisiadwy i’r comisiwn a chroesawaf ei chyfraniad i’r ddadl hon. Mae’n bwysig inni weithredu ar lawer o’i hawgrymiadau gan y byddant yn helpu i roi arweiniad inni, yn enwedig mewn perthynas â materion diogelu plant sy’n ymwneud â digartrefedd.

Cododd nifer o Aelodau fater cyllid. Rhaid inni egluro bod ein hymrwymiad i ddigartrefedd wedi’i ategu gan y ffaith inni fuddsoddi wyth gwaith yn fwy o arian ym maes digartrefedd yn ystod tymor hwn y Cynulliad. Nodwyd hynny gan y Gweinidog wrth gyflwyno’r ddadl hon. Cododd Peter Law y mater o asesu anghenion cymorth ac yr oedd yr adroddiad yn canmol y gwaith peilot a wneir ar hyn o bryd ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Fe’i cydnabyddir fel dull dilys o geisio atal digartrefedd. Mae’r adroddiad yn argymell y dylem werthuso’r gwaith hwnnw ac ystyried ei gyflwyno ledled Cymru. Bwriadwn wneud hynny yn rhan o’n hymateb i’r adroddiad. Fel Peter Law, talaf deyrnged i’r gweithwyr a’r mudiadau lu sy’n gweithio mor galed i fynd i’r afael â digartrefedd a’i broblemau niferus. Talaf deyrnged hefyd i waith Peter ar ddigartrefedd pan oedd yn Weinidog.

Nid peth hawdd yw cyfrif pobl ddigartref. Rhaid inni lwyddo yn hyn o beth. Pwysleisir hynny yn un o atodiadau’r adroddiad. Os cynyddodd y ffigurau ar ôl 1997, fel y dywedodd David Davies, y rheswm dros hynny oedd bod y Llywodraeth Geidwadol flaenorol wedi gwrthod cydnabod bod problem ac nad oedd wedi cyfrif y bobl ddigartref. Nid mater o osod targedau ydyw. Mae a wnelo â phobl a’u problemau a’r ffordd y gallwn ddatrys hyn.

A ildiwch?

Na wnaf, David. Fe’ch sebonaf eto mewn ennyd.

Os arhoswch imi ymosod arnoch yn nes ymlaen, cewch ymyrryd bryd hynny.

Mae David hefyd yn sôn am garcharorion. Ofnaf mai’r un hen rethreg a glywn gan David Davies. Y gwir amdani yw bod y cyn-garcharorion y mae’r Gorchmynion hyn yn effeithio arnynt wedi talu’r pris am eu troseddau ac yn llawer llai tebygol o droseddu eto os cânt eu hailgartrefu’n gyflym ac os cânt waith ystyrlon. Efallai nad ydych chi yn cydnabod gwerth adsefydlu troseddwyr, David, ond yr ydym ni. Mae dyletswydd ar gymdeithas i roi’r cymorth sydd ei angen arnynt i ymsefydlu yn y gymdeithas.

A ydych hefyd yn cydnabod pwysigrwydd gofalu am y rhai nad ydynt wedi cyflawni trosedd?

Ydwyf. Fodd bynnag, rhaid inni hefyd gydnabod bod problem o ran aildroseddu. Os gallwn ailgartrefu troseddwyr yn gyflym a dod o hyd i waith iddynt, gallwn sicrhau nad ydynt yn troseddu eto a gallwn ddechrau mynd i’r afael â phroblem enfawr cyfraith a threfn yn y wlad hon.

Mae angen inni ymwrthod rhag labelu pobl ddigartref yn rhai sy’n anaddas neu’n drafferthus, fel yr awgrymodd David Davies a Peter Rogers. Unigolion â phroblemau ydynt, ac mae angen inni ymdrin â’r problemau hynny. Fodd bynnag, nid digartref yw tenantiaid gwrth-gymdeithasol ac nid yw’n debygol y cânt eu hailgartrefu drwy ddulliau digartrefedd. Cydnabu’r comisiwn y materion sy’n gysylltiedig â chamddefnyddio cyffuriau a Deddf Safonau Gofal 2000, a gwnaeth argymhellion ar fynediad i gymorth arbenigol ac argymhellion ar gyfer y Swyddfa Gartref, a gweithredwn ar hynny.

Trof at y gwelliannau. Mae’r Llywodraeth yn fwy na pharod i gefnogi gwelliannau 1 a 2. Ni chefnogwn welliant 3, gan fod ei gynnwys wedi ei gyfleu yn y cynnig ac felly nid oes angen ei ailadrodd mewn gwelliant. Yn yr un modd, ni chefnogwn welliant 4, nad yw’n ychwanegu dim at y cynnig heblaw nodi mater adnoddau, yr ymdriniwyd ag ef yn ein hymateb. Ni chefnogwn welliannau 5 a 6. Cyfeiriais at yr ymgynghoriad helaeth a wnaethpwyd eisoes. Parhawn i ymgynghori ar hyn. Yr ydym yn ymrwymo i ymgynghori ymhellach wrth ddatblygu strategaeth ddigartrefedd genedlaethol a chanllawiau i’r awdurdodau lleol.

Argymhellaf adroddiad y Comisiwn Digartrefedd, a’r cynnig, i’r Cynulliad.