Croesawaf y cyfle i wneud datganiad ynglŷn â gofal lliniarol ac i amlinellu ein cynlluniau i sicrhau y caiff yr arferion da presennol yng Nghymru eu lledaenu’n systematig ar draws Cymru. Yn ffodus, mae gennym nifer fawr o enghreifftiau o arferion da. Fodd bynnag, yr wyf am inni ddatblygu’r ansawdd sy’n bodoli eisoes a’i ymestyn i bob gwasanaeth. Mae cleifion sy’n dioddef o afiechyd angheuol, neu sy’n dioddef poen cronig, yn haeddu’r gwasanaeth gorau gennym; a dylai cymdeithas waraidd sicrhau y cânt y gwasanaeth gorau. Cyn imi symud ymlaen i’m cynlluniau ar gyfer strategaeth gofal lliniarol, hoffwn ddweud pa mor falch oeddwn i glywed y bydd y gronfa cyfleoedd newydd yn darparu £4.5 miliwn o gronfa’r loteri yng Nghymru. Y gronfa fydd yn dyrannu’r arian hwn, ond yr ydym wedi bod yn gweithio gyda’r gronfa i lunio’r meini prawf i’w defnyddio ar gyfer ceisiadau. Gan mai arian unwaith ac am byth ydyw, ymddengys y byddai’n synhwyrol inni gytuno ag awgrym Cymdeithas Hosbis a Gofal Lliniarol Arbenigol Cymru y dylid ei ddefnyddio ar gyfer prosiectau cyfalaf, gan gynnwys ad-drefnu llety, gwaith adnewyddu, a chael adeiladau newydd yn lle’r hen rai treuliedig. Bydd y sector annibynnol a’r gwasanaethau gwirfoddol yn gallu gwneud cais, a disgwyliaf i’r gronfa cyfleoedd newydd gyhoeddi’r trefniadau ar gyfer gwneud cais yn ddiweddarach eleni.

Mae Mudiad Iechyd y Byd yn diffinio gofal lliniarol fel gofal gweithredol a chyflawn i gleifion nad yw eu hafiechyd yn ymateb i driniaeth wellhaol. Mae rheoli poen, symptomau eraill, a phroblemau seicolegol, cymdeithasol ac ysbrydol yn hollbwysig. Nod gofal lliniarol yw rhoi’r ansawdd bywyd gorau i gleifion a’u teuluoedd. Yn draddodiadol, credid bod gofal lliniarol a gwasanaethau hosbis ond yn berthnasol i bobl sy’n ar fin marw. Fodd bynnag, daeth yn fwyfwy amlwg bod angen gofal lliniarol yn aml o adeg canfod yr afiechyd, lle nad yw’nr afiechyd yn ymateb o bosibl i driniaeth wellhaol. Mae’n amlwg bod gofal lliniarol yn gallu bod yn fanteisiol o ran ansawdd bywyd unigolion a’u teuluoedd. O’r herwydd newidiwyd y pwyslais wrth ddarparu a datblygu gwasanaethau tuag at weithio ochr yn ochr gyda’r meysydd arbenigol eraill ar gam cynharach o’r afiechyd. Ar yr un pryd, mae gwasanaethau wedi dechrau cael mwy o rôl wrth ofalu am bobl sy’n dioddef o fathau eraill o afiechyd na ellir eu gwella, ar wahân i ganser. Rhaid i wasanaethau ymateb hefyd i’r angen i ddarparu gofal profedigaeth i ofalwyr.

Mae’n bwysig sylweddoli bod angen gofal lliniarol ar gleifion sy’n dioddef o unrhyw afiechyd cynyddol sy’n cyfyngu ar fywyd. Mae egwyddorion allweddol a ddylai reoli eu hymagwedd tuag at gomisiynu, darparu a gwerthuso gwasanaethau gofal lliniarol. Dylai pob un sy’n dioddef o salwch datblygedig, salwch cynyddol a salwch na ellir ei wella gael gofal lliniarol sy’n addas i’w hanghenion a aseswyd. Dylai pob gweithiwr proffesiynol gofal iechyd ymgorffori gofal lliniarol sylfaenol yn eu hymagwedd tuag at arfer clinigol, a gwybod pryd y dylid galw cydweithwyr arbenigol ym maes gofal lliniarol i mewn i gynnal ansawdd bywyd eu cleifion. Dylai pob corff comisiynu gofal iechyd sicrhau bod strategaeth glir ar gyfer darparu gofal lliniarol i’w boblogaeth ddiffiniedig er mwyn i’r adnoddau, y cyfleusterau a’r staff hyfforddedig fod ar gael i weithredu’r cynlluniau ac er mwyn i ddarparwyr gofal gyrraedd safonau darparu y cytunwyd arnynt. Dylai pob corff comisiynu gofal iechyd sicrhau y gall y GIG a darparwyr yn y sector gwirfoddol gydweithio fel partneriaid cyfartal wrth ddatblygu strategaeth gofal lliniarol a darparu gwasanaethau.

Bûm yn pryderu ynglŷn â’r angen am strategaeth ar gyfer gofal lliniarol i Gymru gyfan ers tro. Yn arbennig, mae rhai o Aelodau’r Cynulliad wedi sôn wrthyf am y problemau y maent hwy eu hunain wedi dod ar eu traws wrth ofyn am gymorth i aelodau o’r teulu neu wrth ymdrin â phroblemau tebyg ar ran eu hetholwyr. Buom mewn cysylltiad agos â Chymdeithas Hosbis a Gofal Lliniarol Cymru, sef y corff ambarél sy’n dwyn ynghyd yr holl sectorau â diddordeb mewn gofal lliniarol, gan gynnwys gofal lliniarol i blant a’r mudiad hosbis. Buom yn gweithio gyda’r gymdeithas i lunio strategaeth ddrafft ar gyfer ymgynghoriad pellach. Tynnwyd yr holl ddeunydd angenrheidiol ynghyd a lluniwyd drafft cyntaf, sydd bellach yn cael ei fireinio cyn ei gyhoeddi a chynnal ymgynghoriad llawn arno y mis nesaf.

Gwn o’m gohebiaeth fod gofal lliniarol yn gyfystyr â hosbisau ym meddyliau llawer o bobl. Mae modd rhoi gofal lliniarol yn y cartref, yn y gymuned ac mewn ysbytai hefyd. Rhaid inni gydnabod bod gan hosbisau rôl bwysig i’w chwarae—Canolfan Holme Tower Marie Curie a Chanolfan Gofal Hosbis George Thomas yn enghreifftiau da o’r modd y gellir integreiddio gofal hosbis â’r gwasanaethau statudol—ond rhaid inni gydnabod y rhoddir y rhan fwyaf o ofal lliniarol mewn lleoliadau eraill. Wrth gwrs, caiff hosbisau gryn gefnogaeth yn lleol ac mae llawer o bobl yn ymgysylltu’n gryf â’u hosbis lleol. Credaf fod yn rhaid inni fabwysiadu ymagwedd gytbwys tuag at ofal lliniarol ac ymyrrais i annog y gwasanaethau statudol i gynnwys y sector gwirfoddol yn eu prosesau cynllunio a chomisiynu.

Disgwyliaf i’r strategaeth atgyfnerthu’r neges hon a hyrwyddo’r cydweithrediad gorau posibl rhwng y gwasanaethau statudol a’r mudiad hosbisau annibynnol pan fo hosbisau yn yr arfaeth a phan fydd apeliadau lleol i godi arian yn cael eu lansio. Mae’n bwysig bod y gymuned iechyd leol yn llawn ymrwymedig i brosiectau o’r fath pan ddechreuir arnynt. O gofio hynny, yr oeddwn yn falch o drafod cynlluniau Hosbis Plant Tŷ Gobaith i sefydlu hosbis i blant yn y Gogledd, ac yr wyf yn ystyried a oes modd inni gefnogi hynny drwy daliad unwaith ac am byth fel y gwnaethom yn achos Tŷ Hafan yn y De. Bu fy swyddogion yn bresennol mewn cyfarfod yn Llanelli yn ddiweddar i drafod y problemau sydd ynghlwm wrth agor y cyfleusterau sydd heb eu hagor eto yn Hosbis Tŷ Bryngwyn yn y dref. Er y bu’n anodd dod o hyd i ateb i’r broblem hon, yr wyf yn obeithiol o hyd y gellir cael ateb lleol ac y gall y Cynulliad chwarae ei ran i helpu yn y broses hon.

Hanfod y strategaeth gofal lliniarol fydd gwella’r holl elfennau sy’n rhan o wasanaeth gofal lliniarol da—gofal iechyd sylfaenol a chymunedol, gwasanaethau cymdeithasol, ysbytai, clinigau a hosbisau, pa un a ydynt yn rhai gwirfoddol neu’n rhai a ddarperir gan y GIG. Mae’r holl sefydliadau hyn, ynghyd â’u cleifion a’u gofalwyr, yn rhanddeiliaid ym maes gofal lliniarol. Byddaf yn sicrhau y caiff pob partner y cyfle i gyfrannu at y strategaeth.

Dros yr ychydig wythnosau nesaf, byddaf yn ystyried y ffordd orau o sicrhau bod y strategaeth wedi ei chostio ac wedi ei gweithredu’n llawn ledled Cymru. Yr wyf yn benderfynol y dylid ei rhoi ar waith mewn modd systematig a theg er mwyn inni gael gwasanaethau y gallwn ymfalchïo ynddynt, am eu bod yn darparu ar gyfer pobl pan fônt fwyaf diamddiffyn.

Tra fy mod yn falch o weld yr agwedd bwysig hon ar ofal iechyd ar agenda’r Cynulliad heddiw, yr wyf yn siŵr fy mod yn siarad dros lawer o’r Aelodau wrth fynegi fy rhwystredigaeth ynglŷn â’r cynnydd araf a wneir ar wella safon gyffredinol gofal lliniarol—sy’n amrywio’n fawr iawn ar draws Cymru, fel y dywedodd y Gweinidog—ac ar leihau gor-ddibyniaeth y gwasanaeth gofal lliniarol yng Nghymru ar arian y sector gwirfoddol. Croesawn amserlen fwy pendant felly.

Hoffwn eich holi ymhellach, Weinidog, ynglŷn â’r mater gofal lliniarol yn fy etholaeth i, y bu ichi gyfeirio ato. Synnaf ichi ddweud heddiw eich bod yn gobeithio y caiff problemau Tŷ Bryngwyn eu datrys yn lleol, gan ichi fod ynghlwm wrth hyn yn y gorffennol fel cynrychiolydd cenedlaethol. A wnewch chi gydnabod ichi ddweud, ar ymweliad â Thŷ Bryngwyn yn ystod yr wythnos yn dechrau 12 Ebrill 2001, eich bod yn

A dderbyniwch na ddigwyddodd hyn ac na allai fod wedi digwydd erioed ar lefel yr arian a gyhoeddwyd gennych ar y pryd? A wnewch chi fachu ar y cyfle hwn i ymddiheuro i’m hetholwyr, y cred llawer ohonynt iddynt gael eu camarwain yn sinigaidd, o ystyried amseriad eich cyhoeddiad ychydig cyn yr etholiad cyffredinol i San Steffan? A wnewch chi ymddiheuro am godi gobeithion y bobl hynny, ac yna eu chwalu? A wnewch chi dderbyn eich bod, drwy’ch ymyriad fis Ebrill diwethaf, eisoes wedi trin Tŷ Bryngwyn fel achos arbennig, waeth pwy sy’n gyfrifol yn ffurfiol am ei ariannu? Wedi’r cyfan, chi sy’n penodi ac yn ariannu awdurdodau ac ymddiriedolaethau iechyd ac o dan eich cyfarwyddyd chi y maent yn gweithio.

Y mater olaf yw cydnabod na fydd y posibilrwydd o gael swm bach o arian hyblygrwydd diwedd y flwyddyn a gynigiwyd gan un o’ch swyddogion—a groesawyd yn y cyfarfod yn Llanelli yr wythnos diwethaf—yn trawsnewid y sefyllfa yn ddramatig. A dderbyniwch y cyfrifoldeb dros Dŷ Bryngwyn y bu ichi ei ysgwyddo a chyflawni’ch ymrwymiad i sicrhau y gwneir defnydd llawn o’r gwelyau i gleifion mewnol erbyn mis Medi nesaf, gan na ddigwyddodd hynny erbyn mis Medi 2001? A wnewch chi hefyd ystyried y mater hwn ar wahân i ddatblygiad cyffredinol y strategaeth, er mor bwysig yw hynny?

Yr wyf yn falch fod Helen Mary yn cydnabod bod y mater hwn yn ymwneud â strategaeth gyffredinol i Gymru a’r bartneriaeth rhwng y GIG, gwasanaethau cymdeithasol a’r sector gwirfoddol. Yr oeddwn yn falch i elusen Gofal Hosbis Sefydliad Dewi Sant ymuno â ni yn y Cynulliad heddiw. Mae sawl mudiad hosbis a mudiad gwirfoddol wedi ymweld â’r Cynulliad. Mae’n bwysig ein bod yn mabwysiadu ymagwedd partneriaeth strategol ledled Cymru. Gan imi gyfeirio at Dŷ Bryngwyn yn fy natganiad, ymatebaf i’r sefyllfa yno. Drwy’r arian ychwanegol a roddwyd i’r awdurdod iechyd a’r ymddiriedolaeth gan y Cynulliad bu modd i’r awdurdod iechyd roi £150,000 i Dŷ Bryngwyn y llynedd a rhoddodd yr ymddiriedolaeth GIG £75,000 iddo. Cododd yr Hosbis ei hun swm sylweddol o arian hefyd. Rhaid llongyfarch pobl Llanelli ar eu hymrwymiad i ofal lliniarol. Fodd bynnag, yn 1996, trosglwyddwyd yr arian craidd ar gyfer hosbisau o’r Swyddfa Gymreig gynt i awdurdodau iechyd, felly ar hyn o bryd mater sydd wedi’i drefnu’n lleol ydyw. Rhaid imi sicrhau bod y Cynulliad yn rhoi digon o arian i’r gwasanaethau lleol i ddiogelu’r gwaith o gomisiynu’r gwasanaethau hyn. Gan fy mod yn awyddus i sicrhau’r gwasanaethau hyn, rhoddais gyfarwyddyd i’m swyddogion gael trafodaethau mor adeiladol â phosibl gyda Thŷ Bryngwyn. Gobeithiaf y gall y mater hwn fynd yn ei flaen mewn ffordd adeiladol.

Diolch ichi am y datganiad heddiw. Yr wyf yn falch o weld ymagwedd genedlaethol tuag at fater anodd ac emosiynol iawn. Ar hyn o bryd Bro Morgannwg yw’r unig le yng Nghymru lle mae hosbis i blant; nid yw’r cyfleuster hwnnw yn opsiwn i deuluoedd o Ddyffryn Clwyd a mannau eraill yn y Gogledd. Felly diolchaf ichi am ddychwelyd at gynlluniau Tŷ Gobaith i agor ysbyty newydd i blant yn y Gogledd. Mae pob un o’r pleidiau gwleidyddol yn croesawu hynny. Fodd bynnag, a gytunwch, er bod lefel y ddarpariaeth o hosbisau i bawb yng Nghymru yn achosi pryder, mai’r diffyg mwyaf yw’r un yn y ddarpariaeth ar gyfer plant â salwch terfynol? Mae ganddynt hwy a’u rhieni anghenion gofal a chymorth nad ydynt yn aml yn cael eu diwallu yn y ffordd orau mewn lleoliad gofal lliniarol traddodiadol i oedolion. A oes modd cael mwy yn y strategaeth hon am yr hyn y bwriadwn ei wneud dros blant sy’n dioddef o afiechydon terfynol?

Mae’n bwysig cydnabod gofal lliniarol i blant fel arbenigedd allweddol wrth gefnogi a datblygu gwasanaethau gofal lliniarol. Gwelsom yr hyn y gellir ei ddarparu yn hosbis Tŷ Hafan ym Mro Morgannwg, a gefnogwyd gan y Cynulliad yn y dyddiau cynnar drwy grant unwaith ac am byth. Dyna pam yr hoffwn gefnogi datblygiad o’r fath yn y Gogledd mewn partneriaeth â Thŷ Gobaith. Fel y dywedais yn gynharach, rhaid inni hyrwyddo ymagwedd bartneriaeth rhwng y GIG, gwasanaethau cymdeithasol a’r sector hosbis a’r sector gwirfoddol. Yn sail i hynny rhaid cydnabod arbenigedd, gwybodaeth a sgiliau ein staff ym maes meddygaeth gofal lliniarol. Talaf deyrnged i’r Athro Ilora Finlay, Barwnes Finlay o Landaf, y mae ei gwaith ym maes meddygaeth lliniarol yn fyd-enwog. Mae ar flaen y gad nid yn unig o ran ei gwaith yn Ymddiriedolaeth GIG Felindre, ond yn y bartneriaeth gyda Holme Tower. Gallwn ddangos bod Cymru yn gallu bod ar flaen y gad ym maes meddygaeth gofal lliniarol, yn enwedig drwy ganolbwyntio ar anghenion pediatrig fel y dywedasoch.

Er fy mod yn croesawu’r datganiad hwn, cytunaf â Helen Mary Jones y dylem gofio bod yn rhaid i ofal lliniarol ddod yn wasanaeth estynedig, prif ffrwd. Ni fu yn y gorffennol a bu gormod o ddibyniaeth ar y sector gwirfoddol. Mae’n werth nodi ichi bwysleisio nad ar gyfer trin canser yn unig y mae gofal lliniarol. Mae’n cynnwys llawer o bobl sy’n dioddef o afiechyd cronig a all beri poen mawr iddynt. Rhaid i wasanaethau megis clinigau poen fod yn llawer haws i’w defnyddio ac yn fwy cyffredin.

A fydd eich datganiad yn golygu y bydd yn haws i gleifion gael gafael ar gyffuriau modern sy’n lleddfu poen? Ceir problem mewn rhai rhannau o Gymru ar hyn o bryd, lle na chaiff pobl driniaethau cyfoes a allai eu helpu i fyw’n gymharol rhydd o boen ac i symud yn haws. Mae ar y bobl hyn afiechyd y bydd yn rhaid iddynt ei ddioddef flwyddyn ar ôl blwyddyn am weddill eu hoes. Mae’r cyfle i ddefnyddio cyffuriau modern yn agwedd allweddol ar ddarparu gofal lliniarol effeithiol.

Croesawaf eich cyfeiriad yn y datganiad at ofalwyr ifanc. Nid yw gwasanaethau profedigaeth i ofalwyr ifanc yn aml yn bodoli. Mae’r bobl ifanc hyn, a fyddai wedi bod yn gofalu am berthynas agos yn ystod y camau terfynol o salwch, yn colli’r berthynas honno ac yna ni chânt eu cefnogi yn y cyfnod ar ôl marwolaeth drwy unrhyw ofal profedigaeth effeithiol. Rhaid mynd i’r afael â hynny. Efallai mai agwedd ymylol ar ofal lliniarol ydyw, ond i’r bobl hynny gall fod yn hanfodol i’w hadferiad a datblygiad eu bywydau ar ôl cyfnod dwys o ofalu am rywun.

Mae enghreifftiau da o glinigau poen a rheoli poen ledled Cymru. Mae argaeledd cyffuriau modern yn rhan o reoli poen ym maes gofal lliniarol. Fel y dywedasoch, rhaid inni sicrhau bod pawb yng Nghymru yn cael yr un cyfle i ddefnyddio gwasanaethau o’r fath drwy’r strategaeth hon. Mae rheoli poen yn hollbwysig, nid yn unig i gleifion canser, ond hefyd i bobl eraill sy’n dioddef o afiechydon sy’n amharu ar bob rhan o’u bywyd.

Yr wyf yn ddiolchgar hefyd am eich sylwadau ar ofalwyr ifanc. Canolbwyntiwn ar ofalwyr ifanc yn y strategaeth i ofalwyr a rhaid inni gwmpasu hynny fel rhan o’r strategaeth gofal lliniarol yr ydym wrthi’n ei datblygu ar hyn o bryd. Bydd hynny o gymorth i’m llywio. Mae hynny yn ein tywys yn ôl at y cwestiwn o sut y gallwn ddatblygu gwasanaethau teg ar draws Cymru, gan adeiladu ar arferion gorau ac argaeledd cyffuriau modern a thriniaethau modern.

Beth fydd rhan gofal lliniarol yn strwythur newydd arfaethedig y GIG yng Nghymru yn y blynyddoedd nesaf? Hoffai llawer o’r hosbisau sy’n dibynnu’n fawr ar arian y sector gwirfoddol, wybod beth fydd eu rhan hwy o fewn strategaeth gyffredinol y GIG yng Nghymru. Yn ail, bu ichi gyfeirio at arian y gronfa cyfleodd newydd yn eich datganiad. Gan mai ar gyfer prosiectau cyfalaf yn unig y gellir defnyddio’r arian hwnnw, nid yw hosbisau megis Tŷ Bryngwyn yn fy etholaeth i lle adeiladwyd cyfleuster gwych drwy roddion gwirfoddol yn elwa arno. Ni ellir defnyddio arian y loteri am mai dim ond ar gyfer prosiectau cyfalaf y gellir ei ddefnyddio ac mae angen arian refeniw arno. A allwch chi roi rhyw awgrym i’r hosbisau o’r hyn y gallant ei ddisgwyl o ran hynny?

Dywedais yn gynharach i’r cyfrifoldeb dros arian craidd y gwasanaethau gofal lliniarol gael ei ddatganoli i’r awdurdodau iechyd yn 1995-96. O ran datblygu strwythur newydd y GIG yng Nghymru, a’r 22 o fyrddau iechyd lleol sy’n cael eu datblygu o’r grwpiau iechyd lleol, rhaid inni ystyried y ffordd y caiff gwasanaethau gofal lliniarol eu comisiynu. Awn i’r afael â hynny yn y strategaeth o ran datblygu gwasanaeth i Gymru gyfan ac ymateb i anghenion y bobl y mae angen gwasanaethau gofal lliniarol arnynt. Yr wyf yn ddiolchgar ichi am roi hynny ar yr agenda.

O ran y gronfa cyfleoedd newydd, mae’n anodd rhoi arian am unrhyw beth ond gwariant cyfalaf neu waith adnewyddu gan mai arian unwaith ac am byth ydyw. Dyna’r her a wyneba pobl wrth ddatblygu hosbisau megis Tŷ Bryngwyn. Gallwch yn aml godi’r arian sydd ei angen fel cyfalaf, er ei bod yn anodd gwneud hynny. Talaf deyrnged i’r holl bobl yng Nghymru a gododd yr arian hwnnw. Fodd bynnag, mae costau refeniw yn gostau parhaus. Ar ôl ichi agor hosbis, rhaid ichi ei gadw ar agor ac, wrth gwrs bydd y costau’n cynyddu. Mae’n bwysig ein bod yn ystyried pecyn ariannu ar gyfer hosbisau, megis Tŷ Bryngwyn. Yr wyf yn falch o nodi y credwn, o ganlyniad i’m hymweliad swyddogol i fynychu un o’i gyfarfodydd diweddar, ein bod yn gallu helpu gyda’r gofal dydd a’r cymorth allanol a ddarperir gan Dŷ Bryngwyn fel rhan o’i wasanaethau cymunedol, y mae angen cymorth ychwanegol arnynt hefyd ar hyn o bryd. Gobeithio y gallaf roi rhagor o wybodaeth i’r Cynulliad maes o law.

I begin by declaring my usual interest as a general practitioner. Do you agree that palliative care should be an integral part of our health service, rather than a peripheral issue? It should therefore be strategically organised and should attract regular, core funding as part of the health service in Wales. When will you bring the palliative care strategy to the Assembly, and how much money will be available to implement it?

Wrth gwrs cytunaf y dylai gofal lliniarol fod yn rhan annatod o’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru ac o’r sector gwirfoddol, ein partneriaid. Fel gyda strategaethau eraill, rhaid inni baratoi’r strategaeth gofal lliniarol ar gyfer ymgynghoriad arni, ac yn fy natganiad addewais y byddwn yn cyflwyno’r strategaeth i’r Cynulliad ym mis Mawrth. Bydd cyfnod ymgynghori, a disgwyliwn lawer o gyfraniadau o bob rhan o Gymru er mwyn sicrhau ein bod yn datblygu hyn mewn ffordd adeiladol. Yna rhaid inni sefydlu grŵp gweithredu—fel y gwnaethom ar gyfer y strategaeth iechyd meddwl—a fydd yn costio’r strategaeth fel y’i llunnir yn dilyn yr ymgynghoriad. Mae hynny yn golygu bod yn rhaid iddi fod yn rhan o’n cylch cynllunio cyllideb o ran y cyllid pellach a’r cyllid ychwanegol y bydd ei angen o bosibl i weithredu’r strategaeth.

O leiaf yr ydym wedi cyrraedd y cam hwn. Daw’r cyfnod ymgynghori i ben fis nesaf a gwn y bydd gan y Cynulliad a’i bartneriaid ddiddordeb mawr yn hynny. Gyda’ch cymorth, rhaid inni ddatblygu’r strategaeth a gwneud cais am arian os bydd hynny’n briodol. Fodd bynnag, dychwelaf at y pwynt hwn: darperir gwasanaethau gofal lliniarol, ac fel meddyg teulu, Dai, byddwch yn rhan o’r ddarpariaeth honno ar lefel leol. O 1 Ebrill 2003, rhaid inni ystyried sut yr ydym yn datblygu ein strategaethau iechyd a lles a sut y gall ein byrddau iechyd lleol sicrhau bod gwasanaethau lleol ar gael i ddiwallu anghenion gofal lliniarol pobl yn eu cymunedau.

Diolch ichi am eich datganiad ond yr wyf yn siomedig, er gwaethaf y ffaith i’r mater hwn gael ei drafod gyda’r Farwnes Finlay o Landaf yn 1999, nad ydym hyd yma wedi trafod dogfen ymgynghori lawn yn y Siambr hon.

Dangoswyd yn glir iawn y broblem a gaiff pobl o ran cael gafael ar ofal terfynol a gofal lliniarol—maent yn wahanol—yn adroddiad y Comisiwn Gwella Iechyd ar wasanaethau canser. Nododd fod gwasanaethau yn anwastad ar y gorau; mae amrywiaeth mawr yn y staff arbenigol sydd ar gael; bu anhawster i gael gwasanaethau y tu allan i oriau, ac o ganlyniad rhoddwyd cleifion yn yr ysbyty yn amhriodol. Mae’r adroddiad hefyd yn tynnu sylw at y twf mawr yn y gwasanaethau hosbis yn ystod y 20 mlynedd diwethaf, ond gŵyr yr Aelodau pa mor fregus yw nifer o’r gwasanaethau a gynigir gan y sector gwirfoddol. Mae ceisiadau am arian unwaith ac am byth a rhoddion elusennol yn ddigon derbyniol ond mae’n cyfyngu ar y gwasanaethau a gynigir gan y mudiadau hyn. Gwelsom enghraifft o’r Cynulliad yn rhoi taliadau unwaith ac am byth i atal penderfyniad trychinebus i gau gwasanaethau yn y sector hwn.

Pryd yr ydych yn rhagweld y byddwch yn gweithredu’r cynllun terfynol? Pwysodd Dai Lloyd arnoch am hynny ond nid oes gennym ddyddiad pendant o hyd. Hefyd, bu ichi nodi y byddai angen cael arian ychwanegol ar gyfer y strategaeth hon ac na ddylid defnyddio cyllid iechyd presennol. Croesawaf hynny. A wnewch chi sicrhau na chaiff unrhyw arian newydd a gewch i ariannu’r strategaeth ei ddefnyddio i ddyblygu gwasanaethau’r awdurdodau statudol? A wnewch chi sicrhau hefyd na fydd yr awdurdodau statudol yn esgeuluso’r mudiadau gwirfoddol, sydd wedi ein gwasanaethu’n dda yn y gorffennol wrth ddarparu gwasanaethau gofal lliniarol, pe bai arian newydd ar gael? A ystyriwch glustnodi’r arian hwn, gan fod hoffter y cyfryngau a’r gwleidyddion o dargedau ar gyfer rhestrau aros yn golygu y bydd gofal lliniarol, nad yw wedi’i reoli yn yr un ffordd, sef yn ôl perfformiad, bob amser ar ei golled? A fydd eich strategaeth yn cynnwys targedau ar gyfer recriwtio a hyfforddi staff arbenigol? Gan ein bod yn gobeithio cael corff comisiynu i Gymru gyfan ar gyfer gwasanaethau canser ac afiechydon eraill megis afiechyd niwronau motor, beth yw’r ffordd orau o gomisiynu gwasanaethau gofal lliniarol yn eich barn chi, ar lefel leol ynteu drwy gorff comisiynu i Gymru gyfan?

Yr oedd adroddiad y Comisiwn Gwella Iechyd ar wasanaethau canser yn werthfawr ac fe’i trafodwyd gennym yn y Pwyllgor. Nododd fod angen inni sicrhau bod y strategaeth hon yn mynd i’r afael â’r meysydd hynny o ran gwasanaethau gofal lliniarol. Mae’n anffodus bod rhai gwasanaethau yn fregus. Fodd bynnag, gwyddom hefyd fod eraill yn gryf, yn arbennig y rhai a ddarperir gan Ymddiriedolaeth GIG Felindre, er enghraifft. Mae ymddiriedolaethau eraill ledled Cymru hefyd wedi datblygu gofal lliniarol fel rhan o’u gwasanaethau prif ffrwd. Rhaid inni sicrhau bod ein hymgynghoriad yn un cyflawn ac egnïol ac yn datblygu’r hyn a adeiladwyd gennym yng Nghymru. Mae’r Farwnes Finlay a’i chydweithwyr yn arloeswyr. Pe bawn yn rhoi amserlen ichi, dywedwn fis Mawrth ar gyfer yr ymgynghoriad, ac wedyn sefydlu’r grwpiau gweithredu. Ailgyflwynaf y strategaeth i’r Cynulliad ym mis Mai neu fis Mehefin. Bydd fy ngweision sifil yn fy saethu siŵr o fod am wthio’r agenda yn ei blaen. Mae’n hollbwysig ein bod yn cymryd camau i roi’r strategaeth ar waith erbyn 2003: anelaf at hynny. Rhaid inni ystyried y mater o ran comisiynu lleol a chomisiynu i Gymru gyfan. Rhaid cael cydbwysedd. Dyna’r math o faterion y mae angen eu hystyried yn yr ymgynghoriad. Croesawaf sylwadau’r Aelodau; bydd gan bobl allanol hefyd farn bendant ynglŷn â’r materion hyn.

Diben y datganiad hwn yw hysbysu’r Cynulliad o fwriad y Cabinet i gyflwyno deddfwriaeth ac o’r weithdrefn weithredol sy’n parhau â’r gwaith o weithredu Deddf Safonau Gofal 2000. Bydd y datganiad hwn yn ystyried offerynnau statudol sy’n ymwneud â gwarchod plant a gofal dydd i blant o dan wyth mlwydd oed, ffioedd rheoleiddio, anghymwyso pobl rhag gofalu am blant, ceisiadau i gofrestru a threfniadau trosiannol. Mae’r Cabinet hefyd yn bwriadu cyflwyno tair cyfres arall o reoliadau drwy ddadgymhwyso’n rhannol y weithdrefn ddeddfwriaethol sy’n ymwneud â chartrefi plant, cartrefi gofal a gwasanaethau gofal iechyd preifat a gwirfoddol. Caiff hyn ei drafod yn y Cyfarfod Llawn ar 12 Chwefror.

Fel y gwyddoch, bydd yr arolygiaeth newydd yn dechrau ei swyddogaethau rheoleiddiol ar 1 Ebrill 2002. Mae’n hanfodol bod y rheoliadau perthnasol ar waith i alluogi’r arolygiaeth i gynnal ei gwaith a diogelu iechyd a lles pobl y mae angen gofal arnynt. Fel yn achos pob eitem arall o ddeddfwriaeth, bwriad gwreiddiol y Cabinet oedd y câi’r rheoliadau hyn eu gwneud yn unol â gweithdrefn safonol y Cynulliad ac y byddid wedi craffu arnynt yn briodol. Yn anffodus, ni ellir defnyddio gweithdrefn lawn y Cynulliad os ydym am roi’r arolygiaeth ar waith erbyn y dyddiad penodedig. Fodd bynnag, pwysleisiaf nifer o bwyntiau cadarnhaol ynglŷn ag ymgynghori wrth baratoi’r rheoliadau drafft hyn. Ymgynghorwyd yn helaeth gyda darparwyr, y sector gofal a’r cyhoedd ynglŷn â’r cynigion ar gyfer y rheoliadau, a’r isafswm safonau cenedlaethol cysylltiedig, lle bo hynny’n briodol. Sefydlwyd grwpiau gorchwyl allanol gennym, gyda chynrychiolwyr o ystod eang o fuddiannau allanol a mewnol, gan gynnwys darparwyr, defnyddwyr gwasanaethau a chomisiynwyr gofal, i ystyried a llywio ein penderfyniadau terfynol ar y safonau allweddol ar gyfer pob math o wasanaeth. Ym mhob achos, bu cryn gytundeb ymhlith y grwpiau gorchwyl ynglŷn â chynnwys arfaethedig y rheoliadau a’r safonau, sy’n argoeli’n dda o ran y derbyniad a gaiff y rheoliadau hyn yn y sector gofal cyfan. Cafodd aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wybodaeth yn rheolaidd am y cynnydd a wneir a rhoddwyd copi o bob dogfen ymgynghori iddynt a threfnwyd sesiynau briffio. Bydd y swyddogion yn briffio pob un o lefarwyr y pleidiau ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn fanwl cyn bo hir. Bu ymgynghori a chyfranogi helaeth wrth ddatblygu’r amrywiol reoliadau a safonau hyn.

Rheolir sut y caiff gwarchod plant a gofal dydd a ddarperir ar gyfer plant o dan wyth mlwydd oed eu gweithredu drwy reoliadau. Bydd hynny yn berthnasol i warchodwyr plant mewn gwasanaethau megis meithrinfeydd dydd, cylchoedd chwarae a gofal ar ôl ysgol. Mae’r rheoliadau yn creu dyletswyddau statudol ar ddarparwyr cofrestredig a byddant yn cwmpasu materion megis staffio, addasrwydd adeiladau ac addasrwydd darparwyr cofrestredig. Bydd yr isafswm safonau cenedlaethol a fydd yn cyd-fynd â hwy yn ategu gofynion penodol y rheoliadau. Gwneir y safonau hyn, yn ogystal â safonau’r sectorau gofal eraill megis cartrefi plant a’r gorchymyn trosglwyddo staff, o dan weithdrefnau Rheol Sefydlog Rhif 27.4.

Cafwyd 156 o ymatebion i’r ymarfer ymgynghori a bu swyddogion yn gweithio’n agos gyda chynrychiolwyr darparwyr gofal dydd a gwarchodwyr plant i roi’r rheoliadau a’r safonau drafft ar eu gwedd derfynol. Dangosodd yr ymatebion a’r cyfarfodydd dilynol fod gan y sector ymrwymiad i safonau uchel ym maes gofal plant. Yr oedd pob un o’r grwpiau cynrychioliadol yn awyddus i staff yn y sector gael cymwysterau priodol ac i’r Cynulliad, y partneriaethau datblygiad blynyddoedd cynnar a gofal plant, a Dysgu ac Addysgu Cymru weithio gyda’r darparwyr i sicrhau y bydd gan fwy o staff gymwysterau galwedigaethol cenedlaethol priodol. Cadarnhaf na fydd y rheoliadau drafft yn caniatáu i warchodwyr plant na darparwyr gwasanaethau gofal dydd daro plant neu eu cosbi drwy ddull bygythiol arall.

Bydd y rheoliadau ar ffioedd yn gosod strwythur o ffioedd rheoliadol ar gyfer gwaith yr arolygiaeth newydd. Bydd yr incwm o’r ffioedd rheoleiddiol hyn yn helpu i ariannu gwaith yr arolygiaeth. Cafodd y papur ymgynghori dderbyniad da yn gyffredinol, a nododd nifer fawr o’r rhai yr ymgynghorwyd â hwy fod y cynnydd yn y ffioedd yn gymharol fach ac yn rhesymol. Yn arbennig, ceisiais sicrhau ein bod yn mynd i’r afael â phryderon y sector cartrefi gofal a chytunais y bydd rhai cartrefi gofal bach a chanolig eu maint yn talu ffioedd is yn y dyfodol. Yr wyf hefyd yn ymwybodol o bwysigrwydd hyrwyddo datblygiad y sector gofal plant. Felly dim ond cynnydd cymharol fach fydd yn y ffioedd a godir ar y gwasanaethau gofal dydd llawn, ac ni fydd gwarchodwyr plant a darparwyr gofal sesiynol, megis cylchoedd chwarae a chlybiau y tu allan i’r ysgol, yn talu unrhyw ffioedd o gwbl. Cefnogir y bwriad hwn, ynghyd â’r grantiau cychwyn newydd ar gyfer gwarchodwyr plant yn frwd gan y sector.

Bydd y rheoliadau ond yn gosod ffioedd ar gyfer y gwasanaethau a gaiff eu rheoleiddio o 1 Ebrill 2002, sef, cartrefi plant, cartrefi gofal, gwasanaethau gofal iechyd preifat a gwirfoddol, a gwarchodwyr plant a gofal dydd i blant o dan wyth mlwydd oed. Caiff y rheoliadau hyn eu diweddaru wrth i sectorau eraill ddod yn rhan o waith rheoleiddiol yr arolygiaeth.

Wrth weithredu Deddf Safonau Gofal 2000 mae modd i’r Cynulliad ailystyried a diweddaru’r trefniadau presennol ar gyfer anghymwyso pobl rhag gofalu am blant o dan amgylchiadau penodol. Bydd y rheoliadau anghymwyso arfaethedig yn berthnasol i ofalwyr maeth preifat, y rhai sy’n ymwneud â rheoli a gweithredu cartrefi plant yn arbennig, ac i warchodwyr plant, darparwyr gofal dydd a’u cyflogwyr. Mae’r rheoliadau hyn yn dechnegol iawn ac mae llawer o’r gwaith yn ymwneud â diweddaru’r rhestr o droseddau sy’n arwain at anghymwyso. Bu’r ymatebion i’r ymarfer ymgynghori yn ddefnyddiol, a chroesawodd y rhai yr ymgynghorwyd â hwy y cyfle i ailystyried a diweddaru Rheoliadau Anghymwyso ar gyfer Gofalu am Blant 1991.

Mae’r darnau olaf o ddeddfwriaeth yn ymwneud â’r agweddau mwy technegol ar y prosesau cofrestru, er enghraifft, y wybodaeth a’r ddogfennaeth y mae’n rhaid i bobl sy’n gwneud cais i gofrestru eu darparu er mwyn profi eu bod yn addas i redeg gwasanaethau i bobl ddiamddiffyn. Daw’r ymgynghoriad ar y rheoliadau drafft hyn i ben yn ddiweddarach yr wythnos hon.

Yn olaf, bwriadwn ddarparu Gorchymyn cychwyn ar gyfer cyfres o drefniadau synhwyrol er mwyn sicrhau proses drosglwyddo ddidrafferth o 1 Ebrill. Ein prif nodau fydd parhau i ddiogelu defnyddwyr gwasanaethau, tra’n osgoi oedi ac yn lleihau’r beichiau gweinyddol ar ddarparwyr i’r eithaf.

Datganaf fuddiant fel meddyg teulu. Diolchaf i’r Arolygiaeth Safonau Gofal am y sesiynau briffio a ddarparodd ar gyfer yr Aelodau. Rhaid cydnabod pwysigrwydd hyfforddiant a chymwysterau ar gyfer gweithwyr cymdeithasol, a rhaid gwella enw da a morâl y gweithlu er mwyn i waith cymdeithasol gael ei ystyried yn yrfa safonol i ddechrau arni ac i barhau â hi. Er mwyn cyflawni hyn dylid codi cyflogau ar draws y sector cyfan. Fel y soniodd Jane, dylid cyflwyno rheoliadau adeiladu fesul cam, fel na fydd cartrefi gofal a busnesau bach yn dioddef. Mae angen hefyd cynnal ymgynghoriadau digonol a sensitif gyda’r holl sectorau. Gwnaeth preswylwyr mewn cartrefi ar gyfer camddefnyddio sylweddau, er enghraifft, sylwadau pendant, ond mae’n bosibl bod ganddynt hwy anghenion gwahanol i breswylwyr oedrannus mewn cartrefi gofal, er enghraifft.

A yw’r Gweinidog, wrth ddatblygu Deddf Safonau Gofal 2000, wedi ystyried ymhellach faterion megis yr angen am adolygiad cenedlaethol o lefel y ffioedd a delir i berchenogion cartrefi gofal; yr angen am adnoddau ychwanegol er mwyn cymryd y mesurau safonau gofal; a’r angen i symleiddio’r fiwrocratiaeth sy’n gysylltiedig â Deddf Safonau Gofal 2000 mewn cartrefi gofal ac yn y gymuned?

Derbyniaf eich pwyntiau ynglŷn â phwysigrwydd y gweithlu gofal cymdeithasol—yr ydym yn mynd i’r afael â hynny drwy ein grŵp gorchwyl a gorffen—ac o gydnabod y cyfnod trosiannol sydd ei angen a’r cymorth y bydd ei angen yn ystod y cyfnod hwnnw wrth i’r safonau gael eu rhoi ar waith. Yr ydym wedi ystyried hynny drwy’r ymgynghoriad.

Bu inni drafod lefel y ffioedd mewn perthynas â’n cartrefi gofal yr wythnos diwethaf. Cyfrifoldeb yr awdurdodau lleol ydyw, nid Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru. Nid yw’n berthnasol i’r rheoliadau yr ydym yn eu hystyried heddiw.

Mae rhoi adnoddau i lywodraeth leol mewn cysylltiad â’i gweithlu gofal cymdeithasol yn fater polisi ehangach, y mae’n bwysig tynnu sylw ato. Fodd bynnag, o ran gweithredu rheoliadau Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru, yr ydym wedi derbyn bod angen symleiddio a lleihau’r fiwrocratiaeth. Er enghraifft, byddwn yn sicrhau na fydd yn rhaid i bobl lenwi ffurflenni yn rheolaidd, dim ond pan fydd angen cofnodi materion neu anawsterau. Yr ydym wedi ymgynghori’n eang â chyrff, o wasanaethau cymorth gofal plant i Fforwm Gofal Cymru, sy’n cynrychioli’r sector cartrefi gofal, a’r rhai sy’n gweithio ym maes camddefnyddio sylweddau. Gwnaed y pwyntiau hynny a bydd hyn yn helpu inni roi’r safonau gofal ar waith.

A wnewch chi roi sicrwydd inni y caiff y wybodaeth am bobl sydd wedi’u hanghymwyso ei rhannu ar draws y DU a chyda gwahanol adrannau a mudiadau, ac na chedwir y wybodaeth honno yng Nghymru yn unig? A gaiff ei rhannu dros y ffin?

Mae hynny’n bwysig o ran estyniadau. Mae’n ymwneud â gofalwyr maeth preifat, gwarchodwyr plant, darparwyr gofal dydd a’u gweithwyr, a’r rhai sy’n ymwneud â rheoli a gweithredu cartrefi plant. Yr ydym wedi diweddaru’r rhestr o droseddau. O ran y materion ehangach, caiff y wybodaeth ei chynnwys ar y gofrestr y mae’r Adran Iechyd a’r Cynulliad yn ei datblygu ar hyn o bryd. Mae’r rheoliadau hyn yn ymwneud â sut y mae anghymwyso, ac maent hefyd yn ymwneud ag ailystyried ac estyn y rhestrau o feini prawf anghymwyso. Ymdrinnir â’ch pwynt o dan ddeddfwriaeth arall a bydd y wybodaeth ar gael yn gyffredinol ar y gofrestr.

A gytunwch fod eich datganiad y prynhawn yma yn dangos yn glir yr argyfwng sydd o ran trafod is-ddeddfwriaeth yn y Cynulliad? Cyfiawnhad datganoli oedd y byddai’r Cynulliad yn craffu ar is-ddeddfwriaeth. Gwnaed y pwynt hwnnw droeon yn y cyfnod cyn y refferendwm a bu’n fantais fawr erioed yn nhyb cefnogwyr datganoli. Pam ar y ddaear yr ydych yn gwneud y datganiad hwn? Pa fath o esgus yr ydych yn chwilio amdano wrth ddod gerbron y Cynulliad gyda chynigion manwl ar gyfer deddfwriaeth y mae’n rhaid ei llunio o dan y weithdrefn weithredol? Beth yw pwynt cael y drafodaeth fer hon lle gallwn ofyn un neu ddau o gwestiynau ichi ond na allwn graffu ar fanylion Gorchmynion y Cynulliad y mae’n rhaid eu drafftio i weithredu’r mesurau hyn?

Yr anhawster sydd gennych yw bod y Llywodraeth yn gosod amserlen afrealistig i weithredu ei mesurau. Yna mae’n troi at y Cynulliad, yn codi ei dwylo gan ddweud, ‘Rhaid inni gael gweithdrefn gyflym, neu fel arall ni fydd modd inni weithredu’r mesurau hyn a diogelu pobl yn y ffordd y maent yn ei haeddu ar yr un pryd â Lloegr neu’r Alban.’ Eich Llywodraeth chi sy’n gyfrifol am amserlen ei deddfwriaeth a’r mesurau y mae am eu cyflwyno gerbron y Cynulliad, ac nid ydych yn gwneud gwaith da. Tybed a wneir hyn yn fwriadol i osgoi craffu priodol.

I gloi, a gytunwch y caiff y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, er enghraifft, ei lethu gan bapurau briffio polisi hirfaith yn rheolaidd, papurau briffio na all feirniadu nemor ddim arnynt, tra y dylai ganolbwyntio ar graffu ar is-ddeddfwriaeth? Ni wn am unrhyw is-ddedfwriaeth yr ydych wedi ei chyfeirio i’r Pwyllgor ei hystyried hyd yma. Efallai fy mod yn anghywir, ac os felly, cewch fy nghywiro. Ai dyna’r math o ddatganoli a gaiff ei arfer yn awr yng Nghymru, neu a ddychwelwn at egwyddorion sylfaenol y rhai a gefnogodd ddatganoli drwy alw am graffu ar is-ddeddfwriaeth, a rhoi terfyn ar arferion Llys y Seren a chymalau Harri’r Wythfed?

Yr ydych wedi dewis beirniadu’r gweithdrefnau a’r amserlen, David, pan oeddwn yn gobeithio fy mod wedi dangos ewyllys da a chwrteisi drwy wneud datganiad ar y rheoliadau pwysig i’w gweithredu o ganlyniad i Ddeddf Safonau Gofal 2000. Rhaid inni sicrhau y gall yr arolygiaeth ddechrau ei swyddogaethau rheoleiddiol o 1 Ebrill 2002, er mwyn diogelu’r bobl fwyaf diamddiffyn yng Nghymru. Yr ydych bob amser wedi gwneud cyfraniad adeiladol, David, yn ystod trafodaethau a sesiynau briffio ar hyn yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac yr ydych wedi croesawu’r rheoliadau newydd. Mae’n drueni ichi ddefnyddio’ch amser heddiw i wneud pwyntiau mwy negyddol. Nodais ei bod yn edifar gennyf fod yn rhaid inni ddefnyddio’r weithdrefn weithredol. Fodd bynnag, ymgynghorwyd yn eang, ystyriwyd yr ymatebion, a sefydlwyd grwpiau gorchwyl allanol, ac ymgorfforwyd y gwelliannau yn y strategaeth—y darparwyd dehongliad manwl ohoni—er mwyn sicrhau y caiff y rheoliadau hyn eu cyflwyno. Teimlais y byddai’n gwrtais imi, fel Gweinidog, i wneud y datganiad hwn er mwyn dweud wrth yr Aelodau faint o ymgynghori a wnaed i gyrraedd y cam hwn ac fel na fyddwn yn gohirio gweithredu Deddf Safonau Gofal 2000 o 1 Ebrill 2002. Gallwch leisio’ch barn, o ran a ydym am gael sesiynau briffio, wrth inni gynllunio agendâu a dadleuon y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr ydych wedi croesawu’r sesiynau briffio ac wedi cymryd rhan lawn ynddynt.

Yr wyf yn siŵr y caiff datganiad heddiw groeso cynnes. A wnewch chi gyhoeddi’r rhestr ddiwygiedig o droseddau sy’n arwain at anghymwyso pobl rhag gofalu am blant ac a wnaiff y rhain gynnwys camddefnyddio’r rhyngrwyd?

Gwnaf hynny, Gwenda.

Croesawaf sylwadau David, a amlygodd fethiant Llywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol i ddod i gytundeb gyda San Steffan ar ddeddfwriaeth newydd. Croesawaf y cynnig ar gyfer yr arolygiaeth newydd, yn enwedig o ran cartrefi gofal. Croesawaf hefyd y bwriad i ymestyn rheolau rheoleiddiol yr arolygiaeth i gynnwys asiantaethau nyrsio a gofal yn y cartref. Gobeithiaf y bydd yr arolygiaeth newydd yn lleddfu problemau fel y rhai a gafwyd yng Nghartref Preswyl Hazelcroft yng Nghaerdydd. Gobeithiaf hefyd y bydd gweithdrefnau’r arolygiaeth yn ei galluogi i fynd i’r afael ag unrhyw arferion anaddas a gofnodwyd heb yr oedi mawr a gafwyd yn achos Hazelcroft. Mae Aelodau’r Cynulliad yn gyfrifol am ddiogelu buddiannau ein hetholwyr hŷn a’u teuluoedd ac am dawelu eu meddyliau pan fo ansicrwydd. A wnewch chi roi sicrwydd y bydd yr arolygiaeth yn gallu gweithredu’n gadarn i roi terfyn ar unrhyw gamarfer wrth ymdrin â phobl oedrannus mewn cartrefi gofal?

Diolch ichi am ymateb i’r materion yn y datganiad heddiw, megis y safonau newydd i ddiogelu’r bobl fwyaf diamddiffyn. Byddwn, cyn bo hir, yn cynnal ymarferion ymgynghori eraill ar wasanaethau gofal, megis asiantaethau nyrsio a gofal yn y cartref, i’w cynnwys yng nghylch gwaith yr arolygiaeth maes o law. Datblygir hyn drwy ymgynghori a chyfranogiad mudiadau. Gobeithiaf y digwydd hyn o dan y weithdrefn arferol, er mwyn iddo gael lle ar amserlen y Cynulliad. Mae Deddf Safonau Gofal 2000 yn diogelu pobl ddiamddiffyn, o blant i’r pobl hynaf, mewn modd cadarn. Bydd y rheoliadau hyn yn ein galluogi i ddatblygu hynny.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r penderfyniad i gyflwyno Deddf Safonau Gofal 2000 a’r rheoliadau sy’n golygu y bydd y Ddeddf yn gwneud gwaith sydd angen ei wneud, sef diogelu rhai o’r bobl fwyaf diamddiffyn mewn cymdeithas. Clywsom, yn y Siambr hon, am hanesion dirdynnol plant a siomwyd gan y system arolygu yn y gorffennol.

Yr wythnos diwethaf, cyfeiriodd Jonathan Morgan at hanesion dirdynnol yn sgîl methiant y systemau arolygu i ddiogelu unigolion mewn cartrefi i’r henoed yn y brifddinas. Yn anffodus, credaf y bydd arolygiad cadarnach, wrth i’r system newydd gael ei rhoi ar waith, yn amlygu mwy o sefyllfaoedd annifyr a gofidus o’r fath. O gofio y bydd y darn derbyniol iawn hwn o ddeddfwriaeth yn cael ei gyflwyno, a gytunwch fod yn rhaid inni sicrhau bod yr is-ddeddfwriaeth a’r rheoliadau yn gywir? Dyma’r cyfle i wneud hynny. Mae’n ddigon hawdd deddfu yn y maes hwn, ond os nad yw’r ddeddfwriaeth yn ateb y diben, ni fyddwn yn diogelu yr un plentyn neu berson diamddiffyn. Felly, cydymdeimlaf â David Melding, er y cytunaf, Jane, i David a Dai Lloyd gael cyfle, drwy gyfarfod y llefarwyr, i roi’r materion hyn ar yr agenda. Hoffwn atgoffa David Melding fod gan reolwr busnes y Blaid Geidwadol gyfle i wrthwynebu’r cynnig i basio’r rheoliadau hyn drwy’r weithdrefn weithredol pan ddaethant ger ei fron yn y Pwyllgor Busnes a dywedaf wrth reolwr busnes y Blaid Geidwadol na fyddai’n llais unig o bosibl os dymunai wneud hynny.

Rhaid inni dderbyn bod gan y Pwyllgor Busnes yr hawl i fynnu ein bod yn craffu ar y cynigion hyn yn fanwl iawn. Gwn mai dyna fwriad y Gweinidog, ond yr ydym mewn sefyllfa anodd. Fodd bynnag, ni fyddwn yn gwasanaethu pobl Cymru os ymatebwn i’r sefyllfa anodd honno drwy basio’r rheoliadau hyn yn frysiog. Felly, rhaid inni ystyried sut y gallem reoli’r system yn well.

Fel y dywedais, hoffwn pe bai’r Cynulliad, ac, yn arbennig, y Pwyllgor wedi cael y cyfle i graffu ar y rheoliadau yn effeithiol. Ni fyddai angen imi wneud datganiad yma heddiw. Bu David yn amau a ddylwn fod wedi gwneud datganiad, ond teimlais ei bod yn bwysig imi egluro’r hyn a fyddai’n cael ei basio drwy ddefnyddio’r weithdrefn weithredol o ran cwrteisi i’r Aelodau. Yr oeddwn hefyd am sicrhau fy mod wedi hysbysu’r Aelodau o’m hymgynghoriad eang gyda’r rhai sydd yn y rheng flaen, y bydd y newidiadau hyn yn effeithio arnynt. Mae’n bwysig bod gennym y cydbwysedd hwn rhwng y broses graffu a pharatoi ein deddfwriaeth ac ymgynghori â’r byd allanol a’r bobl yn y gwasanaethau sydd ar eu mwyaf diamddiffyn y bydd y rheoliadau hyn, ar sawl ystyr, yn effeithio arnynt. Mae angen i’r Cynulliad gynnal ymgynghoriadau allanol a chraffu ar ddeddfwriaeth. Gobeithiaf y gallwn sicrhau y byddwn yn gwneud hynny. Fodd bynnag, o ganlyniad i’r ymgynghoriad, gwnaed y penderfyniadau hyn ac fe’u croesawyd yn gyffredinol. Dylem ganolbwyntio ar hynny heddiw.

A wnewch chi gadarnhau ichi roi adroddiadau rheolaidd i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar yr ymgynghoriad sy’n sail i’r rheoliadau hyn? Ni ddylai neb fod yn syn. Mae’r bwriad i gyflwyno’r rheoliadau hyn ar 1 Ebrill wedi bod yn amlwg ers o leiaf chwe mis, neu hyd yn oed 12 mis. Cafodd yr Aelodau hynny sydd yn sydyn â chydwybod ynglŷn â’r broblem, ddigon o gyfle i leisio eu pryderon.

Ie, yr wyf yn gofyn i Jane a all gadarnhau—

Ac yr oedd yn iawn ichi wneud hynny.

O ran codi tâl am arolygu cyfleusterau plant a gofal plant, a wnewch chi gadarnhau fod hyn yn nodi’r pwys a roddwn ar y mater hwn a’r angen i ddatblygu’r gwasanaeth hwn? Efallai y cofiwch o’ch llythyr a anfonwyd ataf yr wythnos hon, os ydym yn ystyried dosbarthiad cyfleusterau gwarchod plant ar draws Cymru, gwelwn fod prinder ofnadwy o gyfleusterau gofal plant o safon yn y cymunedau mwyaf anghenus. Mae’r ffaith nad yw’r cyfleusterau hyn ar gael yn cyfrannu’n sylweddol at allgáu cymdeithasol, yn arbennig i ferched. Gobeithio y bydd y penderfyniad i gynnig arolygiadau am ddim i’r sector hwnnw yn rhoi arwydd cryf ein bod am iddo ddatblygu’n gyflymach

Bu croeso cyffredinol i’r penderfyniad i beidio â chodi ffioedd ar gylchoedd chwarae, gwarchodwyr plant, clybiau y tu allan i’r ysgol a chynlluniau gofal chwarae yn ystod gwyliau’r ysgol ac i adael iddynt gofrestru am ddim. Yr ydym yn dilyn llwybr gwahanol i’r un a ddilynir yn Lloegr, lle y caiff ffioedd eu codi o dan y trefniadau newydd, am fod diffyg gofal plant gennym yng Nghymru. Yr ydym hefyd yn cyflwyno ein grantiau cychwyn gwarchod plant, a fydd yn cynorthwyo yn hynny o beth.