Byddwch yn cofio bod rhyddhad ardrethu gwledig ond ar gael i swyddfa bost neu i siop bentref sydd â gwerth trethiannol o £5,000 neu lai mewn anheddiad gwledig cymwys. Mae gan gynghorau ddisgresiwn i ganiatáu rhyddhad ardrethu i unrhyw fusnes gwledig sydd â gwerth trethiannol o lai na £10,000, ar yr amod ei fod yn cynnig gwasanaeth hanfodol i’r gymuned leol.

Yr wyf wedi penderfynu, fodd bynnag, ehangu’r rhyddhad mandadol i’r rhan fwyaf o fusnesau bach gwledig sy’n defnyddio adeiladau, o dan drothwyon gwerth trethiannol penodedig. Yr eithriadau yw’r eiddo a ddefnyddir ar gyfer hysbysfyrddau, peiriannau arian awtomataidd, meysydd parcio ceir, adeiladau’r Goron ac offer telathrebu. Y rheswm am hyn yw ein bod, cyn belled ag y bo’n bosibl, am eithrio adeiladau bach a ddefnyddir gan fusnesau mawr. Amcangyfrifwn y bydd hyd at 25,000 yn ychwanegol o fusnesau yn elwa ar y rhyddhad.

O ran y trothwyon gwerth trethiannol, mae’r Gorchymyn drafft yn cyflwyno terfyn newydd o £9,000 ar gyfer tafarndai a gorsafoedd petrol, ac yn codi’r terfyn ar gyfer eiddo arall o £5,000 i £6,000. Mae hefyd yn codi’r terfyn ar gyfer rhyddhad diamod o £10,000 i £12,000.

Bydd y ddeddfwriaeth yn chwarae rhan bwysig yn ein hymgyrch i adfywio cymunedau gwledig ledled Cymru, ac mae hefyd yn gam mawr tuag at gyflawni ein hymrwymiad i leihau’r baich trethi ar fusnesau bach yng Nghymru. Bydd hyn hefyd yn ein cynorthwyo o ran ein nod hirdymor o sicrhau bod y sector busnesau bach yn gryf a deinamig. Mae hyn yn newyddion da i’r economi wledig ac yn brawf clir y gall y Cynulliad ddefnyddio ei bwerau yn ddychmygus i ddarparu manteision gwirioneddol i Gymru. Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig.

Mae Ceidwadwyr Cymru yn croesawu’r mesur hwn ac yn ddiolchgar i’r Gweinidog am wrando ar y sylwadau. Byddai fwy na thebyg yn well i fwy o fusnesau yng Nghymru pe bai’r ffigurau yn uwch, er ein bod bob amser yn priodoli rhywfaint o ddarbodusrwydd ariannol i Mrs Hart. A all Mrs Hart ein sicrhau, os bydd y Drysorlys yn adfer rhywfaint o’r arian hwn, y bydd hithau yn dod o hyd iddo yn rhywle arall yn ei chyllideb?

Croesawir y Gorchymyn hwn, o ystyried y problemau y mae busnesau gwledig yng Nghymru wedi eu dioddef yn ystod y flwyddyn ddiwethaf.

Datganaf fuddiant fel cyn gyfarwyddwr cwmni bach sy’n rhoi cyngor ar faterion iechyd a diogelwch, materion amgylcheddol a rheoli.

Cred Plaid Cymru—The Party of Wales y dylai’r Llywodraeth gychwyn adolygiad cyflawn o drethi busnes, fel y datgenais yn flaenorol yn y Siambr hon. Credwn fod y meini prawf presennol a ddefnyddir fel sail i asesu trethi busnes, a luniwyd tua 50 mlynedd yn ôl, wedi dyddio’n ddifrifol. Yn yr oes honno, tybiwyd yn naturiol mai canol dinasoedd oedd yr ardaloedd prysuraf ac felly y rhain oedd yr ardaloedd mwyaf proffidiol i leoli busnes. Newidiwyd y sefyllfa yn ddramatig gan ddyfodiad yr ystadau siopa y tu allan i’r dref. Mae angen ailstrwythuro trethi busnes yng ngoleuni newidiadau mewn patrymau masnachu, a hoffai Plaid Cymru weld trethi busnes yn cael eu pennu ar sail proffidioldeb, nid lleoliad neu ofod.

Bu’r Llywodraeth yn araf i ymateb i ddyfodiad y canolfannau siopa y tu allan i drefi, sy’n cynnig cyfleusterau yr oedd pobl, fel arfer, yn mynd i ganol trefi ar eu cyfer—Peter Black a gododd—

Gallwch barcio y tu allan i’r siop, mynd yn syth i mewn, cynnal eich busnes, a mynd adref. Fodd bynnag, mae’r system trethi busnes yn mynd yn erbyn y siop yng nghanol y dref. Ni allwch barcio y tu allan i’r siopa hynny, na mynd yn syth i mewn i’r siop a chynnal eich busnes; rhaid ichi barcio mewn maes parcio a cherdded i’r siopau. Nid ydym yn mynd i’r afael â chodi trethi ar y canolfannau siopa y tu allan i’r dref mewn ffordd briodol; nid oes gennym system trethi busnes deg.

Mae partneriaeth gadarn ac effeithiol rhwng awdurdodau lleol a’r sector busnes yn hanfodol er mwyn hyrwyddo masnach. Dim ond ar ôl ymgynghori’n helaeth â llywodraeth leol a’r sectorau busnes y dylid mynd ati i ad-drefnu’r system trethi busnes.

Croesawaf ddatganiad Edwina a’r Gorchymyn a gyflwynwyd ganddi. Daw hyn â manteision sylweddol i fusnesau ledled cefn gwlad Cymru, ac yn enwedig yn fy etholaeth i, sef Brycheiniog a Sir Faesyfed. Yr ydym yn sôm am gynnydd mawr yn yr arian a fydd ar gael i fusnesau gwledig—cyhoeddwyd £15 miliwn o arian newydd heddiw—ac mae addewid arall yn y cytundeb partneriaeth yn cael ei weithredu. Ni allai’r amseru fod yn well, gan fod llawer o fusnesau gwledig yn ymdrechu i oresgyn problemau’r flwyddyn drychinebus y llynedd, yn dilyn argyfwng clwy’r traed a’r genau.

Mae hyn hefyd yn ymwneud â chefnogi ac achub gwasanaethau hanfodol mewn cymunedau gwledig: fferyllfeydd, cyfleusterau gofal plant, swyddfeydd post, tafarndai, a siopau gwledig bach. Mae fy etholaeth i, Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru, a hyd yn oed Gyngor Sir Fynwy yn croesawu’r cynigion hyn, a dylid llongyfarch y Llywodraeth bartneriaeth.

Mae’r Gorchymyn hwn yn golygu tua £15 miliwn y flwyddyn, ac mae William yn iawn i ddweud na ddylai fod goblygiadau ariannol ychwanegol i’r Cynulliad, oni fydd y Trysorlys yn penderfynu arfer ei hawliau, o dan y datganiad polisi ariannu, i leihau cyllideb benodedig y Cynulliad yn unol â’r anghenion ariannol ychwanegol. Os bydd hynny’n digwydd, fel y nodais yn fy araith ar y gyllideb ddrafft fis Hydref diwethaf, byddaf yn sicrhau bod yr adnoddau ar gael oherwydd ei bod yn fenter mor bwysig. Mae Kirsty hefyd yn iawn, bydd busnesau gwledig yn elwa. Cyfeiriodd Brian Hancock at siopa y tu allan i’r dref, ond, heddiw, y prif fater i mi yw sicrhau bod busnesau bach yn ailgychwyn ar ôl clwy’r traed a’r genau, ynghyd â helpu cymunedau gwledig.

Bydd y grant arbennig hwn, y grant arbennig gweithio ar y cyd yn 2001-02 gynt, yn gweithredu fel blwyddyn 2 y cynllun grant. Yn ystod y flwyddyn ariannol gyfredol, darparodd y grant hwn £1.9 miliwn i awdurdodau lleol ddatblygu mentrau gweithio ar y cyd. Os caiff y grant arbennig ger ein bron heddiw ei gymeradwyo, caiff £4.38 miliwn pellach ei ddosbarthu yn ystod y flwyddyn 2002-2003. Bydd hyn yn adeiladu ar y gwaith da presennol a gyflawnwyd eisoes eleni. Mae’r cynllun grant yn rhan o becyn ehangach o fesurau sy’n ceisio gwella gweithio mewn partneriaeth rhwng y GIG a llywodraeth leol, gan anelu, yn y pen draw, at ddarparu gwasanaethau mwy di-dor a fydd o fantais i ddefnyddwyr a gofalwyr. Bydd yn parhau i arddangos ymrwymiad Llywodraeth Cynulliad Cymru at ddarparu gwasanaethau sy’n canolbwyntio fwy ar y bobl.

Mae’r grant yn ategu’r broses o gyflwyno darpariaethau dulliau hyblyg Deddf Iechyd 1999 a ddaeth i rym ar 1 Rhagfyr 2000. Darparodd y ddeddfwriaeth hon fwy o gyfle i gyflwyno gwasanaethau ar y cyd ar y ffiniau rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, a rhwng iechyd a’r llywodraeth leol ehangach. Mae’r fframwaith dulliau hyblyg yn darparu ar gyfer partneriaid statudol sy’n gweithio ochr yn ochr â’r rhai yn y sectorau preifat a gwirfoddol, gyda mecanweithiau ychwanegol i ddefnyddio adnoddau lleol yn y dull gorau posibl. Drwy ddefnyddio’r dulliau hyblyg, rhaid i’r partneriaid ddeall y bydd gwasanaethau gwell yn arwain at wasanaethau a ariennir ar y cyd neu ddarpariaeth arbennig integredig.

Mae’r grant yn adlewyrchu’r ymrwymiad i waith partneriaeth a fynegwyd o fewn cynllun GIG Cymru, sy’n amlygu’r angen i wella’r broses o weithio ar y cyd rhwng y GIG a’i bartneriaid ar draws ystod o ffiniau sefydliadol—ac yr wyf innau’n ymwybodol y cafodd ystod eang o wasanaethau eu hariannu yn ystod blwyddyn gyntaf y grant. Mae cyfran fawr o’r grant yn cael ei defnyddio i gynllunio ar gyfer pwysau brys a gwasanaethau i’r henoed.

Fodd bynnag, nid yw’n ymwneud â rhyngwynebau iechyd a gofal cymdeithasol yn unig. Yn ogystal, ceir ambell i gynllun a ariennir sy’n cynnwys addysg a gwasanaethau tai yn weithredol. Yn y Gogledd, er enghraifft, caiff prosiectau eu datblygu gydag awdurdodau addysg i integreiddio gwasanaethau therapi lleferydd ac iaith i blant. Yr wyf yn hyderus y bydd cyfraniad y grant arbennig dulliau hyblyg yn 2002-2003 yn cynnal y gwaith partneriaeth rhwng y GIG a llywodraeth leol yng Nghymru ac yn ei ehangu, ac fe’ch anogaf i gefnogi’r cynnig.

Sylwaf y bydd yr awdurdodau lleol a fydd yn derbyn y grant arbennig dulliau hyblyg yn derbyn cyfran ganrannol o’r £4.85 miliwn, a ddyrannwyd. A all y Gweinidog ddweud wrthym sut y cafodd ei ddyrannu, pa un a oedd ar sail anghenion, neu ar sail poblogaeth? Ymddengys fod amodau’r grant yn feichus ar sawl awdurdod lleol. A ydych wedi ymgynghori â’r awdurdodau lleol ynglŷn â’r amodau mewn perthynas â defnyddio’r grant, neu a ydynt, yn syml, yn cael eu gorfodi gan y Llywodraeth?

Er fy mod yn croesawu pwyslais y Gweinidog ar weithio ar y cyd, yn enwedig rhwng awdurdodau iechyd ac awdurdodau lleol, dylem gofio bod llawer o elfennau yn ein rhwystro rhag sicrhau’r gwasanaeth di-dor, y mae’r Gweinidog, a phob un ohonom, yn dyheu amdano oherwydd weithiau ceir gwahaniaethau rhwng sefydliadau o ran eu systemau gwybodaeth, darpariaeth gwyliau, gweithdrefnau y tu allan i oriau swyddfa, a’u trefniadau cyllidebu ac ariannu. A wnaiff y Gweinidog roi sylwadau ar sut y gellir mynd i’r afael â’r materion hynny? Cyfeiriaf hefyd at rai o’r problemau y mae’r sector gwirfoddol yn eu profi o ran yr oedi wrth ddarparu arian. Yr wyf yn sicr bod y Gweinidog yn ymwybodol bod yn rhaid i’r sector gwirfoddol, yn aml, weithio ag adnoddau prin a byddent yn aml yn dymuno cael arian cyn i’r cynlluniau ddechrau yn hytrach na chael eu talu yn ystod y flwyddyn fel yr ymddengys yw’r achos yma. A wnaiff y Gweinidog egluro’r berthynas rhwng y grant hwn a’r amodau y mae’n eu gosod ar awdurdodau lleol? A wnaiff hi hefyd egluro sut y dyrannwyd y grant ac ym mha ffyrdd y gallwn sicrhau bellach bod y berthynas rhwng y gwasanaeth iechyd gwladol a’r awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol ac eraill yn cael ei gwella?

Croesewir y grant a drafodwn heddiw gan ei fod yn cefnogi gwaith rhagorol a gyflawnir drwy gydweithrediad rhwng gofal cymdeithasol ac adrannau llywodraeth leol eraill a’r awdurdod iechyd. Yr wyf yn sicr y bydd y £4.8 miliwn hwn yn cyfeirio meddyliau’r rheini o fewn awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd at yr angen iddynt gydweithio’n agosach i greu realiti’r rhethreg o wasanaeth di-dor, a grybwyllir yn aml yn y Siambr hon.

Fodd bynnag, a yw’r Gweinidog yn cytuno nad y grant hwn yw holl hanfod a diben gweithio ar cyd ac na all awdurdodau lleol, yn syml, orffwys ar eu bri drwy wario’r arian hwn a pheidio â chwilio am ffyrdd eraill o weithio’n agosach ag awdurdodau iechyd. Yn anffodus, wythnos ar ôl wythnos, a mis ar ôl mis yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, gwelwn enghreifftiau o awdurdodau lleol a chyrff iechyd nad ydynt yn gwneud y gorau o’u dulliau hyblyg o dan dermau’r Ddeddf hon. Er y croesewir yr arian hwn, efallai ei bod yn hen bryd inni fod yn llym er mwyn sicrhau y defnyddir y dulliau hyblyg pwysig hyn i’r eithaf, a gyflwynwyd gan Ddeddf Iechyd 1999, nad ydynt, yn syml yn cael eu defnyddio. Mae’r amharodrwydd i rannu cyllidebau yn parhau yn y ddau sector ac mae’r ddwy ochr yn parhau i ehangu terfynau a mabwysiadu ymagwedd amddiffynnol, gan ddweud mai eu harian hwy ydyw ac nad ydynt yn barod i’w rannu neu i weithio gyda phobl eraill i ddarparu gwasanaeth gwell. Croesewir yr arian, ond yr wyf yn ofni bod y dystiolaeth hyd yn hyn ar lawr gwlad yn datgan bod gwasanaeth di-dor yn dal yn rhethreg ac nid yw’n realiti i lawer gormod o ddefnyddwyr gwasanaethau ledled y wlad.

Mae’r grant hwn yn werth ychydig o dan £5 miliwn i hwyluso gweithio ar y cyd. Bydd yn ariannu’r trefniadau a’r prosesau rheoli y mae’n rhaid eu datblygu i alluogi awdurdodau iechyd a’r hyn a fydd yn fuan yn fyrddau iechyd lleol ac awdurdodau gwasanaethau cymdeithasol i gydweithio i gomisiynu meysydd o ofal a gofal cymdeithasol. Mae £5 miliwn yn sylweddol ar gyfer y swyddogaethau rheoli hyn. Gwariwn tua £700 miliwn ar wasanaethau cymdeithasol a thua £3 biliwn ar wasanaethau iechyd; cydnabyddaf y caiff y rhan fwyaf ohono ei wario ar wasanaethau eilaidd, ond caiff cyfran fawr ei wario ar y sector gofal sylfaenol hefyd. Felly, o’r cannoedd o filiynau o bunnoedd a wariwn ar iechyd a gofal cymdeithasol, a ddarperir yn y gymuned, faint y gobeithiwn y bydd yn cael ei gronni? Mae angen rhyw fath o fesur arnom i allu monitro cynnydd dulliau hyblyg iechyd a gweithrediad Deddf Iechyd 1999. Hyd nes y bydd gennym y math hwnnw o ddata, ni fydd gennym syniad pan bleidleisiwn dros y grant hwn yn flynyddol a yw cyllidebau a gronnwyd yn dod yn realiti ac yn llywio’r broses gomisiynu a’r broses o ddarparu gofal yn gynyddol. Mae angen y wybodaeth hon arnom ar frys.

Mewn ymateb i gwestiwn Ieuan ar ddosbarthu, mae’n seiliedig ar yr asesiad safonol o wariant ac mae 70 y cant o’r gyfran ar sail dangosyddion i blant, yr henoed a gwasanaethau i oedolion. Mae 30 y cant yn ddosbarthiad cyfradd wastad.

Rhaid ymgynghori er mwyn penderfynu sut y datblygwn y cynlluniau hyn mewn partneriaeth â’r sector gwirfoddol, a hefyd ar draws ein ffiniau polisi o fewn llywodraeth leol a’r gwasanaeth iechyd. Mae’r gwaith o rannu cyllidebau ar gam cynnar. Gwerthfawrogaf fod Kirsty a David wedi gwneud y pwyntiau hyn o ran hel y cynlluniau hynny at ei gilydd. Fodd bynnag, cynhaliwyd proses ymgynghori helaeth yn lleol a throsglwyddwyd y canlyniadau i ni.

Rhaid i’r broses o sicrhau bod y sector gwirfoddol yn derbyn ei arian yn ddigon cynnar iddo allu ei ddefnyddio fod yn rhan o’r cynllun arian a gronnwyd ac yn rhan o’r broses ymgynghori. Fel y dywedasoch, Kirsty, mae’n fater pwysig. Mae’r cynllun grant yn darparu arian ysgogi i awdurdodau lleol er mwyn iddynt ddatblygu mentrau gweithio ar y cyd â’r GIG a phartneriaid y sector gwirfoddol.

David, dim ond swm bach o arian yw’r cyllid o ran y miliynau y gellir eu gwario ar gomisiynu ein gwasanaethau pwysig yn yr hirdymor. Dysgwyd llawer am y materion hyn yr wythnos diwethaf yn adolygiad y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wrth inni ystyried anghenion plant ag anghenion gofal iechyd arbennig a pha mor bwysig y bydd arian a gronnwyd, gweithio integredig, comisiynu integredig a darparu gwasanaethau yn y dyfodol. Ategaf hefyd y ffaith fod angen inni weld hwn fel llwybr ysgogi i sicrhau y ceir arian a gronnwyd a threfniadau integredig ar gyfer darparu a chomisiynu gwasanaethau.

Kirsty, wrth inni ddatblygu’r byrddau iechyd lleol a’r ddyletswydd statudol a ddaw drwy gyfrwng y Mesur Diwygio Iechyd, bydd yn bwysig sicrhau partneriaeth rhwng llywodraeth leol, y gwasanaeth iechyd a byrddau iechyd lleol i ddatblygu strategaethau iechyd a lles. Hynny hefyd fydd yr allwedd i ddatgelu’r potensial ar gyfer arian a gronnwyd a chydweithio rhwng y gwasanaeth iechyd a llywodraeth leol.

Bydd y cynllun grant arbennig a gynigiaf heddiw yn galluogi awdurdodau lleol i barhau â’r gwaith a ddechreuwyd o dan gynllun grant llwyddiannus 2001-02 i annog dulliau gwell o reoli perfformiad gwasanaethau cymdeithasol. Mae’r cynllun grant yn cyflwyno amcanion cyllido penodol i sicrhau datblygiad gwybodaeth perfformiad mewn gwasanaethau cymdeithasol, datblygu dulliau modern o reoli perfformiad wrth reoli a darparu gwasanaethau cymdeithasol a gwneud y defnydd mwyaf effeithiol o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu newydd wrth fesur, monitro, darparu a rheoli gwasanaethau cymdeithasol.

Bydd y gronfa hefyd yn cynnal yr hyn a gyflawnwyd ym meysydd blaenoriaeth allweddol y Cynulliad, sef: gweithredu’r rhaglen wella i Gymru; cynorthwyo gwasanaethau cymdeithasol i chwarae rhan bwysig mewn cynhwysiant cymdeithasol mewn cymunedau lleol, a rhoi’r sail i ddatblygiadau electronig a datblygiadau cyfathrebu pellach mewn gwasanaethau cymdeithasol a thrwy hynny weithredu targedau e-lywodraeth.

Mae’r cyllid a ddosbarthwyd yn y flwyddyn ariannol hon wedi galluogi awdurdodau lleol, mewn cydweithrediad â’r Cynulliad, i lunio eu cynlluniau eu hunain. Datblygwyd tri chydweithrediad rhyng-awdurdodol. Er enghraifft, mae tri awdurdod yn datblygu eu system fewnol eu hunain a gafodd werthusiad cadarnhaol gan y Cynulliad ac mae chwe awdurdod yn cydweithio i nodi a chynhyrchu setiau gwybodaeth cynllunio a rheoli perfformiad lleol allweddol. Hefyd, yr hyn sydd fwyaf arwyddocaol yw bod 10 awdurdod â hen systemau a etifeddwyd ganddynt yn cydweithio i gomisiynu archwiliad i sut y gallant amnewid y systemau hynny. Mae pob awdurdod wedi dechrau o bwynt datblygu gwahanol. Diben cydweithio yw nodi lle y gellir gwneud arbedion cost drwy drefniadau caffael neu reoli ar y cyd pan gaiff anghenion cyffredin eu nodi. Mae gweld 10 awdurdod yn dod at ei gilydd yn gam allweddol ymlaen. Bydd hyn yn cynnig model ar gyfer caffaeliadau o’r fath yn y dyfodol, er enghraifft mewn trefniadau e-lywodraeth. Mae cydweithio o’r fath yn cynnig cyfleoedd i awdurdodau yng Nghymru a chynigiaf y dylid ymgorffori £200,000 ychwanegol yn y trefniadau cyllid ar gyfer 2002-03 i’r perwyl hwn er mwyn cynorthwyo prosiectau consortia a fydd yn effeithio ar Gymru gyfan yn y tymor hwy. Bydd parhad y gronfa yn seiliedig ar yr angen a nodwyd i ddatblygu ymagwedd strategol glir ledled Cymru, a bydd hyn yn helpu i ddatblygu hynny.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Croesawaf ddiben yr adroddiad hwn, sef parhau i roi cymorth tuag at wariant mewn awdurdodau lleol am y rheswm y cyfeiriodd y Gweinidog ato. Lle mae consortia, a all ddweud a fydd pob un o’r awdurdodau hynny o fewn y consortia yn cael y £200,000 neu a fydd rhaid ei rannu rhyngddynt?

Bydd y Gweinidog yn ymwybodol i gyd-adolygiadau gael eu cynnal mewn rhai awdurdodau lleol ac felly mae rhai yn fwy parod ar gyfer y dyddiad terfynol ym mis Mai, fel y nodwyd yn y rheoliadau. Gwn fod cynlluniau sawl awdurdod lleol wedi’u datblygu’n dda eisoes, ond ar gyfer yr awdurdodau hynny na fyddant, efallai, yn barod ar gyfer y dyddiad terfynol, pa mor hyblyg fydd y Gweinidog yn nhermau ceisiadau i ymestyn y dyddiad terfynol hwn, yn arbennig pe gallai gynnwys cyd-gynigion a chynlluniau cydweithredol? Yr wyf yn siŵr y byddai’r Gweinidog yn cydnabod eu bod yn cymryd mwy o amser i’w datblygu. Byddai hyblygrwydd yn hyn o beth yn bwysig gan fod llwyddiant gweithredu’r arian grant arbennig yn dibynnu ar strategaeth perfformiad tair blynedd sy’n gorfod bod yn gadarn, yn effeithiol ac yn gyflwynadwy. Yr ydym oll yn rhannu dyhead y Gweinidog. Yn dilyn cyd-adolygiadau, rhaid inni ddysgu’r gwersi llym a ddaw o ddarparu gwasanaethau cymdeithasol lleol yn effeithiol a datblygu gwybodaeth perfformiad effeithiol. Dylai pawb mewn llywodraeth leol fod yn ymrwymedig i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus effeithiol ac effeithlon o’r radd flaenaf. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol fod rhai ohonom yn well yn hynny o beth nag eraill.

Rhoddir croeso i’r grant mawr ei angen hwn. Fe’i hamlygwyd yn arbennig gan y cyd-adolygiad––a ddangosodd fod rheoli perfformiad adrannau gwasanaethau cymdeithasol wedi ei danariannu a’i dan-ddatblygu––ac efallai yn ddiweddarach gan adroddiad y prif arolygydd a’i anallu i gyflwyno gwybodaeth gadarn ar adrannau gwasanaethau cymdeithasol gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Croesewir y grant hwn fel ffordd o wneud adrannau gwasanaethau cymdeithasol yn fwy proffesiynol fyth, a rhoi’r adnoddau sydd eu hangen arnynt i’w gwario arnynt eu hunain. O gofio’r cyfyngiadau tyn ar gyllidebau gwasanaethau cymdeithasol dros nifer o flynyddoedd, mae’n ddealladwy eu bod wedi targedu’r adnoddau hynny at ddefnyddwyr gwasanaethau. Heb reolaeth gadarn ar berfformiad, ni ellir gwarantu mai’r gwasanaeth gorau a roddir ganddynt.

Croesawaf innau’r grant. Mae’n bwysig inni ddatblygu gweithdrefnau rheoli cadarnach a chasglu data mwy addas ac effeithiol i farnu perfformiad. Pan gyflwynodd Prif Arolygydd y Gwasanaethau Cymdeithasol ei adroddiad blynyddol i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a chafodd ei holi ynglŷn â dangosyddion perfformiad penodol a gyhoeddir ar hyn o bryd gan y Cynulliad yn ei set flynyddol o ddata, yr oedd yn sobreiddiol deall nad oedd llawer o’r dangosyddion hynny yn ddigon cadarn i lunio barn. Fe’n rhybuddiodd i beidio â llunio barn ar faterion megis sawl asesiad a wneir gan awdurdodau lleol. Y gwir yw na allwn osod safonau cenedlaethol gofynnol a gofynion eraill os na wyddom rai o’r manylion sylfaenol, megis sawl asesiad gofal cymunedol a wneir yn awdurdod A o’i gymharu ag awdurdod B; a yw hyn yn briodol ac a ellir egluro’r gwyriad o’r cyfartaledd cenedlaethol ynteu a oes angen ymchwiliad pellach iddo. Mae hynny’n wir ar gyfer yr ystod o ddangosyddion perfformiad ym maes gofal cymdeithasol. Mae angen data ystadegol llawer cadarnach arnom.

I ateb cwestiwn Pauline, bydd y trefniadau consortia a gynigiaf heddiw yn bwysig ar sail Cymru gyfan i’n galluogi i ddatblygu hyn. Bu cyd-adolygiadau yn her i awdurdodau lleol, ond ymgymerwyd â hwy gyda’r Comisiwn Archwilio ac Arolygaeth Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru. Cydnabyddwn fod angen inni fod yn gadarn a theg wrth weithredu’r argymhellion, a’r cynlluniau gweithredu y mae awdurdodau lleol yn ymweld â hwy. Dangosodd rhannau o’r cyd-adolygiadau fod gennym broblemau o ran rheoli perfformiad. Mae’r ffaith bod y gefnogaeth i’r grant arbennig hwn ar gyfer rheoli perfformiad yn parhau ac yn cynyddu yn dangos fy mod yn cydweithio ag awdurdodau lleol i’w helpu i gyflawni’r gwelliannau angenrheidiol.

Fel y dywedodd Kirsty a David, mae hynny yn ychwanegu at yr angen am arweinyddiaeth. Dangosodd ein cyd-adolygiadau yn glir dylai proffesiynoleiddio gwasanaethau cymdeithasol fod yn uchelgais allweddol i bawb ohonom. Mae’n rhan o Bapur Gwyn y gwasanaethau cymdeithasol ‘Adeiladu ar gyfer y Dyfodol’. Mae gennym daith hir o’n blaenau i gyflawni ei holl amcanion. Fel y dywedodd David, rhaid gwella’r ffordd y caiff data ei gasglu a nodwyd hynny gennym. Dyna pam mae’r grant arbennig hwn mor bwysig. Er mai £5 miliwn yw cyfanswm yr arian, bydd y grant yn galluogi awdurdodau lleol i gyflawni llawer. Gallant wella’r ffordd y maent yn casglu data, a chyflawni rhai o’n hamcanion e-lywodraeth. Mae’r grant yn ein galluogi i ddod ag awdurdodau lleol at ei gilydd, i sicrhau proses gaffael lwyddiannus i wella cyfathrebu electronig a chasglu data. Yr wyf yn falch ein bod yn parhau i gefnogi hyn a bod yr Aelodau hefyd yn dangos cefnogaeth heddiw yn y Siambr.

Dyma drydedd flwyddyn y grant arbennig i ofalwyr. Gyda chefnogaeth lawn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Cynulliad, yr ydym wedi gallu sicrhau bod dros £23 miliwn ar gael rhwng 2000 a 2003-04 i ddatblygu strategaeth gofalwyr yng Nghymru. Un o’r prif agweddau yw’r grant arbennig i ofalwyr, gydag oddeutu £17 miliwn ar gael i awdurdodau lleol i ymestyn a datblygu gwasanaethau gofalwyr yn eu cymunedau. Rhwng 2001-02 a 2003-04, rhoddir cyfanswm ychwanegol o £5.7 miliwn drwy setliad refeniw llywodraeth leol ar gyfer asesiadau gofalwyr.

Mae gwariant o’r grant yn ychwanegol at y gwasanaethau a ddarperir eisoes gan awdurdodau lleol o adnoddau prif ffrwd. Mae’r grant yn ymwneud ag annog awdurdodau lleol i ysgogi, arallgyfeirio a gwella gwasanaethau i ofalwyr a chynnwys gofalwyr, sefydliadau gofalwyr ac eraill yn ymarferol yn y gwaith o ddarparu gwasanaethau sy’n ymateb orau i anghenion gofalwyr.

Bydd y grant o £4.6 miliwn ar gyfer 2002-03 yn galluogi awdurdodau lleol i adeiladu ar wasanaethau a ddatblygwyd o dan y ddau grant blaenorol o £3 miliwn a £3.7 miliwn. Yn y lle cyntaf, mae awdurdodau lleol wedi canolbwyntio ar gomisiynu gwasanaethau seibiant ychwanegol, a nodwyd fel yr angen pwysicaf gan ofalwyr.

Mae rheoliadau a wnaed fis Gorffennaf diwethaf wedi galluogi i ofalwyr gael gwasanaethau eu hunain am y tro cyntaf. Trosglwyddwyd hynny i amodau grant 2001-02, lle anogwyd awdurdodau lleol i ddefnyddio cyllid ychwanegol i ddarparu gwasanaethau amrywiol newydd yn uniongyrchol i ofalwyr. Mae awdurdodau lleol sy’n gweithio â gofalwyr wedi bachu ar y cyfle i gynyddu a datblygu’r ystod o wasanaethau. Mae rhai enghreifftiau da o’r cynlluniau hyn yn cynnwys: sesiynau byw’n iach sy’n cynnig therapi lleddfu straen i hyrwyddo iechyd a lles gofalwyr; dosbarthiadau hyfforddi sy’n cynnig ystod o gyfleoedd hyfforddi i ofalwyr ifanc ac oedolion; prosiectau gwyliau sy’n rhoi dewis a hyblygrwydd i ofalwyr ddewis seibiant o’u rôl fel gofalwr, naill ai gyda’r sawl sydd yn eu gofal neu hebddynt. Dyma rai o’r cynlluniau sydd wedi eu datblygu ers mis Gorffennaf.

Yr wyf yn falch o weld bod y grant wedi gwneud cyfraniad cadarnhaol tuag at y nod o ddatblygu’r strategaeth gofalwyr drwy godi ymwybyddiaeth, datblygu gwasanaethau a chreu diwylliant sy’n rhoi anghenion gofalwyr wrth wraidd cynlluniau prif ffrwd a gwasanaethau.

Bydd y grant arbennig i ofalwyr sydd ger eich bron heddiw yn galluogi awdurdodau lleol i adeiladu ar y sylfeini cadarn a osodwyd gan grantiau’r ddwy flynedd ddiwethaf. Gobeithiaf, yn anad dim, y bydd grant 2002-03 yn helpu i sicrhau fod anghenion gofalwyr yn rhan annatod o ystyriaethau cynllunio gwasanaethau.

Datganaf fy muddiannau arferol, yn arbennig yn achos y ddadl hon, fel cynghorydd Dinas a Sir Abertawe, is gadeirydd Crossroads yn Abertawe, Castell-nedd a Phort Talbot a llywydd mygedol cangen Abertawe a Dyffryn Lliw o Gymdeithas Alzheimer. Mae datganiad heddiw i’w groesawu. Mae’r ariannu yn gwireddu’r strategaeth genedlaethol i ofalwyr, a oedd yn un o flaenoriaethau cyntaf y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol pan ddechreuodd y Cynulliad ar ei waith. Felly mae Plaid Cymru yn ymrwymedig i sicrhau y caiff y strategaeth arian digonol ac y caiff ei nodau eu gweithredu’n effeithiol ar lefel leol.

Mae’n werth pwysleisio rhai pwyntiau am yr adroddiad grant arbennig hwn i ofalwyr. Yr wyf yn siŵr y byddai’r Gweinidog yn cytuno––gan ein bod wedi cael sawl sgwrs ar y materion hyn––â phwysigrwydd asesu anghenion y gofalwr unigol, nid anghenion y person sy’n derbyn y gofal o reidrwydd. Mae’r angen am gymorth cyson yn bwysig hefyd, yn ogystal â’r ffaith fod hyblygrwydd yn allweddol i ddarparu ar gyfer anghenion gofalwyr yn yr hirdymor. Mae angen datblygu’r sector gwirfoddol ynghyd â’r sector statudol hefyd. Caiff rôl yr asiantaethau budd-daliadau eu hanghofio yn aml hefyd ac mae angen ei datblygu ymhellach gan fod angen i ofalwyr gael gwybodaeth gywir. Yn olaf, rhaid gwella gweithdrefnau rhyddhau o’r ysbyty. Caiff gofalwyr yn aml eu gadael heb gefnogaeth a heb ddigon o wybodaeth yn ystod y cyfnod hanfodol hwn yn y broses o ofalu. Mae Plaid Cymru yn cefnogi’r adroddiad grant arbennig hwn i ofalwyr.

Croesawaf gyhoeddiad cynnar y grant arbennig hwn eleni. Byddwn fel arfer yn trafod y grant arbennig i ofalwyr yn ddiweddarach yn y flwyddyn, a achosodd drafferthion i sefydliadau ac awdurdodau lleol. Rhoddodd y Gweinidog ymrwymiad y llynedd y byddai’n sicrhau y câi’r grant arbennig ei drafod yn gynharach yn y flwyddyn. Diolchaf iddi am weithredu ar yr ymrwymiad hwnnw drwy ei ddwyn ger ein bron heddiw.

Croesawn hefyd yr arian ychwanegol y llwyddodd y Gweinidog i’w gael ar gyfer gofalwyr. Ond, hoffwn wybod gan y Gweinidog a oes ganddi’r ffigurau ar gyfer gwasanaethau ychwanegol i ofalwyr a weithredwyd gan awdurdodau lleol dros ddwy flynedd ddiwethaf y grant arbennig hwn. Yn benodol, sawl awr ychwanegol o ofal seibiant a ddarparwyd? Ceir amheuaeth yn aml, yn arbennig yn y sector gwirfoddol ymysg y rhai sy’n darparu gwasanaethau gofal seibiant a gwasanaethau i ofalwyr, na chafwyd gwasanaethau ychwanegol fel rheol, a bod yr awdurdodau lleol, yn hytrach, wedi defnyddio’r grant arbennig oddi wrth y Cynulliad Cenedlaethol i dalu am wasanaethau a ddarperir ganddynt eisoes, yn hytrach na’r gwasanaethau ychwanegol y mae’r Gweinidog a’r Cynulliad am eu cael.

Er fy mod yn deall nad yw’r adroddiad grant arbennig hwn yn ymwneud ag asesiadau gofalwyr yn benodol, a yw’r Gweinidog yn sicr bod yr arian y ceisiodd ddarbwyllo awdurdodau lleol y llynedd i’w wario, pan roddodd arian i awdurdodau lleol i wneud asesiadau gofalwyr, wedi cael ei ddefnyddio i’r diben hwnnw? Mae’n sicr na wnaed hynny yn fy sir i. Mae wedi diflannu i bydew tywyll trefniadau cyllido yn fy nghyngor sir i. A wnaiff roi ffigurau penodol ar sawl asesiad gofalwyr a wnaed gan awdurdodau lleol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf? A yw’n ddigonol yn ei barn hi?

Dechreuaf drwy ddweud wrth y Gweinidog mor ddiolchgar yw Plaid Geidwadol Cymru––teimlad a rennir ar draws y Siambr––o faint yr adnoddau sydd ar gael ar gyfer y cynllun grant hwn. Mae’n cynyddu’n raddol ac yn gymorth gwerthfawr. Ei brif ddiben yw darparu gofal seibiant ychwanegol ond deallaf nad dyna ei unig ddiben. Fodd bynnag, wrth siarad â gofalwyr, maent yn siarad am seibiant, seibiant, a seibiant. Dyna, yn bendant, yw prif flaenoriaeth gofalwyr. Cytunaf â Chadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Kirsty Williams, fod angen amcan o sawl awr ychwanegol o ofal seibiant a ddarparwyd, gan fod amheuaeth weithiau nad yw’r awdurdodau lleol yn ddigon dyfeisgar wrth ddefnyddio’r sector gwirfoddol i gynhyrchu rhagor o oriau seibiant. Mae angen sicrwydd arnom ar y materion hyn a sicrwydd bod y gwasanaethau a gaiff eu datblygu yn rhai cywir, priodol, hyblyg a’r hyn sydd eu hangen ar ofalwyr. Er bod angen darparu gwyliau blynyddol i ofalwyr, yn sicr nid yw’n ddigon i gynorthwyo gofalwr.

Rhannaf hefyd bryder Kirsty Williams am sefyllfa asesiadau gofalwyr. Gwn nad yw hynny yn benodol ar y cynllun grant ger ein bron y prynhawn yma, ond credaf y dylid ei bwysleisio. Yn gyntaf, wrth wella’r ystadegau y byddwn yn eu casglu yn awr ar ofal cymdeithasol, rhaid inni gofnodi nifer yr asesiadau gofalwyr: heb y wybodaeth honno ni wyddom a yw awdurdodau lleol yn cyflawni eu hymrwymiadau. Cyfeiriaf y Gweinidog––os nad yw wedi ei weld eisoes––at arolwg Gofalwyr Cymru i’r defnydd a wnaed o’r dyraniadau ychwanegol a roddwyd ganddi i awdurdodau lleol i gwblhau asesiadau gofalwyr. Canfuwyd, o’r 18 awdurdod a ymatebodd––nid aeth pedwar i’r drafferth o ymateb––mai dim ond eu hanner a ddefnyddiodd y dyraniad ychwanegol ar gyfer asesiadau gofalwyr, ac nad yw llawer yn gwneud asesiadau ar hyn o bryd. Mae hon yn broblem wirioneddol y mae angen mynd i’r afael â hi ar fyrder. Gwn nad dyma’r prif fater sydd ger ein bron heddiw, ond mae’n rhan o brofiad y gofalwyr, y sawl yr ydym yn ceisio eu cynorthwyo a’u cefnogi.

Croesawaf yr arian sy’n cydnabod anghenion dybryd gofalwyr, a anwybyddwyd cyhyd. Pwy sy’n penderfynu ar y lefel o ofal sydd ei angen? Pa feini prawf a ddefnyddir i flaenoriaethu ymgeiswyr––mae hynny hefyd yn bryder––a sut y bydd y gofalwyr yn rhan o’r broses o wneud penderfyniad? Hefyd, sut y byddwn yn monitro’r canlyniadau ar gyfer gofalwyr?

Croesawaf y grant; mae’n gam mawr ymlaen. Pa waith ychwanegol sydd ei angen i sicrhau bod pawb yn ymwybodol o’r cymorth sydd ar gael? Pan aiff rhywun yn wael, gwyddom nad yw gofalwyr bob amser yn gwybod am y gwasanaethau sydd ar gael, ac yn aml iawn nid ydynt yn gallu gwneud penderfyniadau am hynny. Felly, gobeithiaf y darperir cymaint â phosibl o wybodaeth.

Cyfeiriaf yn fyr at ofal seibiant. Fel David, yr wyf yn awyddus nad ydym yn tanbrisio pwysigrwydd gofal seibiant gan fod hyn yn hanfodol i lawer o’n gofalwyr sydd dan bwysau. Gofynnaf i’r materion hyn gael eu hystyried maes o law.

Pan drafodwyd y strategaeth ofalwyr gennym gyntaf yn y Cynulliad, cafodd gefnogaeth eang. Cafwyd yr arian drwy gefnogaeth y Gweinidog dros Gyllid, pan nad oeddem yn ei ddisgwyl. Felly yr oedd yn bolisi pwysig i’r Cynulliad.

Fel y dywedwch, Dai, mae pwysigrwydd gofalwyr a’r gwaith a wneir yn y sector gwirfoddol yn allweddol. Mae Crossroads Caring for Carers yn allweddol wrth ein cynghori ar ddatblygu ein strategaeth ofalwyr, a’r wythnos diwethaf yn Abertawe, cyfarfûm â’r rhai sy’n ymwneud â chynllun gadael ysbyty Gofal yr Henoed sy’n darparu gwirfoddolwyr i helpu pobl wrth iddynt adael ysbyty a dychwelyd i’w cartref. Cyfarfûm â nifer o’r gwirfoddolwyr ac maent yn chwarae rhan bwysig. Ariannir llawer o’r prosiectau hyn hefyd gan y cynllun cyd-hyblygrwydd, ac mae bellach yn rhan o gyd-gomisiynu a darpariaeth. Mae’n beth da bod yr Asiantaeth Budd-daliadau a gwasanaethau cymdeithasol bellach yn uno i gydweithio i ystyried cyngor gan fod budd-daliadau yn allweddol, oherwydd bod llawer o ofalwyr ar drothwy tlodi. Gobeithiaf hefyd y bydd ein gweithwyr iechyd a hawliau lles o fudd i ofalwyr yn y modd hwnnw.

Gwnaeth Kirsty a David Melding bwyntiau allweddol ar fonitro a gwerthuso’r grant––a gwnaeth Karen hefyd y pwynt hwnnw o safbwynt y defnyddiwr. Rhaid inni sicrhau y caiff y grant ei wario ar ddarparu gwasanaethau ychwanegol i ofalwyr. Bydd y grant arbennig blaenorol yn bwysig, o ran casglu gwybodaeth a rheoli perfformiad, drwy ein helpu i fonitro hynny. Bydd y system rheoli gwybodaeth, a gaiff ei datblygu gan awdurdodau lleol, yn rhoi’r wybodaeth na dderbyniwyd gennym erbyn 2003-2004. Bydd yn casglu gwybodaeth newydd, gan gynnwys gwybodaeth ar asesiadau gofalwyr, sy’n fater y mae David a Kirsty wedi ei ddwyn gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn aml. Bydd hefyd yn casglu gwybodaeth newydd am ganlyniadau wedi’u mesur, ac fel y nododd Karen, mae’n allweddol bod angen inni weld lle aiff yr arian, sut y caiff pobl eu hasesu, a phwy sy’n cael cymorth o ganlyniad i’r strategaeth ofalwyr. Yr ydym hefyd yn archwilio gweithdrefnau ar gyfer datblygu system dros dro i gofnodi nifer yr asesiadau ar y cyd â’r awdurdodau lleol. Cyflwynir cofnod o werthusiad y grant gofalwyr i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 27 Chwefror, felly bydd peth gwybodaeth ar gael inni erbyn hynny. Yr ydym wedi ysgrifennu at yr adrannau gwasanaethau cymdeithasol i ddweud ein bod yn ystyried sut y gwneir asesiadau gofalwyr fel rhan o setliad refeniw awdurdodau lleol. Anogwn hwy hefyd i wneud eu ceisiadau’n fewnol i sicrhau nad ydynt ar eu colled. Ar bwynt olaf Christine, yn ystod yr ymgynghoriad, nododd gofalwyr eu bod am gael gwybodaeth yn ogystal â gofal seibiant. Cydnabyddwn hefyd ein bod yn brin o wasanaethau gofal seibiant arbenigol; rhaid sicrhau eu bod ar gael ledled Cymru. Rhaid inni ddefnyddio’r grant hwn i gynyddu a gwella gwasanaethau yn ogystal â monitro a sicrhau y caiff ein grantiau eu defnyddio’n briodol.

Mae’r rheoliadau a gynigir heddiw yn fan cychwyn i’r fframwaith deddfwriaethol y bydd yr Arolygiaeth Safonau Gofal yn gweithio o’i fewn. Cyhoeddwyd y rheoliadau drafft a’r safonau cenedlaethol gofynnol cysylltiedig ar gyfer pob un o’r sectorau yr ydym yn eu hystyried heddiw er mwyn cynnal ymgynghoriad cyhoeddus llawn a thrylwyr yr haf diwethaf. Mae ymgynghori helaeth a pharhaus yn rhan annatod o broses datblygu polisi Llywodraeth y Cynulliad. Felly ni chefnogaf welliant 2 yn enw Jocelyn Davies. Yn fy araith agoriadol, amlinellaf y ffordd y buom yn ystyried pryderon y rhai yr ymgynghorwyd â hwy ac wedi gwneud newidiadau lle y bo’n addas. Fel y dywedais yn fy natganiad i’r Cyfarfod Llawn yr wythnos nesaf, y peth hanfodol yw sicrhau bod y rheoliadau a’r safonau allweddol ar waith erbyn 1 Ebrill, sef y dyddiad pryd y daw Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru yn weithredol.

Yn gyntaf, canolbwyntiaf ar gartrefi gofal i bobl hŷn. Nododd y rhan fwyaf o’r ymatebion i’r ymgynghoriad y byddai’r cynigion yn sicrhau bod pobl ddiamddiffyn yn cael eu diogelu’n well ac yn arwain at ymagwedd fwy cynhwysfawr a chyson tuag at reoleiddio, ar yr amod bod y sector wedi’i ariannu’n ddigonol. Gofynnodd sawl un am eglurhad neu arweiniad ar y safonau, a bydd Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru yn datblygu canllawiau ar faterion megis derbyniadau brys.

Yr oedd drafft yr ymgynghoriad yn cynnwys cynnig ar gyfer lefel staffio ofynnol mewn cartrefi gofal i bobl hŷn yn seiliedig ar nifer y preswylwyr yn unig. Fe’m darbwyllwyd yn ystod yr ymgynghoriad nad oedd hynny’n gwbl foddhaol a thynnwyd y cynnig hwnnw yn ôl. Byddwn yn gweithio i ddatblygu ymagwedd fwy sensitif tuag at lefelau staffio.

Nododd sawl un y byddai’n anodd iddynt gyrraedd y targedau ar gyfer cymwysterau staff yn y safonau oherwydd problemau recriwtio a phwysau ariannol eraill. Mae’r safon ar gyfer cymwysterau staff yn seiliedig ar ofynion a reoleiddir o dan ddarpariaeth statudol wahanol, drwy Gyngor Gofal Cymru, ac felly ni fydd y safon yn newid o’r ffurf ddrafft. Fodd bynnag, bydd cyfnod trosiannol i sicrhau y gall darparwyr gydymffurfio â’r safon. Bwriedir rhoi rhagor o ganllawiau ynglŷn â’r math o gymwysterau y bydd angen i reolwyr cartrefi gofal eu hennill.

Yn gyffredinol, fe dderbyniwyd yr egwyddorion ar safonau yr amgylchedd ffisegol. Bydd yr Aelodau’n cofio imi gyhoeddi i’r Cynulliad ym mis Ionawr 2001, fod y sefydliadau allweddol wedi dod i gytundeb i raddau helaeth gyda chynrychiolwyr o’r sector a’r awdurdodau lleol ynglŷn â’r prif safonau ffisegol a ddylai fod yn berthnasol i gartrefi gofal i bobl hŷn yn y dyfodol. Mae’r safonau yr ydym yn eu hystyried heddiw yn adlewyrchu’r consensws hwnnw a’r safonau y mae’r cyrff rheoleiddio wedi eu cymhwyso yng Nghymru o ran maint ystafelloedd a rhannu dros y degawd diwethaf. Caiff rhai elfennau sy’n ymwneud â safonau ffisegol, o ran ystafelloedd sengl, er enghraifft, eu cyflwyno’n raddol. Ni fydd y disgwyliadau ar gyfer 1 Ebrill yn uwch na’r hyn a weithredir gan y cyrff rheoleiddio presennol. Mae gwaith drafftio canllawiau pellach wedi dechrau er mwyn ymdrin â materion penodol megis lifftiau a chyfleusterau a rennir, ac yr ydym wedi ceisio lleihau’r gwaith papur a’r cofnodion y bydd angen i ddarparwyr eu cadw lle bo hynny’n bosibl.

Yr oedd sawl un a ymatebodd yn pryderu’n arbennig y byddai darparwyr yn wynebu problemau o ran prinder staff a recriwtio staff oherwydd y gofyniad bod yn rhaid gwneud pob gwiriad cyn y gall cyflogai newydd ddechrau gweithio. I ymdrin â’r pryderon hyn, newidiwyd y rheoliadau fel y gall unigolyn sydd wedi darparu’r wybodaeth berthnasol a restrwyd yn atodlen 4 i’r rheoliadau ddechrau gweithio o dan amgylchiadau eithriadol—er y bydd angen goruchwylio ei waith ac y bydd cyflogaeth yn amodol ar unrhyw wiriadau sydd eu hangen.

Trof nesaf at gartrefi gofal i oedolion ifanc a lleoliadau oedolion. O ran oedolion ifanc, yr oedd llawer o’r materion cyffredinol a godwyd yn debyg i’r rhai a godwyd ar gyfer pobl hŷn. O ran oedolion ifanc ag anableddau dysgu, yr ydym hefyd wedi ystyried ein strategaeth anableddau dysgu. Bu sawl sefydliad yn pryderu nad oedd safonau drafft yr ymgynghoriad yn rhoi digon o bwys ar natur benodol y gofal a ddarperir mewn cartrefi cofrestredig i ymdrin â chamddefnyddio sylweddau, lle caiff pobl leoliad i gael triniaeth yn hytrach nag i fyw yno. Yng ngoleuni’r pryderon hyn, ac i sicrhau nad oedd y safonau yn groes i’r amcanion allweddol ar gyfer triniaeth yn strategaeth camddefnyddio sylweddau Cymru, datblygwyd atodiad ar wahân sy’n ymdrin â chartrefi gofal i ymdrin â chamddefnyddio sylweddau.

O ran lleoliadau oedolion, bu croeso cyffredinol i’r cynnig i’w rheoleiddio ar wahân. Awgrymodd sawl un, gan gynnwys y Gymdeithas Genedlaethol Gwasanaethau Lleoliadau Oedolion, mai’r ffordd fwyaf effeithiol a phriodol o reoleiddio, yn y tymor hir, fyddai rheoleiddio cynlluniau lleoliadau oedolion, yn hytrach na gofalwyr. Mae’r ddadl honno yn ddilys. Gofynnais i’r swyddogion ddatblygu dull rheoleiddio newydd—gan ymgynghori â’r gymdeithas ac eraill—sy’n canolbwyntio ar gynlluniau lleoliadau oedolion.

Trof yn awr at gartrefi plant. Datblygwyd y rheoliadau a’r safonau cenedlaethol gofynnol i gartrefi plant mewn ymateb i’r achosion o gam-drin plant a ddigwyddodd mewn rhai cartrefi plant yn y gorffennol. Bu’r ymatebion i’r ymgynghoriad yn gadarnhaol ar y cyfan. Deallodd yr ymatebwyr fod y rheoliadau a’r safonau cyffredin gofynnol newydd i gartrefi plant yn angenrheidiol ac i’w croesawu. Codwyd pryderon penodol ynglŷn â materion yn ymwneud â llety ac mae’r safonau terfynol wedi ymdrin â’r pryderon hyn drwy roi mwy o hyblygrwydd ar faterion megis maint ystafelloedd a chyfleusterau ymolchi. Mynegwyd pryderon hefyd ynglŷn â rhai o’r gofynion o ran rheoli, lefelau staffio a chymwysterau. Mae’r rheoliadau a’r safonau terfynol yn rhoi mwy o hyblygrwydd, o dan amgylchiadau eithriadol, ar faterion megis recriwtio staff a’r gofyniad i gyflogi rheolwr penodol ar y safle, heb beryglu lles a diogelwch plant a phobl ifanc sy’n derbyn gofal.

Yn olaf, trof at wasanaethau gofal iechyd preifat a gwirfoddol. Bu’r ymateb cyffredinol i’r rheoliadau a’r safonau arfaethedig yn gadarnhaol. Ystyriwyd a thrafodwyd yr holl sylwadau a wnaed ar y rheoliadau a’r safonau yn ofalus a bu cyngor hyddysg ac arbenigol gweithwyr proffesiynol iechyd y Cynulliad a chynrychiolwyr sefydliadau allanol o gymorth mawr inni. Gofynnodd llawer o’r sylwadau am eglurhad o’n bwriadau gan holi ynglŷn â’r derminoleg ddrafft a chwmpas y diffiniadau. Adolygwyd y rheoliadau a’r safonau drafft yng ngoleuni’r sylwadau hyn. Mae’r rheoliadau a’r safonau drafft diwygiedig bellach yn llawer mwy eglur ynglŷn â chwmpas y gwaith rheoleiddio a byddant yn helpu i sicrhau bod y safonau yn cael eu cymhwyso’n gyson ac yn gydlynol ledled Cymru.

Prif ddiben rheoleiddio yw sicrhau y caiff pobl y gwasanaethau y mae ganddynt hawl i’w disgwyl lle bynnag y maent yn byw yng Nghymru. Mae’r safonau newydd hyn yn seiliedig ar y materion sy’n ganolog i ansawdd bywyd y bobl sy’n defnyddio’r gwasanaeth penodol hwnnw. Nod y rheoliadau a’r safonau cenedlaethol newydd hyn yw cyflawni hyn mewn modd cyson a theg. Yr ydym wedi rhoi amser i bobl gydymffurfio â’r safonau mwy ymestynnol megis rhai o’r safonau sy’n ymwneud â’r amgylchedd ffisegol. Fodd bynnag, dylem gofio bod llawer o ddarparwyr yn cyrraedd neu’n rhagori ar bob agwedd ar y safonau cenedlaethol gofynnol arfaethedig eisoes. Felly ni chefnogaf welliant 4 yn enw Jonathan Morgan, sy’n awgrymu y byddai gan bob darparwr oblygiadau cost yn awtomatig o ganlyniad i weithredu’r rheoliadau a’r safonau hyn.

Mae Llywodraeth y Cynulliad yn ymrwymedig i sicrhau y caiff gwasanaethau gofal yng Nghymru eu hariannu’n briodol. Amcangyfrifir mai tua £680 miliwn yw cyllideb yr awdurdodau lleol ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol yn 2001-02. Yn ogystal, bydd cyllidebau rhaglen y Cynulliad Cenedlaethol ar gyfer gofal cymdeithasol yn 2001-2002 yn darparu £142 miliwn yn uniongyrchol i’r awdurdodau lleol ar gyfer eu cyfrifoldebau dros wasanaethau cymdeithasol drwy grantiau arbennig. Ledled Cymru, mae gwariant awdurdodau lleol ar wasanaethau cymdeithasol wedi cynyddu 15 y cant rhwng 1996-97 a 2000-01 ar brisiau sefydlog, o’i gymharu â chynnydd o 5 y cant ar gyfer holl wasanaethau awdurdodau lleol yn ystod yr un cyfnod. Dyna pam na chefnogaf welliant 3 Jocelyn Davies ar ariannu’r gwasanaethau gofal.

Fodd bynnag, mae’n bwysig, yn fy marn i, ein bod yn datblygu gwasanaethau gofal sy’n diwallu anghenion sy’n newid ac anghenion amrywiol poblogaeth sy’n heneiddio yng Nghymru’r unfed ganrif ar hugain a hynny’n briodol. Mae’n gofyn am weledigaeth strategol. Mae angen sector gofal cadarn ac egnïol sy’n ddigon sefydlog a hyderus i ddatblygu modelau gofal mwy hyblyg ac i ymateb i’r her o godi safonau. Un elfen hanfodol fydd cydnabod mai busnesau bach yw llawer o ddarparwyr gofal, busnesau sy’n cyfrannu at economi Cymru ac mae angen cymorth busnes a hyfforddiant arnynt.

Dim ond drwy bartneriaeth agos ac effeithiol rhwng y rhai sy’n llunio polisïau, comisiynwyr, darparwyr, defnyddwyr a gofalwyr, gan gynnwys sefydliadau preifat, cyhoeddus a rhai nad ydynt yn gwneud elw, ac asiantaethau cymorth hyfforddiant a busnes y gallwn gyflawni ein nodau. Hoffwn fynd ati i wneud hyn mewn ffordd sy’n unigryw i Gymru. Felly gallaf gyhoeddi fy mod wedi penderfynu sefydlu grŵp gofal strategol i Gymru, a fydd yn dwyn ynghyd yr holl bobl allweddol â buddiant a nodais. Bydd hynny yn ffynhonnell bwysig o gyngor strategol cenedlaethol imi, a bydd yn ysgogi partneriaethau mwy effeithiol ar lefel leol rhwng comisiynwyr, darparwyr a defnyddwyr. Yr hyn sy’n bwysig yw y bydd yn cwmpasu’r sector gofal cyfan, gan gynnwys gofal nyrsio, preswyl a gofal yn y cartref a ddarperir â thai. Byddaf i’n cadeirio cyfarfod cyntaf y grŵp newydd, y bwriadaf ei gynnal cyn y Pasg.

Bydd y rheoliadau a’r safonau cenedlaethol, am y tro cyntaf, yn sylfaen ar gyfer rheoleiddio’r gwasanaethau y dibynna pobl arnynt yn gyson, fel y gallant fod yn ffyddiog y cânt wasanaethau o safon sy’n eu diogelu. Gofynnaf i’r Aelodau gefnogi’r cynnig.

I propose amendment 2. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 3. Add as a new point at the end of the motion:

in Welsh I declare my usual interest as a general practitioner and a member of Swansea City and County Council.

in Welsh I welcome the creation of the Care Standards Inspectorate, recognising the significant challenge facing its staff as they embark upon the work of inspecting care standards throughout Wales. The work itself will be a considerable challenge, but, increasingly, it will be a significant challenge to find residential and nursing homes that are still open for them to be inspected by this new body. We heard at the weekend that the private sector in Swansea has threatened to increase its fees considerably from May of this year—an increase of £51 a week for residential homes and £93 a week for nursing homes. Swansea City and County Council has already spent its share of the £5 million announced by Jane Hutt before Christmas, in order to pay the charges and provide homes with an additional £15 a week. Without new funding for Swansea, the council will not be able to fund the 400 care-home places next year. Without new funding therefore, 400 people will have to stay in hospital beds. There is a similar situation in Newport.

yn Saesneg Oherwydd y nifer sylweddol o gartrefi a gaewyd yn y 1980au, darperir gofal preswyl a nyrsio hirdymor gan y sector preifat ac annibynnol gan fwyaf. Mae’r ffaith nad yw arian yr awdurdodau lleol ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol wedi cynyddu yn golygu nad yw adrannau gwasanaethau cymdeithasol wedi cynyddu’r ffioedd i lefel sy’n talu am gostau. Ar yr un pryd, ac er gwaethaf y ffaith y croesawn y safonau uwch, mae’r gwelliannau sy’n ofynnol o dan Ddeddf Safonau Gofal 2000 wedi arwain at gostau uwch hyd yn oed. Fodd bynnag, mae cartrefi nyrsio preifat ar draws Cymru bellach yn gorfod cau, yn gorfod lleihau nifer y gwelyau, neu ddadgofrestru fel cartrefi nyrsio. Mae hynny’n golygu bod pobl oedrannus a diamddiffyn yn cael eu symud yn bell o’u cymunedau a’u teuluoedd. Ceir prinder gwelyau hefyd—collwyd 152 o welyau yn ardal Castell-nedd Port Talbot yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Mae argyfwng yng Nghasnewydd ac Abertawe—y cyfeiriais ato eisoes—lle mae cartrefi nyrsio preifat a chartrefi preswyl preifat yn galw ar y cyngor i gynyddu’r ffioedd, gan ddal Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd a Dinas a Sir Cyngor Abertawe yn wystl i bob diben. Beth nesaf? Gellid bod wedi rhagweld y sefyllfa. Rhybuddiwyd y Gweinidog dro ar ôl tro bod y sector gofal yn chwalu. Beth a wnawn? Nid yw’r Llywodraeth yn cynllunio’n strategol ar gyfer anghenion poblogaeth sy’n heneiddio. Ymddengys fod y Llywodraeth hon o blaid preifateiddio rhannau helaeth o’r GIG yn amhriodol, ond nid yw preifateiddio yn dileu dyletswydd y Llywodraeth i gynllunio ar gyfer gofal ei phobl.

yn Saesneg Mae’r Arolygiaeth Safonau Gofal yn fenter newydd, ddewr ar ran y Cynulliad Cenedlaethol ar sawl cyfrif. Am y tro cyntaf, bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn gallu cofrestru mannau lle y darperir gofal cymdeithasol a phennu safonau newydd ar gyfer yr amgylchedd gofal ffisegol. Bydd cwmpas rheoleiddio’r corff newydd yn ymestyn i gynnwys gwasanaethau awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol a’r sector preifat. Mae cyfrifoldeb uniongyrchol o’r fath yn gwneud Cymru yn wahanol i wledydd eraill y Deyrnas Unedig. Mae’r ymagwedd unigryw hon yn ddelfrydol i’r sefyllfa sydd ohoni yng Nghymru. Mae gan y Llywodraeth gyfle unigryw o fewn ei chyrraedd i hybu polisi cymdeithasol radical—i lywodraethu. Fodd bynnag, amser a ddengys a fydd y Llywodraeth Lafur, a Jane Hutt, yn benodol, yn gallu bachu ar y cyfle unigryw hwn. Mae’r argyfwng mewn cartrefi gofal yn Abertawe a Chasnewydd yn ddechrau anffodus ac nid yw’n argoeli’n dda. Mae’r broses ddeddfwriaethol a ystyrir ar hyn o bryd, fel y clywn mae’n siŵr, yn cael ei chyflwyno ar frys ac mae’r amserlen ar chwâl. Mae’r sefyllfa yn galw am weledigaeth ac arweinyddiaeth gref. Efallai fod y broses yn draed moch; ond mae’r ddeddfwriaeth yn bwysig ac yn arloesol. Fodd bynnag, erys problemau sylfaenol o hyd a rhaid i’r Gweinidog fynd i’r afael â hwy.

Hoffwn gofnodi ein cefnogaeth i’r safonau newydd a gaiff eu mabwysiadu’n nes ymlaen. Mae’n briodol ein bod yn anelu at wella ansawdd cyffredinol gofal cymdeithasol cymaint â phosibl. Fodd bynnag, wedi dweud hynny, ni allwn fynd ar drywydd dau beth gwahanol ar yr un pryd. Yr oedd yn ddiddorol clywed y Gweinidog yn dweud nad oes goblygiadau o ran cost. Yr ydym naill ai’n mynd i godi safonau neu beidio. Os ydym yn eu codi, mae’n amhosibl gwadu na fydd gan y system newydd, fwy egnïol yr ydym ar fin ei mabwysiadu oblygiadau o ran cost. Fel y nododd Dr Dai Lloyd yn huawdl, yr ydym eisoes mewn argyfwng o ran y system bresennol am fod darparwyr gofal nyrsio a phreswyl bellach yn dweud wrth yr awdurdodau lleol na fyddant yn ei ddarparu am y ffioedd presennol. Dyna’r sefyllfa sydd ohoni yn Abertawe, Casnewydd ac, yn gynyddol, yn y Gogledd. Mae problemau o ran cost gofal. Ni allwn fabwysiadu safonau uwch heb gydnabod bod yn rhaid inni hefyd dalu’r gost.

Nid ydym wedi cael problemau tebyg yn y sector gofal yn y cartref eto, ond yr ydym yn gosod safonau uwch ar y sector hwnnw—gofal a ddarperir yn uniongyrchol ar gyfer pobl er mwyn eu helpu i aros gartref—a hynny’n briodol ac mae’n ddigon posibl y bydd darparwyr yn gadael y sector hwnnw hefyd. Yna bydd pob math o bwysau ar ysbytai, cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio. Rhaid wynebu’r cwestiwn hwnnw. Fodd bynnag, trof yn awr at y broses ddeddfwriaethol bresennol. Mae’n llanastr llwyr. Mae Dai Lloyd yn dweud mai traed moch ydyw ac nid gor-ddweud pleidiol yw hynny. Ceir llawer o negeseuon cymysg. Yn gyntaf, mae’r Trefnydd yn anfon llythyr atom—mae’n dda gennyf ei fod wedi dychwelwyd ar gyfer yr eitem bwysig hon—sy’n rhoi esgusodion sy’n perthyn i’r categori ‘mae’r ci wedi bwyta fy ngwaith cartref’. Dywedodd yn y llythyr hwnnw fod amser yn yn brin yn awr a bod yn rhaid inni fabwysiadu’r gorchmynion hyn erbyn 1 Ebrill ac felly, gwaetha’r modd, na allwn gael gweithdrefn safonol yn y Cynulliad, er gwaethaf y ffaith ein bod wedi bod wrthi’n ymgynghori arnynt ers blwyddyn. Daeth llawer o bethau ynghyd i ohirio’r broses a pheri anawsterau. Mae’r Gweinidog yn ymhelaethu ar hynny—mae’r llythyr hwn yn parhau am dair neu bedair tudalen. A wyddoch beth yw un o’r rhesymau dros yr oedi a fydd yn atal y Cynulliad rhag mynegi barn? Un o’r digwyddiadau annisgwyl a arweiniodd at yr oedi oedd yr etholiad cyffredinol y llynedd. Mae’n edifar gennyf na allwn gyfeirio’r Gorchmynion drafft hyn i’r Pwyllgor Pwnc, ym mis Chwefror, fel y dylem, er mwyn inni allu ystyried y polisïau newydd hyn yn fanwl, polisïau sy’n bwysig i’r Cynulliad cyfan oherwydd yr etholiad cyffredinol ym mis Mehefin y llynedd. Nid oedd neb yn bwriadu dinistrio’r Gorchmynion hyn, ond o leiaf byddem wedi cael cyfle i’w hystyried. Pryderaf fod gweithdrefnau’r Cynulliad yn cael eu hanwybyddu—

Mae hynny’n ddiddorol. Fe gofiwch, mae’n siŵr, fod y Gweinidog yn ei datganiad wedi rhoi adroddiadau cynnydd ar weithredu’r safonau hynny o leiaf pum gwaith yn ystod y 12 mis diwethaf yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Trafodwyd yr eitemau ddwywaith a chyflwynwyd un papur i’w nodi. Yr wyf yn ceisio cofio’r tro cyntaf ichi godi’ch pryder ynglŷn â phroblem yr amserlen ddeddfwriaethol.

Bu’r Gweinidog yn rhoi adroddiad ar y broses ymgynghori. Ni ofynnodd inni gynnig gwelliannau i’r is-ddeddfwriaeth, sef ein swyddogaeth ddeddfwriaethol, am nad oedd Gorchmynion drafft wedi’u cyflwyno. Yr wyf yn fwy na pharod i edrych ar y Rheolau Sefydlog gyda Dr Gibbons ond, hyd nes y daw Gorchymyn drafft i law, ni allaf gynnig gwelliant iddo. Mae hynny’n broblem sylfaenol.

Mae’r Trefnydd hefyd yn cynnig y dylid defnyddio’r weithdrefn gyflym i ymdrin â Gorchmynion y Cynulliad a fydd yn rheoleiddio gwarchodwyr plant a gwasanaethau gofal dydd. Fe’i rhybuddiaf y byddwn yn defnyddio’r weithdrefn ddirymu os bydd yn mynd yn ei flaen. Bydd yn rhaid iddo gyflwyno’r Gorchmynion hyn gerbron Cyfarfod Llawn ar gyfer dadl lawn. Ni allwch ein hatal rhag gwneud hynny os pleidleisiwn yn erbyn eich cynnig, felly byddwn yn ceisio atal y rhan honno o’ch cynigion oherwydd dylem gael o leiaf rhyw fath o ddadl mewn Cyfarfod Llawn, fel sy’n digwydd yn awr. Ni allwn wneud unrhyw beth ynglŷn a’r Gorchmynion drafft hyn, gwaetha’r modd, ond o leiaf gallwn gynnal dadl ar y materion mewn egwyddor. Felly, rhaid i’r Trefnydd wella’r modd y mae’n trafod deddfwriaeth y Cynulliad.

Gwnaeth y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ddatganiad yr wythnos diwethaf, pan geisiodd roi esgus dros gyflwyno’r gweithdrefnau hyn ar frys. Ni wn pam ar y ddaear y trafodwch ddeddfwriaeth mewn datganiad pan fo gweithdrefn benodol yn y Rheolau Sefydlog ar gyfer drafftio Gorchymyn Cynulliad ac yna’i gyflwyno i Bwyllgor Pwnc. Fodd bynnag, rhaid inni atal hyn. Corff deddfu yw hwn; efallai nad yw’n ymwneud â dim heblaw is-ddeddfwriaeth, ond dyna yw ein swyddogaeth. Nid poeri ar stamp rwber y Gweinidog wrth i’r Gorchymyn hyn fynd drwy’r system yw ein swyddogaeth ni. Ni chaniatawn hynny. Dywedodd y Gweinidog yn ei sylwadau agoriadol y bu ymgynghoriad llawn ac estynedig ers dros flwyddyn. Fodd bynnag, mae wedi trin y Cynulliad fel pe bai’n gorff arall i ymgynghori ag ef. Ni yw’r corff deddfu a ddylai fabwysiadu a dilysu is-ddeddfwriaeth. Methoch chi wneud hynny, ac mae angen ichi wneud yn well na hynny er mwyn i’r Gorchmynion drafft hyn ddod gerbron y Pwyllgor Pwnc perthnasol.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu Deddf Safonau Gofal 2000. Buom yn galw ar y Llywodraeth i gymryd camau i wella ansawdd y gofal a ddarperir ar gyfer plant ac oedolion diamddiffyn ledled Cymru ers amser maith. Prif ddiben y Ddeddf yw diwygio a gwella’r system arolygu a rheoleiddio ar gyfer y gwasanaethau gofal drwy weithredu safonau cenedlaethol gofynnol. Yr oedd angen gwella’r system honno yn ddybryd.

Y gyfres gyntaf o reoliadau sydd ger ein bron yw’r cam deddfwriaethol cyntaf i gyflawni hyn. Croesawaf yr ymagwedd synhwyrol a fabwysiadwyd gan y Gweinidog tuag at sawl agwedd ar y rheoliadau, yn dilyn yr ymgynghoriad. Croesawaf yn arbennig yr ymagwedd synhwyrol tuag at weithredu safonau ffisegol mewn cartrefi gofal. Nid wyf yn gwadu nad yw pethau megis maint yr ystafell, pa un a ydych yn rhannu ai peidio ac a oes lifft ar gael yn bwysig i unigolion, ond mae llawer mwy i’w wneud wrth roi amgylchedd gofalgar i berson diamddiffyn na mynd ar drywydd dimensiynau eu hystafell wely.

Croesawaf hefyd yr ymgais i ddiogelu sefyllfa ariannol oedolion diamddiffyn mewn cartrefi gofal a mathau eraill o ofal a gaiff ei weithredu o dan y rheoliadau hyn. Yr wyf yn falch o weld y rheoliadau ar gyfer cartrefi plant; mae croeso arbennig i safonau cenedlaethol gofynnol yn y maes hwn yng ngoleuni adroddiad Waterhouse.

Bu cryn sôn am yr argyfwng mewn cartrefi gofal ledled Cymru yn ystod dadl plaid leiafrifol y Blaid Geidwadol yn ddiweddar. Felly canolbwyntiaf ar y rheoliadau a rhai o’r materion a gododd David Melding o ran y broses ddeddfwriaethol. Mae rhai pryderon gennyf ynglŷn â’r rheoliadau sy’n ymwneud â chartrefi gofal. Fy mhryder cyntaf yw nad ydynt yn ôl pob golwg yn darparu ar gyfer y rhai ag anawsterau dysgu dwys ac ar gyfer yr achosion mwyaf difrifol a’r bobl fwyaf diamddiffyn. Croesawn y rheoliadau sy’n hyrwyddo annibyniaeth pobl ag anawsterau dysgu a’u grymuso, ond teimlwn y dylid cynnwys darpariaeth, o fewn y safonau cenedlaethol gofynnol a’r rheoliadau, ar gyfer perthnasau agos pobl ag anawsterau dysgu dwys, fel y gallant chwarae rôl yn eu gofal ac wrth gynnal y gwasanaethau a ddarperir ar eu cyfer. Er enghraifft, noda safon 8, sy’n ymwneud â chyfranogiad, y dylai rheolwyr cofrestredig sicrhau y caiff defnyddwyr gwasanaethau y cyfle i gyfranogi yn y gwaith o redeg y cartref o ddydd i ddydd ac i gyfrannu at y broses o ddatblygu ac adolygu polisïau, gweithdrefnau a gwasanaethau. Efallai nad yw hynny yn digwydd yn achos rhai pobl, a dylem geisio cynnwys perthnasau a’r bobl sy’n rhannu’r cyfrifoldeb dros eu gofal er mwyn iddynt gael y cyfle i wneud hyn.

Pryderaf hefyd am yr amwysedd ynglŷn â thai â chymorth, ac a fydd tai neu gartrefi gofal o’r fath yn rhan o’r fframwaith rheoleiddiol newydd yn ymarferol ac i ba raddau. Cafodd llawer o gartrefi gofal ar gyfer defnyddwyr gwasanaethau, weithiau rhai ag anawsterau dysgu dwys, eu dadgofrestru a’u dadreoleiddio, gan eu tynnu o’r system reoleiddio statudol i bob diben. Digwyddodd hyn drwy gonsortia o gartrefi gofal yn newid o ddarparu gofal ar gyfer defnyddwyr gwasanaethau i ddarparu llety a gofal personol i denantiaid. Rhannwyd y gwasanaethau a ddarparwyd ganddynt yn ddwy ran i bob diben i osgoi’r angen iddynt gael eu harolygu a’u rheoleiddio. Bu hynny yn rhywfaint o fudd i’r rhai a oedd yn byw yn y sector hwn gan ei gwneud yn bosibl iddynt hawlio budd-dal tai mewn ffordd nad oedd yn bosibl iddynt o’r blaen. Yr oedd hefyd yn gam i’r agenda grymuso a dileu stigma. Fodd bynnag, mae hynny yn golygu na fydd pobl ddiamddiffyn iawn yn byw mewn llety â chymorth yn cael eu cynnwys yn y rheoliadau a’r gweithdrefnau arolygu a gaiff eu derbyn heddiw. Rhaid inni archwilio’r agwedd amwys hon yn ofalus. Nid wyf am ddileu hawl pobl i fudd-dal tai—er ei bod yn amheus gennyf weithiau ai hwy sy’n cael y budd-dal mewn gwirionedd—ond mae angen inni gael dealltwriaeth glir pa un a fydd y tai hyn yn rhan o gwmpas y rheoliadau hyn neu y tu allan iddynt. Mae telerau Deddf Safonau Gofal 200 yn rhoi llawer o hyblygrwydd inni o ran is-ddeddfwriaeth y Cynulliad. Mae angen ymgynghori ymhellach ar y mater hwn ac mae angen inni ystyried datblygu is-ddeddfwriaeth newydd ar dai â chymorth fel y gallwn drafod hynny a gwrthbwyso’r angen i rymuso preswylwyr yn erbyn yr angen i’w diogelu.

O ran y materion a gododd David ynglŷn â deddfwriaeth, cydymdeimlaf ag ef i raddau—

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ac fel fferyllydd.

Os ydym am greu a rheoli gwasanaeth gofal cymdeithasol a fydd yn mynd i’r afael ag anghenion Cymru, mae’n hanfodol ein bod yn ystyried pob mater sy’n effeithio ar y gweithlu gofal cymdeithasol mewn modd cyfannol. Gwyddom ei bod yn anodd recriwtio staff gofal cymdeithasol ac yn anos fyth i’w cadw. Mae’n swydd â phwysau mawr am dâl bychan nad yw’n cynnig fawr o obaith am lwybr gyrfa ystyrlon. Nid oes enw da gan y sector ar y cyfan. Rhaid inni geisio newid hyn.

Mae pob perchennog cartref gofal am gael y staff gorau ar gyfer eu cartref hwy. Fodd bynnag, yn hytrach na chystadlu ar gyfer y staff â’r cymwysterau gorau, mae angen cynllunio hirdymor arnom i sicrhau y caiff anghenion pobl eu diwallu. Drwy weithio mewn partneriaeth ar yr agweddau cynllunio a chomisiynu, drwy ddod â gweithwyr cymdeithasol a swyddogion blaengynllunio ynghyd, cawn gyfle i adeiladu gweithlu gofal cymdeithasol y gall Cymru ymfalchïo ynddo.

Dengys y sector cyhoeddus yn glir y problemau mawr o ran recriwtio a chadw staff a wynebwn ym maes cartrefi gofal a phreswyl. Hefyd, mae nifer y bobl sy’n gwneud cais i hyfforddi ym maes gwaith cymdeithasol yn gostwng. Mae’n peri gofid nodi nad oes gan lawer o awdurdodau lleol systemau ar waith i’w galluogi i amcangyfrif yn gywir beth fydd eu hanghenion am weithwyr cymdeithasol cymwys yn y dyfodol a bod dros hanner yr awdurdodau wedi cofnodi bod prinder gweithwyr cymdeithasol newydd a phrofiadol. Yn arbennig, mae prinder ym maes gofal plant a dwy flynedd ar ôl cyhoeddi adroddiad Waterhouse, mae ymweliadau statudol â phlant y gofelir amdanynt yn broblem o hyd oherwydd cyfyngiadau adnoddau.

Soniodd Dai Lloyd am broblemau yn Abertawe a Chasnewydd. Mae gan hyn oblygiadau ariannol a staffio mawr i’m hawdurdod lleol wrth iddo weithio i gyrraedd y safonau gofynnol—safonau a gefnogir gan Blaid Cymru, wrth gwrs. Mae 12 o gartrefi gofal yn Rhondda Cynon Taf, a bydd dau fis yn unig gan y Cyngor i gyflwyno’r ceisiadau gorfodol i gofrestru pob un o’r cartrefi. Mae problemau recriwtio staff yn golygu nad oes gan sawl cartref yn Rhondda Cynon Taf y nifer cywir o staff sydd ei hangen i fodloni’r gofynion. Mae’r awdurdod eisoes eleni wedi gwario dros £700,000 ar recriwtio, ac mae’n amcangyfrif y bydd yn rhaid iddo wario £900,000 yn ychwanegol er mwyn bodloni’r gofyniad staffio gofynnol.

Yn sgîl sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol mae gennym fodd i chwilio am atebion Cymreig i broblemau Cymreig. Mae’r Arolygiaeth Safonau Gofal yn un o’r ychydig gyfleoedd y manteisiodd y Llywodraeth hon, o dan arweiniad Llafur, arno er mwyn mynd ar y trywydd hwnnw. Dywedir mai un o feincnodau cenedl waraidd yw’r ffordd y mae’n trin ei dinasyddion mewn gofal. Yng Nghymru, bydd dyfodol gofal cymdeithasol o dan yr arolygiaeth yn brawf o allu ac ewyllys wleidyddol y Llywodraeth hon i roi adnoddau digonol i wrthdroi’r sefyllfa ddifrifol hon.

Croesawaf y rheoliadau hyn. Fodd bynnag, a fydd y Gweinidog yn rhoi sicrwydd y bydd y rheoliadau yn cwmpasu a/neu’n cyfyngu ar y cyfnod cyn cofrestru rheolwr newydd pan fydd rheolwr cofrestredig cartref yn gadael yn sydyn—oherwydd ymddiswyddiad neu farwolaeth, er enghraifft—neu lle bo’r rheolwr yn absennol am amser hir oherwydd salwch? A fydd yn rhoi sicrwydd hefyd y caiff plentyn, neu unrhyw breswylydd diamddiffyn arall ei ddiogelu’n llawn yn ystod y cyfnod interim, gan y gallai barhau am beth amser cyn y bydd rheolwr cofrestredig parhaol gan y cartref eto? Ni chredaf y byddai’r trefniadau i staff ddirprwyo mewn sefyllfa o’r fath yn ddigonol dros gyfnod hir.

Mae’r rheoliadau yn dderbyniol, ar y cyfan. Fodd bynnag, mae’r broses ddrafftio hon, yn fwy nag unrhyw un arall o bosibl, wedi tanlinellu pwysigrwydd ymgynghori. Mae’r sector yn un amrywiol, gyda chartrefi gofal preifat, annibynnol a statudol, ac mae’n rhychwantu ystod eang o amgylcheddau, megis canolfannau adsefydlu cyffuriau, a chartrefi gofal i’r henoed a phlant. Felly tanlinellwyd pwysigrwydd ymgynghori.

Rhaid i’r Llywodraeth ddeall bod gan y bobl sy’n derbyn gofal yn y sectorau hyn anghenion gwahanol, ac y bydd gan bob sector unigol angen gwahanol ac effaith gymdeithasol ac economaidd wahanol. Rhaid datblygu gwaith ymchwil i ofal cymdeithasol yng Nghymru, a rhydd hyn gyfle delfrydol inni wneud hynny. Bydd y wybodaeth a gesglir gan yr arolygiaeth yn amhrisiadwy i lunio polisi’r llywodraeth yn y dyfodol, ond dylai’r Llywodraeth ariannu prosiectau ymchwil fel y gellir dadansoddi’r canlyniadau.

Bydd angen adolygu’r rheoliadau hyn a’u diwygio yn y pen draw—mae’r ddeddfwriaeth yn darparu cyfnod o bum mlynedd ar gyfer hynny, sy’n fwy neu lai yn gywir. Bydd yn rhaid i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, drwy’r Arolygiaeth Safonau Gofal, am y tro cyntaf, gofrestru mannau lle y darperir gofal cymdeithasol a phennu safonau newydd ar gyfer amgylcheddau gofal ffisegol. Rhaid croesawu hynny, am fod gan bobl Cymru yr hawl i fynnu safonau uchel.

Croesawaf gylch gwaith y corff newydd gan y bydd yn cynnwys awdurdodau lleol, gwasanaethau gan y sector gwirfoddol a phreifat, gan gynnwys y sector statudol a’r sector annibynnol, cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio. Yr oeddwn yn pryderu pan gollodd cartref nyrsio yn fy etholaeth wasanaeth nyrs beth amser yn ôl a bu’n rhaid iddo gau ar fyr rybudd. Mae bellach ar agor fel cartref preswyl am nad yw’n gallu dod o hyd i staff i redeg cartref nyrsio. Dim ond yn yr arolygiadau lles y caiff y darparwyr gofal yn y cartref, cartrefi plant, asiantaethau maeth, asiantaethau gwirfoddol a mabwysiadu, canolfannau preswyl i deuluoedd ac ysgolion preswyl eu cynnwys. Maent yn cwmpasu ystod eang o gyfleusterau a gwasanaethau a ddarperir ar gyfer pobl Cymru, sy’n bwysig.

Mae’r cyfrifoldeb uniongyrchol hwn yn gwneud Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn wahanol i wledydd eraill y Deyrnas Unedig. Mae’n ymagwedd unigryw. Mae’n addas i’r sefyllfa yng Nghymru, sydd hefyd yn unigryw. Rhaid i’r Llywodraeth fanteisio ar y cyfle unigryw hwn i ddatblygu polisi cymdeithasol radical ac—gan ddefnyddio geiriau Dai Lloyd—i lywodraethu. Mae’r gweithlu gofal cymdeithasol yn bwysig a rhaid ei ystyried yn gyfannol, fel y dywedodd Geraint. Rhaid inni ystyried ei enw da, cyflogau uwch, strwythur gyrfaol, cymwysterau, a’r ffaith nad yw nifer o’r gweithlu am ennill cymwysterau, dim ond gofalu am bobl y maent am ei wneud. Rhaid gwneud hynny yn ôl safon ddigon uchel. Datganaf fuddiant am fod fy chwaer-yng-nghyfraith yn ofalwr heb gymwysterau mewn cartrefi preswyl i’r henoed. Y cyfan y mae’r gofalwyr hyn am ei wneud yw gweithio yn ôl safonau uchel, a heb yr ymagwedd gyfannol hon, bydd yn anodd recriwtio a chadw ein staff. I gloi, croesawaf y rheoliadau, am fy mod am i holl bobl Cymru dderbyn gofal o safon, lle bynnag a phryd bynnag y bo hynny.

Croesawaf sylwadau agoriadol Jane yn y ddadl hon ynglŷn â gwiriadau gan yr heddlu a phroblemau posibl o ran yr amserlen. Fel y gŵyr, codais y mater hwnnw ychydig wythnosau yn ôl. Yr oeddwn yn pryderu am hyn, fel yr oedd y cartrefi gofal, ac yr wyf yn siŵr y byddant yn falch iawn ei bod wedi ymdrin â’r broblem yn y ffordd a wnaeth. Lluniwyd Deddf Safonau Gofal 2000 i ddiogelu a gwella gwasanaethau a darpariaeth ar gyfer pobl ddiamddiffyn mewn cymdeithas. Croesawaf y newidiadau hyn, ond rhaid inni ariannu darpariaeth i wneud newid o’r fath. Yr ydym yn coleddu ac yn cynnal addysg ac iechyd. Yr ydym yn darparu arian gwariant cyfalaf i uwchraddio ein hysgolion a’n hysbytai, ond nid ydym wedi gwneud dim byd tebyg i gadw ac uwchraddio y gofal uniongyrchol gwych a ddarperir gan ein hawdurdodau lleol i’r henoed a’r anabl. Drwy weithredu’r Ddeddf Safonau Gofal, mae’r gwasanaeth hwn bellach yn gorfod dilyn yr un canllawiau llym â’n gwasanaethau iechyd ac addysg—canllawiau sy’n berthnasol nid yn unig i safon y gofal, ond hefyd i adeiladau, a chanolbwyntiaf ar hynny. Rhoddir arian cyfalaf i ysgolion ac ysbytai i adeiladu ystafelloedd dosbarth newydd ac estyniadau ward newydd er mwyn bodloni’r safonau adeiladu hyn. Nid yw’r arian hwn ar gael i awdurdodau lleol sy’n rhedeg cartrefi gofal. Ni allant gael gafael ar yr arian cyfalaf hwn yn yr un ffordd. Fodd bynnag, gofynnir i’r cartrefi hyn uwchraddio eu hadeiladau heb gymorth uniongyrchol o gwbl gennym ac ni allant fanteisio ar fenthyciadau.

Er mwyn inni beidio â rhoi’r cartrefi a gynhelir gan ein cynghorau o dan anfantais enfawr, rhaid inni lunio rhaglen ar gyfer uwchraddio adeiladau. Gellid gweithredu’r rhaglen ar yr un patrwm â rhaglenni ar gyfer ysgolion ac ysbytai. Fel y mae ein hymrwymiad ar faint dosbarthiadau ysgol wedi caniatáu gwariant cyfalaf er mwyn darparu ystafelloedd dosbarth newydd i gyrraedd y safon hon, felly rhaid inni ddarparu’r gwariant cyfalaf i fodloni’r rhagofynion o ran llety yn y Ddeddf ar gyfer cartrefi ein hawdurdodau lleol. Apeliaf ar Jane i ystyried o ddifrif y posibilrwydd o gynllun cyfalaf o’r fath. Hebddo, mae’n bosibl mai un o effeithiau’r Ddeddf hon, sydd â’r nod o ddiogelu a gwella dewis yn y sector gofal yn ogystal â rhoi gofal o safon, fydd yn arwain at ddileu cartrefi awdurdodau lleol. Os nad ydym yn ofalus, gallai hyn ddileu darpariaeth y sector cyhoeddus ym maes gofal yr henoed, yr anabl a phobl ddiamddiffyn am byth.

Bydd fy sylwadau yn canolbwyntio’n bennaf ar yr adrannau yn rhan 4 o’r ddogfen sy’n ymwneud ag adeiladau a gofynion strwythurol. Ar y cychwyn, bu pryderon mawr gennyf ynglŷn â’r cysyniad o safonau gofal cyffredin a’r bygythiad posibl i ystod o gartrefi nyrsio megis tai tref wedi’u haddasu sy’n rhoi gofal o safon uchel ond nad yw eu nodweddion ffisegol yn cyrraedd yr un safonau ag adeiladau a godwyd yn benodol at y diben. Dyna’r cefndir i’m hymagwedd. Derbyniaf fod angen safonau uchel yng nghartrefi gofal nyrsio a phreswyl; nid yn unig yn y sector annibynnol ond hefyd yn y sector llywodraeth leol. Fy safbwynt i ar gyfer y ddadl yw y dylid rhoi mwy o hyblygrwydd o ran grymoedd y farchnad a dewis i’r cwsmer, a fydd yn peri i safonau godi ohonynt eu hunain. Fodd bynnag, derbyniaf a deallaf safbwynt y Gweinidog wrth gyflwyno’r safonau gofal cyffredin a’r nod y mae’n anelu ato. Pe bawn yn ei sefyllfa hi byddwn wedi mynd ati mewn ffordd wahanol.

Fodd bynnag, ar ôl dadansoddi’r safonau yn y ddogfen, nid wyf yn pryderu cymaint ag yr oeddwn ar y dechrau. Tawelwyd rhai o’m hofnau ac mae’r Gweinidog wedi cydnabod rhai o’r ymgynghoriadau a gynhaliwyd ganddi ac wedi gweithredu arnynt.

Alun, a wnewch chi nodi rywbryd yn eich araith pa un a ydych o blaid y safonau hyn ai peidio?

Pe bai Rhodri Glyn Thomas wedi gadael imi ddatblygu fy nadl byddai wedi cael ateb. Gadawaf iddo farnu’r ateb ar ôl imi orffen fy nghyfraniad. Nid oeddwn ond wedi siarad am ychydig dros funud o’r pum munud a ganiateir i’m haraith Os bydd yn dymuno ymyrryd eto, byddaf yn ei drin â’r dirmyg priodol.

Mae llawer o’r sylw ar y safonau yn yr offeryn statudol ar y peryglon a’r risgiau yn ymwneud â’r ffordd y caiff y safonau eu dehongli gan yr arolygiaeth annibynnol. Dylid croesawu’r arolygiaeth annibynnol ei hun am ei bod yn cael gwared ar bwerau awdurdodau lleol i weithredu fel potsiwr a chiper, os caf ddisgrifio ei rôl felly. Yr oedd awdurdodau lleol nid yn unig yn rhedeg cartrefi nyrsio a phreswyl ond yn gweithredu fel arolygiaeth ar gyfer y sector annibynnol hefyd. Teimlai llawer o berchenogion cartrefi yn y sector annibynnol yn ddig ynglŷn a’r broses honno. Fodd bynnag, mae diffyg proses effeithiol o ddatblygu’r rheoliadau hyn yn amlwg yn y dehongliad o’r safonau. Gallai’r Pwyllgor Pwnc fod wedi gwneud cyfraniad effeithiol i’r broses o ddehongli’r safonau yn y ddogfen hon. Yn y bôn, dyma’r hyn nad yw’r Gweinidog wedi’i wneud. Mae’n amlwg ei bod wedi ymgynghori’n helaeth â’r partïon â buddiant y tu allan i’r Cynulliad, ond dylid bod wedi dehongli’r safonau hyn gerbron y Pwyllgor Pwnc er mwyn rhoi cyfle i bobl nodi sut yr hoffent weld y canllawiau yn datblygu o’r safonau yn y ddogfen.

Rhaid imi grybwyll yr anawsterau ariannol a wyneba cartrefi ar hyn o bryd. Ymddengys fod cartref nyrsio neu breswyl arall yn y sector annibynnol yn cau bob wythnos bron. Mae hyn yn dangos ac yn tanlinellu’r anawsterau ariannol a wynebant. Mae goblygiadau cost i gyflwyno’r safonau cyffredin hyn. Dywedodd y Gweinidog y byddai cyfnodau gweithredu hir. Unwaith eto, gallai’r Pwyllgor Pwnc fod wedi cyfrannu’n effeithiol at hyn o ran holi ynglŷn â’r amserlen. O’r hyn a ddeallaf am y sefyllfa, caiff hyn ei weithredu o’r arolygiad cyntaf, lle y caiff y safonau a’r gwelliannau angenrheidiol eu nodi, i’r arolygiad nesaf. Bydd rhai o’r newidiadau strwythurol angenrheidiol yn gofyn am symiau mawr o arian a buddsoddiad. Rhaid sicrhau’r sector annibynnol bod modd gwneud elw cyn iddo fuddsoddi yn y gwaith o wella gofal sydd ei angen yn y tymor hwy.

Croesawaf y gyfres gyntaf o reoliadau fel dechrau proses a fydd yn darparu safonau ym maes gofal y gall pob un ohonom uniaethu â hwy, eu cyflwyno, ac yn bwysicaf oll, eu monitro er mwyn sicrhau y rhoddir gofal o’r safon uchaf yn ein cartrefi. Bydd hynny o fudd i bawb sy’n defnyddio’r gwasanaethau. Darperir gofal gan ystod enfawr o bobl â gwahanol lefelau o gymwysterau, profiad ac, yn anffodus, gwahanol lefelau o gyflog yn ogystal. Hyd yma, mae’r gwasanaethau hyn a’u defnyddwyr wedi dioddef oherwydd methiant y Llywodraeth i ddisgrifio’n glir yr hyn y mae hawl gan bobl i’w ddisgwyl neu’r hyn y disgwylir i’r staff ei ddarparu. Mae’r sefyllfa hon ar fin newid drwy gyflwyno’r rheoliadau hyn a’r corff rheoleiddio annibynnol, Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru. Bydd y corff pwysig hwn yn gallu dweud wrth y Cynulliad pa wasanaethau gofal sydd ar gael yn gyffredinol ledled Cymru ac o ba safon y maent. Mae’r broses o ddatblygu’r safonau cenedlaethol gofynnol yn rhan o’r diwygiadau yr ydym yn eu cyflwyno er mwyn moderneiddio’r ffordd y caiff gwasanaethau cymdeithasol a chartrefi nyrsio eu monitro ar hyn o bryd. Maent yn berthnasol i bob darparwr yng Nghymru a fydd yn glir ei feddwl ynglŷn â’r ddarpariaeth y mae’n rhaid iddo ei gwneud er mwyn cofrestru a chadw’r cofrestriad hwnnw. Bydd gweithredu’r safonau cenedlaethol gofynnol yn fanteisiol iawn i ddefnyddwyr a gofalwyr hefyd, gan y byddant yn gwybod beth i’w ddisgwyl. Mae’r safonau hyn yn hyrwyddo gofal o safon uwch drwy gadarnhau egwyddorion sylfaenol urddas, dewis, preifatrwydd, a pharch.

Fel y dywedais o’r blaen yn y Siambr hon, bûm mewn cysylltiad rheolaidd â chynrychiolwyr o’r sector cartrefi gofal annibynnol yn fy etholaeth i yn ystod y cyfnod ymgynghori ar y safonau cenedlaethol gofynnol hyn. Dywedodd llawer o’r perchenogion hynny wrthyf fod y safonau, at ei gilydd, yn enghreifftiau o arfer da. Yr oedd y rhan fwyaf o’r perchenogion eisoes yn gweithredu’r safonau hyn ac yr oeddent wrth eu bodd i ganfod y byddai’n rhaid i bawb gyrraedd y safonau hynny. Fel gyda’r isafswm cyflog, felly gyda’r safonau gofal cenedlaethol. Mae’r rhai sy’n darparu gofal da eisoes yn cyflawni eu gofynion. Yr unig bobl sydd â lle i ofni rheoleiddio neu gofrestru yw’r rhai sy’n ymuno â’r proffesiwn gofal gyda’r bwriad o wneud elw mawr, sy’n codi prisiau is na’u cystadleuwyr drwy safonau is a graddfeydd cyflog is, ac felly yn niweidio delwedd y proffesiwn gofal. Diben y safonau cenedlaethol yw sicrhau safonau uchel cyson drwy Gymru gyfan, nid cau cartrefi da.

Mae angen inni weithio gyda pherchenogion a rheolwyr cartrefi i godi safon cyflwr eu sefydliadau. Fodd bynnag, mae angen inni hefyd wrando ar berchenogion cartrefi ynglŷn â materion megis ffioedd, oherwydd os mynnwn safonau uwch, mae angen inni ystyried y mater hwnnw o ddifrif. Mae ffioedd yn amrywio ledled Cymru, ac mae’n bryd eu hystyried, o bosibl drwy’r grŵp gofal strategol i Gymru y mae’r Gweinidog newydd ei gyhoeddi. Croesawaf y corff hwnnw. Mae gan bawb sy’n derbyn gofal yr hawl i gael eu trin gydag urddas, ystyriaeth a pharch. Yr ydym oll yn cydnabod hynny. Bydd y rheoliadau hyn yn dechrau gwneud yr union beth hwnnw.

Ategaf yr hyn y mae Ann newydd ei ddweud ynglŷn â gwrando ac ymgynghori. Un broblem fawr yw nad yw’r rhai sy’n dyrannu arian o’r cynghorau yn ymwybodol o’r safonau y mae angen i’r cartrefi eu cyrraedd. Yn wir, ni fydd cartrefi sy’n cael eu rhedeg gan y cyngor ar Ynys Môn yn cyrraedd y safonau newydd, a bydd yn rhaid neilltuo £2,250,000 o’r gyllideb ar gyfer uwchraddio. Pe bai’r awdurdodau wedi canolbwyntio ar gomisiynu yn hytrach na darparu gofal, mae’n bosibl y byddai’r bil wedi bod lawer yn is. Wedi dweud hynny, mae cartrefi annibynnol yn terfynu eu contractau gyda’r awdurdodau lleol yn awr. Amlygodd Dai y problemau yn Abertawe ac yn y De. Fodd bynnag, ceir problemau difrifol yn y Gogledd. Mae cartrefi annibynnol wedi diflasu ar sybsideiddio gwasanaethau cyhoeddus.

Credaf fod pob un ohonom yn cytuno bod angen amlwg i gyfateb capasiti ag angen yn lleol. Clywsom am Abertawe ac Ynys Môn—[AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Dim eto’.] Bydd Peter yn siarad am Ynys Môn. Fodd bynnag, y gwir amdani yw bod gan Abertawe fwy o gapasiti na’r cyfartaledd yng Nghymru ar hyn o bryd, ac mae gan Ynys Môn yr un capasiti â’r cyfartaledd ar gyfer Cymru. Yr unig ardal a grybwyllwyd lle mae’r capasiti dipyn yn is na’r cyfartaledd yng Nghymru oedd Casnewydd. Mae hon yn broblem hanesyddol yng Nghasnewydd. Nid yw llawer o’r dadleuon a glywsom heddiw yn gyson â’r ffeithiau.

Yr hyn sydd wedi digwydd yw bod cartrefi annibynnol wedi diflasu ar sybsideiddio gwasanaeth cyhoeddus. Mae hynny’n golygu, yn Ynys Môn yn unig, bod 60 y cant o’r holl welyau nyrsio yn cael eu colli. Yr unig ffordd i adennill y gwelyau hynny yw talu ffioedd priodol. Mae’r gwelyau nyrsio hyn mewn cartrefi a adeiladwyd yn benodol at y diben ac maent yn cyrraedd pob safon gofal newydd. Felly mae gennym effaith driphlyg—gwario miliynau ar adeiladau, colli gwelyau, a gwaethaf oll, gwelyau wedi’u blocio.

Gwelais y Democratiaid Rhyddfrydol ar y newyddion yn hawlio’r clod am yr arian newydd i fyfyrwyr. Digon teg, ond beth am yr henoed? A ydynt yn llai haeddiannol? Mae safonau da i’w croesawu, ond nid heb strwythur ffioedd priodol. Os nad yw’r Llywodraeth yn ofalus, bydd y rheoliadau hyn ond yn berthnasol i gartrefi cyngor, gan y bydd ar ben ar y sector annibynnol. Byddai hynny’n gamgymeriad costus. Bydd yn arwain at fwy o arian cyhoeddus yn cael ei ddefnyddio’n aneffeithlon.

Gobeithiaf nad ydych yn awgrymu y dylai fod safonau dwbl—y dylai fod gennym un gyfres o safonau a rheoliadau ar gyfer cartrefi cynghorau sir, a chyfres arall ar gyfer y sector gofal preifat annibynnol. Ni hoffwn weld hynny.

Na. Rhaid inni arddel y safonau uchaf, ond rhaid inni dalu amdanynt. Rhaid inni dderbyn a chydnabod y bydd yn costio llawer i sicrhau bod cartrefi yn cyrraedd y safonau newydd. Bydd hefyd yn golygu llai o ddewis. Ni ddylem ganiatáu i hynny ddigwydd. Mae angen cynnydd mewn cymorth ariannol ar gartrefi gofal annibynnol yn syth i ategu’r safonau gofal newydd hyn.

Cyfyngaf fy sylwadau i fater a godais ychydig wythnosau yn ôl, sy’n ymwneud â chartref gofal yn fy etholaeth—Cartref Preswyl Hazelcroft yng Nghaerdydd. Mae’n ymwneud yn uniongyrchol â darpariaethau’r Arolygiaeth Safonau Gofal, gan y bydd arolygiaeth annibynnol gennym bellach, a chroesawaf hynny. Mae’n hollbwysig bod gennym system arolygu sy’n gwbl annibynnol ar yr awdurdodau lleol, er mwyn sicrhau y caiff cartrefi gofal preswyl eu rheoleiddio’n briodol, ac na chaiff pobl eu cam-drin yn y dyfodol. Bydd pobl yn ymddiried yn fawr mewn system arolygu annibynnol. Bydd llawer o’m hetholwyr yn croesawu hyn, nid yn unig y rhai sydd wedi gweithio yng nghartref gofal Hazelcroft, ond hefyd y cleientiaid sydd wedi ei ddefnyddio. Bydd system arolygu annibynnol yn atal llawer o’r achosion o gam-drin a ddigwyddodd yno rhag digwydd eto yn y dyfodol. Diolchaf i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am gytuno i gyfarfod â mi i ystyried y mater hwn er mwyn imi godi fy mhryderon. Yr wyf yn siŵr y bydd hyn yn arwain at ganlyniad addas, sef ymchwiliad cyhoeddus annibynnol llawn.

Bu hon yn ddadl ddefnyddiol a phwysig. Fel y cytunwyd pan drafodwyd hyn gennym yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ôl yn 1999, mae hwn, sef sefydlu system arolygu annibynnol i Gymru drwy ein harolygiaeth safonau gofal ein hunain, yn ateb Cymreig.

Dylem ganolbwyntio ar ansawdd a diogelwch gofal i’r bobl fwyaf diamddiffyn heddiw a dyna a wna’r rheoliadau hyn. Amlinellais heddiw—ac yr wyf wedi gwneud hynny ar sawl achlysur yn y Pwyllgor, fel y dywedodd Brian Gibbons—sut yr ydym wedi ymgynghori â’r rhai sy’n darparu’r gwasanaethau, y rhai sy’n comisiynu’r gwasanaethau, a’r rhai sy’n defnyddio’r gwasanaethau, ac wedi gwrando arnynt, er mwyn sicrhau y gallwn symud ymlaen drwy gyflwyno safonau y gallant eu mabwysiadu, eu croesawu a’u gweithredu dros amser. Soniodd Kirsty am ymagwedd synhwyrol, sy’n crynhoi’r hyn yr ydym wedi anelu ato. Fel y dywedodd Karen ac Alun Cairns, mae hyn yn fater o sicrhau ein bod yn gweithredu’r safonau hyn ac ein bod yn hyblyg ac yn deg ond yn glir ynglŷn â’n hymrwymiad yn y Cynulliad i gefnogi a diogelu ein pobl fwyaf diamddiffyn.

Cydnabyddaf, Dai, fel y bu inni grybwyll yn y ddadl ddiweddar ar ofal cymdeithasol, y pwysau ar y sector gofal. Mae hon yn broblem yn y DU, nid yng Nghymru yn unig. Mae hynny wedi ein hysgogi, gyda chymorth y Cynulliad, i roi £10 miliwn ychwanegol dros y ddwy flynedd nesaf i lywodraeth leol i fynd i’r afael â’r pwysau hynny. Mae hynny’n canolbwyntio ar y problemau o ran oedi wrth drosglwyddo gofal a’r pwysau ar y sector cartrefi gofal. Mae awdurdodau lleol yn datblygu pecynnau creadigol yn awr o ganlyniad i’r arian hwnnw.

Mae ein hymgynghoriad wedi ystyried goblygiadau cost cyflwyno’r safonau newydd hyn, o ran yr angen i gymryd amser. Fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, mae llawer o ddarparwyr eisoes yn cyrraedd y safonau a nodwyd yn y rheoliadau. O ran rôl y sector preifat ym maes gofal, rhaid inni gofio yr ariennir 75 y cant o’r rhai sy’n derbyn gofal yn y sector preifat ac annibynnol drwy arian cyhoeddus drwy drefniadau comisiynu a chontractio awdurdodau lleol. Pan wneuthum fy natganiad i’r Cyfarfod Llawn yr wythnos diwethaf, cododd David Melding bwyntiau tebyg ynglŷn â’r anawsterau yr ydym wedi eu hwynebu wrth sicrhau ein bod yn ymgynghori’n llawn ac yn ei gwneud yn bosibl i’r Cynulliad ddilyn y gweithdrefnau safonol. Mae’n ddrwg gennyf nad oedd yn bosibl inni wneud hynny. Dylem drafod hyn gyda llefarwyr y pleidiau ac yn y Pwyllgor i ganfod sut y gallwn fynd i’r afael â hynny.

Fodd bynnag, bu’n rhaid inni gael cydbwysedd i sicrhau y gall Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru ddechrau ei swyddogaethau rheoleiddio ar 1 Ebrill 2002. Bu’n rhaid inni ddatblygu’r rheoliadau a’r safonau cysylltiedig ar y cyd â’r Adran Iechyd. O ran ymgynghori, nid ydych yn cynnal un ymgynghoriad ac yna’n dweud dyna hi. Rhaid ichi ddychwelyd gyda gwelliannau a threfniadau awgrymedig. Pwysleisiais sicrhau bod hyn yn gywir o safbwynt y sector ac o safbwynt y darparwyr a’r defnyddwyr. Maent wedi dylanwadu’n fawr ar y ffordd y datblygwyd ein safonau.

Cydnabyddaf y pwyntiau a wnaed heddiw. O ran y ddeddfwriaeth ar gyfer yr Arolygiaeth Safonau Gofal sy’n weddill, megis y rheoliadau ar ofal yn y cartref, gallwn ddefnyddio’r weithdrefn safonol a chraffu arni mewn modd digonol. Fodd bynnag, yr wyf am i’r sylw heddiw fod arnom ni, fel Cynulliad, yn ysgwyddo ein cyfrifoldeb a symud ein Harolygiaeth Safonau Gofal yn ei blaen. Drwy’r Pwyllgor, yr wyf yn chwilio am ffyrdd o ddarparu craffu pellach er mwyn sicrhau y gallwn symud ymlaen ar y pwyntiau hyn.

O gofio’r pryder a fynegwyd heddiw ynglŷn â chraffu ar y ddeddfwriaeth a’r angen i’w gweithredu erbyn 1 Ebrill, a gytunwch fod arnom angen gweithdrefn adolygu drylwyr ar gyfer y ddeddfwriaeth hon? Pan gaiff deddfwriaeth ei lunio ar bapur, gall anawsterau yn aml godi pan y’i gweithredir. Mae angen ymrwymiad y caiff y rheoliadau hyn eu hadolygu dros y ddwy flynedd i bum mlynedd nesaf er mwyn ystyried profiad ymarferol pobl ar lawr gwlad a’r pryderon a godwyd yma.

Yr wyf yn siŵr bod hynny yn gyfraniad defnyddiol i’r drafodaeth y gallwn ei chynnal â llefarwyr a’r Pwyllgor ar sut i ymdrin â mater craffu. Efallai y byddai’n ddefnyddiol rhagweld adolygiad o’r fath. Hoffwn weithredu ar hyn gyda chi, mewn modd adeiladol a chadarnhaol. Codwyd nifer o bwyntiau allweddol ynglŷn â materion sy’n ymwneud â hyfforddi a recriwtio staff. Soniodd Geraint am y gweithlu gofal cymdeithasol. Fe wyddoch, Geraint, ein bod eisoes wedi sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen. Fe’i cyhoeddais flwyddyn yn ôl ac mae o dan gadeiryddiaeth Graham Williams, ein prif arolygydd. Buddsoddwyd hanner miliwn o bunnau yn y grŵp hwnnw. Mae’r ymagwedd honno yn unigryw i Gymru. Gofynnodd Gwenda beth fyddai’n digwydd pe bai rheolwr yn gadael. Mae rheoliad sy’n ymwneud â hynny—

Yr wyf yn rhoi arweiniad strategol drwy sefydlu’r grŵp gofal hwn i Gymru. I ymdrin â phwynt Dai, dyna’r hyn y mae pobl am ei wybod. Mae Fforwm Gofal Cymru—sy’n cynrychioli’r sector preifat ac annibynnol—llywodraeth leol, defnyddwyr a’r Arolygiaeth Safonau Gofal, am i Gymru ddatblygu hyn yn strategol. Mae gofal cymdeithasol ar frig ein hagenda a byddaf yn ei ddatblygu drwy arwain y grŵp gofal strategol hwn.