Cyfeiriaf at y gwelliannau yn gyntaf. Yr ydym yn hapus i gefnogi gwelliannau 1 a 2. Nid yw gwelliannau 3 a 4 yn cydnabod cyfraniad potensial y sector annibynnol, felly ni wnawn eu cefnogi. Cefnogwn welliant 5 hefyd.

Yr wyf yn siŵr y cytuna pawb mai’r GIG yw un o’n traddodiadau gorau. Mae’n wirioneddol ddyngarol cydnabod hawl pob dinesydd i gael gofal iechyd o ansawdd da. Yr oedd hynny’n egwyddor eithriadol i’w chynnig yn 1948, yn union fel y mae’n egwyddor eithriadol i’w hailgadarnhau yn 2002. Nid oes unrhyw amheuaeth nad yw pobl Cymru’n llwyr gefnogi ethos, gwerthoedd ac amcanion y gwasanaeth iechyd gwladol. Wrth geisio gwella’r gwasanaeth iechyd, mae gennym gefnogaeth yr etholwyr, trethdalwyr ac, yn wir, holl bobl Cymru. Dyna pam y cymerasom y cyfle hwn i drafod y GIG a sut y gellid ei wella. Mae angen adfywio’r GIG. Yr ydym yn byw mewn cymdeithas fodern sy’n newid yn gyflym gyda datblygiadau technolegol anhygoel sy’n agor pob math o gyfleoedd o ran datblygiadau meddygol ac yn esgor ar driniaethau newydd a all wella ansawdd bywyd mewn modd a fyddai’n synnu’n neiniau a’n teidiau hyd yn oed. Mae’r rhain yn broblemau da i’w cael, ond maent yn cynnig her hefyd a rhaid eu hwynebu’n uniongyrchol.

Er gwaethaf y ffaith fod pobl yn cefnogi’r GIG a’i egwyddorion, mae pobl yn eithaf anfodlon â’r gwasanaeth iechyd. Os cymharwch ystadegau ar draws Ewrop, fe welwch fod Prydain yn cofnodi rhyw 40 y cant o anfodlonrwydd ar unrhyw un adeg. Mae hynny’n llawer uwch na’r ffigurau a gofnodir yn yr Almaen, Ffrainc neu—i gymryd gwlad lai y gellir cymharu Cymru â hi—y Ffindir. Gwn yr ymwelodd y Gweinidog â’r Ffindir yn ddiweddar a chael argraff dda o’i rhaglenni gofal y galon. Mae’r anfodlonrwydd hwn yn broblem. Er hynny, ni ddylem anghofio, tra bo pobl yn anhapus, o safbwynt haniaethol, ag ansawdd gofal iechyd, pan ofynnir iddynt ynglŷn â’r gwasanaeth iechyd a gawsant hwy, mae’r cyfraddau bodlondeb yn uchel. Mae hynny oherwydd eu bod yn sôn wedyn am ymgynghoriad arbennig â meddyg teulu, ymweliad â nyrs practis, apwyntiad ag ymgynghorydd neu driniaeth lwyddiannus a achubodd eu bywyd. Rhaid inni gofio’r cadarnhaol a pheidio ag oedi’n ddiangen gyda’r negyddol mewn modd sy’n tanseilio ysbryd a’r gred bod y GIG yn addas ar gyfer poblogaeth heddiw, sydd eisiau i’r gwasanaeth gael ei wella fel y bydd hyd yn oed yn well yn y dyfodol.

Y mae ffeithiau moel y mae’n rhaid inni eu derbyn. Er 1997, bu cynnydd sylweddol yn yr arian a werir ar y GIG, cynnydd mwy nag a gafwyd dan y Llywodraeth flaenorol, er iddi hithau gynyddu gwariant ar iechyd yn sylweddol. Wedi tynnu chwyddiant o’r darlun, gwelsom gynnydd o 30 y cant. Mae hynny’n arian mawr. Er hynny, mae triniaethau i gleifion wedi aros yn eu hunfan. Amrywia’r ffigur, ond ceir rhyw 2 i 3 y cant yn fwy o driniaethau i gleifion yn awr nag yn 1997, pan oeddem yn gwario 30 y cant yn llai ar ofal iechyd. Rhaid rhoi sylw i hynny. I ble mae’r arian yma’n mynd? Pam nad ydyw’n arwain at fwy o driniaethau i gleifion?

Rhaid inni dderbyn bod gofal eilaidd, hynny yw, y gofal a ddarperir mewn ysbytai, dan straen sylweddol, ac nad yw’n mwynhau’r llwyddiant a geir fel mater o drefn yn y sector gofal sylfaenol. Wyneba’r sector sylfaenol ambell her ei hun, yn enwedig o ran nifer y staff. Dywed meddygon teulu wrthym o hyd bod yr amser y gallant ei dreulio mewn ymgynghoriad gyda’u cleifion yn rhy fyr, ac, felly, mae angen mwy o feddygon i gynyddu hyd ymgyngoriadau. Er hynny, dengys data cymharol a ddarperir gan Fudiad Iechyd y Byd bod Prydain bob amser yn y 5 uchaf o ran darparu gofal iechyd sylfaenol; nid yw hynny’n wir ar lefel eilaidd, a rhaid inni ddadansoddi hynny.

Gwnaethoch gyfaddef yn raslon fod cyfraddau gweithgaredd, ac ati, wedi cynyddu er 1997. Fodd bynnag, ar eich cwestiwn ynghylch ble mae’r arian yn mynd, yr wyf yn siŵr y cytunwch nad problem i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru yn unig yw hon, ond hefyd i’r gwasanaeth iechyd yn Lloegr, Ffrainc, yr Almaen, yr Unol Daleithiau, a bron bob gwlad sy’n buddsoddi mewn iechyd ar hyn o bryd. Problem gyffredinol yw i ble mae’r arian yn mynd; nid yw’n gwestiwn unigryw i Gymru.

Nid wyf yn ddigon naïf i gredu bod system iechyd perffaith allan yn rhywle. Nid wyf yn cynnig rhyw gyngor delfrydol rhad. Nid yw cynnydd 30 y cant mewn gwariant yn golygu cynnydd 30 y cant yn nhriniaethau cleifion, ac mae rhesymau da dros hynny. Er hynny, mae cynnydd 2 i 3 y cant yn nhriniaethau cleifion yn ymateb gwael; gallasem ddisgwyl cynnydd rhwng 10 a 15 y cant. Fodd bynnag, nid wyf yn dweud y gallesid sicrhau cynnydd 30 y cant yn nhriniaethau cleifion; byddai hynny’n afrealistig.

Ar y sector ysbytai, atgoffaf y Blaid Lafur am rai o’i haddewidion maniffesto allweddol. Nid er mwyn bychanu’r blaid y gwnaf hyn, oherwydd dengys hyn broblemau’r sector eilaidd. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Ewch amdani.’] Efallai y bydd Aelodau eraill yn dymuno gwneud pwyntiau mwy pleidiol wedyn. Yn 1999, wrth geisio cael eu hethol i’r Cynulliad Cenedlaethol mewn niferoedd mawr—rhywbeth na lwyddodd yn hollol i’w gyflawni, er mai hi yw’r blaid fwyaf, felly cafodd lwyddiant rhesymol, ac, addefaf, mwy o lwyddiant nag a gafodd y Blaid Geidwadol—gwnaeth y Blaid Lafur ddau addewid allweddol ynghylch rhestrau aros: na fyddai neb, erbyn diwedd tymor y Cynulliad hwn, yn aros mwy na 18 mis am driniaeth claf mewnol na mwy na chwe mis am apwyntiad claf allanol. Mae’r ddwy restr wedi tyfu’n aruthrol, ac ni fydd y Blaid Lafur yn gallu dweud wrth bobl Cymru iddi gadw’r addewidion maniffesto hyn. Rhan o’r broblem oedd na ragwelwyd yn effeithiol yr anawsterau a oedd i ddod. Nid wyf yn dweud y gwnaeth y Blaid Lafur yr addewidion hyn heb fwriadu eu cadw; ond yn sicr ni chyflawnir hwynt.

Rhaid inni dderbyn hefyd bod problem barhaus gydag ansawdd triniaeth ddewisol a roddir i gleifion yn y GIG. Mewn cymariaethau rhyngwladol, gwnawn yn dda ar wasanaethau damwain ac argyfwng—pan gewch y gwasanaeth, mae’n eithriadol o dda—ond fel mater o drefn cedwir pobl i aros am flynyddoedd am lawdriniaeth a all, er yn fach, gael effaith sy’n trawsnewid bywyd. Nid yw pobl yn Ffrainc a’r Almaen yn aros. Cânt y driniaeth honno o fewn amser rhesymol, â chaniatáu am y broses weinyddol.

Mae gennyf ddiddordeb yn y cwestiwn sylfaenol a ydyw’r Blaid Geidwadol yn credu yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Mae popeth yn dda yn yr hyn yr ydych chi’n ei ddweud, ac yr wyf yn siŵr eich bod chi’n credu yn y gwasanaeth iechyd gwladol, ond onid yw’n wir fod rhwyg yn y Blaid Geidwadol dros y gwasanaeth iechyd gwladol? Mae David Davies ar gofnod yn cefnogi gwasanaeth Medicare America; dywedodd hynny ar Radio Wales ym mis Ebrill. Mae Liam Fox wedi dweud bod arno eisiau torri’r cysylltiad rhwng gofal iechyd a’r GIG ym Mhrydain. Yr ydych yn ceisio cuddio’r rhwyg honno.

Ydwyf a nac ydwyf. Trof yn awr at y diwygio sydd ei angen ar y gwasanaeth iechyd gwladol—

A ydyw Peter Law yn derbyn fy mod yn cefnogi darpariaeth gofal iechyd y telir amdano ag arian cyhoeddus i’r sawl na all ei fforddio, ac a ydyw’n derbyn hefyd ei bod yn annerbyniol i Aelodau wneud pwyntiau mor bleidiol ynghylch yr hyn a ddywedodd pobl, heb fod yn gwbl ymwybodol o’r ffeithiau? A allwn ni fod yn hyderus ei fod yn gwybod am beth y mae’n sôn mewn unrhyw faes polisi?

Mae’n dramgwydd difrifol pan y’i gwneir yn erbyn Aelod sydd mor dawel yn ei farn ac mor amharod i wneud pwyntiau gwleidyddol rhad—gadawn hynny i’r Blaid Lafur. Gwn fod eich ymrwymiad i’r GIG, David, yn llwyr.

Mae arnom angen GIG diwygiedig a all fyw yn yr unfed ganrif ar hugain. Dylem ddathlu’r ffaith fod arnom eisiau gwasanaeth iechyd gwladol o hyd, er gwaethaf y ffaith fod meddygaeth wedi’i gweddnewid a bod disgwyliadau cleifion, yn gwbl gyfiawn, yn fwy nag yr oeddent hanner can mlynedd yn ôl. Er hynny, mae pobl yn dal i ymrwymo i fodel y GIG, a da hynny. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod llawer o’r GIG yn ymddangos, ar brydiau, fel monopoli gwladwriaethol diymateb. Nid oes arnom eisiau hynny; mae arnom eisiau iddo ganolbwyntio ar y claf ac ar wella gofal cleifion.

Mae gan wleidyddion ormod o lais yn rheolaeth feunyddiol y GIG, ac mae angen rhoi terfyn ar hynny. Mae’n debyg fod gormod o gyrff comisiynu iechyd ar hyn o bryd, ac yn sicr bydd gormod erbyn mis Ebrill nesaf, pryd y bydd gennym fyrddau iechyd lleol fel mân awdurdodau iechyd. Nid oes digon o gydnabyddiaeth i’r sector annibynnol ac ni chaiff ei ddefnyddio i’w lawn botensial. Rhaid delio â’r materion hyn i gyd er mwyn inni ddiwygio’r GIG yn effeithiol.

Mae staffio’n allweddol i wella iechyd. Mae’r ffigurau’n llwm. Er mwyn cadw i fyny â chynlluniau’r GIG yn yr Alban a Lloegr, byddai arnom angen, erbyn 2004, 375 o ymgynghorwyr ychwanegol, 100 yn fwy o feddygon teulu, 1,000 yn fwy o nyrsys, a 325 yn fwy o therapyddion. Gosodwyd y targedau hyn bron ddwy flynedd yn ôl yn yr Alban a Lloegr, eto mae’r Gweinidog wedi oedi gosod targedau yng Nghymru dro ar ôl tro. Oddi ar 1999, yr ydym wedi cynyddu staff y rheng flaen 3 y cant, ond cynyddodd nifer y staff gweinyddol dair gwaith gymaint. Mae angen staff gweinyddol effeithiol a rheolwyr o safon byd—nid wyf yn dibrisio hynny—ond mae angen mwy o staff rheng flaen hefyd, a rhaid inni wneud hynny’n flaenoriaeth.

Mae llawer o bleidiau gwleidyddol yma’n ochelgar o’r sector annibynnol. Dylech roi heibio’ch rhagfarn wleidyddol reddfol, a derbyn y gellir datblygu partneriaeth effeithiol gyda’r sector annibynnol i wella cyflwyniad gwasanaethau’r GIG. Bydd yn rhoi mwy o ddewis i gleifion, ac yn caniatáu elfen o gymharu mewn cyfundrefn sy’n dibynnu’n drwm ar wasanaeth monopoli’r wladwriaeth. Byddai’r mesurau hynny’n gwella ac yn diogelu’r GIG, ac yn cynyddu’i gynhyrchiant. Gwelir hyn yn glir yn Ewrop, lle, hyd yn oed yn y modelau sy’n debyg i’r GIG, ceir elfen lawer mwy o’r sector annibynnol.

Yn olaf, rhaid i’r Gweinidog edrych ar gwestiwn archwilio. Fe’i cyhuddwyd o din-droi. Nid wyf yn siŵr fod hynny’n deg. Fodd bynnag, cyhoeddwyd comisiwn archwilio ac arolygu gofal iechyd newydd yn Lloegr, ac mae amheuaeth a ddylai fod yn gorff i Gymru a Lloegr ai peidio. Yr oedd Ysgrifennydd Gwladol Cymru fel petai’n dweud y byddai, ond nid yw’r Gweinidog wedi gwneud datganiad ar hynny eto. Mae arnom eisiau eglurhad. Ni ddylem ofni archwilio effeithiol; byddai’n ein helpu i wella’r gwasanaeth iechyd. Mae angen rhoi sicrwydd i bobl y bydd gennym system mor gadarn yng Nghymru ag yn Lloegr, boed honno’n system i Gymru a Lloegr, neu’n system i Gymru. Beth bynnag y bo, rhaid iddi fod yn annibynnol a chryf.

I gloi, ar ran Ceidwadwyr Cymru, ailgadarnhaf ein hymrwymiad i ddelfrydau’r gwasanaeth iechyd gwladol. Mae’n werth ei achub. Mae eisoes yn wasanaeth eithriadol o lwyddiannus ar lefel gofal sylfaenol, a gall fod ymhlith goreuon y byd eto ar lefel ysbytai, ac os y’i diwygiwn yn iawn, bydd pobl Cymru’n ddiolchgar.

I propose amendment 2. Add at end of point 1:

I propose amendment 3. Delete point 2 and renumber remaining points accordingly.

I propose amendment 5. Add at the start of point 4:

in Welsh I declare an interest as a general practitioner and county councillor, and, in the context of today’s discussions, I also declare that my wife is a GP.

in Welsh We welcome this debate. Health is a devolved issue; we forget that at times. Wales has the worst UK health statistics. The people of Wales expect the Assembly Government to make a difference to the health service. To achieve that, we must consider the whole of Wales and change the current mind-set. That would involve developing and providing specialist services in Wales. We should not fossilise the provision that has been made available over the years. It is obvious that that has failed. The terrible health statistics prove that. We need to plan a health service for the whole of Wales in order to improve patients’ access to treatment in this country and to build on our clinical and medical schools, by developing expertise to ensure that they flourish. We must also ensure that the health service is funded from general taxation. Naturally, we will support amendment 4 in the name of Carwyn Jones to that end.

yn Saesneg Un ffactor sy’n penderfynu canlyniadau iechyd yw mynediad at driniaeth. Mae pa mor dda a wnewch chi yn dibynnu ar ba mor agos yr ydych at driniaeth arbenigol. Yn y cyd-destun hwnnw, mae’n siomedig nodi rhai o argymhellion adroddiad diweddar Comisiwn Cymru dros Wasanaethau Iechyd Arbenigol ar wasanaethau plant.

Diddorol yw clywed bod Plaid Cymru’n cefnogi’r egwyddor o dalu am y GIG drwy drethiant cyffredinol, ond nid yw hynny’n gyson â’i pholisi sylfaenol o hunanlywodraeth i Gymru. Yr wyf wedi gofyn i Lyfrgell y Cynulliad Cenedlaethol gyfrifo’r gwahaniaeth rhwng trethiant a gymerir yng Nghymru a threthiant a werir yng Nghymru. Mae’r swm £5 biliwn yn fyr. O ble y câi Plaid Cymru yr arian i dalu am y GIG mewn Cymru hunanlywodraethol?

Dyma ni eto: byddwn yn dlawd dan Blaid Cymru. Efallai nad ydych wedi sylwi, Huw, ein bod yn dlawd yn awr. Gan y DU y mae ail economi cyfoethocaf Ewrop, eto mae Cymru ymhlith rhanbarthau tlotaf Ewrop, sef y rheswm pam ein bod yn gymwys i dderbyn arian Amcan 1. Oddi ar 1997, mae tlodi plant ac anghydraddoldebau iechyd wedi cynyddu. Os ydych chi’n hapus â’r sefyllfa, dyna ni, ond nid wyf fi.

A ydych yn dweud bod pethau’n well dan y Ceidwadwyr na than Lafur?

Ni wnaf ymuno â’ch byd ffantasi. Nid yw amser yn caniatáu imi restru’r holl ddiffygion a adawodd y blaid Dorïaidd inni yn nhermau’r GIG yng Nghymru.

Dychwelaf at adroddiad Comisiwn Cymru dros Wasanaethau Iechyd Arbenigol ar wasanaethau plant a mynediad i ofal. Mae ei argymhelliad i symud llawdriniaeth nerfol i blant o Abertawe i Gaerdydd wedi achosi dicter ymhlith clinigwyr a rhieni yn Abertawe a’r De-orllewin. Mae angen adeiladu ar Ysgol Glinigol Abertawe a agorodd mor ddiweddar â mis Medi diwethaf, a datblygu a gwella meysydd arbenigedd, nid mynd â hwy i ffwrdd a thanseilio datblygiad yr ysgol feddygol.

Yr ydych eisoes wedi cyfeirio at adroddiad y comisiwn a’i argymhellion o ran symud gwasanaethau arennol o Gaerdydd i Fryste. A ydych yn dadlau dros weithredu strategol ynteu ai dim ond gwylio’ch cefn yn eich etholaeth eich hun yr ydych?

Nid yw amser yn caniatáu imi feirniadu hynny’n ddigonol. Fodd bynnag, o ran gwylio’ch cefn, clywsom lawer iawn am wasanaethau mamolaeth yn nwyrain Sir Faesyfed yr wythnos diwethaf.

Rhaid mynd i’r afael â materion fel mynediad at driniaeth feddygol os ydym am wella iechyd ein pobl. Mae’r contract meddygon teulu newydd yn allweddol. Mae’r syniadau a gynigir fel pe baent yn cynnig fframwaith arloesol a fydd yn gosod gofal sylfaenol ar flaen y GIG yng Nghymru. Rhaid cofio y caiff 90 y cant o gleifion eu trin yn y gymuned yn unig. Gall triniaethau arloesol, yr hoffai pawb ohonom eu gweld mewn gofal sylfaenol, ddigwydd diolch i’r hyblygrwydd newydd a gynigir yn y contract meddygon teulu newydd. Fodd bynnag, fe gymer adnoddau arwyddocaol. Yr ydym yn sôn am arian, technoleg, nyrsys, ffisiotherapyddion, meddygon ysbyty a meddygon teulu mewn gofal sylfaenol i gyflawni’r contract meddygon teulu newydd. Bydd trefnu a chyflwyno’r gofal arloesol hwn yn her sylweddol i’r byrddau iechyd lleol newydd, a hwythau ddim ond yn cael eu sefydlu yn awr. Ni all Cymru gael ei gadael ar ôl yn amserlen weithredu contract meddygon teulu’r DU, neu bydd hynny’n amharu ar recriwtio staff gofal sylfaenol.

I gloi, wrth ddileu pwynt 2 ynglŷn â’r sector preifat, sylweddolaf fod yn rhaid datrys yr argyfwng mewn gofal cartrefi nyrsio a phreswyl yn y sector preifat ac annibynnol drwy godi ffioedd uwch. Cyfyngaf fy meirniadaeth yn yr amser sydd ar ôl i feddygaeth breifat, sydd o hyd yn llygaid rhai pobl yn rhoi help llaw i’r GIG. Mewn gwirionedd, mae’r berthynas rhwng meddygaeth breifat a’r GIG yn debyg i berthynas parasit a’i gynhaliwr. Caiff yr ymgynghorwyr a’r nyrsys gorau eu dethol i weithio’n breifat. Telir am eu holl flynyddoedd o addysg a hyfforddiant drud—o fyfyriwr meddygol isel, i feddyg tŷ iau a hŷn, i gofrestrydd, i ymgynghorydd—gan y GIG, a’u noddi gan y wladwriaeth. Pan symuda staff i’r sector preifat, nid oes unrhyw dâl digolledu o gwbl i’r GIG.

Mae ymgynghorwyr preifat, sy’n gweithio hefyd i’r GIG, yn ennill eu henw da ymysg meddygon teulu sy’n cyfeirio cleifion atynt, drwy eu gwaith i’r GIG.

yn Saesneg Na, ni wnaf ildio.

yn Saesneg Pe bai ymgynghorwyr preifat yn gwneud eu gwaith i gyd yn y sector preifat, ni fyddai meddygon teulu’n gwybod amdanynt ac ni chyfeirid unrhyw gleifion atynt. Ni chafwyd unrhyw sôn am faterion cysylltiedig â defnyddio cyfleusterau’r GIG ar gyfer gwaith preifat.

in Welsh To close, an enormous challenge faces the Minister in organising and financing a national health service for Wales that meets the needs of people in their communities. This must be tackled now, to reverse many decades of inequity and injustice.

Dyma gyfle hanesyddol i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru symud ymlaen. Bydd symiau ychwanegol sylweddol o arian ar gael yn dilyn y cyhoeddiad yng nghyllideb Gordon Brown, a fydd yn rhoi cyfle inni geisio taro’r cydbwysedd iawn rhwng gwasanaethau rheng flaen a gofal iechyd ataliol.

Ynghylch gwasanaethau rheng flaen, euthum i adran ddamweiniau ac argyfwng Ysbyty Brenhinol Gwent nos Wener ddiwethaf, i gysgodi shifft nos ar noson sydd yn draddodiadol gyda’r prysuraf yn yr wythnos. Roedd yn rhaid i staff ymdopi â’r math o bethau yr ydym i gyd yn gwybod fod yn rhaid iddynt eu hwynebu yn yr amgylchiadau hyn, llawer yn deillio o ymosodiadau meddw, problemau cyffuriau, anffodusion â phroblemau iechyd meddwl, gorddosiau, yn ogystal ag amodau meddygol argyfyngus. Fel arfer, gwnaeth ymroddiad a gwaith caled ein staff GIG argraff arnaf, wrth iddynt ymdopi â’r pwysau a’r rhwystredigaethau mawr sy’n rhan o’u gwaith.

O gofio’r llythyrau a dderbynia holl Aelodau’r Cynulliad ar faterion iechyd, yr ydym yn ymwybodol o’r angen i chwistrellu adnoddau i mewn i wasanaethau rheng flaen—staffio ac adeiladu capasiti yn gyffredinol. Gwyddom, o’n bagiau post a’n cymorthfeydd AC, am y pwysau uniongyrchol a’r amserau aros y mae pobl yn eu dioddef. Rhaid inni wella’n sylfaenol yr adnoddau a roddir i wasanaethau rheng flaen.

Mae John yn sôn am adnoddau i wasanaethau rheng flaen. Yr wyf yn siŵr ei fod yn ymwybodol fod adroddiad Operational Research in Health Ltd ar y gwasanaeth ambiwlans yng Nghymru wedi dangos diffyg o £6 miliwn yn yr arian y mae arno’i angen i’w alluogi i gyrraedd ei dargedau ateb galwadau 999. Onid ydych yn meddwl y dylem ariannu’r gwasanaeth hwnnw’n iawn, yn hytrach na dim ond rhoi £1 filiwn iddo?

Yr ydym yn rhoi cryn dipyn yn fwy na hynny, Janet. Serch hynny, mae a wnelo fy sylwadau i â chyffredinoledd y sefyllfa, y pwysau ar y GIG a’r angen am newid fesul cam, a ganiateir gan gyllideb Gordon Brown. Y bartneriaeth rhwng y Cynulliad a Llywodraeth Lafur y DU sy’n gwneud hyn yn bosibl.

Ynglŷn â’r angen i wella’r gwasanaethau hyn, mae hyfforddi staff yn eithriadol o bwysig. Yr wyf yn falch fod Jane Hutt wedi gwneud llawer o gyhoeddiadau—gobeithio bod mwy i ddod—yn y cyd-destun hwn, nid lleiaf, gobeithio, am ysgol glinigol Gwent. Fel y dywedais lawer gwaith, gwnaeth Ysbyty Brenhinol Gwent gyfraniadau sylweddol drwy hyfforddi myfyrwyr meddygaeth, a gall ysgol glinigol Gwent adeiladu ar hynny. Mae llawer i’w gynnig. O ran ymchwil lefel uchaf yng Nghymru, mae’r gallu yn Ysbyty Brenhinol Gwent, ym maes canser y stumog, wedi’i gydnabod yn rhyngwladol. Gellid defnyddio mwy o adnoddau yn fuddiol yno, fel y soniais yn y gorffennol. Cydnabyddir yn rhyngwladol fod cyfraddau goroesi ac ansawdd y ddarpariaeth yn Ysbyty Brenhinol Gwent yn dda o safbwynt canser y stumog.

Mae angen cydbwyso’r ddarpariaeth i fanteisio ar y cyfle hanesyddol hwn gan ddefnyddio cyllid mewn ystyr ehangach i helpu gofal iechyd ataliol, ac efallai ystyried materion fel tai, sydd yn bwysig i iechyd, ac amddifadedd cymdeithasol yn gyffredinol; mae Jane wastad yn gwneud y cysylltiadau hyn. Mae addysg iechyd yn bwysig hefyd. Yr ydym i gyd yn gyfarwydd â’r negeseuon am ymarfer, peidio ag ysmygu, cymedroldeb wrth yfed alcohol, bwyta deiet uchel mewn ffibr ac isel mewn braster, ac ati. Fodd bynnag, yn anffodus ni chaiff y negeseuon hyn eu derbyn a’u rhoi ar waith bob amser. Mae llawer i’w wneud felly gydag addysg iechyd. Gwyddom nad yw’n cymunedau mwyaf difreintiedig, am resymau dealladwy, bob amser mor barod i dderbyn y negeseuon hyn ag y gallent fod, felly mae llawer o waith i’w wneud. Nid yw pobl yn agored i dderbyn negeseuon os ydyw’n ymdrech i fyw o wythnos i wythnos. Rhaid inni gydnabod hynny a helpu’r cymunedau hyn.

Ceir enghreifftiau dros y byd o raglenni addysg iechyd da. Yng ngogledd Karelia yn y Ffindir, cafodd y prosiect iechyd lleol gryn sylw’n ddiweddar. Trwy gwtogi’n sylweddol ar ysmygu a gwella deiet, gwelodd gogledd Karelia ostyngiad o 75 y cant mewn marwolaethau o glefyd y galon ymysg y boblogaeth oed gweithio dros ryw 23 o flynyddoedd. Mae hynny’n dangos beth y gellir ei wneud. Rhaid inni sicrhau ein bod yn dysgu oddi wrth arfer gorau a rhaglenni tebyg, ac yn gweithredu ar hynny yng Nghymru, gan wneud pa bynnag welliannau sy’n bosibl, er nad oes yr un dwy wlad yr un peth. Dyma gyfle hanesyddol. Gobeithio y sicrhawn ein bod yn manteisio arno.

Fel y cytuna llawer o Aelodau, pryd bynnag y derbyniwn lythyrau ynglŷn â phroblemau meddygol, yn anochel ceir cwynion am amserau aros llawer rhy hir, yn enwedig am driniaeth orthopedig. Mae’n werth chweil, felly, ymgynghori â’r bobl sy’n ymdrin â hyn yn broffesiynol, ynghylch pa feddyginiaethau yr awgrymant y gellid eu defnyddio yn ein gwasanaeth iechyd yng Nghymru. A ydyw’r Gweinidog yn cytuno, yn ddiamod, y dylid cyflwyno tri chlinig y dydd ar unwaith, o 8.30 y bore tan hanner dydd, o 12.30 y prynhawn tan 4.00 y prynhawn, ac o 4.30 tan 8.00 yr hwyr? Byddai hyn yn cynyddu triniaethau cleifion allanol 50 y cant heb fod angen un cyfleuster ychwanegol.

Clywsom eisoes faint o arian ychwanegol fydd ar gael ar gyfer gwasanaethau cleifion mewnol. Pam felly na ddylid symud yr holl rai sy’n llanw gwely dros dymor hir drwy eu trosglwyddo’n syth i gartrefi preswyl preifat a chartrefi awdurdodau lleol? Mae’r gost yn uchel, ond nid yw’n ddim byd tebyg i gost cadw pobl yn yr ysbyty. Yn yr un modd, gallem drefnu i gartrefi nyrsio â’r cyfleusterau priodol gymryd yr holl gleifion nad oes arnynt angen nyrsio arbennig i ymadfer bedwar neu bum diwrnod ar ôl eu llawdriniaethau. Dylem ystyried efallai gyflawni rhestrau llawdriniaeth drwy’r nos gyda staff addas wedi’u drafftio i wneud y gwaith. Wedi’r cwbl, mae’n rhaid mai’r gwasanaeth iechyd gwladol yw’r unig fusnes gwerth miliynau o bunnoedd yn y byd sy’n rhedeg ar wythnos 40 awr. Mae ganddo gostau cyfalaf anferth, gan gynnwys offer, ac mae’n dihoeni. Gallem glirio’r holl restrau aros i gleifion mewnol gyda menter anferth yn defnyddio cartrefi nyrsio preifat.

Pe gwireddid hynny, a ragwelwch y byddai ymgynghorwyr sy’n gweithio yn y sector preifat yn dychwelyd i’r GIG, a rhoi’r amser hwnnw’n rhad ac am ddim i’r GIG fel y gellid cyflawni llawdriniaethau yn ystod y nos?

Ni fyddwn ond yn mynnu eu bod yn gweithio’r amser sydd yn eu contract.

Sef?

Y contract a gytunwyd rhwng y GIG, yr ymgynghorydd a—

Codais gwestiwn archwiliadau gyda’r Gweinidog y dydd o’r blaen. Ni fydd archwilio’n digwydd mwyach mewn amser gweithio clinigol. Caiff pawb ei dalu am sesiwn anghlinigol i wneud hyn, ar amser gwahanol i bawb. Pan ddaw’r ysbyty cyfan i stop i wneud archwiliad cydamserol, ar un diwrnod y mis ar sail dreigl, ni wneir dim llawdriniaethau ac eithrio mewn sefyllfaoedd o argyfwng. Mae’r drefn gyfredol hon i bob pwrpas yn costio diwrnod o waith y mis i’r GIG, neu 5 y cant o’r cyfanswm posibl.

Ystyriwn deithiau ambiwlans i’r ysbyty ac oddi yno. Nid yw llawer o’r rhain yn fawr mwy na gwasanaeth tacsi. Gellid, efallai, edrych i mewn i hynny’n agosach i sicrhau y cynhelir blaenoriaethau clinigol. Hefyd, a allem ymrwymo rhywfaint o’r arian newydd hwn i gynyddu niferoedd staff nyrsio, a ddisgrifiwyd eisoes—yn arbennig radiograffwyr a thechnegwyr sydd angen codiad cyflog ar unwaith? Beth am redeg sganwyr MRI a CT drwy’r nos? Nid oes dim esgus dros wastraffu offer fel hyn.

Yn wyneb y ffynnon hon o arloesedd, pam na weithredodd y Ceidwadwyr ddim o’r syniadau hyn yn ystod eu 18 mlynedd mewn grym? Yr oeddent mor berthnasol bryd hynny ag y maent yn awr.

Yr wyf wrth fy modd â’r cwestiwn hwnnw. Yr oedd ein system ymddiriedolaethau ni’n nesáu at hynny gyda hyblygrwydd digonol—[Torri ar draws.]

Mae’n ymddangos yn chwerthinllyd y bydd cyfraniadau yswiriant gwladol bron yn dileu’r cynnydd a roddir i wasanaethau cymdeithasol. Mae’n sarhad i’r gwasanaethau cymdeithasol gael eu cosbi fel hyn gan y Gweinidog.

Ni chredaf y gallai unrhyw Aelod anghytuno â llawer o ragosodiad sylfaenol cynnig y grŵp Ceidwadol, nac â chyflwyniad pwyllog David Melding ohono. Mae hynny’n fy arwain at y cwestiwn miliwn doler, sef pam mae David Melding yn aelod o’r Blaid Geidwadol ac nid o un o’r pleidiau eraill a gynrychiolir yma. Mae’n sicr yn frîd ar wahân i weddill ei gyd-Aelodau, o leiaf hyd nes cwyd gwestiwn cyfraniad y sector preifat—y deuwn yn ôl ato’n ddiweddarach, David.

Mae pwyntiau David ar recriwtio staff yn hanfodol ac yn dal i fod yn her i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Maent ynghlwm yn annatod wrth bwyntiau’r Blaid Geidwadol ar fuddsoddi cyfalaf yn y system. Fodd bynnag, ffactor pwysig i recriwtio a chadw staff yn y GIG yw bod amgylchedd cefnogol ar gael, a chyfle i weithio mewn amgylchedd o’r fath. Ni allwn ddisgwyl i ymgynghorwyr weithio ar eu pen eu hunain mwyach. Nid yw’n dda iddynt hwy’n bersonol, nac yn dda i sicrhau gofal o ansawdd da. Ni allwn ddisgwyl i weithwyr proffesiynol eraill yn y gwasanaeth weithio mewn amodau ynysig, filltiroedd i ffwrdd oddi wrth gydweithwyr sy’n gwneud gwaith tebyg. Nid yw’n llesol i ofal cleifion sylfaenol os caniateir i hynny barhau. Mae’r posibilrwydd o weithio oriau hir y tu allan i’r oriau gwaith arferol a’r gofyniad i deithio’n bell i ddarparu gofal yn tanseilio ymdrechion y Cynulliad i recriwtio a chadw staff. Rhaid inni greu amgylchedd gofalgar i broffesiwn sy’n gofalu mewn modd sy’n gwirioneddol werthfawrogi eu cyfraniad ac sy’n ddigon hyblyg i ateb anghenion yr unigolyn. Rhaid inni hefyd wasgu’r danadl o drefnu cyflwyniad y gwasanaeth a mynd i’r afael â’r cwestiwn a godwyd gan David ynghylch ble yr â’r arian. Mae Dr Gibbons yn iawn nad yw’r broblem hon yn gyfyngedig i Gymru. Er hynny, ni allwn ei hanwybyddu, Brian. Croesawn gyfle cynnar, drwy’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, i ymchwilio i’r tagfeydd sydd yn rhwystro’r Llywodraeth yng Nghymru rhag darparu system gofal iechyd gwell i’n dinasyddion. Yn sicr, mae arian ychwanegol ar gael, ond nid yw hynny’n sicrhau’r gwasanaethau mwy y mae arnom eu heisiau ac y disgwyliwn eu gweld ar lawr gwlad.

Mae adroddiad Wanless wedi ceisio ymdrin â rhai o’r problemau hyn, gan danlinellu’r ffaith bod a wnelont ag adeiladau a diffyg staff ac offer. Nid gwyddoniaeth rocedi mohoni, ond mae’n cymryd mwy na blwyddyn neu ddwy i hyfforddi staff ychwanegol; mae’n cymryd degawd, fwy neu lai, i’w cyflwyno. Pan ofynna William Graham pam nad yw’r materion hyn yn cael eu datrys yn awr, y rheswm syml yw nad oedd dim buddsoddiad mewn hyfforddi pan oedd ei blaid ef mewn grym. Mae’n ddrwg gennyf, William, ond mae mor syml â hynny—

Mae Brian yn iawn i edrych yn ôl ar record y Blaid Geidwadol ar recriwtio staff i’r GIG. Mae’n wir—ni allwch ei wadu, a byddai David Melding yn derbyn hyn—y cwtogwyd lleoedd hyfforddi i nyrsys ac y bu diffyg cynllunio gweithlu. Fodd bynnag, nid oes pwynt rhygnu ymlaen am yr adeg honno, gan nad yw hynny’n helpu’r cleifion sydd yn disgwyl heddiw, er ei bod yn ffaith ddiymwad—

A wnewch chi ildio?

Na wnaf, oherwydd byddaf yn rhedeg allan o amser.

Beth bynnag yw’r cynigion ar gyfer cyfranogiad y sector preifat—boed hynny drwy gynlluniau prynu neu reoli darpariaeth gwasanaethau—mae angen profi priodoldeb ei ddefnyddio. A fydd y sector preifat yn sicrhau mwy o degwch ac ansawdd ac a fydd yn rhoi gwerth da am yr arian? A fydd yn gynaliadwy ac yn ddigon hyblyg yn y tymor canolig i hir? A all helpu cynnal a meithrin ethos gwasanaeth cyhoeddus? Mae angen barnu amgylchiadau unigol yn erbyn y profion hynny.

Yn olaf, y prawf pwysicaf yw a fydd yn osgoi ecsbloetio staff ac yn darparu ar gyfer datblygu gweithlu ymroddedig a medrus yn y GIG. Os defnyddir y profion hynny a chanfod bod y sector preifat yn fwy boddhaol na’r sector cyhoeddus, nid yw’r cwestiwn o elw’n berthnasol o gwbl—y gwasanaeth arbennig hwnnw sy’n bwysig. Fodd bynnag, hyd yma, nid yw’r dulliau asesu cyfredol yn rhoi cymhariaeth deg rhwng y modd y cyflwynir gwasanaethau gan y sector cyhoeddus a’r sector preifat, ac nid yw ychwaith yn ddigonol ar hyn o bryd. Mae hynny’n tanseilio haeriad y Ceidwadwyr a Llafur Newydd o bragmatiaeth ar y materion hyn oherwydd nid oes ffordd deg o farnu’r cynlluniau yn erbyn ei gilydd.

Fel Democrat Rhyddfrydol, yr wyf yn falch o’n record fel plaid; yr ydym wedi galw’n gyson am fwy o arian i’r GIG dros y blynyddoedd. Gwnaethom hynny yn ystod blynyddoedd y Ceidwadwyr ac eto yn ystod blynyddoedd cynnar y Llywodraeth Lafur. Yr wyf yn falch y buom yn ddigon gonest i ddweud wrth yr etholwyr, yn ystod etholiad cyffredinol y llynedd, y byddai’n rhaid i drethi godi i dalu am y GIG, pan nad oedd y Blaid Lafur yn barod i wneud hynny. Mae’r sefyllfa’n ei chywiro’i hun yn awr. Croesawaf yr adnoddau ychwanegol a gaiff y GIG yng Nghymru, ond gresynaf y bydd yn rhaid inni dalu £12 miliwn y flwyddyn yn ôl mewn cyfraniadau yswiriant gwladol er mwyn sicrhau’r buddsoddiad hwnnw.

Mae’r Blaid Lafur yn Llundain wedi colli cyfle. Nododd yr Arsyllfa Ewropeaidd ar Systemau Gofal Iechyd, ar y cyd â Banc y Byd, mai trethiant cyffredinol oedd y ffordd orau i ddarparu ar gyfer dull gofal iechyd yng Nghymru. Chwiliodd Ewrop ac ni ddarganfu ffordd well o’i ddarparu, sydd yn dwyn anfri ar daith fawr Liam Fox o gwmpas Ewrop. Nododd mai trethiant oedd y ffordd orau a’r unig ffordd i ddarparu dull cyfiawn a theg o ariannu gwasanaeth iechyd. Ni all neb yn y Siambr hon ddianc rhag hynny.

Mae’n dda cael y pleser o wrando ar ‘Y Democratiaid Rhyddfrydol—blynyddoedd y diffeithwch’ a’r modd y maent, am yr 80 i 90 mlynedd diwethaf, wedi galw’n gyson am i ragor o arian gael ei wario. Mae hynny’n hawdd pan nad oes gennych y cyfrifoldeb o arfer grym. O ran ymosodiad Kirsty ar David Melding, yr wyf fi yn ei adnabod ers talwm ac nid oes dim byd yn ei araith na’i gynnig y byddai unrhyw wir Geidwadwr yn anghytuno ag ef. Ni yw’r blaid sydd wedi rhoi mwy i mewn i’r GIG flwyddyn ar ôl blwyddyn dros y 18 mlynedd diwethaf. Mae hynny, er tegwch, wedi parhau dan y Llywodraeth hon, ond yr ydym yn sôn am ganlyniadau.

Mae’n rhaid eich bod wedi camddeall. Nid oeddwn yn ymosod ar Mr Melding. Yr oeddwn yn cymeradwyo’i berfformiad heddiw ac yn holi, fel a holir yn aml drwy Gymru, pam y mae’n ei gael ei hun yn aelod o’ch plaid chi. Yr ydych yn ffodus i’w gael.

Cytunaf â’ch sylw diwethaf. Fodd bynnag, peidiwch â byw mewn gobaith y gwnaiff David ymuno â’ch ciwed chi, oherwydd nid oes gennym ddim ond dirmyg at y modd y bu i chi werthu’ch enaid am ddysglaid o botes—yr hyn a oedd ar y dechrau yn ddwy sedd yn y Cabinet, ond sydd bellach yn un sedd gydag eilydd yn disgwyl ei dro, a boed iddo ddisgwyl yno’n hir.

Efallai y dylai’r Democratiaid Rhyddfrydol dreulio mwy o amser yn holi pam y mae cynifer o’u cyd-aelodau’n dychwelyd i gorlan y Ceidwadwyr, fel y Cynghorydd Heather Douglas yng Nghaerdydd.

Fe gymerant hwy unrhyw un.

Hyd yn oed chi, Peter.

Ni fyddem yn dymuno hynny i Peter. Dychwelaf at y cynnig ac at y mater difrifol hwn. Mae’r Llywodraeth yn gwario mwy ar ofal iechyd. Fodd bynnag, er iddi gynyddu gwariant 30 y cant, dim ond cynnydd o 3 y cant a gafwyd yn y gyfradd weithgaredd, a rhaid inni ganolbwyntio ar hynny.

Mae problem gyda rhestrau aros. Cyfeiriodd William at restrau aros orthopedig, a gŵyr pob Aelod o fagiau post eu hetholaethau fod y rhain yn broblem ddifrifol. Mae rhestrau aros am glun newydd yn broblem ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed, fel y gŵyr Kirsty Williams. Fodd bynnag, mae problem fwy difrifol gyda llawfeddygaeth ddargyfeiriol. Mae gennym system ddwy haen ar hyn o bryd, sy’n wrthun i mi. Gall y rheini a all fforddio mynd yn breifat wneud hynny, a chânt y driniaeth achub bywyd neu glun newydd. Rhaid i’r rheini na all fforddio mynd yn breifat gicio’u sodlau ar y rhestr aros. Mae’r sefyllfa honno wrth galon ein cynnig.

Nid wyf yn deall y rheini sy’n beirniadu’r Blaid Geidwadol am wneud cymariaethau ag Ewrop. Nid oes problem â rhestrau aros yn yr Almaen nac yn Ffrainc. Dylem gyfaddef fod gennym wersi i’w dysgu oddi wrth wledydd eraill.

Onid yw’n wir, pe câi Liam Fox ei ffordd, y gwneid y system ddwy haen yn waeth? Byddai’n rhaid i fwy o bobl dalu am ofal y GIG a châi mwy o ymgynghorwyr eu llygad-dynnu oddi wrth eu dyletswyddau i ddarparu’r gofal hwnnw.

Nid yw hynny’n wir. Mae’r Blaid Geidwadol wedi ymrwymo i system gyhoeddus wedi’i hariannu’n llawn i bawb sydd ei hangen. Pe darllenech eu sylwadau, fe welech fod Liam Fox ac Iain Duncan Smith ar flaen y gad gyda’r ymrwymiad hwnnw. Bu hynny’n ganolog i gred y Ceidwadwyr ers o leiaf hanner canrif, ac yn sicr mae’n ganolog i’m cred i.

Problem arall, a grybwyllwyd eisoes, yw na all pobl mewn ysbytai symud i ofal preswyl, yn rhannol am fod llawer o gartrefi’n gorfod cau. Rhaid inni ystyried y broblem hon yn ei holl agweddau, gan ei bod yn ymwneud â chyllidebau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ill dau. Gobeithiaf y gwnaiff y Gweinidog roi sylw i hynny. Mae ariannu gofal preswyl yn broblem, yn enwedig yn y sector annibynnol. Yr ydym yn colli lleoedd mewn cartrefi preswyl, sy’n gwaethygu’r sefyllfa gyda gwelyau mewn ysbytai ac yn golygu y gallwn drin llai o gleifion. Gellid datrys hynny’n hawdd gyda chwistrelliad o arian i gyllideb y gwasanaethau cymdeithasol. Gobeithiaf y gwnaiff y Gweinidog roi sylw i hynny.

Anghytunaf i raddau â David ar ofal sylfaenol. Er ei bod yn wir i raddau helaeth nad oes problem gyda’r sector gofal sylfaenol, y mae problem o ran denu meddygon i rai ardaloedd gwledig. Dywedwyd wrthyf mewn sgwrs ffôn hanner awr yn ôl fod yn rhaid aros dwy i dair wythnos cyn gweld meddyg teulu yn y Gelli Gandryll. Felly, y mae problemau gyda’r sector gofal sylfaenol yn y Gymru wledig.

Er na ellir datrys y problemau hyn yn hawdd, gallai’r Gweinidog gyhoeddi mesurau adeiladol mewn perthynas â chyllideb y gwasanaethau cymdeithasol, er enghraifft, a fyddai’n caniatáu inni drin mwy o gleifion ac achub mwy o fywydau.

Ni allaf ddeall pam y mae’r ddadl bwysig hon yn ymddangos fel dadl Geidwadol; mae’n debyg eu bod yn bachu ar gyfle, fel arfer. Fodd bynnag, nid oes gennym unrhyw gamargraffiadau. Gŵyr pawb mai’r Blaid Lafur yw plaid y gwasanaeth iechyd gwladol. Y Blaid Lafur a sylfaenodd y GIG a bydd yn ddiogel gyda ni. Nid oes arnom angen gwersi gan y Torïaid am hynny. Maent hwy’n anghredinwyr yn y GIG ers amser maith. Gwyddom o’r hyn a glywn yn eu rhengoedd eu bod yn rhanedig ar y GIG, er y ceisiodd David Melding wneud yn fach o hynny. Mae David yn berson anrhydeddus, a da oedd clywed teyrnged Kirsty iddo. Mae’n debyg fod gan David a Kirsty gymdeithas werthfawrogi’i gilydd. Fodd bynnag, ni fyddwn yn dechrau ymddiried yn ymhonwyr gwleidyddol y Cynulliad i ofalu am ased cyhoeddus amhrisiadwy fel y gwasanaeth iechyd gwladol. Pan oeddent mewn grym, cofiwn eu bod yn wan o ran arloesedd, yn wan o ran strategaeth ac yn eithriadol o wan o ran tosturi. Dywed Nick Bourne fod arno eisiau gwasanaeth iechyd sy’n gwasanaethu pawb. Geiriau gwag yw’r rheini, fel y buont bob amser gan y Torïaid. Pryd bynnag y buont mewn grym, cosbwyd y bobl dlawd.

Diolch am fy sarhau. Yr oeddwn yn dechrau poeni am y clod yr oeddwn yn ei gael gan y gwahanol bleidiau. Yr ydych yn beirniadu’n rheolaeth o’r GIG a’r diwygiadau a gychwynasom ym maes iechyd. A ydych yn teimlo’n anghysurus yn awr bod Alan Milburn wedi dweud bod yn rhaid i arian ddilyn y claf? Dyna un o egwyddorion sylfaenol ein diwygiadau ni, ac mae’ch plaid chi’n awr yn ei ailadrodd.

Nid oes gan y Blaid Geidwadol unrhyw hygrededd o ran y GIG. Yr ydym i gyd yn cofio sut y gwnaethoch ei weinyddu. Talaf deyrnged i Ganghellor y Trysorlys, Gordon Brown, am gyhoeddiad a oedd yr esiampl orau o sosialaeth a welais gan y Llywodraeth Lafur er 1997. Dyma sosialaeth ar waith, ac yn awr mae gennym gyllid tymor hir i sicrhau dyfodol cryf i’r gwasanaeth iechyd gwladol.

A gytunwch y buasai’n egwyddor sosialaidd gryfach pe bai’r buddsoddiad newydd yn y gwasanaeth iechyd wedi’i sicrhau drwy dreth incwm, yn seiliedig ar allu rhywun i dalu, yn hytrach na’i seilio ar yswiriant gwladol, sy’n effeithio ar bawb, gan gynnwys y rhai hynny sy’n llai abl i’w fforddio?

Croesawaf y ffaith ei fod wedi’i sicrhau drwy dreth oherwydd ei bod yn torri oddi wrth draddodiad. Bydd er budd i gleifion y GIG a’i cwmnïau sy’n cyfrannu tuag ato sicrhau gweithlu iachach. Gwelwn fuddsoddiad mwy nag erioed, sef biliynau o bunnoedd, yn y GIG yn y pum mlynedd nesaf, ac yr wyf yn falch o hynny. Rhaid inni fynd i’r afael â’r GIG a sylweddoli ei fod yn dioddef effaith ei lwyddiant ei hun. Mae datblygiadau technolegol mawr yn effeithio arno. Mae pobl yn byw’n hŷn, ac yr wyf yn falch am hynny; ond daw hynny ar bris. Rhaid inni ei oddiweddyd, rhywbeth nad ydym wedi gallu’i wneud yn y gorffennol.

Rhaid inni sicrhau yr adeiledir trefn archwilio ddigonol i mewn i’r system. Nid yw’r Gweinidog wedi tin-droi ar y mater hwn. Mae wedi ymgynghori arno yn y ffordd iawn a chyfrifol. Fe ddywed wrthym sut y bwriada ddatblygu hyn yn y dyfodol ar ôl ystyriaeth ofalus.

Mae ein GIG y gorau yn y byd a rhaid inni sicrhau yr erys felly. Cytunaf â rhai o’r pwyntiau cyffredinol a wnaed heddiw. Mae angen mwy o welyau. Ni allwn ddatrys y broblem heb fwy o welyau. Mae angen mwy o staff hefyd i gynnal y gwelyau hynny. Dylem i gyd gytuno ar hynny, a gobeithiaf y cawn gyfle i wneud hynny yn y dyfodol.

Soniodd Kirsty Williams am golli gwasanaethau arennol i Fryste. Mae arnaf i eisiau cael y gwasanaethau hynny’n ôl i Gymru cyn gynted ag y bo modd. Mae gorfod teithio i Fryste am driniaeth ac aros dros nos yn achosi gofid ac anghyfleustra i lawer o’n hetholwyr. Yr wyf yn siŵr y gwnaiff y Gweinidog ystyried y mater hwn.

Mae’r broblem therapi lleferydd ac iaith yn gwaethygu bob dydd. Rhaid inni wella’r gwasanaeth hwn, gan ei fod yn ymwneud â dyfodol ein plant ifanc. Bydd y plant hynny wedi’u melltithio am weddill eu hoes os nad awn i’r afael â phroblem therapi lleferydd ac iaith. Yn Chwefror, yr oedd 1,700 o blant yn aros am apwyntiadau asesiad cyntaf yn hen ardal Gwent. Ni all hynny fod yn iawn. Yr oedd 300 yn f’etholaeth i a rhyw 500 yng Nghasnewydd. Gobeithiaf yr aiff y Gweinidog ar ôl y mater hwn yn sgîl cael y dyraniad cyllid newydd.

Dywedir yn aml y caiff Llywodraeth y Cynulliad, a’r Cynulliad yn gyffredinol, ei barnu wrth ei llwyddiant yn gweddnewid yr economi. Er hynny, o gofio mai’r Cynulliad yw’r peiriant sy’n cyflwyno gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru ac mai’r GIG yw un o’r gwasanaethau cyhoeddus pwysicaf, bydd perfformiad y GIG yn brawf ar y Cynulliad ac, yn bwysicach, ar Lywodraeth y Cynulliad. Honna Peter Law mai’r Blaid Lafur yw plaid y GIG. Ers sefydlu’r GIG yn 1948, bu’r Llywodraeth Geidwadol mewn grym yn llawer hwy na’r Blaid Lafur. Ffynnai’r GIG drwy gydol y cyfnod hwnnw, gan gynnwys y 18 mlynedd—

Y 18 mlynedd euraid.

Ie, gan gynnwys y 18 mlynedd euraid o lywodraeth Geidwadol. Yr oedd ein buddsoddiad yn y gwasanaeth iechyd yn ystod yr adeg honno yn llawer uwch na chwyddiant. Datblygaf fy nadl am ymrwymiad Llafur wedyn. Gadewch i Lywodraeth y Cynulliad gael ei barnu ymhen 12 mis wrth ansawdd gofal iechyd ac amserau aros.

Yr oedd David Melding, a wnaeth gyfraniad ardderchog wrth gynnig y cynnig, ychydig yn rhy garedig mewn sawl ffordd. Fodd bynnag, nid wyf yn gweld bai ar David am hynny; mae ganddo natur garedig a haelionus. Atgoffodd ni am addewidion maniffesto Llafur ar gyfer etholiad y Cynulliad. Mae’n werth cymryd un cam yn ôl. Ymrwymiad y Blaid Lafur yn etholiad cyffredinol 1997 oedd cwtogi 5,000 oddi ar restrau aros fel cam cyntaf. Os hwnnw oedd y cam cyntaf, mae’n rhaid mai’r cam cyntaf tuag yn ôl ydyw oherwydd na symudwyd ymlaen o ran darparu gofal iechyd a pherfformiad rhestrau aros ers 1999. Fel y dywedodd David Melding, datganodd maniffesto Llafur ar gyfer etholiadau’r Cynulliad na fyddai neb yn aros mwy na 18 mis am driniaeth claf mewnol. Er hynny, mae’r nifer o bobl sy’n aros yn hwy na hynny wedi cynyddu 62 y cant. Datganodd hefyd na fyddai neb yn aros mwy na 6 mis am driniaeth claf allanol, ond cynyddodd y nifer honno 167 y cant.

Dywedodd John Griffiths fod hwn yn achlysur hanesyddol i’r gwasanaeth iechyd oherwydd y symiau mawr a fuddsoddir yn y GIG. Yr ydym yn cydnabod ac yn croesawu’r buddsoddiad hwnnw. Bu inni gefnogi’r Llywodraeth pan y’i cyhoeddwyd yn y Siambr. Fodd bynnag, mae’n achlysur hanesyddol am reswm arall, gan fod gennym yr ystadegau iechyd gwaethaf ar gofnod ers 1948, fel y soniodd Peter Law ychydig yn ôl. Mae’n deg dweud—

Ar sail hynny, a allwn ddisgwyl y bydd y Blaid Geidwadol yn Nhŷ’r Cyffredin yn pleidleisio dros y gwariant ychwanegol angenrheidiol?

Yr wyf yn falch bod Brian Gibbons wedi gofyn y cwestiwn hwnnw, gan y byddaf yn trafod hynny toc.

Gall ystadegau brofi unrhyw beth fel arfer. Gan i mi astudio ystadegau a thechnegau ystadegol un tro, edrychais ar y ffigurau i geisio dod o hyd i ffordd y gallai Llywodraeth y Cynulliad a’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol roi sglein cadarnhaol ar yr ystadegau iechyd cyfredol. Fodd bynnag, mae pob mesuriad allweddol yn dangos codiadau mawr—1,116 y cant mewn un achos—ers i Lywodraeth y Cynulliad ddod i rym. Dyna’r ffon fesur y gwahoddir pobl i bleidleisio yn ei hôl yn etholiadau’r Cynulliad ymhen 12 mis.

Dywedasoch eich bod wedi astudio’r ystadegau. A gytunwch fod cyfraddau gweithgaredd wedi cynyddu hefyd ac y triniwyd 24,000 yn fwy o gleifion mewnol ac 86,000 yn fwy o gleifion allanol yn 2001 nag yn y blynyddoedd cynt? Felly, mae mwy o bobl yn defnyddio’r gwasanaeth iechyd, a hynny am ddim. Petai’r ymgynghorwyr yn ildio’u hamser preifat, caem gyfraddau uwch ac amserau aros byrrach.

Sylweddolaf fod cyfraddau gweithgaredd a nifer y llawdriniaethau wedi codi. Daw hynny â mi at bwynt Brian Gibbons. Mae’n ymddangos bod cystadleuaeth rhwng y Blaid Lafur, y Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Cymru ynghylch pwy ddylai hawlio’r clod am y trethi ychwanegol a delir. Er bod gwariant uwchben chwyddiant ar y GIG wedi codi 25 y cant, nid yw nifer y llawdriniaethau ond wedi codi 2 y cant, fel y dywedodd David Melding. Felly, yr ateb i’r broblem yw nid taflu mwy o arian at y gwasanaeth iechyd, ond ei ailstrwythuro a defnyddio adnoddau’n effeithiol—

Ni allwch gynyddu gwariant 25 y cant a dim ond cynyddu 2 y cant ar nifer y llawdriniaethau.

Cyflwr yr economi a’r gwasanaeth iechyd fydd y prawf eithaf ar ddatganoli. Fodd bynnag, y mae prawf arall. Pwrpas datganoli oedd dod â’r broses wneud penderfyniadau’n nes at y bobl. Mae’r adroddiad diweddaraf gan y Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru, sy’n ceisio symud gwasanaethau i Gaerdydd o rannau eraill o Gymru, yn mynd yn gwbl groes i ddibenion ac egwyddorion datganoli. Gobeithio y defnyddia’r Gweinidog y cyfle hwn i ddweud wrthym a yw cynigion y comisiwn yn agored i ymgynghoriad cyhoeddus, fel y gall y cyhoedd, Aelodau’r Cynulliad ac awdurdodau iechyd i gyd gymryd rhan.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd, cynghorydd bwrdeistref sirol ac fel rhywun y defnyddiodd ei deulu y gwasanaeth iechyd yn helaeth yn ystod yr ychydig wythnosau diwethaf. Yr oedd y gwasanaeth a gawsom yn rhagorol, ac yr wyf yn ddiolchgar i’r holl staff perthnasol. Fodd bynnag, ni allwn gymryd y GIG yn ganiataol. Pan yw’n gweithio, dyma’r gwasanaeth iechyd gorau yn y byd. Ein gwaith ni, fel gwleidyddion, yw sicrhau y gall weithio, sy’n golygu sicrhau ei fod yn cael adnoddau priodol.

Mae Plaid Cymru’n croesawu’r cyhoeddiad bod y Llywodraeth am wario mwy; mae mawr angen hynny. Fodd bynnag, i ble mae’r arian hwnnw’n mynd? A ydym i fod i gredu Paul Murphy, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, sy’n dweud yr aiff i’r gwasanaeth iechyd, ynteu’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, sy’n dweud nad yw wedi penderfynu eto i ble yr aiff? Pa bolisi plaid yw’r fersiwn swyddogol? Un peth sy’n sicr: dylai’r arian i gyd fynd i’r gwasanaeth iechyd. Mae angen y cyfan ar wasanaeth iechyd gwladol Cymru, neu bydd safonau’n syrthio ymhellach fyth ar ôl rhai Lloegr.

Mae Cymru eisoes ar ei hôl hi mewn sawl arbenigedd. Er enghraifft, ers sefydlu’r fframwaith gwasanaeth gwladol ar gyfer gwasanaethau’r galon yn Lloegr, sefydlwyd 30 o labordai cathetreiddio yno, a dim un yng Nghymru. Mae angen dirfawr am y fath wasanaethau ar hyd a lled Cymru. Yn Rhondda Cynon Taf, ardal sy’n cynnwys f’etholaeth i, ceir y nifer uchaf o ddioddefwyr o glefyd y galon yn y wlad, ond nid oes cyfleusterau angiogram yno. Cyfeirir cleifion i Ysbyty Prifysgol Cymru yn y Mynydd Bychan, Caerdydd, neu i Ysbyty Treforys, Abertawe. Ar hyn o bryd mae modd trin wyth o gleifion o Rondda Cynon Taf yn yr ysbyty hwnnw. Dylai allu trin 15 i 20, eto ni fydd hyd yn oed wyth yn cael triniaeth fel arfer: ni wneir rhai triniaethau am nad yw’r gwelyau wedi’u neilltuo i’r diben hwnnw. Mae’n warth, ac yn achosi pryder aruthrol i’r cleifion dan sylw.

Byddai’r rhestr aros wyth mis bresennol am driniaeth yn llawer hwy oni bai am fentrau diweddar i leihau amserau aros, sef defnyddio gwelyau mewn ysbytai preifat ar gost aruthrol. Gwastraff adnoddau yw hynny. Byddai’n llawer gwell buddsoddi mewn gwasanaethau ar lefel ysbyty cyffredinol dosbarth, fel y galwodd Plaid Cymru amdano 18 mis yn ôl.

Mae’r £25 miliwn a wariwyd ar staff dros-dro yn wastraff arian ofnadwy hefyd, sydd hefyd yn effeithio’n wael ar ysbryd y staff parhaol. Rhaid cwestiynu ansawdd gofal cleifion pan nad oes dilyniant staff. £30,000 yw cost hyfforddi nyrs, a dylem warchod y buddsoddiad hwnnw. Dylem arddel ffyrdd hyblyg o weithio. Dylid cynnig mwy o waith rhan-amser, rhannu swyddi, a darpariaeth gofal plant. Dylem hefyd wneud mwy o ymdrech i ddenu nyrsys yn ôl i’w proffesiwn.

Gofynnaf felly ichi gefnogi gwelliant 5. Gofynnaf hefyd ichi gefnogi gwelliant 1, sy’n galw am wasanaeth iechyd wedi’i ariannu’n gyhoeddus, a gwelliant 3. Edrychaf ymlaen at weld agor yr ysbyty newydd yn y Rhondda. Daw wedi brwydr 20 mlynedd, ac yr wyf yn arbennig o falch y caiff ei ariannu’n gyhoeddus. Mae hynny hefyd yn dilyn brwydr hir gyda’r undebau llafur yn ei chanol hi, a llongyfarchaf hwy.

A ydych felly’n talu teyrnged i Jane Hutt a’r Cynulliad dan arweiniad Llafur, a dalodd yr arian am ysbyty’r Rhondda o’r pwrs cyhoeddus? Fel y dywedasoch, mae’n dilyn brwydr 20 mlynedd, ac yr oedd y rhan fwyaf o’r blynyddoedd hynny dan reolaeth y Torïaid.

Tan y cyhoeddiad, yr oedd Llafur yn frwd iawn dros ei adeiladu drwy fenter cyllid preifat ond, oherwydd ymgyrch a oedd yn cynnwys y mudiad undebau llafur, gwelsoch mai callach fyddai rhoi heibio’r cynllun hwnnw. Wrth wneud hynny, bu ichi gynnal amodau gwaith y staff, eu hawliau pensiwn, ac ati. Adeiladwyd yr ysbyty’n gynt, hefyd, ac yr oedd mwy o welyau nag a gynlluniwyd yn wreiddiol. Mae angen mwy eto, ond yr oedd hynny’n fantais amlwg. Fe’ch perswadiwyd gan y dadleuon a gynigiwyd gennyf fi a’r mudiad undebau llafur o blaid ysbytai cyllid cyhoeddus. Gŵyr pobl y Cymoedd a Chymru gyfan mai’r ffordd i ddistryw yw cyllid preifat, fel y’i hyrwyddir gan y Ceidwadwyr a Llafur Newydd. Dylai’r gwasanaethau iechyd gael eu cynnal gan drethiant cyffredinol; mae’n rhy bwysig i’w adael i fympwy’r sector preifat a grymoedd y farchnad.

Clywsom lawer heddiw gan Aelodau Llafur ynghylch mor dda y mae’r GIG yn gwneud a faint o arian ychwanegol sydd wedi mynd i mewn iddo. Gwelir y gwir sefyllfa, fodd bynnag, mewn llythyrau fel hwn, a ddaeth yn ddiweddar oddi wrth etholwr. Aeth i weld meddyg ym Mehefin 2001 a dywedwyd wrtho y câi ei roi ar restr aros. Fe’i harweiniwyd i gredu gan gynnwys y llythyr, y darganfu wedyn iddo gael ei gyfansoddi gan bwyllgor, y câi ei asesu o fewn ychydig ddyddiau. Dri mis yn ddiweddarach nid oedd wedi clywed dim ac yna dywedwyd wrtho y byddai’n rhaid iddo aros 8 mis. Flwyddyn yn ddiweddarach, mae’n dal heb gael ei weld. Mae’n sefyllfa annerbyniol, a ailadroddir filoedd o weithiau. Yr wyf yn siŵr bod holl Aelodau’r Cynulliad wedi cael llythyrau tebyg.

Fy mhryder mwyaf yw bod y GIG fel pe bai’n colli ei ffordd, gan ganolbwyntio ar agenda sydd wedi gwirioni ar wleidyddiaeth. Sylwais fod y GIG yn f’etholaeth yn ddiweddar wedi trefnu cynhadledd i wrthwynebu anghydraddoldeb hiliol yn y GIG. Wrth gwrs, mae ar bawb ohonom eisiau gwrthwynebu anghydraddoldeb hiliol—mae’n annerbyniol—ond nid oes arnom angen cynhadledd i ddelio ag ef. Nid wyf yn credu bod y GIG yn sefydliad hiliol ond, os oes hiliaeth, mae deddfau i ddelio â hi. Mae tynnu staff rheng flaen i ffwrdd i eistedd mewn neuadd boeth drwy’r dydd yn yfed coffi a bwyta bisgedi, yn lle delio â rhestrau aros, yn annerbyniol i bobl ddu, wyn ac Asiaidd y byddai’n well ganddynt weld gwell triniaeth ysbyty.

Mae uned gydraddoldeb yn y GIG sy’n costio cannoedd o filoedd o bunnoedd y flwyddyn i’w rhedeg. Beth mae’r bobl hyn yn ei wneud drwy’r dydd? A oes anghydraddoldeb yn y GIG? Nid wyf yn credu bod, yn arbennig, ond os oes, mae deddfau i ddelio â hynny. Eto, caiff y bobl hyn gannoedd o filoedd o bunnoedd y flwyddyn, ac i wneud beth? Ni wn.

Os na wyddoch beth y maent yn ei wneud, pam yr ydych yn eu beirniadu?

Atebaf y cwestiwn hwnnw mewn munud.

Yn anffodus, os darllenwch y llenyddiaeth—fel y gwaith a wnaed gan Dr Aneez Esmail a’i gydweithwyr a gyhoeddwyd yn y British Medical Journal—fe welwch fod llawer o dystiolaeth gyffredinol o wahaniaethu systemataidd yn erbyn elfennau yn y gweithlu. Gwyddom hefyd fod gwahaniaethu o ran mynediad i gael triniaeth megis dargyfeirio rhydwelïau’r galon. Mae angen mynd i’r afael â’r anghydraddoldeb a’r gwahaniaethu hwnnw yn y gwasanaeth iechyd.

Mae’r awgrym bod gweithwyr y GIG yn hiliol, boed hwy’n feddygon, yn nyrsys neu’n staff arall, yn annerbyniol. Mae’n mynd yn erbyn yr holl bobl fendigedig hynny yr wyf fi’n eu hadnabod yn y GIG.

Pam y mae’r gyllideb hysbysebu i’r GIG yng Nghymru yn unig wedi codi o £281,000 yn 1999-2000 i £665,000? Mae ymhell dros £500,000 yn cael ei roi, nid i ddelio â rhestrau aros a chleifion y GIG, ond i ddwylo’r asiantaethau hysbysebu. Mae hynny’n annerbyniol, pan fo rhestrau aros mewn cyflwr mor enbyd. Nid yw’r GIG yn delio’n iawn â phobl fel f’etholwr i, Mr Dodd. Y cyfan a gawn gan y Llywodraeth hon yw styntiau cyhoeddusrwydd, cynadleddau a chywirdeb gwleidyddol. Beth sydd ei angen yw chwistrelliad o synnwyr cyffredin.

Yr wyf yn ddiolchgar i David Melding am ddefnyddio’i amser i hyrwyddo dadl adeiladol. Ar wahân i ambell bwynt, gallasai’ch cynnig bod wedi’i ysgrifennu gan Aneurin Bevan, pensaer y gwasanaeth iechyd gwladol i Lafur. Bu’n ddadl ddiddorol. Yr wyf yn falch o weld bod ein cyd-Aelodau Ceidwadol yn rhannu’n gweledigaeth o’r GIG yr ydym yn ei adeiladu yng Nghymru: gwasanaeth effeithiol, ymatebol sydd am ddim i bawb yn y pwynt derbyn. Fel y dywedasoch, David, mae pobl Cymru’n cefnogi ethos, gwerthoedd ac egwyddorion y gwasanaeth iechyd. Gwnaethoch gydnabod hefyd y cynnydd digynsail mewn gwariant ar iechyd er i Lafur ddod i rym yn 1997. Diddorol oedd gweld y rhaniadau a’r gwahaniaethau yn eich plaid yn dechrau ymddangos. Dywedodd Alun Cairns mai’r ateb yw peidio â thaflu mwy o arian at y GIG. A ydych yn cefnogi’ch cyd-Aelod David Melding sy’n croesawu’r arian ychwanegol sy’n dod trwodd o ganlyniad i’r Llywodraeth Lafur dros y pum mlynedd diwethaf?

Yr ydym yn hapus i gefnogi’r cyllid a’r buddsoddiad ychwanegol i’r gwasanaeth iechyd, ond, o weld cynnydd o 25 y cant yn y cyllid, disgwyliem weld y gyfradd lawdriniaethau’n codi mwy na 2 y cant. Byddwn yn parhau i gefnogi mwy o fuddsoddi, ar yr amod y gwarentir defnydd effeithiol o’r adnoddau hynny.

Synnais hefyd fod David Davies wedi dewis defnyddio’i amser gwerthfawr i ymosod ar y gwaith ar gydraddoldeb, sydd mor bwysig, ac y gwn fod ei gyd-Aelod David Melding o’i blaid.

Mae’n bwysig, Nick ac Alun, cydnabod y cynnydd mewn cyfraddau gweithgaredd oherwydd, fel y dywedodd Ann Jones, bellach mae 20,000 yn fwy o gleifion mewnol, 86,000 yn fwy o gleifion allanol, a 70,000 yn fwy o bobl a welir mewn adrannau damwain ac argyfwng—a hynny ddim ond mewn un flwyddyn. Onid ydych yn cydnabod ymdrechion staff ymroddgar, gwerth chweil?

Deuaf â chi’n ôl at y mater sydd fel petai’n rhannu’r Cynulliad, sef effeithiolrwydd. Daethoch yn Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn y Cynulliad Cenedlaethol yn 1999, gydag addewid i gwtogi’r rhestrau aros i gleifion allanol a mewnol. Maent wedi mynd i fyny bron fis ar fis, ac yn llawer uwch yn awr na phan ddaethoch i’ch swydd. Dyma graidd y mater. Ni wadwn fod arian ychwanegol wedi mynd i mewn i’r system, gwadu’r canlyniad a wnawn, ac, yn fy araith, gofynnais a fyddech yn ystyried hynny, a gwneud ymrwymiad ar y gyllideb gwasanaethau cymdeithasol. A wnewch chi gyfaddef nad ydych wedi cyrraedd y nod a osodasoch ichi’ch hun pan ddaethoch i’ch swydd?

Yr wyf yn sôn am effeithiolrwydd. Gwyddoch fy mod, fel Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, wedi ymrwymo i wella gofal cleifion drwy gwtogi rhestrau aros am driniaeth. Dyna pam y symudasom oddi wrth strategaeth restrau aros at amserau aros, ac mae gwaith Brian Gibbons i weithredu hynny’n golygu nad oes neb yn aros am fwy na 12 mis am lawdriniaeth ar y galon. Cyflawnasom y targed hwnnw er budd pobl Cymru.

Gwrthodwn bwynt 2 y cynnig, ar ddefnydd cynyddol o’r sector preifat, oherwydd nad oes arnom eisiau gwyro adnoddau a sylw i mewn i’r sector preifat. Rhaid inni sicrhau ein bod yn symud i ffwrdd oddi wrth system ddwy haen. Nid oes arnom ei heisiau, ac nid oes angen amdani yng Nghymru. Gwelsom gwymp arwyddocaol mewn amserau aros am driniaeth orthopedig a chataract, ac, ers i Lywodraeth y Cynulliad gymryd cyfrifoldeb am y GIG yng Nghymru, gwelsom newidiadau o ganlyniad i’n fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd coronaidd y galon.

A gytunwch mai gwastraff arian oedd defnyddio ysbytai preifat i leihau’r rhestrau aros ac y buasai’n well ei wario ar ein hysbytai dosbarth cyffredinol dan y GIG?

Mae gennym sector preifat bychan yng Nghymru, a gweithiwn mewn partneriaeth lle bo modd. Fodd bynnag, yr ydym yn wahanol i’r Blaid Geidwadol gan mai adnoddau ychwanegol i’r GIG yw’n blaenoriaeth ni. Eisoes buddsoddwyd £1 biliwn yn ychwanegol, a dylai’r £1.8 biliwn a fuddsoddir dros y pum mlynedd nesaf fynd tuag at ehangu’r GIG. Dyna pam na allaf gefnogi pwynt 2 y cynnig, ar y sector preifat.

Mae llawer o awgrymiadau William yn cael eu gweithredu. Ar bwynt Nick ynglŷn â buddsoddi mewn gofal cymdeithasol, cydnabu adroddiad Derek Wanless yn glir fod angen ehangu’r berthynas rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, a dyna pam y buddsoddais £17 miliwn yn ychwanegol mewn llywodraeth leol. Ariannwyd hynny’n uniongyrchol drwy drethiant yn ein cyllideb. Bydd yn codi’r pwysau ar y sector gofal, ac yn galluogi llywodraeth leol i gyflwyno gwell gofal cymdeithasol a iechyd cydlynol. Bydd hynny’n delio â’r pwysau yr ydych yn gywir i gyfeirio atynt, Nick, o safbwynt oedi wrth drosglwyddo gofal o’r ysbyty.

Ar y pwyntiau allweddol eraill yn y cynnig, nid oes amheuaeth fod cynyddu staff rheng flaen yn flaenoriaeth uchel i’r GIG, ac yr ydym yn gweld llwyddiant yn hyn. Rhwng Medi 2000 a Medi 2001, recriwtiwyd 440 yn fwy o nyrsys, 62 yn rhagor o ymgynghorwyr, a 52 yn rhagor o feddygon hŷn. Cyflawnwyd hynny i gyd mewn un flwyddyn, o ganlyniad i’r cyllid ychwanegol.

Mae’n anodd weithiau i’r cyhoedd amgyffred yr ystadegau. Pan ymwelwch ag ardal fel Cwm Cynon, lle, fel y gwyddoch, mae angen dirfawr am feddygon teulu a staff iechyd eraill, mae’n galonogol clywed gweithwyr iechyd proffesiynol yn cydnabod bod mwy o feddygon teulu a mwy o fuddsoddiad yng Nghwm Cynon ers sefydlu’r Cynulliad. Gwyddom fod llawer i’w wneud o hyd, ond mae’n dda clywed bod llwyddiant yn cael ei gydnabod.

Mae hynny’n arwain hefyd at godi morâl. Mae’n bwysig, Dai, ein bod yn edrych ar ein contract meddygon teulu a’r ffaith ei fod yn cyd-fynd â’n strategaeth gofal sylfaenol a’r cynllun gweithredu sydd i ddod, a fydd yn codi safonau ac yn mynd i’r afael ag anghydraddoldebau yn ein cymunedau tlotaf, fel Cwm Cynon.

Yn wyneb sylwadau’r Gweinidog am y niferoedd uwch o nyrsys ac ymgynghorwyr a recriwtiwyd, sut mae hi’n cysoni hynny gyda’r ffaith fod 974 o swyddi gwag i nyrsys, sydd heb newid bron ddim er mis Mawrth 2001, a chynnydd mewn swyddi gwag i ymgynghorwyr, i fyny i 112, hefyd yn seiliedig ar ffigurau Mawrth 2001?

Mae hyn yn clymu i mewn i’n rheswm dros beidio â chefnogi gwelliant 5 Plaid Cymru a sylwadau Geraint ar gost staff dros-dro. Pam canolbwyntio ar nifer y swyddi gwag? Mae’n wir am bob sector, os oes gennych weithlu sy’n ehangu, y bydd gennych swyddi gwag. Yr wyf yn siŵr y sylweddolwch mai felly y mae hi yn y sector preifat. Yr ydym yn mynd i’r afael â’r nifer o swyddi nyrsio gwag drwy gyrsiau dychwelyd-i-ymarfer a thrwy sicrhau hyblygrwydd o ran gofal plant a pholisïau caredig i deuluoedd sy’n galluogi nyrsys i ddod yn ôl i weithio.

My colleague, Geraint Davies, referred to the fact that people in Rhondda must travel to Cardiff or Swansea for angiograms. In terms of staff planning, when will it be possible for the people of north Wales to have angiograms in Wales rather than in Manchester or Liverpool? Do you have any proposals to ensure that the people of Wales can be treated in Wales?

Byddwch yn gwybod ein bod wedi lansio fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd coronaidd y galon y llynedd. Yr ydym wedi cymryd cam mawr i leihau amserau aros am lawdriniaeth ar y galon. Yr wythnos nesaf, gwnaf ddatganiad ar y fframwaith hwnnw ac adroddiad ar ei hynt.

Mae cynyddu nifer yr hyfforddeion yr un mor hanfodol â chynyddu nifer staff rheng flaen y GIG. Mater o gynllunio ymlaen ydyw. Yr ydych wedi cydnabod fod gennym 600 yn fwy o nyrsys dan hyfforddiant eleni o ganlyniad i’r buddsoddiad ychwanegol mewn lleoedd hyfforddi i nyrsys. Mae hynny ar draws y bwrdd.

Cyfeiriodd David at dargedau gweithlu. Bydd yn ymwybodol o’r targedau gweithlu a drafodwyd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ym mis Tachwedd, yn seiliedig ar angen a chynllunio. Cytunasom y byddai’n rhaid inni ddilysu’r ffigurau, ac, ar 27 Mehefin, trafodwn y targedau gweithlu. Bydd y rhain yn cynnwys y therapyddion lleferydd ac iaith pwysig y cyfeiriodd Peter atynt. Nid ymgymerodd y Llywodraeth Geidwadol erioed â chynllunio gweithlu. Dyma’r tro cyntaf iddo ddigwydd ar gyfer y gweithlu cyfan, yn seiliedig ar ragamcanion ac angen.

Cytunaf â David ynglŷn â phwysigrwydd gwariant cyfalaf. Nid oedd gennym raglen gyfalaf pan ddeuthum yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol dair blynedd yn ôl. Bellach mae gennym dros £300 miliwn mewn rhaglen gyfalaf barhaus. Cafodd chwistrelliad enfawr o £40 miliwn yn gynharach eleni i brynu sganwyr CT ac MRI ac i ddarparu ystafelloedd ac offer pelydr-x, a Janet, aeth £3.6 miliwn yn uniongyrchol i mewn i offer a cherbydau newydd i’r gwasanaeth ambiwlans.

O ran gwelliannau 1 a 3 Plaid Cymru, fel y dywedodd Ann, ni fyddai gennym ysbyty ar gyllid cyhoeddus yn y Rhondda oni bai am Weinidog Llafur dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwneud y penderfyniad hwnnw i wneud rhywbeth amdano. Cefnogaf yr angen am raglen gyfalaf cyhoeddus. Yr ydym yn darparu gwasanaeth iechyd gwladol seiliedig ar fynediad a rhagoriaeth.

Ar bwyntiau Dai ac Alun ynghylch y Comisiwn Gwasanaeth Iechyd Arbenigol Cymru, sefydlwyd y comisiwn hwnnw gan awdurdodau iechyd, ac ymgynghorir ar yr adroddiad.

Yn olaf, ac yn bwysicaf oll, mae ein gwelliant 4 yn disodli pwynt 2 ag ategiad o adroddiad Derek Wanless, sy’n galw am i’r GIG gael ei adnewyddu a chael adnoddau priodol. Mae adroddiad Wanless yn datgan yn glir fod adnoddau ychwanegol a diwygio radicalaidd yn hanfodol—ni wnaiff y naill lwyddo heb y llall. Credaf ein bod i gyd yn rhannu’r farn honno ac yn cytuno â’r casgliad hwnnw, felly gobeithiaf y gwnaiff yr Aelodau gefnogi gwelliant 4. Mae ein system ariannu cyhoeddus yn effeithlon a theg. Mae ein diwygiadau yng Nghymru yn cyd-fynd â’r casgliadau hynny—mwy o gyfranogiad cyhoeddus, datganoli gyda’n byrddau iechyd lleol, gwell technoleg gwybodaeth, a gweithlu mwy o faint a mwy hyblyg. Yr ydym yn cyflawni mwy wrth integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol yn effeithiol gyda’n diwygiadau yng Nghymru, yn ogystal â gwella iechyd a lles pobl Cymru.

Ni fyddaf ond yn gallu cyfeirio at ychydig o’r cyfraniadau, ond ceisiaf gyfeirio at o leiaf un gan bob plaid wleidyddol. Gwnaeth Dai Lloyd bwynt dinistriol. Defnyddiodd drosiad arbennig o niweidiol pan ddisgrifiodd ymgynghorwyr y GIG fel parasitiaid oherwydd bod eu contractau â’r GIG yn caniatáu iddynt, mewn rhai achosion, weithio mewn practis preifat hefyd. Disgwyliwn i gontractwyr anrhydeddu eu contractau â’r GIG. Ni ddylem eu caethiwo ymhellach a dweud na chânt geisio ymarfer mewn mannau eraill. Mae syniadau’ch plaid chi’n debyg i’r sosialaeth wladwriaethol giaidd hen ffasiwn yr arferem ei gweld yn nwyrain Ewrop: yr ydych yn meddwl mai chi biau’r bobl a addysgwch ac a hyfforddwch. Mae hynny’n gysyniad ffiaidd, ac un rheswm pam y’i gwrthodaf yw am fy mod yn Geidwadwr ac nid oes arnom eisiau dim i’w wneud â’r fath syniadau.

Nid oes gennych ddiddordeb mewn chwarae teg ychwaith, felly. Wedi i’r GIG dreulio blynyddoedd a gwario miliynau o bunnoedd yn hyfforddi’r ymgynghorwyr hyn, mae’r sector preifat yn eu cipio heb dalu iawn. Dylai gael ei adlewyrchu’n ddigonol yn y premiymau a delir. Wedyn caem weld beth yw gwir gost gofal iechyd preifat yn y wlad hon.

Yr ydych newydd ailddatgan eich barn hynod o niweidiol. Gallai rhywun sydd wedi’i hyfforddi yn y GIG ac wedi gweithio fel meddyg tŷ a meddyg iau fod wedi bod yn y GIG am dros 25 mlynedd. Yr ydych chi wedyn am wadu iddynt gael ymarfer yn breifat oherwydd y teimlwch eu bod yn niweidiol neu’n barasitaidd. Mae honno’n farn hynod.

Ni wnaf ildio eto. Gofynnodd Kirsty pam fy mod yn Geidwadwr. Efallai fod hyn yn ymylol i’r ddadl hon ond, er fy mod yn addef fy mod yn fwy o edmygydd Burke ac Oakeshott na Dicey a Keith Joseph, yr wyf yn Geidwadwr am fy mod yn credu mewn menter rydd a chyfrifoldeb personol. Tra fy mod yn pregethu, fel y gwnaeth Kirsty, cytunaf â Churchill fod Lloyd George yn un o’r Prif Weinidogion ceidwadol gorau a gafodd y wlad hon.

Gwnaeth Peter Law bwynt ardderchog am therapyddion lleferydd. Gwn fod y gwasanaeth i Went yn arbennig o wael. Clywsom yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am achos plentyn syndrom Down naw mlwydd oed nad oedd ond wedi cael un awr o therapi lleferydd gan sector y wladwriaeth. Mae hynny’n annerbyniol.

Yr oedd Brian Gibbons yn camfihafio pan fowliodd bêl ffyrnig at un o’n batwyr olaf, gan holi Alun Cairns am fecanweithiau ariannu. [Torri ar draws.] Batiwr olaf yn nhermau iechyd, wrth gwrs. Yr wyf yn awr mewn helynt oherwydd fy nhrosiad blodeuog.

Mae arnom angen adnoddau ychwanegol, y dylid eu hariannu drwy drethiant, yn fy marn i. Byddai’n cymryd llawer i’m perswadio y gallem symud i ffwrdd oddi wrth yr egwyddor honno.

Er hynny, er mwyn chwilfrydedd deallusol, dylem ystyried yr ariannu. Mae ar bobl eisiau gwasanaeth iechyd a ariennir gan y wladwriaeth ac yr ydym wedi ymrwymo i hynny. Fodd bynnag, mae ar bobl hefyd eisiau gwasanaeth diwygiedig ac effeithiol. Yr wyf yn falch fod Jane wedi gwneud cyfraniad cadarnhaol i’r ddadl ac wedi cydnabod fod y cymhelliad yn dda. Nid wyf yn siŵr a fuasai Aneurin Bevan wedi gallu ei fframio, ond rhoesoch deyrnged hynod imi. Yr wyf yn dal i feddwl eich bod yn dangos diffyg blaengarwch wrth beidio â chofleidio defnyddio’r sector annibynnol i gyflwyno gwasanaethau’r GIG. Dyna beth yr ydym ni ar ei ôl. Dywedwch eich bod wedi ymrwymo i gynyddu staff y rheng flaen; nid wyf yn amau eich bod, ond bu oedi gyda thargedau’r gweithlu a thueddwch i guddio y tu ôl i’r ffaith ein bod wedi cynyddu targedau hyfforddi. Mae hynny’n wir yn yr Alban a Lloegr hefyd, ond maent hwy wedi pennu targedau ar gyfer staff rheng flaen hefyd. Yn ogystal, mae’r targedau amlinellol a osodwyd gennych chi yn rhai ar gyfer 2010, nid 2004-06. Yr ydym yn dal i aros ichi ddod ymlaen â tharged mwy tymorganolig.