Mae’n bleser gennyf gynnig y gwelliant hwn heddiw oherwydd fy mod yn awyddus i rannu gyda’r Cynulliad yn y Cyfarfod Llawn y cynnydd sylweddol a wnaed gan Gyngor Celfyddydau Cymru wrth ailstrwythuro. Mae’r cynnig heddiw yn croesawu’r cynnydd a wnaed hyd yn hyn. Cyflwynwyd chwe gwelliant i’r cynnig heddiw. Ni chefnogaf y gwelliannau hyn am eu bod yn ceisio cyflwyno camau gweithredu sydd eisoes ym mholisïau cyhoeddedig a datganedig y Cynulliad neu gyngor y celfyddydau, ac felly maent yn ddiangen.

Mae’r cyngor wedi gwneud cynnydd mawr mewn amser byr ers argymhelliad yr adolygiad a gynhaliwyd gan Richard Wallace bod angen newid o’r brig i’r bôn. Canlyniad yr adolygiad hwn oedd yr argymhelliad i ailstrwythuro, a fyddai’n galluogi’r cyngor i gyflawni sawl amcan allweddol. Yr oedd angen i’r cyngor wella ei gyfathrebu mewnol ac allanol; cryfhau ei strwythur rhanbarthol; datblygu ei swyddogaeth fusnes i sicrhau gwasanaethau mewnol ac allanol effeithlon ac effeithiol; a chynyddu ei gapasiti cynllunio ac ymchwil i sicrhau gweledigaeth ac amcanion clir i ddiwallu anghenion y sector a gofynion y Cynulliad.

Pan ddeuthum yn Weinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg dros flwyddyn yn ôl, yr oedd y cyngor eisoes wedi dechrau’r broses adolygu ac yr oedd wedi trefnu gwasanaeth yr Athro Anthony Everitt ac Anne Twine sy’n brofiadol iawn i gynghori ar y broses ailstrwythuro a pharatoi cynllun gweithredu. Cadeiriais bwyllgor llywio i helpu i arwain y cyngor drwy’r broses, a chawsom gymorth anfesuradwy gan Anthony Everitt ac Elan Closs Stephens, a diolchaf iddynt am eu gwaith gwerthfawr. Yr haf diwethaf, ar ôl i’r cynigion wedi eu costio ddod i law cytunais â’r cynigion staffio a chyflog fel y’u cyflwynwyd yng nghynllun y cyngor. Yr wyf yn falch o allu cyhoeddi bod y rhan fwyaf o elfennau allweddol y cynllun hwnnw wedi cael eu gweithredu.

Mae’r ailstrwythuro’n mynd rhagddo’n dda. Yn gyntaf, ailbenodais Sybil Crouch yn gadeirydd am flwyddyn i ddwyn y broses ailstrwythuro rhagddi, proses y mae wedi cyfrannu ati’n fawr. Mae’n dda gennyf hefyd nodi bod Dewi Walters wedi cael ei benodi yn ddirprwy gadeirydd y cyngor. Mae uwch dîm rheoli newydd y cyngor bellach wedi ei sefydlu. Mae’r prif weithredwr newydd, Peter Tyndall, wedi bod yn allweddol wrth ddatblygu’r momentwm ar gyfer y newid hwn i’r cyngor y mae angen mawr amdano. Fel rhan o’r ailwampio bu gostyngiad yn nifer y swyddi cyfartal ag amser llawn yn y cyngor o 84 i 80.5. Cafodd rhai swyddi eu hailraddio, rhai eu dileu ac eraill eu creu. Mae’r ailstrwythuro hefyd yn golygu adleoli staff i swyddfeydd rhanbarthol, a byddaf yn dychwelyd at y pwynt hwn yn ddiweddarach. Mae’r strwythur staffio diwygiedig bron yn barod, a hynny cyn 31 Mawrth, sef y dyddiad gwreiddiol ar gyfer ei roi ar waith. Dim ond naw swydd sydd angen eu llenwi, ac mae’r broses recriwtio ar gyfer y rheini wedi dechrau.

Yn ogystal ag ailstrwythuro gweithrediaeth y cyngor, mae’r cyngor ei hun a’i bwyllgorau yn cael eu newid—maent hwythau hefyd yn cael eu hailwampio. Mae 15 aelod o’r cyngor ar hyn o bryd, bydd tymor swydd dau o’r aelodau hynny yn dod i ben ym mis Ebrill. Ni chaiff neb ei benodi yn eu lle a thrwy hynny felly y caiff y cyngor ei ailwampio i fod â 13 aelod. Yr wyf hefyd wedi cymryd camau i sicrhau mwy o gynrychiolaeth o’r Gogledd a’r Canolbarth.

Rhan bwysig o’r broses newid yw strategaeth bum mlynedd ar gyfer datblygu’r celfyddydau. Cynhaliodd y cyngor gyfarfodydd ymgynghori ar draws Cymru, gan ddefnyddio cyfres o adolygiadau, mewn orielau, gwyliau, lleoliadau’r celfyddydau a sefydliadau ymbarél, yn sylfaen i’r ymgynghori. Bydd y strategaeth bum mlynedd yn cynnwys cynlluniau gweithredu unigol, yn amlinellu yr hyn sydd angen ei wneud ar bynciau arbenigol megis y celfyddydau gweledol a phobl ifanc. Cynigir ymgynghori pellach ym Mawrth ac Ebrill, cyn cytuno ar y strategaeth derfynol erbyn yr haf. Bydd y cyngor yn fuan yn cyhoeddi papurau yn cynnwys sylwadau a wnaed mewn cyfarfodydd ymgynghori a’i ymateb iddynt. Bu’r ymgynghoriad hwn yn agored a chynhwysol.

Bydd y cynllun pum mlynedd yn gweddu â’m strategaeth diwylliant ‘Creative Future: Cymru Greadigol’, ynghyd â’m blaenoriaethau i’r gyllideb, fel y’i hamlinellir yn llythyr cylch gwaith 2002–03, sydd i’w weld ar y fewnrwyd a’r rhyngrwyd. Bydd y cyngor yn amlwg yn cyfrannu at lwyddiant fy strategaeth.

Un feirniadaeth a anelir at gyngor y celfyddydau yn adroddiad Wallace, oedd ei fod yn gweithredu nifer fawr o wahanol gynlluniau grant—yn gynlluniau arian cymorth grant ac arian loteri—a oedd yn aml yn ei gwneud hi’n anodd i weinyddu’r grantiau’n llyfn, ac yr oedd yn gymhleth i gyrff celfyddydol ac unigolion wneud cais amdanynt. Fel rhan o’i ailstrwythuro bydd cyngor y celfyddydau o 1 Ebrill yn cyfuno’r ddwy ffrwd ariannu, yn cynnig llai o gynlluniau ond rhai mwy eang eu cwmpas a chynlluniau cynhwysol yn lle’r cynlluniau niferus, a sefydlu cyfundrefn i brosesu a monitro grantiau ganolog. Bydd y newidiadau hyn i gyd yn symleiddio prosesau a gweithdrefnau, ac maent wedi eu hanelu at wella’r ffordd y mae’r corff yn gweithredu.

Sefydlir trefniadau newydd ar gyfer monitro, gwerthuso ac adolygu gan Deloitte a Touche, a gyflogwyd i adolygu gweithdrefnau monitro’r grantiau. Gwnaeth y cyngor gryn gynnydd mewn asesu, monitro a gwerthuso ac felly ni allaf gefnogi gwelliant 5 Jocelyn Davies.

Manylaf ar fy nghyfeiriad cynharach i’r swyddfeydd rhanbarthol. Un o amcanion yr ailstrwythuro yw sefydlu strwythur rhanbarthol i gyflwyno amcanion cenedlaethol. Bydd hyn yn galluogi’r cyngor i gael cyswllt agosach, mwy effeithiol â’i gleientau ac i ymateb i anghenion lleol yn ogystal â chenedlaethol. Mae datganoli yn elfen allweddol o ailstrwythuro, ac mae trafodaethau’n parhau rhwng fy swyddogion a chyngor y celfyddydau ynglŷn â’i gynigion am swyddfeydd. Mae’r cynigion yn ymwneud â’i gais i agor swyddfa ranbarthol ychwanegol yn y De a gaiff ei lleoli yn fwy na thebyg yn y Cymoedd. Mae’r cynnig hefyd yn cynnwys darparu lle ychwanegol i’r swyddfa ranbarthol yng Nghaerfyrddin, ad-leoli prif swyddfa’r cyngor o bosibl a chais i agor swyddfa maes yn y Canolbarth, gan sicrhau presenoldeb ledled Cymru. Ers dechrau Chwefror, mae swyddfa newydd y De wedi bod yn gweithredu ym mhencadlys y cyngor ym Mhlas yr Amgueddfa yng Nghaerdydd. Trefniant dros dro yw hyn tra bod y cyngor yn parhau i chwilio am swyddfa fforddadwy a chost effeithiol y tu allan i Gaerdydd. Bydd adleoli’r brif swyddfa yn dibynnu ar y gost ac, fel yr wyf wedi dweud, mae dewisiadau eraill yn cael eu hystyried.

O dan y strwythur newydd, caiff y polisi cenedlaethol i bob un o’r ffurfiau celfyddyd eu datblygu gan uwch swyddogion ffurfiau celfyddyd yn gweithio yn y swyddfeydd rhanbarthol. Bydd y cyfrifoldeb am ddawns a cherddoriaeth yn cael ei leoli yn swyddfa’r De; drama yn y Gogledd, llenyddiaeth yn y brif swyddfa a’r celfyddydau gweledol a chrefftau yn y Canolbarth a’r Gorllewin. Yn ogystal, arweinir pob swyddfa ranbarthol gan gyfarwyddwr lleol, sy’n gyfrifol am waith y cyngor yn ei ardal ei hun. Fel sydd yn digwydd gydag unrhyw broses o newid, mae rhai wedi mynegi pryderon. Fodd bynnag mae’r strwythur newydd yn awr yn dechrau ymsefydlu ac yr oedd yn dda gennyf, pan ymwelais â’r Gogledd yn ddiweddar i gwrdd â’r cyfarwyddwr newydd a’i dîm ym Mae Colwyn a thrafod eu cynllunaiu brwdfrydig i’r dyfodol—

I declare an interest as my wife Elinor has been a member of the arts council. I would like an explanation of the regional directors’ accountabitility. According to the Everitt report, they would be accountable to the deputy chief executive who is responsible for planning, but there was a strong feeling that they should be accountable to the chief executive himself. What is the situation?

Y bwriad yw gweithredu dibenion ac amcanion adroddiad Everitt. Fodd bynnag, mae rolau’r dirprwy a’r prif weithredwr wedi eu diffinio’n glir erbyn hyn. Mae llinell atebolrwydd glir. Yr wyf yn fodlon bod y sefyllfa ar hyn o bryd yn dderbyniol ac yn effeithiol. Fodd bynnag, mae’n bwysig bod y mater yn cael ei adolygu’n gyson a byddwn yn ystyried unrhyw bwyntiau tebyg yn ystod y flwyddyn nesaf.

Menter bwysig arall y gallaf ei chyhoeddi yw trosglwyddo casgliad celf cyngor y celfyddydau ei hun, sy’n cynnwys tua 1,000 o ddarnau, i 15 o sefydliadau cyhoeddus ar draws Cymru. Mae ‘Cymru Greadigol’ yn cydnabod pwysigrwydd y celfyddydau gweledol ac yr wyf yn awyddus i gynifer o bobl â phosibl gael y cyfle i weld y gweithiau celf. Fy nod yw ei gwneud yn haws i bobl eu gweld. Yn awr cywiraf y stori yn The Western Mail heddiw sy’n awgrymu na fydd y gweithiau hyn yn cael eu harddangos i’r cyhoedd. Fel gyda’r achosion hynny, mae rhai nad ydynt yn addas bob amser i gael eu harddangos i’r cyhoedd, ond bydd eraill yn mynd i golegau, ysbytai a sefydliadau tebyg. Bydd y rhai sy’n mynd i’r amgueddfa genedlaethol neu’r llyfrgell genedlaethol yn cael eu cadw’n gywir ac, am y tro cyntaf ers amser, a byddant ar gael i bobl sydd am eu gweld a byddant yn cael eu harddangos ar sail gylchdroadol.

Croesawaf eich eglurhad o’r fenter i arddangos ein trysorau celf ar draws Cymru. Hefyd croesawaf eich cyhoeddiad cynharach ar bresenoldeb cryfach yn y Canolbarth. A allwch roi rhagor o wybodaeth inni am hynny, yn enwedig o ran cynrychiolaeth i’r Canolbarth, oherwydd y teimlwn yn aml inni gael ein hanwybyddu?

Mae dwy agwedd ar hynny. Soniais yn gynharach mai Dewi Walters, sy’n hanu o’r Drenewydd, yw is-gadeirydd y cyngor bellach. Nid oedd cynrychiolaeth i’r Canolbarth cyn y llynedd. Hefyd, yr ydym yn chwilio am swyddfa maes gost effeithiol yn y Canolbarth. Bydd yn cael ei defnyddio ar sail ran amser oherwydd ein bod yn ymwybodol bod rhanbarth y Canolbarth a’r Gorllewin yn ddaearyddol enfawr a bod pobl yn ei ochr ddwyreiniol yn ei chael hi’n anodd i gyrraedd Caerfyrddin.

Gwnaed llawer mewn amser byr. Ar ddiwedd blwyddyn gyntaf ei weithrediad, bwriada’r cyngor adolygu’r cynnydd a wnaed ganddo. Hwn fydd y cyfle i bobl roi ei barn. Yng ngoleuni’r ymateb hwn bydd y cyngor yn penderfynu cadarnhau neu addasu’r strwythur a’r gwasanaethau y mae’n eu rhoi. Bu’r ailstrwythuro hyd yn hyn at ei gilydd yn niwtral o ran cost. Gyda chytundeb y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, caniateais i’r cyngor gynyddu ei gostau rhedeg gan £50,000 y flwyddyn nesaf er mwyn gweithredu’r cynigion staffio a chyflog sy’n gysylltiedig â’r ailstrwythuro. Fodd bynnag rhaid gweld hyn yng nghyd-destun y ffaith bod incwm cyngor y celfyddydau wedi cynyddu 23 y cant. Pwysleisiaf fod costau gweinyddol fel canran o’r cymorth grant wedi gostwng 11.4 y cant yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf i lai na 9 y cant ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Byddaf yn parhau i adolygu’r mater er mwyn sicrhau’r cydbwysedd cywir. Mae’n amlwg o hyn y bydd cynnydd cyllideb y celfyddydau yn mynd i grwpiau celfyddydau, a’r rhai sy’n cael arian ganddo, ac ni fydd yn mynd ar goll mewn gweinyddiaeth.

Yn olaf, o ran arian ar gyfer diwylliant, gwyddoch eisoes am y setliad cyllidebol ardderchog. Caiff Cyngor Celfyddydau Cymru gynnydd o bron £3 miliwn y flwyddyn nesaf, ar ben y cynnydd o £1.9 miliwn sydd eisoes yn yr arfaeth. Daw hynny â’r cymorth grant o’r Cynulliad i £20.8 miliwn. Bydd yn galluogi—

Thank you for taking an intervention while discussing the good news about the increase in the culture budget. Will the Minister join me in welcoming the additional investment announced yesterday, with the launch of the chamber orchestra with £150,000 additional to that budget? Unfortunately, The Western Mail suggests that some people are displeased with that. I hope that everyone interested in the arts would greatly welcome that additional money.

Yr unig osodiad cywir yn yr erthygl yn The Western Mail yw bod arian yn cael ei roi i gerddoriaeth siambr. Yr oedd popeth arall yn anghywir. Ni fydd y swm hwnnw o £150,000 yn mynd i un gerddorfa, fel y mae’r erthygl yn ei awgrymu, ond i sawl cerddorfa. Mae’n bwysig cofio mai un sianel yn unig o arian i’r celfyddydau yw Cyngor Celfyddydau Cymru, ac yr wyf yn awyddus i weld arian yn cael ei gyflwyno drwy amrywiaeth o sianelau.

Rhaid imi ddirwyn i ben. Mae’r cynnydd hwn yn dra phwysig. Yr ydym yn gwneud dechrau da ar ailgodi pontydd ac adfer ffydd y bobl y mae cyngor y celfyddydau’n eu gwasanaethu. Wrth imi deithio ar draws Cymru, clywaf yn aml fod perthynas waith dda yn cael ei datblygu. Bydd y strwythur newydd yn galluogi cyngor y celfyddydau i lunio srategaeth sy’n gyson â pholisïau’r Cynulliad ac i anghenion y cyhoedd a’r celfyddydau ar draws Cymru.

I propose amendment 4. Add as a new point at end of the motion:

I propose amendment 5. Add as a new point at then end of the motion:

I propose amendment 6. Add as a new point at the end of the motion:

I also welcome the completion of the main part of the restructuring, although it has taken longer than many people expected. The Minister has dealt with much of the material behind our amendments, yet I must emphasise that these are important elements of the needs that made people ask for restructuring in the first place. They must be emphasised separately.

I welcome the acknowledgement of the economic importance of creative cultures and cultural tourism generally, found in the recommendations.

I welcome the policies to develop the regions and the policy of twinning between the board and council members. I welcome the distribution of our art treasures across Wales—it was about time. I have supported that for many years. I note the clear influence of Plaid Cymru’s philosophy and policies on the document. I thank the former Chair of the former Post-16 Education and Training Committee for much of that input. I will not emulate Mr Black by claiming praise for these matters, but Plaid Cymru’s input has been substantial.

After a long wait, this is a historic step, another feat for the National Assembly, hot on the heels of the good news about the Wales Millennium Centre. This is a taste of what we could achieve with a powerful parliament. It is important to ensure that it is a new start, and a change that needs to be continued. The proposals need strengthening to emphasise several key points.

In amendment 1, I welcome the intention to establish a regional office in the Valleys, but we should be far more certain than saying that it is likely. There is a great need in the Valleys for such developments, and locating such an office building there would add to past and present talents from these areas. The contribution to music, film, drama and literature made by Geraint Evans, Gwyneth Jones, the Treorchy Male Choir, Idris Davies, Jack Jones, Richard Burton and—today—by the Stereophonics, Manic Street Preachers and Jason Howard. Locating that office in the Valleys would be a sign of faith that would raise the Valleys’ status and profile and ensure that we could keep talented young people in Wales.

Regarding amendment 4, if the restructuring is to be a success, the arts council will have to demonstrate that it is open and that it consults. It could do that by developing a policy to improve its relationship with arts practitioners and the public. There were complaints about the arts council’s modus operandi before the restructuring and we should not allow it to slip back into its old authoritarian ways. That is why we want to emphasise that through this amendment. A strong link between the practitioners and the arts council needs to be maintained by consulting and creating an understanding between all the contributors. Failing to do that regulary would reflect badly on the National Assembly and we should therefore ensure that the need to be open and for consultation is emphasised by supporting this amendment.

Amendment 5 emphasises the need for the Arts Council of Wales to ensure that its funding decisions are made on the basis of regular and objective assessment and evaluation. There is a temptation, when budgeting, to ensure that the same old faces get the money time after time. There is a network of people who always get the money—

There is a danger that money is allocated without consideration being given to new applications.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Siaradaf gyda pheth teimlad o ddifyrrwch ac ofn am fod y brîff diwylliant yn dal yn newydd imi. I mi, cynigia’r celfyddydau brofiad newydd a chyffrous, wrth iddynt newid o fod yn gyfle economaidd—fel yr oedd i mi yn y gorffennol—i fod yn brofiad diwylliannol. A minnau’n rhyfeddu megis plentyn mae’n gwbl gywir y dylwn droedio’n ofalus ac efallai mai dyna pam yr argymellaf i’r grŵp Ceidwadol y dylem gefnogi pob un o’r gwelliannau, a chefnogi’r cynnig, pa un fydd y gwelliannau yn llwyddiannus ai peidio.

Pryderaf wrth glywed fod fy nghyfaill yn rhyfeddu megis plentyn, gobeithiaf na fydd hynny yn ymestyn at gyhoeddi barddoniaeth ar ei wefan.

Yr wyf, yn wir, yn cyfansoddi barddoniaeth ar fy ngwefan yn awr. Gobeithiaf y bydd yn well na rhai cerddi a gyhoeddwyd yn y gorffennol.

Yr unig welliant yr wyf yn ansicr yn ei gylch yw gwelliant 1 Jocelyn Davies, sy’n galw am sefydlu swyddfa ar wahân yn y Cymoedd. Ni fyddwn yn ei wrthwynebu; fe’i cefnogwn ond mae gennyf bryder am y gost a’r fiwrocratiaeth. Fodd bynnag, dylem fanteisio ar y cyfle i ddiwylliant gyfrannu at adfywio cymoedd y De ar bob cyfle. Cefnogaf y gwelliant fel datganiad o bwysigrwydd datblygu’r celfyddydau yn ardaloedd difreintiedig Cymru. Cofiaf y tro cyntaf imi ymwneud â’r problemau sy’n wynebu’r Cymoedd. Rhan ymylol oedd gennyf pan gyhoeddodd Peter Walker, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, fenter y Cymoedd ar ddiwedd yr 1980au. Nid wyf yn siŵr pa mor llwyddiannus y bu honno ond byth ers hynny yr ydwyf wedi deall bod yn rhaid inni ddal ar bob cyfle synhwyrol i gefnogi’r broses o adfywio’r Cymoedd. Pryd bynnag y clywaf Peter Law yn mynd i’r afael â’r pwnc hwn, fel y gwna yn aml, gan osod o’r neilltu ei arfer ddefodol o feirniadu Llywodraethau Ceidwadol blaenorol—gan anghofio’n llwyr fod Llafur wedi bod mewn grym am bum mlynedd—cytunaf â bron popeth a ddywed.

Rhaid i gyllideb y celfyddydau gael ei dosbarthu’n deg ar draws Cymru gyfan. Mae hyn yn arbennig o bwysig yn sgîl y penderfyniad i fwrw ymlaen â Chanolfan Mileniwm Cymru, sy’n golygu buddsoddiad enfawr o arian y Cynulliad Cenedlaethol. Geilw ei gwelliant 2 am i’r rhan fwyaf o’r cynnydd yng nghyllideb Cyngor Celfyddydau Cymru gael ei throsglwyddo i grwpiau celfyddydol a’r rhai sy’n cael arian ganddo, yn hytrach na’i wario ar weinyddiaeth cyngor y celfyddydau. Croesawyd y cynnydd yng nghyllideb Cyngor Celfyddydau Cymru gennym. Fodd bynnag, pryd bynnag y bydd mwy o arian yn cael ei ddarparu, mae tuedd i gynyddu costau gweinyddu. Clywais yr hyn a ddywedodd y Gweinidog ond mae’r gwelliant hwn yn bwysig os ydym am osgoi cynnydd yn y costau rhedeg a chost biwrocratiaeth. Mae’n ddrwg gennyf na fydd yn cefnogi’r gwelliant.

Mae ein gwelliant 3 yn cydnabod yr angen i gynyddu hyder cyrff celfyddydol yn y corff hwn a noddir gan y Cynulliad. Parhânt i fod yn bur amheus ynglŷn â Chyngor Celfyddydau Cymru. Mae hyn wrth wraidd pam y mae’r cyngor yn cael ei ailstrwythuro. Collodd yr ymddiriedaeth—

A gytunwch fod y ddadl hon yn gymaint ynglŷn â phersonoliaethau yng nghyngor y celfyddydau ag y mae am strwythur y cyngor? Bu i’r bobl a fu’n rhedeg cyngor y celfyddydau dros y blynyddoedd diwethaf gyfrannu at golli hyder ymhlith y bobl a’r grwpiau ym myd y celfyddydau ar draws Cymru sy’n cael arian gan y cyngor yn y ffordd y cawsant eu trin.

Cytunaf, a golyga nad oes angen imi ddarllen dwy frawddeg nesaf fy nodiadau.

Mae fy mhwynt olaf yn ymwneud â gwaith Cyngor Celfyddydau Cymru, hynny yw, y dylai ddechrau mynd i’r afael â’r angen am oriel genedlaethol. Darllenaf yn y wasg heddiw—cyfeiriodd y Gweinidog at hyn—am y penderfyniad i ddosbarthu’r casgliad celf Cymreig ar draws Cymru gyfan. Croesawaf hynny. Mae cwestiynau i’w gofyn am ba mor llwyddiannus y bydd y fenter honno. Nid wyf bob amser yn credu’r hyn a ddarllenaf yn y wasg, ond mae fel arfer ryw wir ynddo. Mae’r achos dros oriel genedlaethol yn amhosibl i’w wrthwynebu, pa un ai a fydd yn cael ei gyflwyno mewn dull fforensig fel yn nadl fer Phil Williams yn ddiweddar neu yn fwy celfyddydol gan Syr Kyffin Williams. Mae’n amhosibl ei wrthwynebu a dylem fwrw ymlaen ag ef.

Yr ydym i gyd am weld newid yn y modd y caiff Cyngor Celfyddydau Cymru ei weld. Mae penderfyniad y Gweinidog i beidio â chefnogi’r gwelliannau yn awgrymu rhyw duedd at hunanfodlonrwydd ar rai agweddau ar hyn. Gobeithiaf nad yw hynny’n wir. Clywais ei haeriadau heddiw, ond byddai’n well pe bai wedi ein cefnogi. Yn gyffredinol, croesawaf y newidiadau sy’n digwydd.

Mae’n dda gennyf gael y cyfle i siarad dros y gwrthodedig rai yn y ddadl hon. Pan glywn am strategaeth gan gyngor y celfyddydau, mae llawer ohonom am wybod beth y mae cyngor y celfyddydau wedi bod yn ei wneud dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Mae’r Gweinidog yn hen gyfarwydd â’m pryderon. Gan fy mod yn dod o le megis Blaenau Gwent, credaf yn gryf y dylid cydnabod anghenion pobl sydd yn ddifreintiedig yn gymdeithasol ac sy’n chwilio am gynhwysiant. Yr oeddwn wrth fy modd—ac wedi synnu braidd—clywed Glyn Davies yn sôn am ei gydymdeimlad at ardaloedd fel f’un i.

Mae cyfeiriad yn y cynnig at wasgaru swyddfeydd. Mae hynny’n beth da. Ni allais siarad ar y datganiad cynharach, a drafodai wasgaru swyddfeydd y Cynulliad ar draws Cymru. Pe bawn wedi gallu gwneud hynny, byddwn wedi siarad am y rhesymau pam y dylai Blaenau Gwent ac ardaloedd eraill gael eu cynnwys. Os yw cyngor y celfyddydau am wneud cyfraniad i’r ardaloedd difreintiedig hyn a dangos rhywfaint o gyfiawnder cymdeithasol—na ddangosodd hyd yn hyn—rhaid iddo ystyried sefydlu swyddfeydd yn y Cymoedd. Nid ydym am gael rhyw arwydd gwag megis un Cyllid Cymru, sy’n haeru bod ganddo swyddfa i’r Cymoedd yn Nhrefforest. Gyda phob parch i’r Aelod sy’n cynrychioli Pontypridd, ni allaf weld y ffin rhwng Caerdydd a Threfforest. Nid yw honno’n swyddfa yn y Cymoedd. Yr ydym am gael pobl sydd yn y Cymoedd ac mewn rhannau eraill o Gymru. Rhaid ystyried hynny yn y dyfodol.

Beth am yr ardaloedd difreintiedig hyn? Pryd mae cyngor y celfyddydau yn mynd i ddangos unrhyw bryder? Dylai fod â chywilydd. Clywais heddiw y bydd Sybil Crouch yn cael ei hailbenodi, sy’n newyddion trist i rai ohonom. Dylai hi a Mr Tyndall gywilyddio. Os carent ddod i’m gweld ym Mlaenau Gwent, bydd yn dda gennyf eu clywed yn cyfiawnhau’r hyn a wnaethant hyd yma. Cymerodd bedwar mis i mi, fel Aelod Cynulliad, i dderbyn llythyr oddi wrth Peter Tyndall, ac nid oedd wedi cael ei arwyddo ganddo, hyd yn oed, pan gyrhaeddodd. Dyna agwedd ‘fe wnaiff y tro’ cyngor y celfyddydau at bobl y tu allan i Gaerdydd. Mae’n bryd i bobl ddechrau sylweddoli hyn. Dylai pawb yn y Siambr gywilyddio, yn enwedig cadeirydd y Pwyllgor Diwylliant.

A ddadleuwch fod cyngor y celfyddydau yn fwy effeithiol, tryloyw ac atebol ac mewn gwell cysylltiad â’i gleientiaid cyn y broses ailstrwythuro?

Nac ydwyf. Fy nadl yw bod cyngor y celfyddydau, yn ei ymagwedd at y cymunedau difreintiedig megis f’un i, wedi bod yn druenus yn y gorffennol, ac os na wnaiff wella’i berfformiad, bydd yn union yr un fath yn y dyfodol. Gwelais ailstrwythuro yn y gorffennol ac yr wyf wedi’n gweld yn aros yn ein hunfan. Pan siaradwn am yr hyn a gaiff ei wneud yn y dyfodol, rhaid inni edrych ar etholaethau megis f’un i a gofyn a ydym yn gwneud gwahaniaeth cadarnhaol i’r bobl hynny. A awn ni â diwylliant a chelfyddyd allan at y bobl yn hytrach na’i gadw i’r crachach? Dyna’r pwynt.

Nodaf rai pwyntiau am arian loteri. Yr wythnos hon, yn y neuadd, gwelsom brawf gwych o’r gronfa cyfleoedd newydd, a sianelir drwy gyngor y celfyddydau. Yr oedd y Gweinidog yno, ac yr oeddwn yn falch fod plant o ysgolion yn Nant-y-glo a Thredegar yn fy etholaeth yn bresennol i gyflwyno sioe ddrama. Heb raglen ar ôl oriau ysgol y gronfa cyfleoedd newydd, ni fyddai’r wybodaeth a’r hyder ganddynt i berfformio. Cyflawnwyd hynny drwy arian loteri ym Mlaenau Gwent, ac mae hynny’n fy mhlesio. Nis cyflawnwyd oherwydd bod cyngor y celfyddydau wedi gwneud unrhywbeth, heblaw am ei sianelu i’r cyfeiriad hwnnw. Dylai cyngor y celfyddydau fod wedi gwneud hynny flynyddoedd yn ôl.

Pan ystyriwch y dyfarniadau loteri i Gymru gyfan, caiff Caerdydd naw gwaith yn fwy o arian loteri na Blaenau Gwent ond dim ond tair gwaith a hanner poblogaeth fy ardal i yw poblogaeth Caerdydd. Mewn tegwch, mae gan Gaerdydd lawer o bethau. Mae Blaenau Gwent ar waelod y raddfa o hyd o ran dosbarthiad arian loteri—Blaenau Gwent a gaiff y dosbarthiad isaf ond un ar ôl Merthyr Tudful. Dylai pobl wenud rhywbeth am hynny. Seindorf Tref Tredegar yw pencampwr seindorfeydd Cymru a bydd yn mynd i Ewrop ym mis Mai. Gwelaf William Graham yn cydsynio—mae angen iddo ysgrifennu llythyr am y peth. Nid yw’n gallu cael cefnogaeth gan gyngor y celfyddydau i’w helpu i fynd i Ewrop i gystadlu yng nghystadleuaeth pencampwr seindorfeydd Ewrop, ac ef yw’r unig seindorf sy’n mynd o Gymru. Fodd bynnag os ydych am i Gaerdydd fod yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2008—a chefnogaf hynny’n llwyr—gallwch gael £53 miliwn ar gyfer adeilad ar draws y ffordd. Mae hynny’n anghywir. Dyna’r ymagwedd ‘fe wnaiff y tro’. Os ydych yn y Cymoedd, ‘fe wnaiff y tro’. Os ydych i lawr yma, gallwch gael miliynau. Pan fydd seindorf o’m hetholaeth i am gynrychioli Cymu gyda balchder ym Mrwsel—yr oedd yn Marks and Spencer adeg y Nadolig yn codi arian i hospis Tŷ Hafan—ni chaiff y gefnogaeth. Dylai Cyngor Celfyddydau Cymru ei chefnogi. Hyd nes y cydnabyddwn y materion hyn ac hyd nes y bydd cyngor y celfyddydau yn sylweddoli hyn, ni fydd pobl yn y cymunedau difreintiedig yn cael cyfiawnder. Peidiwch â rhoi geiriau cynnes a chydymdeimlad inni, dewch inni gael gweithredu. Dyna a ofynnaf i’r Gweinidog. Ddydd Mawrth, gwelodd yr hyn a all cymunedau difreintiedig gyflawni gyda chymorth y gronfa cyfleoedd newydd. Dyma eich cyfle i ddweud wrth gyngor y celfyddydau i fynd ati a gwneud rhywbeth dros bobl ddifreintiedig.

I sympathise and agree with much of what Peter said. However, I hope that he can find a way to accept that matters have improved with regard to the processes that the arts council follows. We must all accept that the restructuring has happened and that people are active in the arts throughout Wales. I accept what Peter says about looking at areas that have not been given the support that they deserved in the past. Culture exists in these areas. There may be a problem within the culture of the arts council and that the kind of culture that comes from the grass roots, the community and the people in areas such as Blaenau Gwent has not in the past been given the recognition that it deserved by the council. I hope that that will not happen in future.

I can give an assurance to Peter Law that the Culture Committee will consider carefully the kind of schemes and projects that are being supported and accepted by the arts council to ensure that the type of arts activities to which Peter referred are given the kind of support that they deserve in the future. In addition, areas such as Blaenau Gwent must be given not only the funding and recognition that they deserve now, but recognition for what they have missed out on in the past.

I emphasise that these changes have been extremely important. The arts council lacked credibility, and therefore, there was a danger that the structure for funding the arts in Wales would be under a cloud. However, having listened to the evidence presented to the Culture Committee by Peter Tyndall and Sybil Crouch, I believe that we must recognise the difference that Peter Tyndall has made since becoming chief executive of the arts council. A fundamental difference can be seen in the council’s administration. I am convinced that a real effort is being made to change the culture within the arts council. Despite this, we must recognise that changing the culture of an institution such as the arts council is exceptionally difficult, and it will not happen overnight. Structural changes have taken place and we must ensure that those changes are not cosmetic changes. I believe that there is a new transparency, accountability and readiness to engage in dialogue with arts practitioners, but we must be careful and vigilant to ensure that those changes are not just cosmetic.

Given that, I am disappointed that the Minister will not be supporting our amendments. Owen John Thomas has referred to amendments 1 and 4 in the name of Jocelyn Davies, but there was not enough time for him to refer to amendments 5 and 6, so I will do so now. The Minister tells us that the contents of amendments 5 and 6 are implicit in the document. I urge the Minister to reconsider this. They are not apparent in the motion, and they confirm the need for the arts council to be wholly open, accountable and transparent in the way it operates, and they also emphasise the need for money to be spent in the most effective way possible. This is not criticism; we are setting out the principles clearly. I believe that it is the Assembly’s and the Minister’s responsibility to tell the arts council that we appreciate the steps it has taken and that we are glad that it has improved its structures and has reacted in a positive way to Cymru’n Creu and to the Wallace report. Owen John Thomas is right to refer to some of the important principles of that document, which are also embodied in these amendments. Although we recognise this, we will remain vigilant, and we will ensure that the arts in Wales receive the attention they deserve from the council. I acknowledge the important increase in the budget for the arts, but much more needs to be done.

Croesawaf y cynnig hwn a’r gwaith sylweddol a wnaed i ailstrwythuro Cyngor Celfyddydau Cymru, a’r strategaeth bum mlynedd i ddatblygu’r celfyddydau yr edrychwn ymlaen at ei gweld yn yr haf. Yr oedd gwir angen y gwaith hwn. Yn y gorffennol, yr oedd Cyngor Celfyddydau Cymru wedi gorfod brwydro i feistroli amgylchiadau oedd yn newid, a gwnaeth rai penderfyniadau anffodus—yn benodol, y strategaeth ddrama arfaethedig y bu’n rhaid iddo wneud tro pedol arno. Collodd Cyngor Celfyddydau Cymru, i ryw raddau, hyder y cyrff celfyddydol a’r gymuned gelfyddydol, a chydnabuwyd hyn gan adolygiad rheoli Cyngor Celfyddydau Cymru yn Awst 2000.

Mae dadl dros ddileu cyngor y celfyddydau ac i’r Cynulliad Cenedlaethol ymgymryd â’i gyfrifoldebau. Dyna pam y mae ailstrwythuro mor bwysig oherwydd, wrth symleiddio ei strwythurau rheoli, gwella ei gynllunio strategol a datganoli llawer o’i swyddogaethau, mae ganddo un cyfle olaf i ddiwallu anghenion diwylliannol ac artistig cenedlaethol a lleol Cymru’n well.

Mae datganoli, yn arbennig, yn bwysig, ac mae’n dda gennyf fod y cynllun gweithredu yn ei gwneud hi’n glir fod hyn yn flaenoriaeth. Clywsom yn gynharach sut y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ceisio symud staff a swyddogaethau allan o Gaerdydd, ac mae’n bwysig bod cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn dilyn yr arweiniad. Dyna pam y cefnogaf yr argymhelliad y dylid cadw’r swyddfeydd yn y Gogledd, y Canolbarth a’r Gorllewin ac y dylid sefydlu swyddfa yn y De y tu allan i Gaerdydd. Yn fy marn i byddai i’r swyddfeydd hyn fod yn gyfrifol am gyflwyno cynlluniau gweithredu pum mlynedd, cyllidebau rhanbarthol a pherthynas waith gydag awdurdodau lleol, yn gymorth i wneud cyngor y celfyddydau yn fwy tryloyw, ac yn galluogi partneriaethau i gael eu datblygu gyda chynghorau lleol a chyrff celfyddydol a fydd yn hollbwysig wrth ddemocrateiddio’r cwango hwn.

Mae lleihau biwrocratiaeth a sicrhau rhagor o arian i gyrff celfyddydol hefyd yn hollbwysig. Dyna pam y dylem wneud yn siŵr bod dirprwyo cyfrifoldeb am ariannu i gyrff celfyddydol cenedlaethol ymbarél yn gweithio ond heb i atebolrwydd gael ei golli. Mae hynny’n galw am gadw’r ddysgl yn wastad y gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn gallu ei gyflawni.

Yn olaf, croesawaf y cynnydd o 23 y cant gan y Llywodraeth yn yr arian i gyngor y celfyddydau yn y flwyddyn ariannol nesaf. Mae’n bwysig ein bod yn hyrwyddo ac yn datblygu’r celfyddydau yng Nghymru. Mae diwylliant Cymru yn rhan o’n henaid ac ni ellir gorbwysleisio ei bwysigrwydd i gymunedau ar draws Cymru. Dylid ymfalchïo yn y ffaith bod Cymru’n gwario rhagor yn ôl y pen o’r boblogaeth ar gelfyddyd na Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon, a daw manteision cymdeithasol, economaidd a diwylliannol yn sgîl hynny.

I ddychwelwyd at fater a godwyd gan Peter Law, a wnaiff y Gweinidog nodi—nid heddiw o angenrheidrwydd—nifer y ceisiadau am arian loteri a wneir o’r Cymoedd a’r canran o’r ceisiadau hynny a gymeradwywyd? A oes angen inni wella eu gallu i wneud ceisiadau i sicrhau eu bod yn dod i law oherwydd, os na ddigwydd hynny, ni ellir cymeradwyo arian?

Croesawaf yr ailstrwythuro a gobeithiaf y gall cyngor y celfyddydau yn awr ymsefydlu a symud ymlaen yn gadarnhaol. Datganaf fuddiant, gan fod fy ngŵr yn gwneud cais am grant cyngor y celfyddydau.

Diolchaf i’r Gweinidog am egluro erthygl The Western Mail o ran ariannu’r gerddorfa siambr newydd. Bydd yr eglurhad hwnnw yn cael ei groesawu gan gerddorfeydd eraill, megis cyn-Gerddorfa Siambr Bae Caerdydd, a ailenwyd yn Sinffonia Cymru, y gwelodd llawer o’r Aelodau berfformiad ganddi nos Sul diwethaf. Mae’n bwysig, fel yn ailstrwythuro cyngor y celfyddydau ac uchelgais y Cynulliad i ymestyn ei waith ar draws Cymru, fod cerddorfeydd yn cael eu hannog ar draws y wlad yn hytrach na chael eu canoli mewn un ardal.

I welcome these changes and I am pleased to see that they have already led to certain benefits. However, we need to know when the full programme, as outlined in the reports, will be achieved. I particularly welcome the decentralisation to the regions of Wales. If this is to mean anything, funding must also be given to the regions, and in a way that can be used freely so that the regions can decide on their own priorities; if they are limited by central priorities, any freedom will be meaningless. It is important that regional directors are answerable to the chief executive because the deputy chief executive, as outlined in the report, is not responsible for finance, personnel or information technology, which are all key components of the regions’ operation.

I am rather concerned that there will not be enough of a link between the arts council and broadcasters. That is a vital link.

On Peter Law’s remarks about the council’s chief executive, it is somewhat unreasonable to criticise him at this time because he has only been in post for a few months. I agree with Peter about the need to help those who perform outside Wales. We all know of performers who would like to work in places apart from Wales but who cannot secure the resources to enable them to do that. There is a great need for such assistance.

A gredwch ei bod yn rhesymol i ddisgwyl i Aelod Cynulliad a ysgrifennodd at y prif weithredwr i ofyn am wybodaeth ac, ar ôl iddo anfon tri llythyr atgoffa, heb dderbyn ateb am bedwar mis, dderbyn ateb a arwyddwyd gan y prif weithredwr? Oni fyddai yn rhesymol disgwyl ateb yn uniongyrchol oddi wrth y prif weithredwr yn hytrach nag oddi wrth rywun a arwyddodd ar ei ran?

I would be more concerned about the content of the answer than about who signed it.

Nid oedd dim yn y cynnwys.

Therefore what you should be concerned about is the content, not who signed the letter. It is okay to complain about the content, but it is unreasonable to criticise a chief executive who has been in the post for such a short time.

Finally, I turn to the question of additional funding for chamber orchestras. The Minister has said that she welcomes the additional funding for orchestras, which is separate from the funding from the arts council. That is fine. However, there is a danger that the arts council’s strategy will be undermined if there is funding that is independent of the council that changes the pattern of cultural provision. In that context, I would like the Minister to explain what consultation took place with the arts council, and with whom within the council, before the decision was made on how much additional money would go to which orchestras.

Gwnaf fy ngorau i ateb cynifer o bwyntiau â phosibl. Soniodd Owen John Thomas am yr oedi yn yr ailstrwythuro a’i amseriad. Fodd bynnag mae hyn fis ymlaen llaw i’r disgwyl. Nid ydych yn deall pa mor hir y mae’n cymryd i ad-drefnu corff mawr megis hwn. Mae Cyngor Celfyddydau Cymru yn chwilio am swyddfeydd addas y tu allan i Gaerdydd ac mae’n gweithio gydag awdurdodau lleol i nodi swyddfeydd priodol. Golyga hyn y bydd swyddfa’r De yn debyg o fod yn y Cymoedd ond ni allaf roi ymrwymiad pendant ar hyn o bryd.

Cyfeiria’r cynnig at groesawu’r cynllun i ailstrwythuro sy’n esbonio’r pwyntiau a wneir yn y gwelliannau. Ymhlith pethau eraill, mae’n esbonio tryloywder, sy’n cael ei bwysleisio gan y ffaith y bydd adolygiadau yn parhau. Yr ydym yn benderfynol o beidio â llithro nôl. Soniodd Glyn Davies am yr economi a’r celfyddydau. Mae cyfleoedd economaidd drwy’r celfyddydau yn bwysig ac yn hanesyddol cawsant eu tanbrisio’n fawr. Mae ymgynghori yn digwydd ar yr Oriel Genedlaethol ac anogaf chi i gynnig eich barn. Mae cap ar y £50,000 ychwanegol ar gyfer gweinyddiaeth. Cyfeiriodd Jonathan—ac mae hynny’n bwysig—at faterion staff. Mae mater pwysig ysbryd y staff ac ail adeiladu ysbryd yng nghyngor y celfyddydau. O ran pwyntiau Peter Law, nid ydych yn gwybod beth sy’n digwydd. Yn Ionawr, er enghraifft, rhoddodd cyngor y celfyddydau £27,000 i brosiect yn Nhredegar—

Nid wyf am dderbyn ymyriad, yr wyf yn eich ateb. Rhoddwyd 4,000 o bunnoedd i ysgol gynradd Eglwys Fair yr Eglwys yng Nghymru ar gyfer gweithdy cerddoriaeth, £900 i bartneriaeth cyngor tref Brynmawr a £500 i gwmni drama a chymdeithas gerddoriaeth Abertyleri. Nid yw Tredegar yn cael ei hanwybyddu gan gyngor y celfyddydau. Os ydych am imi fynd ymlaen, perfformiodd Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru yn Theatr Beaufort yng Nglynebwy ym mis Rhagfyr y flwyddyn ddiwethaf, ac yn y blaen. Mae gan Flaenau Gwent lefel dda o weithgaredd diwylliannol. Fodd bynnag y mae problem o ran y gallu i wneud ceisiadau y cyfeiriodd Lorraine ati, ac yr wyf yn rhoi sylw difrifol i hwnnw. Ar fater Seindorf Tref Tredegar, y bu i John Griffiths gysylltu â mi yn ei gylch rai misoedd yn ôl oherwydd bod ganddo etholwyr yn y seindorf, mae hynny’n sefyllfa sy’n berthnasol i bob—

Mae’n ddrwg gennyf?

Nid oes hawl gennyf felly i dderbyn ymyrraeth?

Dywedaf un frawddeg arall. Diolchaf i’r rhai a ddeallodd fod cyngor y celfyddydau wedi bod drwy gyfnod anodd a’i fod yn ailadeiladu ac yn ailstrwythuro’n gadarnhaol. Bydd yn rhaid inni edrych yn ôl ymhen blwyddyn a gweld a fu iddo weithio.

Mae angen i Gymru baratoi mwy o’i phobl i fyw ac i weithio o fewn cyd-destunau rhyngwladol. Mae angen i’r rhan fwyaf o’n cwmnïau fasnachu yn y farchnad fyd-eang. Dylai mwy o bobl fwynhau’r cyflawniad personol a ddaw yn sgîl persbectif ehangach. Mae’r gallu i siarad ieithoedd tramor yn llwyfan i hynny oll. Cred Llywodraeth y Cynulliad fod dysgu iaith yn ymrymuso unigolion. Mae’n hyrwyddo dealltwriaeth ddiwylliannol ac amrywiaeth, ac yn helpu i adeiladu busnesau sydd yn ehangu eu gorwelion sy’n creu cyfoeth.

Ni allai unrhyw un yn y Siambr hon ymfalchïo yn y ffaith bod cyrhaeddiad disgyblion mewn ieithoedd tramor yng nghyfnod allweddol 3 yn is nag ymron pob pwnc arall. Dim ond 40 y cant o’n disgyblion 16 oed sy’n sefyll arholiad TGAU mewn iaith dramor. Mae’r niferoedd sy’n sefyll arholiadau safon Uwch mewn ieithoedd hefyd yn gostwng, ac mae rhai cyrsiau gradd mewn ieithoedd yn lleihau. Caiff bechgyn eu tangynrychioli ym maes dysgu ieithoedd. Hefyd, yr oedd cwmnïau y cynhaliwyd arolwg ohonynt gan Sgiliau Dyfodol Cymru o’r farn nad oedd llawer o angen am sgiliau ieithoedd tramor yn eu busnesau.

Cytunaf â’r feddylfryd sy’n sail i welliannau Jonathan Morgan i’r cynnig hwn. Mae gwelliant 1 Jonathan yn galw am weithredu brys i ymdrin â nifer isel y bobl sy’n dysgu ieithoedd tramor yng Nghymru. Mae’r cynnig eisoes yn datgan pryder o ran y gostyngiad hwnnw. Dyna pam ein bod yn cyflwyno ein strategaeth ar gyfer ieithoedd tramor modern yng Nghymru heddiw. Mae gwelliant 2 Jonathan yn cyfeirio at bwysigrwydd dysgu ieithoedd o ran ein gallu i gystadlu yn Ewrop. Cytunaf 100 y cant, a dyna pam fod y strategaeth nid yn unig yn nodi ein pryder ond yn hyrwyddo camau gweithredu i’w ystyried. Mae ein strategaeth yn ymwneud â galluogi Cymru i chwarae ei rhan ar lwyfan Ewrop a’r byd, a gosod Cymru mewn cyd-destun rhyngwladol. Felly gofynnaf i Jonathan ystyried tynnu ei welliannau yn ôl oherwydd yr ymdrinnir â hwy yn y strategaeth—fel arall bydd yn rhaid i’r Llywodraeth bleidleisio yn eu herbyn, gan nad ydynt yn ychwanegu unrhyw beth i’r strategaeth.

Ymgynghorwyd ar ein strategaeth ddrafft yn 2001 drwy gynnal cynadleddau a gwahodd ymatebion ysgrifenedig. Yr oedd y dyddiad yn briodol gan mai 2001 oedd y flwyddyn ieithoedd Ewropeaidd. Yn ystod y flwyddyn cynhaliwyd digwyddiadau mewn ysgolion a cholegau ledled Cymru, ac ar lefel Ewropeaidd arweiniodd at benderfyniad yng Nghyngor y Gweinidogion ar bwysigrwydd amrywiaeth ieithyddol a dysgu ieithoedd. Yr oedd 2001 hefyd yn flwyddyn lle y parhaodd y Llywodraeth ledled y DU i fynd i’r afael â’r rhybudd a gafwyd yn 2000 gan sefydliad Nuffield yn ei adroddiad, ‘Languages: the Next Generation’. Yr oedd yr ymateb i’n strategaeth ddrafft yn gadarnhaol. Yn bwysig, ni chafwyd llawer o gefnogaeth o ran ei gwneud yn orfodol i bobl ifanc ddysgu iaith dramor ar ôl 14 oed. Yr ydym yn ymrwymedig i hyblygrwydd yn 14 oed ac wedi hynny, er mwyn i fyfyrwyr allu dewis o amrywiaeth cynyddol eang o opsiynau dysgu. Mae angen inni helpu dysgu ieithoedd tramor i gystadlu’n effeithiol yn yr amgylchedd hwnnw. Mae’r nod honno wrth wraidd ein strategaeth.

Mae’r strategaeth yn ymwneud â chefnogi’r broses o addysgu a dysgu ieithoedd, a helpu dysgwyr i fod yn fwy llwyddiannus, er mwyn iddynt ystyried bod ieithoedd yn fwy hygyrch ac yn fwy boddhaus. Mae angen inni fod yn fwy gweithgar wrth hyrwyddo dysgu ieithoedd a gwerth sgiliau ieithyddol. Mae ein strategaeth yn cynnwys sefydlu CILT Cymru, cangen Gymreig y Ganolfan ar gyfer Gwybodaeth am Addysgu ac Ymchwil Ieithoedd, sy’n hyrwyddo dysgu ieithoedd. Bydd CILT Cymru yn mynd ar drywydd ein hamcan o wella addysgu a dysgu. Er enghraifft, bydd yn darparu hyfforddiant mewn swydd i athrawon iaith a deunyddiau arfer da. Bydd hefyd yn chwarae rôl hyrwyddo egnïol er mwyn codi statws ieithoedd ym maes addysg a hyfforddiant, a bydd yn asiantaeth cymorth unigryw i un o bynciau’r cwricwlwm.

Ystyriwn nifer y bobl ifanc sy’n astudio ieithoedd tramor yn fater strategol pwysig ar gyfer y gwasanaeth addysg. Awgrymodd ymgynghoreion y dylem ofyn i bob awdurdod addysg lleol bennu targed lleol ar gyfer nifer y bobl ifanc sy’n dysgu ieithoedd yn ei gynllun strategol ar addysg. Mae’r awgrym hwnnw yn ddeniadol, a byddwn yn ymgynghori ag awdurdodau lleol yn ei gylch. I gyd-fynd â’n dogfen strategaeth, bydd Estyn yn cyhoeddi canllawiau cynhwysfawr i ysgolion ar sut i gyflawni’r gorau mewn ieithoedd modern. Y bwriad yw dosbarthu’r ddwy ddogfen gyda’i gilydd.

Nododd adroddiad Nuffield addysgu Cymraeg fel enghraifft o lwyddiant, ac argymhellodd y dylai’r gwaith o ddysgu ieithoedd tramor modern adeiladu ar lwyddiant addysg ddwyieithog. Dylai’r ffaith ei bod eisoes yn ofynnol i bob plentyn yng Nghymru ddysgu ail iaith roi mantais i blant yng Nghymru wrth ddysgu ieithoedd eraill. Mae angen inni fanteisio ar ddwyieithrwydd er mwyn hyrwyddo tairieithrwydd ac amlieithrwydd. Drwy ein strategaeth, byddwn yn cymryd camau i greu gwell cysylltiadau rhwng addysgu Cymraeg a Saesneg ac addysgu ieithoedd tramor modern. Bydd Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru ac Estyn yn datblygu canllawiau ar ymagwedd gydlynus, drawsbynciol tuag at ddysgu ieithoedd. Bydd gan CILT Cymru ran weithredol wrth helpu adrannau ieithoedd tramor modern ac adrannau Cymraeg a Saesneg i gydweithio. Bydd Llywodraeth y Cynulliad yn ceisio cyngor penodol am y sector ysgolion Cymraeg, lle mae nifer y bobl ifanc sy’n dysgu ieithoedd tramor yn arbennig o isel.

Gan y gwyddom fod plant iau yn dysgu ieithoedd yn gyflymach, yr wyf yn arbennig o awyddus i archwilio’r potensial ar gyfer addysgu ieithoedd tramor modern yng nghyfnod allweddol 2. Mae ein strategaeth yn ymrwymo Llywodraeth y Cynulliad i ariannu cynlluniau peilot ar gyfer dysgu ieithoedd tramor yng nghyfnod allweddol 2 o 2003 ymlaen. Bydd yn fenter gyffrous. Bydd y gwaith datblygiadol yn dechrau ar y cynlluniau peilot hyn yn fuan, gan gynnwys Estyn, ACCAC a CILT Cymru yn agos. Ni all ein strategaeth ymwneud â’r ieithoedd Ewropeaidd traddodiadol sef Ffrangeg, Almaeneg, Sbaeneg ac Eidaleg yn unig. Mae nifer y bobl yng Nghymru sy’n dysgu ac yn ennill cymwysterau mewn ieithoedd cymunedol megis Wrdw, Bengali, a Thsieinëeg yn fach. Gofynnodd rhai ymatebion i’n hymgynghoriad inni ystyried hynny yn fanylach. Felly byddwn yn comisiynu cyngor gan CILT Cymru ar ieithoedd cymunedol.

Nid yw ein strategaeth yn ymwneud yn unig ag addysg o fewn ysgolion ychwaith. Rhaid i ddatblygu sgiliau lefel uchel ymhlith ein gweithlu mewn amrywiaeth o ieithoedd fod yn amcan dysgu gydol oes. Noda ein strategaeth gamau gweithredu y mae’r Cyngor Cenedlaethol a Chyngor Addysg Uwch ELWa yn ymrwymedig i’w cymryd er mwyn cefnogi ein hamcanion. Yr ydym eisoes yn gwneud cychwyn pendant drwy gynnwys modiwl ieithoedd modern o fewn y fagloriaeth Gymreig, a fydd yn ofyniad i bob un o fyfyrwyr y fagloriaeth. Ar gyfer myfyrwyr na fyddant yn dewis prif opsiwn mewn ieithoedd, bydd y modiwl yn sicrhau bod y syniad a’r arfer o ddysgu ieithoedd yn parhau yn rhan o’u profiad ôl-16. Yr ydym hefyd yn falch bod y Sefydliad Hyfforddiant Ieithoedd Cenedlaethol, y daw cyngor sgiliau sector ieithoedd newydd i’w ddisodli yn fuan, yn symud ymlaen â chynlluniau i archwilio anghenion ieithoedd tramor modern busnes a masnach. Bydd yr archwiliad yn darparu sail tystiolaeth gan ategu gwaith MasnachCymru Rhyngwladol wrth hyrwyddo sgiliau a gwasanaethau iaith i fusnesau.

Gwn fod llawer o’r Aelodau yn pryderu ynghylch y gostyngiad cyfredol o ran dysgu ieithoedd. Rhannwn y pryder hwnnw. Noda ein strategaeth gyfres gyflawnadwy o amcanion i Lywodraeth y Cynulliad a’n partneriaid. Mae ymchwiliad Nuffield a’r flwyddyn ieithoedd Ewropeaidd hefyd wedi creu ymwybyddiaeth newydd o’r sefyllfa gyfredol gan ddarparu’r ysgogiad i ddatblygu materion.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf y gwelliannau hyn, er gwaethaf cais y Gweinidog iddynt gael eu tynnu’n ôl, am y rhesymau canlynol. Mae gwelliant 1 yn gofyn inni gydnabod bod angen gweithredu ar frys i ymdrin â’r gyfradd isel sy’n dewis astudio ieithoedd tramor yng Nghymru. Mae’n atgyfnerthu’r rhan honno o’r cynnig sy’n datgan y dylem gefnogi’r camau gweithredu a gynigir yn y ddogfen. Rhaid inni gydnabod bod ystadegau yn dangos gostyngiad cyflym yn nifer y bobl sy’n dysgu ieithoedd dros y blynyddoedd diwethaf gan ddarparu tystiolaeth fod angen inni ddatrys y broblem hon ar frys. Felly mae gwelliant 1 yn ddilys; mae’n atgyfnerthu’r cynnig drwy ddatgan fod angen inni weithredu ar frys. Mae’r Cynulliad yn llywodraethu’r wlad hon a dylem gofnodi ein pryder gan ddatgan ein bod o’r farn bod gweithredu ar frys yn hanfodol er mwyn datrys y broblem hon.

Mae gwelliant 2 yn ymwneud ag effaith economaidd bosibl y strategaeth hon. Pe baem yn gwrthdroi’r gostyngiad yn nifer y bobl sy’n astudio ieithoedd tramor modern, byddem yn atgyfnerthu ein gallu i gystadlu ac yn darparu gwell sylfaen i bobl ifanc sydd am weithio ar gyfandir Ewrop, yn ogystal â’r rheini sydd am weithio i gwmnïau sydd wedi’u lleoli ar gyfandir Ewrop. Mae i hyn effaith economaidd ac, yn y cynnig, rhaid inni gydnabod y broblem a’r pryder ynghylch ein gallu i gystadlu yn Ewrop yn y dyfodol o ganlyniad i’r gostyngiad yn nifer y bobl sy’n dysgu ieithoedd tramor modern. Unwaith eto, dylai’r Cynulliad gofnodi ein pryder yn y cynnig. Mae’n ddigon hawdd dweud ei fod wedi’i gynnwys yn yr adroddiad, ond y duedd yw mai dim ond y mawrion sy’n darllen yr adroddiadau hyn. Ar gyfer y bobl gartref sy’n dystion i’r dadleuon hyn ac sy’n darllen adroddiadau amdanynt yn y papurau newydd, dylem ddatgan yn unfrydol ein bod am wella ein gallu cystadleuol yn Ewrop. Un ffordd o wneud hynny fyddai gwrth-droi’r gostyngiad hwn yn nifer y bobl sy’n dysgu ieithoedd tramor modern.

Cytunaf â’r rhan fwyaf o araith y Gweinidog. Gellir mynd i’r afael â’r broblem i ddechrau o fewn y ddarpariaeth blynyddoedd cynnar. Gan ein bod yn genedl ddwyieithog, drwy ddefnyddio’r ddarpariaeth Gymraeg, mae plant yn ei chael hi’n haws dysgu ieithoedd—gan gynnwys ieithoedd ar wahân i’r Gymraeg—o oedran cynnar. Mae gallu plentyn i ddysgu ieithoedd yn well na gallu oedolyn—a siaradaf fel person sy’n ceisio dysgu’r Gymraeg yn awr. Nid yw’n hawdd dysgu iaith yn ddiweddarach mewn bywyd. Mae’n haws i blant feistroli cystrawen ieithoedd ac ymdopi â hwy. Dyna fan cychwyn y strategaeth. Rhaid inni archwilio sut y gellir addysgu ieithoedd gan annog dysgu ieithoedd o oedran cynnar.

Cytunaf â sylwadau’r adroddiad ar amrywiaeth ieithoedd. Rhoddwyd gormod o bwyslais ar Ffrangeg, yn arbennig mewn addysg ysgolion uwchradd. Dyna pam y cynigiais welliant 2. Rhaid inni ystyried sut y gellir annog dysgu ieithoedd, megis Almaeneg, Sbaeneg, ac Eidaleg, yn ogystal â Ffrangeg, oherwydd natur ein cystadleuwyr Ewropeaidd. Mae cwmnïau, gyda chanolfannau mewn mannau eraill yn Ewrop, y gellid eu lleoli yng Nghymru. Mae gormod o bwyslais ar Ffrangeg a dylem wneud mwy i annog pobl i ddysgu ieithoedd eraill.

Mae’r ystadegau o ran nifer y myfyrwyr rhwng 14 a 19 oed sy’n dysgu ieithoedd yn datgelu tuedd sy’n peri pryder, fel y dywedodd y Gweinidog. Yn 2000, safodd 39 y cant o ddisgyblion 15 oed dystysgrif gyffredinol addysg uwch mewn iaith dramor fodern. Bu gostyngiad o tua 20 y cant yn nifer y myfyrwyr sy’n astudio ieithoedd tramor modern ar lefel safon Uwch ers 1996. Mae tudalen 14 yr adroddiad yn cyfeirio at ddarpariaeth graidd y Gymraeg fel ail iaith gan ddatgan:

Mae hynny’n awgrymu, gan eu bod yn astudio Cymraeg fel pwnc craidd, bod myfyrwyr o’r farn ei fod yn rhoi digon o sgiliau ieithyddol iddynt ac felly nad oes angen iddynt astudio iaith dramor fodern. Hoffwn weld y dystiolaeth i ategu hynny. Fodd bynnag, nid wyf o reidrwydd yn cytuno â’r rhagosodiad. Mae’n bosibl bod llawer o fyfyrwyr o’r farn nad ydynt am ddysgu iaith arall am fod addysgu Cymraeg yng nghyfnod allweddol 4 yn orfodol. Tybed a yw’r ffaith fod dysgu Cymraeg yng nghyfnod allweddol 4 yn orfodol wedi effeithio’n andwyol ar ddysgu ieithoedd tramor modern. Wrth ystyried hynny a’r ddarpariaeth gwricwlaidd—

You make an important point about the teaching of Welsh at key stage 4. However, the trouble is that it may not be taught as effectively as it should be, because of a lack of resources. That is the difficulty and it is clear that we should examine the provision rather than try to create an argument in favour of getting rid of the teaching of Welsh at that important stage.

Mae hynny’n bwynt pwysig. Fodd bynnag, o gofio sut yr addysgir Cymraeg heddiw a’r ffaith nad oes digon o adnoddau ar gyfer darpariaeth cyfrwng Cymraeg a hyfforddiant Cymraeg ar oedran cynnar, yn anffodus mae llawer o bobl ifanc yn trin y Gymraeg fel iaith dramor. Nid ydynt yn gyfarwydd â hi, nid ydynt yn ei defnyddio ac nid ydynt yn sgwrsio â phobl yn eu cymunedau a all ei siarad. Iddynt hwy, mae dysgu’r Gymraeg yn estron. Gallai’r ffaith ei bod yn orfodol effeithio ar eu dewis i astudio iaith dramor fodern Ewropeaidd ai peidio. Mae angen inni archwilio, yn fanwl, sut yr addysgir y cwricwlwm. Gwyddom nad yw addysgu Cymraeg yng nghyfnod allweddol 4 o bosibl yn cynhyrchu mwy o siaradwyr Cymraeg. Yn yr un modd, mae’n bosibl nad yw addysgu ieithoedd tramor modern yng nghyfnod allweddol 4 yn cynhyrchu pobl sy’n rhugl yn Ffrangeg, Almaeneg, a Sbaeneg. I gloi, mae llawer o bwyntiau pwysig yn yr adroddiad hwn sy’n werth eu hystyried. Mae cynyddu nifer y bobl sy’n dysgu ieithoedd tramor modern—

Dyma fydd fy mhwynt olaf.

Gallai defnyddio cynorthwywyr iaith fod yn werthfawr wrth addysgu ieithoedd—ieithoedd tramor modern yn ogystal â Chymraeg—ac wrth annog myfyrwyr i’w hastudio yn y dyfodol.

The motion invites us to note with concern the decrease in the number of young people who are learning foreign languages in Wales. Indeed, the document’s content causes surprise and concern about the deteriorating situation in our schools, which, to be resolved, will require urgent action.

I am reminded that the strategy relates ‘to enabling Wales to play its part on the international stage.’ It states, ‘By increasing our national ability in languages, we will be positioning Wales even more firmly in an international context.’ I am glad that there is recognition that the position of English and Welsh in our education and training system has been secured. That means that we have started from a specifically Welsh starting point, namely that bilingualism is a strength that we should take advantage of when learning other languages.

However, we must recognise that we have a long way to go before we can say that we are entirely happy with the quality and condition of our bilingualism, let alone progressing to improve our attainment in foreign languages. Perhaps that was what Jonathan was referring to.

We must, for reasons outlined in the strategy, tackle the evident weakness in teaching modern languages. The description of the current situation in Wales says it all. I will not expand on what was said by the Minister and by Jonathan Morgan. It is a pitiful situation, to say the least.

Taking urgent action is one of the main messages of the strategy, and I agree with the Minister on that. That is why we do not feel that Jonathan Morgan’s amendments strengthen or add to the strategy. They only repeat the burden of the strategy. The strategy focuses on the threat to our ability to compete in Europe in future and, as a result, the two amendments are unnecessary. We have listened to Jonathan; however, we will abstain on both amendments.

Trying to improve the situation is a great challenge. The influence of the English language is strong and it undermines our desire to learn foreign languages. It is easy to ask whether there is any point. It is surprising to discover than no local education authority in Wales currently has a full-time foreign language adviser. The strategy requires us to strengthen the network of foreign language advisers, so that departments can be monitored and so that language teachers receive feedback on their performance and guidelines on how to improve. I hope that the Minister will put pressure on Estyn in terms of this role. I was disappointed, having read Estyn’s report for this year, that there was little reference to teaching modern languages in our schools. I accept that another announcement will be made to coincide with this strategy.

Time does not allow me to list all the good things in the strategy, such as the creation of CILT Cymru, strengthening the role of advisers, supporting and piloting the teaching of foreign languages in primary schools and ensuring that everyone in the secondary sector is aware of what primary pupils are learning. There are many things to be commended and welcomed. I am pleased that the strategy recognises the key role of modern language assistants in our schools and that they will receive more support.

The strategy succeeds in drawing attention to the unacceptable situation and introduces new ideas which we should urgently adopt. However, we should not underestimate the size of the challenge. We need to change attitudes and win over hearts and minds. We see from the reasons presented in the strategy why students turn their backs on learning foreign languages. We cannot change the situation overnight.

In order for the strategy to succeed, changes must be made and more flexibility is needed in our schools. Timetabling lessons in hour-long blocks is not the best way to learn a foreign language. Daily contact is needed to maintain interest and momentum.

I believe that the strategy leads us in the right direction. We should remember that we have teachers and schools that already succeed, despite all the disadvantages. We can build on that. I urge the Minister to strengthen the strategy by including the amount of financial investment that will be available to our schools and our education authorities, alongside a timetable. If we want to reverse the unfortunate recent tendency in Wales, we need a much more detailed strategy, which places more emphasis on financial elements and timetabling, rather than this open-ended strategy.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am gyflwyno’r strategaeth hon, a groesewir, a’r camau gweithredu arfaethedig. Mae gan Gymru draddodiad hir o ryngwladoldeb rhyddfrydol, y gallwn oll ymfalchïo ynddo. Bu’r gwerthoedd hynny yn ein tywys yn dda yn y gorffennol. Mewn economi integredig, fyd-eang yn seiliedig ar wybodaeth, mae angen sicrhau bod pobl Cymru yn meddu ar y sgiliau i allu cymryd rhan lawn. Mae Cymru eisoes yn wlad ac iddi lawer o ieithoedd, nid dwy yn unig. O ganlyniad i’n natur ieithyddol unigryw ym Mhrydain, mae gennym fantais dros bobl yr Alban, Lloegr ac Iwerddon. Yn yr economi fyd-eang hon, mae angen mantais arnom dros ein cystadleuwyr. Am ormod o amser, esgeuluswyd ieithoedd tramor yng Nghymru. Dim ond 44 y cant o ddisgyblion 14 oed sy’n cyrraedd y lefel cyrhaeddiad ddisgwyliedig mewn iaith dramor fodern. Yn 2000, er enghraifft, dim ond 72 o bobl yng Nghymru a enillodd gymhwyster ar lefel TGAU neu safon Uwch yn y pedair iaith de Asiaidd a siaredir fwyaf. Er gwaethaf yr argyfwng Asiaidd a welwyd ychydig flynyddoedd yn ôl, parhaodd economïau teigr Asia yn ddylanwad arwyddocaol a chynyddol yn yr economi fyd-eang. Maent wedi buddsoddi yng Nghymru gan ddarparu swyddi i lawer o bobl, yn aml o gymunedau difreintiedig. Rhaid inni ddynwared buddsoddiadau o’r fath. Bydd gallu i siarad iaith y buddsoddwyr yn hwyluso’r broses honno.

Yn yr oes sydd ohoni o wrthdaro rhyngwladol, mae deall a gwerthfawrogi diwylliannau ac ieithoedd eraill yn hanfodol. Siaredir Ffrangeg a Sbaeneg, er enghraifft, yn helaeth ledled y byd. Sbaeneg yw’r iaith a siaredir fwyaf ond un yn y byd. Mae llawer o bobl yn Affrica a’r dwyrain pell yn siarad Ffrangeg, nid Saesneg. Arwyddair y BBC yw ‘Nation shall speak peace unto nation’. Byddwn yn ymddiried yng nghenedlaethau’r dyfodol i sicrhau bod yr unfed ganrif ar hugain yn llai treisgar na’r ugeinfed ganrif. Er mwyn iddynt sôn am heddwch wrth ddiwylliannau eraill, rhaid iddynt allu siarad iaith y diwylliannau hynny, neu o leiaf un ohonynt. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu gwaith y Ganolfan ar gyfer Gwybodaeth am Addysgu ac Ymchwil Ieithoedd Cymru ac edrychwn ymlaen at atgyfnerthu’r partneriaethau ac adeiladu ar yr arferion da sy’n bodoli eisoes.

Mae iaith hefyd yn ymestyn y gallu i feddwl. Heb iaith, ni cheir meddwl. Mae gwahanol ieithoedd yn caniatáu i bobl fynegi cysyniadau mewn ffyrdd newydd. Dengys astudiaethau fod amlieithrwydd yn gwella’r defnydd o’r famiaith. Symudaf ymlaen yn awr o ran athronyddol fy araith.

Dylid addysgu ieithoedd tramor yng nghyfnodau allweddol 1 a 2. Fodd bynnag, mae’r un mor bwysig i fyfyrwyr ar gyrsiau anarbenigol mewn addysg uwch dderbyn cymorth i ddysgu iaith dramor. Mae angen iaith dramor ar gemegydd i’r un graddau ag artist. Yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn rhannu fy mhryder bod Prifysgol Cymru, Bangor, yn ystyried diddymu’r cymorth a ddarperir i gyrsiau anarbenigol.

Synnwyr cyffredin fyddai canolbwyntio ar ddysgu iaith arall cyn gynted ag y byddwn wedi meistroli sgil iaith gyntaf. Bydd y strategaeth hon yn cyfoethogi Cymru yn ddiwylliannol, yn ddeallusol, yn wleidyddol, ac yn economaidd. Erfyniaf ar y Cynulliad i’w chefnogi.

in Welsh I welcome the Welsh Assembly Government’s modern foreign language strategy and share the concern about the recent drop in the number of people learning a foreign language, especially among young people. The German playwright, Goethe, said that those who are not familiar with foreign languages know nothing about their own languages.

in Welsh The Nuffield language inquiry report, ‘Languages: The Next Generation’, came to disturbing conclusions. Nine children out of 10 gave up learning languages at 16 years of age. There was also a lack of qualified language teachers. I agree with the Nuffield report’s claim that English is not enough. Although 70 per cent of all communications between European and worldwide organisations is in English, we should not be blasé and think that we need only to speak English to succeed in the world. Contrary to what is believed, when using the internet, more people now use languages other than English. According to my research, soon most internet users will soon be using Chinese.

in Welsh Since the publication of the Nuffield report, the situation has deteriorated further, with a reduction in the number of students sitting GCSE and A-level examinations in foreign languages. One worldwide problem is the chronic lack of language teachers. The Nuffield report noted that many more are needed in the UK. We must find ways to rectify that shortage.

yn Saesneg Noda dogfen strategaeth y Cynulliad fod Llywodraeth y Cynulliad am annog a datblygu dysgu ieithoedd modern yng Nghymru. At hynny, mae nod y strategaeth yn cynnwys cynyddu nifer y bobl sy’n dysgu iaith dramor a safon eu dysgu, yn arbennig y tu hwnt i 14 i 16 oed. Pwysleisiwyd y pwynt hwnnw gan lawer o siaradwyr y bore yma. Mae angen i ysgolion, disgyblion a rhieni gynyddu eu cydnabyddiaeth o bwysigrwydd dysgu ieithoedd.

yn Saesneg Croesawaf y strategaeth hon ond rhaid inni ddechrau yn yr ysgol gynradd. Nid yw gohirio’r broses o ddeall ieithoedd tramor yn gwneud unrhyw synnwyr. Unwaith y bydd plentyn wedi dysgu ail iaith, mae’n parhau i’r camau olaf o ddysgu. Er gwaethaf y ffaith nad yw’r Deyrnas Unedig yn gyffredinol yn rhagori wrth ddysgu ieithoedd, mae gennym fantais yma yng Nghymru, fel y dywedodd y Gweinidog. Mae gennym ddiwylliant dwyieithog, sy’n unigryw i Gymru. Fel y noda’r ddogfen strategaeth, mae gan bob un o’n plant fantais o ran dysgu ieithoedd eraill gan eu bod yn cael eu magu gydag o leiaf rhywfaint o allu mewn ail iaith. Croesawaf hefyd gynllun y Ganolfan ar gyfer Gwybodaeth ac Ymchwil Ieithoedd i gyflwyno rhaglen i gynorthwyo wrth ddysgu ieithoedd yng Nghymru. Mae’n bwriadu gweithio mewn partneriaeth agos gyda’r holl asiantaethau perthnasol megis Dysgu ac Addysgu Cymru, ACCAC ac Estyn.

Ar 16 Ionawr eleni, cynhaliodd Tŷ’r Arglwyddi ddadl ar y pwnc hwn a gorffennaf drwy ddyfynnu o araith y Farwnes Hooper. Datganodd:

Y lle gorau i ddechrau yw yn ein hysgolion cynradd.

Mae’r ffaith fod nifer y disgyblion sy’n dysgu iaith dramor yn y grŵp oedran 14 i 19 wedi gostwng yn ddramatig yn peri pryder arbennig. Mae angen inni ystyried pam bod y ffigurau hyn yn is yng Nghymru nag yn Lloegr. Mae’n bosibl y bydd yn gwestiwn anodd i’w archwilio ond rhaid inni ei archwilio. Fodd bynnag, dim ond rhan o’r ateb yw cynyddu nifer y disgyblion sy’n dysgu ieithoedd tramor modern mewn ysgolion. Cefnogaf yn llwyr y cyfeiriadau a wnaed heddiw at ddysgu ieithoedd yn y coleg, y brifysgol, ac yn y gweithle. Bûm yn cymryd rhan mewn prosiect cyffrous, a gydlynwyd gan y Ganolfan Ewropeaidd ar gyfer Diwylliannau Traddodiadol a Rhanbarthol yn Llangollen o dan nawdd rhaglen Leonardo. Yr oedd y prosiect, sy’n anelu at wella rhagolygon cyflogaeth pobl ifanc yng Nghymru, yn ardderchog. Yr oedd y daith gychwynnol yn cynnwys 51 o hyfforddeion galwedigaethol a astudiodd ac a weithiodd dramor o dan raglen lleoliadau 13-wythnos yn Sbaen, Ffrainc a’r Almaen. Rhoddodd y trefnwyr flaenoriaeth i gyfran o bobl ifanc a oedd mewn perygl o gael eu hallgáu yn gymdeithasol a cheisiodd hefyd gael caniatâd i gynnwys pum person oedd yn hŷn na therfyn oedran rhaglen Leonardo. Cyn gadael y DU, mynychodd y cyfranogwyr hyn gwrs paratoi mis o hyd yn Llysfasi. Cefnogwyd rhan o’r prosiect ag arian cyfatebol gan y Cynulliad.

Nid wyf am rygnu ymlaen gan fy mod yn gwybod bod amser yn brin. Fodd bynnag, mae manteision gwirioneddol i’w cael yn sgîl rhaglen Leonardo a hoffwn annog Jane Davidson i ofyn i bobl wneud cais yn hytrach nag aros iddynt ymuno. Dylem hyrwyddo ceisiadau Leonardo yn ogystal â’u cefnogi er mwyn i gymaint o bobl ifanc â phosibl gael y cyfle i brofi ieithoedd a diwylliannau eraill, sydd mor fuddiol. Yr oeddwn yn falch i’r Aelodau gyfeirio at gynorthwywyr iaith, ond byddai’n well gennyf weld mwy o gynorthwywyr ar lawr gwlad. Mae gennyf ferch a dreuliodd gyfnod yn Ffrainc fel cynorthwy-ydd iaith gyda myfyrwyr o bob rhan o Ewrop a Rwsia, ac felly gwn pa mor fuddiol yw myfyrwyr a chynorthwywyr iaith i bobl ifanc. Dylai ein hysgolion roi ystyriaeth fwy difrifol i’r mater hwn a dylent ddenu cynorthwywyr ifanc er mwyn rhoi’r profiad diwylliannol hwnnw i’n myfyrwyr. Nid oes gennym ddigon o gynorthwywyr iaith, Jane, felly dylem hyrwyddo rhaglen Leonardo.

yn Saesneg Mae’n bleser gennyf gael cyfle i siarad am y pwnc hwn gan fod gennyf ddiddordeb personol mewn dysgu ieithoedd. Gwnaf ddau bwynt. Y cyntaf yw bod gennym lawer i’w ddysgu o’r ffordd yr addysgir Cymraeg i oedolion. Gallaf gofio fy mhrofiad o ddysgu Ffrangeg ac Almaeneg yn yr ysgol: achos o eistedd y tu ôl i ddesg yn ysgrifennu berfau. Golyga nad oes gan lawer o bobl ddiddordeb mewn dysgu ieithoedd fel oedolion. Mae fy mhrofiad o ddysgu Cymraeg fel oedolyn yn wrthgyferbyniad llwyr: bu’r pwyslais ar siarad Cymraeg gyda darllen, ysgrifennu a gramadeg yn dilyn. Mae’r technegau a ddefnyddir yn arloesol iawn: fideos o operâu sebon, gemau, dadlau gyda Mike German er mwyn ymarfer y negyddol, a noson allan mewn tafarn—er nad wyf yn awgrymu y byddai’n ddefnyddiol i fyfyrwyr chweched dosbarth efelychu hynny. Fodd bynnag, datblygwyd y technegau hynny i helpu pobl i oresgyn eu swildod naturiol wrth ddysgu ail iaith. Dylem archwilio’r technegau hyn a cheisio eu hymgorffori wrth addysgu ieithoedd.

yn Saesneg Fy ail bwynt yw y dylem wrth fframio polisïau ofyn cwestiwn sylfaenol a ddiystyrir yn aml: ar ba adeg y daw gwybodaeth am iaith yn ddefnyddiol? Ai ar 100 o eiriau, ar 1,000, ar 5,000 neu pan fyddwch yn rhugl?

yn Saesneg Mae’r ateb yn amrywio, ond mewn rhai achosion, ac ar lefel sylfaenol, mae’n bosibl cyfathrebu gyda dim ond 100 o eiriau. Gyda 1,000 a gwybodaeth am strwythur berfau ac, o bosibl, yr amseroedd—gwybodaeth sylfaenol yn unig—mae’n bosibl cael sgwrs gymharol dameidiog ond diddorol gyda phobl na allant siarad Saesneg. Nid yw’r ramadeg mor bwysig yn ystod y cam hwnnw. Yn ôl yr adroddiad, a gredaf, nid yw pobl ifanc yn eu harddegau yn gweld pwynt dysgu ieithoedd tramor. Mae rhai ohonynt o’r farn nad oes iddo werth cyflogaeth. Fodd bynnag, bûm innau’n cyflogi pobl ac yr oedd hyd yn oed y wybodaeth fwyaf sylfaenol o Ffrangeg ac Almaeneg yn ddefnyddiol iawn gan ei bod yn caniatáu iddynt gyfathrebu a mynegi ychydig gyfarchion â darpar gwsmeriaid. Mae’r gallu hwnnw i siarad tua 1,000 o eiriau a rhywfaint o wybodaeth am amser y ferf yn ddefnyddiol.

in Welsh The situation is a little different as regards Welsh. I ask the question again: at what point is knowledge of a language useful? One must speak Welsh to quite a high standard before it becomes useful, because someone who speaks Welsh also speaks English. There is a temptation to switch to English. I believe that there are many Welsh speakers, especially outside the media and politics, who are happy to use Welsh with their friends and family, but who are not so comfortable talking to learners. Therefore, in order for Welsh to be useful, you must reach a standard that is much higher than the standard at which French, German, Hungarian, and so on, will be useful.

Mae ein polisi presennol yn golygu bod llawer o bobl â safon isel o Gymraeg, felly gadewch inni ganolbwyntio a theilwra ein polisïau i er mwyn i bobl gael safon uwch o Gymraeg. Os bydd hynny’n golygu llai o bobl, rhaid derbyn hynny. Mae’n fater pwysig ac mae’n edifar gennyf fod yn rhaid imi ddirwyn i ben. Teimlaf dros y Llywodraeth; ni siaradais o safbwynt gwleidyddol, ond o safbwynt personol. Rhowch eich casineb gwleidyddol tuag at y Blaid Geidwadol i’r naill ochr a chefnogwch welliannau fy nghyd-Aelodau. Maent yn ddefnyddiol, a gallwn oll gydweithio i wella safon yr ieithoedd a siaredir yng Nghymru.

I wanted to speak in French in this debate but the Presiding Officer decided that it was not in order for me to do that, so I return to my mother tongue. I wanted to say—in French—that learning a foreign language at school had enriched my life. First, it gave me access to an especially beautiful language and to another country and culture. It has introduced me to an immensely rich literature and has helped me to enjoy the best wine in the world. Learning a language is, therefore, more than only learning a language; it also expands your understanding on all sorts of other levels. At the start of the twenty-first century, it is important to extend our understanding and tolerance of different cultures by learning languages.

I will concentrate on the importance of introducing other languages to children during their early years. When I was young, a special family lived next door to us. The mother was French, the father was a Spaniard in political exile from the Franco regime, and they had a three-year-old boy. We lived in a non Welsh-speaking community in Cardiff. The boy did not speak a word of any language, but when he started talking at the age of three, he was fluent in three languages—French, Spanish, and English. Children of that age are so open to new experiences that they are eager to learn and stretch their minds.

I read somewhere that unless you start to use some parts of your brain by the time you are seven years’ old, they will start to shut down. Dai Lloyd, who is a doctor, is indicating that there is truth in that. Therefore, I feel that we should introduce foreign languages to children before they reach seven. We should start speaking French, Spanish, Japanese— or whatever language—with them even sooner than that.

Having said that, I welcome this pilot to introduce modern languages in primary schools, as it is vital that we give children access to other languages as early as that.

The children from non Welsh-speaking homes that I see attending Welsh-medium schools are fluent in Welsh at the end of their first year. That is proof of how important it is to teach languages to children as young as possible.

Jack Laing, the French education minister, has introduced a policy of teaching a first foreign language to children of six years of age, a second foreign language at 11 years, with the aim of speaking three languages—French and two others—by the time they turn 16. That is how we should move forward.

We must be innovative and ambitious, because the benefits of such a strategy are clear.

Mae angen brys inni greu diwylliant ieithyddol yng Nghymru y rhoddir yr un parch iddo â’r diwylliant gwyddoniaeth a thechnoleg mewn ysgolion. Rhaid i hynny olygu cydweithredu rhwng addysgu Saesneg, Cymraeg, ieithoedd cymunedol ac ieithoedd tramor eraill, yn y cwricwlwm, wrth gynllunio, mewn cynlluniau gwaith a chynlluniau gwersi fel y gellir adeiladu ar yr hyn a ddysga disgyblion mewn ysgolion cynradd am Saesneg, Cymraeg ac ati, yn systemataidd ar lefel ysgolion uwchradd. Dylai addysgu ieithoedd ar sail ddyddiol fod yn ymdrech gydlynus a fydd yn gwasanaethu pob math o ddysgu ieithoedd. Fel Mick Bates, clywais sôn y byddai’r modiwlau cyrsiau iaith anarbenigol ym Mhrifysgol Cymru, Bangor yn cael eu diddymu a chredaf fod hynny’n gywilyddus. Y llynedd, cofrestrodd 300 o fyfyrwyr o bob adran o’r brifysgol ym Mangor ar gyfer y cyrsiau hynny, ac yr wyf yn siŵr y cytuna’r Gweinidog fod hynny’n groes i’n nodau.

Mae’n bosibl nad yw’r Aelod yn ymwybodol o’r ffaith bod nifer y bobl sy’n astudio cyrsiau ieithoedd tramor mewn sefydliadau addysg uwch yng Nghymru wedi gostwng 45 y cant yn ystod y pedair blynedd diwethaf.

Yn rhyngwladol, cyfoethogir ein statws yn fawr gan yr hyn y soniodd Karen amdano—myfyrwyr iaith. Mae fy merch yn Fienna ar hyn o bryd, a chyfarfûm â rhai o’i chyd-fyfyrwyr yr wythnos diwethaf. Maent yn llysgenhadon o’r radd flaenaf i Gymru ac yn llwyddo i godi proffil rhyngwladol Cymru yn sylweddol. Rhaid inni gefnogi’r strategaeth iaith hon gan y Cynulliad.

Diolchaf i bawb am eu cyfraniadau i’r ddadl. Mae’n ddiddorol bod cefnogaeth aruthrol yn gyffredinol i’r strategaeth yr ydym yn ei datblygu. Credwn—ac yr wyf yn ddiolchgar bod ein cyd-Aelodau o Blaid Cymru o’r un farn—nad oes gwerth i’r gwelliannau gan eu bod wedi’u cynnwys yn y strategaeth. Gallaf ond tybio na ddarllenwyd y strategaeth cyn i’r gwelliannau gael eu cyflwyno.

Byddai’n drueni pe na byddem yn unfrydol ar y pwnc hwn heddiw. Ymatebaf i un neu ddau o bwyntiau, gan fod pawb a siaradodd wedi cyflwyno cyfraniadau yr ymdriniwyd â hwy eisoes yn y strategaeth. Gareth, y strategaeth yw hon ac nid y cynllun gweithredu. Yr wyf yn fwy na pharod gweithio gyda phartneriaid a datblygu cynllun gweithredu dros amser a chyflwyno adroddiad i’r Pwyllgor, oherwydd yr ydym yn ymrwymedig i weithredu ar frys, a dyna pam yr ydym yn lansio’r strategaeth heddiw. Fodd bynnag, byddwn am fod yn glir gyda’n partneriaid am yr amserlen y byddwn yn disgwyl iddynt weithredu o’i mewn.

Yn ail, o ran Cymraeg fel iaith orfodol yng nghyfnod allweddol 4, bu’r prosiect dwy flynedd iaith ar waith a ariennir yn rhannol gan y Cynulliad yn rhedeg ledled Cymru a Lloegr gan annog pobl i ddysgu ieithoedd yng nghyfnod allweddol 4. Ymdriniwyd yn gryno â’r diffyg a oedd yn weithredol hyd at 2000, ond nid yw hynny’n dangos cydberthyniad â’r defnydd gorfodol o’r Gymraeg a nifer y bobl sy’n dysgu ieithoedd tramor modern. Mae’r pwynt ar effeithiolrwydd yn hanfodol, ac ymdriniodd adroddiad Susan Lewis yr wythnos diwethaf â’r ffaith bod angen inni roi ystyriaeth ddifrifol i effeithiolrwydd addysgu Cymraeg fel ail iaith yn ein hysgolion, ac mae Llywodraeth y Cynulliad yn ymrwymedig i wneud hynny.

Nododd Aelodau Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol i staff yn yr uned ieithoedd ar gyfer pobl nad ydynt yn arbenigwyr ym Mhrifysgol Cymru, Bangor anfon negeseuon e-bost at Aelodau’r Cynulliad ynghylch y ffaith y bydd gwaith eu huned, lle mae’r staff yn weithwyr rhan-amser, yn atgyfnerthu adran ieithoedd tramor modern Bangor. Mae’n briodol y dylai prifysgolion allu gwneud eu penderfyniadau eu hunain am y ffordd orau i gyflwyno gwasanaethau. Fodd bynnag, fe nodwch hefyd yn y strategaeth ein bod wedi gofyn yn benodol i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru, sy’n rhan o Dysgu ac Addysgu Cymru, gynnal adolygiad strategol gydag Addysg Uwch Cymru a’r Ganolfan ar gyfer Gwybodaeth am Addysgu ac Ymchwil Ieithoedd ar y ddarpariaeth ieithoedd tramor modern yng Nghymru.

Karen, bydd gan y Ganolfan ar gyfer Gwybodaeth am Addysgu ac Ymchwil Ieithoedd rôl gadarn wrth hyrwyddo rhaglenni Ewropeaidd. Dadleuais yn gryf o blaid manteisio ar raglen Leonardo, a rhaglen Socrates, sy’n cynnwys rhaglenni Erasmus a Comenius, a pharhaf i wneud hynny. Yr wyf am weithio gyda’r Ganolfan ar gyfer Gwybodaeth am Addysgu ac Ymchwil Ieithoedd mewn perthynas â sut y gallwn hyrwyddo hynny ymhellach.

Delyth, byddwn yn edrych ar brosiect yn ardal yr hen Forgannwg Ganol, a gwmpesir gan y Gwasanaeth Arolygu Cymorth Addysgol, lle mae tua 25 o ysgolion yn cymryd rhan, rhai ohonynt â phlant o dan saith oed, mewn dysgu Eidaleg, wedi’i ariannu gan Lywodraeth yr Eidal. Bu’n gadarnhaol iawn. Mae’r plant yn dysgu’r iaith am hanner diwrnod bob wythnos. Byddwn yn ystyried modelau eraill, ond ein hymrwymiad cychwynnol yw sefydlu cynlluniau peilot effeithiol, gan gynnwys cynorthwywyr iaith newydd, yn saith oed yng nghyfnod allweddol 2, fel y gallwn ganolbwyntio ar sut i ddatblygu’r mater hwn.

Erfyniaf ar yr Aelodau i wrthod y gwelliannau, os na wnaiff ein cyd-Aelodau eu tynnu yn ôl, a chefnogi’r strategaeth. Gwna bopeth y mae’r Aelodau wedi gofyn amdano y prynhawn yma. Yr ydym yn awyddus i weithredu ar y camau brys, i wella ein gallu cystadleuol yn fyd-eang ac i gynnig llawer mwy o gyfleoedd i ddysgu ieithoedd yn ein hysgolion.