Fy nyletswydd drist y bore yma yw gwneud datganiad am y cyhoeddiad gofidus ddoe bod Allied Steel and Wire, cynhyrchydd dur ail fwyaf y DU, wedi mynd i law’r derbynnydd. Mae’r Cynulliad yn ymwybodol iawn o’r troeon cythryblus sydd wedi dod i ran y diwydiant dur dros y blynyddoedd diwethaf hyn, ond mae’r cyhoeddiad hwn, sy’n ymwneud â 1,200 o swyddi yng Nghaerdydd ac yn Sheerness, yn ogystal â’r cau diweddar gan Corus, yn ergyd fawr arall i brif sector allforio Cymru. Dros y misoedd diwethaf, mae ASW Holdings ccc wedi profi pwysau difrifol o ran ei lif arian ac, ar ôl torri ymrwymiadau, mae cyllidwyr y cwmni bellach wedi gorfod tynnu’n ôl eu cefnogaeth, gan orfodi’r cwmni i fynd i law’r derbynnydd.

Yr wyf yn sicrhau’r Aelodau na safodd Llywodraeth Cynulliad Cymru o’r neilltu tra oedd hyn yn digwydd. Am fisoedd lawer, yr ydym wedi ymchwilio, gyda’r cwmni, i’r cymorth y gallwn ei roi. Ar ôl trafodaethau helaeth gan y Gweinidogion gyda bancwyr y cwmni ddydd Gwener, bûm i, ynghyd ag Alan Johnson, y Gweinidog Gwladol dros Gyflogaeth, Gweithgynhyrchu a’r Rhanbarthau yn yr Adran Masnach a Diwydiant, yn cydgadeirio cyfarfod naw awr o hyd ddydd Llun yn Llundain gyda’r cwmni, ei fancwyr, ei yswirwyr credyd a buddsoddwyr dichonol. Ymdriniwyd yn bennaf â pha un a fyddai’r cyllidwyr yn barod i roi mwy o amser i’r cwmni fel y gallai’r buddsoddwr masnach barhau â’i wiriadau ar ddiwydrwydd. Mae ASW, ei gyllidwyr a’r Gweinidogion wedi cynnal trafodaethau helaeth ers y cyfarfod hwnnw ond, gwaetha’r modd, nid oedd cyllidwyr y cwmni’n barod i gefnogi’r cwmni ymhellach, a’r unig ddewis a oedd gan fwrdd ASW Holdings ccc oedd rhoi’r cwmni yn llaw’r derbynnydd.

Er gwaethaf yr anawsterau presennol, yr oedd cyfarwyddwyr y cwmni wedi teimlo y byddai dyfodol cadarn iddo, o gael cyllid addas. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae ASW wedi bod yn gwella ei effeithlondeb, gydag ymdrech fawr gan ei weithlu a’i reolwyr. Mae ganddo 50 y cant o’r farchnad fywiog am fariau atgyfnerthu i’r diwydiant adeiladu yn y DU, a chyflwynodd godiadau derbyniol yn ei brisiau’n ddiweddar. Er hynny, yr oedd problemau ynghylch statws credyd y cwmni, a chodiadau ym mhris haearn sgrap—ei brif ddeunydd crai—drwy’r byd wedi arwain at bwysau ar ei lif arian, a dibyniaeth gynyddol ar ewyllys da cyllidwyr y cwmni.

Bydd y derbynnydd o KPMG Consulting yn dymuno gwerthu’r busnes fel un gweithredol ar ôl negodi helaeth â buddsoddwr dichonol. Gwnaiff Llywodraeth Cynulliad Cymru a’i hasiantaethau beth bynnag a allant i helpu i ddod o hyd i’r prynwr iawn. Fel yr adroddais i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe, yr wyf eisoes wedi siarad â’r derbynnydd gan gynnig pob cefnogaeth gennym. Credaf fod y Prif Weinidog wedi gwneud datganiad gerbron Tŷ’r Cyffredin ddoe, gan gynnig cefnogaeth lwyr Llywodraeth San Steffan. Gwaetha’r modd, ymddengys na fydd cod y Comisiwn Ewropeaidd ar gymorth gwladwriaethol i’r diwydiant dur, hyd yn oed y ffurf newydd arno, yn gadael inni ddarparu unrhyw gymorth ariannol ar gyfer gweithrediadau neu adfer.

Wrth gwrs, mae Llywodraeth Cynulliad Cymru, ynghyd â’i phartneriaid yn Nhîm Cymru, yn barod i wneud popeth a allo i gynorthwyo’r rhai y mae’r cyhoeddiad yn effeithio arnynt, gan gynnwys y cyflenwyr a’r contractwyr. Gan fod economi Caerdydd yn gymharol fywiog, mae’n bosibl y bydd mewn gwell sefyllfa i allu dygymod â’r ergyd hon na rhannau eraill o Gymru. Fodd bynnag, ni fwriedir bychanu’r effaith ddifrifol bosibl ar y Sblot ac ardaloedd eraill yn ne Caerdydd wrth ddweud hynny.

Ni rwystrir Llywodraeth y Cynulliad rhag dilyn ei strategaeth economaidd uchelgeisiol i Gymru. Er gwaethaf yr anffodion hyn, mae’r economi’n dal i dyfu ac mae ein cwmnïau mawr yn bwysig o hyd. Fodd bynnag, yn fwy na dim arall, rhaid inni helpu i greu amgylchedd lle y mae arloesedd ac entrepreneuriaeth yn ffynnu. Dyna pam yr wyf yn cyhoeddi menter fawr heddiw gan Lywodraeth Cynulliad Cymru i sicrhau bod gennym seilwaith cyfathrebu band llydan o’r radd flaenaf a all gael ei ddefnyddio’n helaeth gan unigolion, y sector cyhoeddus a chwmnïau o bob maint ledled Cymru.

Fe ŵyr pawb yn y Siambr na all yr un Llywodraeth atal cyhoeddiadau gofidus o’r fath am gwmnïau sy’n mynd i law’r derbynnydd. Fodd bynnag, gallwn barhau i ganolbwyntio ar sefydlu economi fwy arloesol, entrepreneuraidd a ffyniannus a fydd yn ein galluogi i ddygymod ag ergydion o’r fath. Gwnawn ddarparu pob cymorth a chefnogaeth hefyd i’r rhai y mae’r cyhoeddiad hwn yn effeithio arnynt. Yr wyf yn ddiolchgar i ASW am gydnabod yr ymdrechion aruthrol gan Lywodraeth Cynulliad Cymru, yr Adran Masnach a Diwydiant a Swyddfa Cymru, dros fisoedd lawer, i geisio osgoi’r sefyllfa hon. O’r dechrau, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi dweud yn bendant wrth ASW y byddem yn cynorthwyo’r cwmni ym mhob modd posibl. Dyna’n union a wnaethom. Parhawn i wneud hynny yn yr wythnosau i ddod.

I welcome your Government’s efforts to support ASW in its last days. However, it does not need to be repeated how heavy a blow this will be to what remains of the steel industry in Wales, to more than 1,000 ASW workers and to the company’s contractors and suppliers.

It is more than a year since Graham Mackenzie, ASW’s chief executive, warned that the high level of the pound and the fact that no decision has been made on joining the euro, would be damaging to companies such as ASW, whose trade is mainly with the eurozone. Yesterday, we saw how damaging those policies can be. Does the Minister acknowledge that remaining outside the eurozone is jeopardizing the future of the manufacturing industry and other industries in Wales? In addition, Gordon Brown’s economic policies are keeping the level of the pound high. Are you prepared to nudge Gordon Brown to make a decision on the euro before more manufacturing businesses disappear?

You are aware of Graham Mackenzie’s harsh criticism of Tony Blair’s willingness to intervene on behalf of Mr Mittal and his steel interests in Romania, while doing nothing to support steel businesses in Britain. Will you confirm whether Tony Blair took part in the discussions to save ASW? If he did not, would a contribution of £100,000 to the Labour Party have changed his mind?

A KPMG representative said on the radio this morning that the United States of America’s steel tariffs were the final nail in ASW’s coffin. Your Government and Tony Blair’s Government must bring pressure to bear on the European Union to increase its efforts to abolish the tariffs.

I have a personal plea on behalf of the ASW workers. Will you and the First Minister write to George Bush outlining the consequences of his policy to impose tariffs on steel imports, in order to make him feel some shame for his actions? I do not know whether it is possible to make George Bush feel ashamed, but he should be made aware of the consequences of the United States’s unilateral policy in this regard.

Are you, and Downing Street, prepared to bring pressure to bear on the European Commission to permit the British Government and the Government of Wales to offer the greatest possible assistance within the rules—I acknowledge that those rules are strict—to ensure that steel production continues on this site? We all know that Wimpey Homes and Barratt are eyeing up the site. I hope that all Members agree that we need work for 1,000 people on this site, not more luxury flats for Cardiff bay.

Er fy mod yn diolch i chi am gydnabod ymdrechion Llywodraeth Cynulliad Cymru i osgoi’r sefyllfa hon, yr wyf wedi siomi yng ngoslef rhai o’ch cwestiynau. Mae rheolwyr ASW—a Graham Mackenzie yn benodol—wedi cofnodi eu gwerthfawrogiad o waith Llywodraeth Cynulliad Cymru, yr Adran Masnach a Diwydiant a Swyddfa Cymru wrth geisio osgoi’r sefyllfa hon.

Mae’r cynnydd yn y gyfradd gyfnewid rhwng yr ewro a’r bunt wedi lliniaru sefyllfa masnachu ASW Holdings ccc. Mae’r cwmni’n cydnabod hynny, a hwnnw oedd un o’r pwyntiau a wnaed yn fy nhrafodaeth hirfaith gyda’r cwmni a’i gyllidwyr ddydd Llun. Mae ASW, a’r rhai a allai’i brynu, yn credu bod dyfodol tymor canolig eithaf bywiog i gynhyrchu dur yng Nghaerdydd, a’r cynnydd yng ngwerth yr ewro yn erbyn y bunt yw un o’r ffactorau cyfrannol.

Diffyg cytundeb rhwng y cyllidwyr a’r yswirwyr credyd oedd y prif reswm yr oedd y cwmni’n gorfod galw am y derbynwyr yn y diwedd. Gwnaethoch sôn am achos Lakshmi Mittal; hynny, a chau’r cwmni dur yng Nghorc, a ddysgodd yr yswirwyr credyd i fod yn fwy gochelgar wrth gynnig cymorth ariannol i gwmnïau dur.

Mae ASW wedi datgan nad oedd gosod tollau dur gan Lywodraeth America wedi cael effaith uniongyrchol ar y cwmni. Yr ydym wedi gweithio gyda’r Adran Masnach a Diwydiant i bwyso ar yr Undeb Ewropeaidd i gyflwyno mesurau ad-daledigol. Gwnaethom bopeth a allem. Mae Prif Weinidog Cymru a minnau wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant, ac yr ydym yn llwyr gefnogi camau’r Adran Masnach a Diwydiant a Llywodraeth y DU wrth wynebu goblygiadau tollau’r Unol Daleithiau.

O ran cymorth yr UE, camarweiniol fyddai awgrymu, fel y gwnaeth rhai, nad ydym wedi ymchwilio i’r posibilrwydd o ddarparu cymorth gwladol i’r cwmni. Mae rheolau’r gymuned glo a dur Ewropeaidd yn datgan yn bendant na allwn ddarparu cymorth ariannol uniongyrchol. Yr ydym wedi ymchwilio i hyn dros fisoedd lawer gyda’r Adran Masnach a Diwydiant, ac mae’r cwmni wedi ymchwilio i hyn hefyd. Fodd bynnag, nid oes cyfle dan y rheolau Ewropeaidd i roi cymorth ariannol uniongyrchol i’r cwmni. Ein nod ni, fel y bu erioed, yw cadw cynhyrchu dur yn ASW. Ni wnawn ddyfalu ynghylch unrhyw ddefnydd o’r safle yn y dyfodol gan mai ein nod ni—ac eglurais hyn i KMPG ddoe—yw sicrhau y gellir cadw cynhyrchu dur, a chynifer o swyddi ag y bo modd, ar safle Tremorfa.

Fel yr Aelod etholaeth lleol dros yr ardal lle y mae safle Allied Steel and Wire, nid yw’n bleser o gwbl imi wneud sylw ar y datganiad hwn. Mae gan y Sblot a Thremorfa hanes anrhydeddus o gynhyrchu dur, a bydd llawer ohonoch wedi clywed storïau gan drigolion lleol—rhai ohonynt yn gyd-aelodau o’r Blaid Lafur—a weithiai yn y cyn waith dur yn Eastmoors. Mae heddiw’n ddiwrnod trist iddynt hwy, o ystyried yr hanes. Safle ASW yw’r arwydd olaf o’n treftadaeth diwydiant trwm yng Nghaerdydd. Mae pobl bob amser yn cyfeirio at Gaerdydd fel dinas gyfoethog. Mae rhannau ohoni’n llewyrchus, ac mae llawer o adfywio’n digwydd. Er hynny, mae y Sblot, Tremorfa a wardiau eraill ymysg y 100 o gymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Bydd colli 1,000 o swyddi a’r effeithiau cynyddol ar y gwaith ategol cysylltiedig ac ar yr economi leol yn ergyd drom i’r ardal.

Yr ydym dan gryn bwysau ar hyn o bryd i leoli swyddi y tu allan i Gaerdydd. Fodd bynnag, mae’r sefyllfa hon yn rhybudd nad yw popeth yn iawn yng Nghaerdydd; fe all pethau fynd o chwith ym mhob rhan o Gymru ac o’r DU. Grymoedd y farchnad sy’n gyfrifol am hyn. Yr wyf yn falch eich bod wedi ymdrin â mater cymorth gwladol a chyllid Ewropeaidd, gan fy mod wedi bwriadu codi’r mater hwnnw. Dywedodd ASE Ceidwadol heddiw y gallech fod wedi ymgeisio am gymorth Ewropeaidd, a’i dderbyn. Yr wyf yn falch, felly, eich bod wedi ymdrin â’r mater hwnnw ac wedi dangos nad yw mor rhwydd â hynny.

Fe all pob un ohonom ddechrau bwrw bai: gallwn ymosod ar y banciau, er enghraifft. Yr wyf yn cytuno, i ryw raddau, â’r hyn a ddywedodd Elin am dollau dur yr Unol Daleithiau. Diolch i chi, George Bush—yr ydych yn pregethu masnach rydd o gwmpas y byd ond diffyndollaeth i’ch gwlad eich hun. Dyna fy ymosodiad i arno ef. Fodd bynnag, rhaid i ddyfodol fy etholwyr a’u cydweithwyr fod yn flaenoriaeth i bawb yn y Siambr yn awr.

Diolchaf i’r Gweinidog am y rhan a gymerodd yn y trafodaethau â’r Adran Masnach a Diwydiant, Awdurdod Datblygu Cymru, y banciau a’r cwmni ei hun. Talodd Graham Mackenzie deyrnged i bawb a geisiodd atal y sefyllfa ofnadwy hon. Pwysaf ar y Gweinidog i barhau â’i ymdrechion. Bûm mewn cysylltiad â Chydffederasiwn y Crefftau Haearn a Dur, a ddywedodd y gwnaiff bopeth yn ei allu i gynghori ei aelodau. Ni allaf ildio’r gobaith y bydd y cwmni’n gallu goroesi ar ryw ffurf neu’i gilydd. Yr wyf hefyd yn ddiolchgar i’r derbynwyr am eu hymateb cyflym ddoe wrth gysylltu â mi, ac eraill, i roi eu manylion a’n gwahodd i gysylltu â hwy os bydd arnom angen unrhyw wybodaeth. Anogaf y Gweinidog i wneud popeth a allo i helpu pobl Caerdydd yn y sefyllfa enbyd hon.

Mae eich etholwyr a’u teuluoedd ym mlaen ein meddwl. Yr ydych yn nodi’n gywir fod rhai o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru yn eich etholaeth chi. Nid oeddwn yn golygu awgrymu nad yw’r swyddi hyn gyn bwysiced ag eraill, neu nad oes ardaloedd difreintiedig yng Nghaerdydd. Prif bwyslais ein holl bolisïau yw cynnal cyflogaeth ym mhob rhan o Gymru, gan gynnwys Caerdydd. Mae Caerdydd yn ffynhonnell cyflogaeth bwysig, nid yn unig i’r ddinas ei hun, ond i’r Cymoedd hefyd. Mae rhyw 30 neu 40 y cant o’r rhai sy’n gweithio yng Nghaerdydd yn cymudo o’r Cymoedd.

Fel y dywedais wrth y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe, a hefyd mewn cyfweliadau â’r cyfryngau ac yn y datganiad heddiw, prif nod Llywodraeth y Cynulliad, Swyddfa Cymru a’r Adran Masnach a Diwydiant yw cadw cynhyrchu dur yn Nhremorfa. Ar sail fy nhrafodaethau â KPMG, gwn mai ei brif nod yw achub yr hyn a allo o’r cynhyrchu a’r swyddi yn Nhremorfa. Cefais drafodaethau dechreuol ag un o’r derbynwyr ddoe. Mae’r swyddogion wedi bod mewn cysylltiad â’r derbynwyr yn barhaus, a gobeithiaf gael y wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa yn ddiweddarach heddiw. Siaradodd y prif dderbynnydd â’r gweithwyr ddoe ac, ar ôl trafodaethau gyda chontractwyr, cyflenwyr, cwsmeriaid a’r banciau, y nod yw dyfeisio strategaeth i weld beth y gellir ei adfer o ASW. Gwnawn bopeth a allwn i gynorthwyo yn y gwaith hwn, gan gynnwys gweithio gyda Chydffederasiwn y Crefftau Haearn a Dur. Daeth uwch swyddogion Cydffederasiwn y Crefftau Haearn a Dur yn ôl mewn awyren o gynhadledd yn Tralee ddoe i gael trafodaethau brys gyda’r derbynwyr a phawb sy’n gysylltiedig. Rhoddaf sicrhad pendant i chi y byddwn yn parhau i wneud popeth a allwn, gan weithio gyda Llywodraeth San Steffan a’r derbynwyr, i gadw swyddi a chynhyrchu yn Nhremorfa.

Mae’n ymddangos bod cwmni a oedd gynt yn gryf, a chanddo ddyfodol cymharol dda, yn awr yn llaw’r derbynnydd. Yr ydym oll yn estyn ein cydymdeimlad i’r gweithlu, sydd yn sicr o fod wedi’u syfrdanu’n llwyr ynghylch y modd y mae’r grymoedd hyn yn gweithio ac yn eu hamddifadu, dros dro o leiaf, o’u bywoliaeth. Fel Aelod dros ranbarth Canol De Cymru, mae’n ddyletswydd arnaf archwilio gweithredoedd Llywodraeth Cynulliad Cymru. Nid wyf yn gwybod am fanylion technegol y materion dan sylw; yr wyf yn cyfaddef hynny’n barod. Er hynny, rhaid gofyn rhai pethau ichi’n uniongyrchol, Weinidog. Gofynnaf ichi roi gwybod i’r Aelodau, ar lafar yn awr neu’n ddiweddarach yn ysgrifenedig, pa agweddau ar god y CE sy’n rhwystro Llywodraeth Cynulliad Cymru rhag rhoi cymorth ariannol. Sylwaf eich bod wedi dweud yn bendant, yn eich ymateb llafar i gwestiynau, nad yw cymorth o’r fath yn bosibl. Fodd bynnag, yr oedd eich datganiad ysgrifenedig yn llawer mwy amodol ac yn datgan:

‘Gwaetha’r modd, ymddengys na fydd cod y Comisiwn Ewropeaidd ar gymorth gwladwriaethol i’r diwydiant dur, hyd yn oed y ffurf newydd arno, yn gadael inni ddarparu unrhyw gymorth ariannol.’

Mae llawer o amodau yn y fan honno: ‘ymddengys’ a ‘hyd yn oed y ffurf newydd arno’. Pam yr ydych wedi symud oddi wrth yr amodau hynny mewn ysgrifen at fod yn llawer mwy pendant ac uniongyrchol yn eich ymateb llafar? Hefyd, gan fod y cod hwn wedi’i adolygu ac un newydd wedi’i ddatblygu, pa gyfarfodydd a gawsoch â swyddogion y CE i bwyso am newid a fyddai’n caniatáu rhoi cymorth ariannol priodol pan yw’n amlwg bod gemau gan gyllidwyr wedi tanseilio busnes gweithgynhyrchu cryf? Mae diystyru pob math o gyllid, hyd yn oed pan gâi ei ad-dalu drwy ryw drefniant, yn ymddangos yn llym ac yn niweidiol i’n hetholwyr.

Diolch i chi, David, am feddwl am y gweithwyr a’r sefyllfa ansicr y maent yn ei hwynebu. Ynghylch cymorth gwladwriaethol Ewropeaidd, darparaf wybodaeth mewn ysgrifen am y rheolau ar eich cyfer chi a’r Aelodau eraill. Cawsom drafodaethau â’r cwmni a’r Adran Masnach a Diwydiant—yr Adran Masnach a Diwydiant yw’r corff arweiniol ar gymorth gwladwriaethol. Gweithiodd Prif Weinidog Cymru a minnau â’r Adran Masnach a Diwydiant am fisoedd lawer ar y mater hwn. Yr ydym wedi codi mater cymorth gwladwriaethol a chymorth i’r diwydiant dur. Mae’r rheolau’n glir ac mae’r cwmni’n derbyn y sefyllfa. Fodd bynnag, fe ddarparaf y wybodaeth a geisiasoch mewn ysgrifen ar eich cyfer.

Yr ydym oll yn cofio am y gweithlu a’u teuluoedd heddiw a’r pryder y mae’r bygythiad hwn i’w bywoliaeth yn ei beri iddynt. Mae problemau tymor byr a thymor hir. Yn y tymor byr, hoffwn gael sicrwydd gennych, Weinidog, fod yr undebau’n cynnal trafodaethau â Dysgu ac Addysgu Cymru i baratoi pecynnau ailhyfforddi os bydd diswyddiadau. Hoffwn gael sicrwydd gennych hefyd fod busnes masnachol yn bodoli o hyd. Clywsom ddatganiadau a allai godi gobeithion a disgwyliadau bod busnes hyfyw’n aros a bod prynwyr, o bosibl, i weddill y busnes. Yn y tymor hir, mae’n bwysig edrych ar y materion rhyngwladol y cyfeiriwyd atynt. Er enghraifft, mae cwmnïau fel ASW wedi dioddef oherydd diffyndollau Unol Daleithiau America. Cyfeiriwyd at fater yr ewro hefyd, ac nid wyf yn sicr a ydych wedi egluro safbwynt Llywodraeth Cynulliad Cymru ar yr ewro y bore yma ac a ydych, o ganlyniad i hyn ac i’r pwysau parhaus eraill ar weithgynhyrchu, wedi lobïo Llywodraeth San Steffan i gynnal refferendwm ar yr ewro cyn gynted ag y bo modd ac a yw’r Llywodraeth wedi ymrwymo i sicrhau llwyddiant y refferendwm hwnnw.

Yn olaf, clywn rethreg yn aml am dranc gweithgynhyrchu. Pa agweddau ar ein polisi economaidd y gellir eu defnyddio i ymchwilio i ddyfodol busnesau i ganfod gwendidau fel y gallwn gynnig cyfleoedd i allforio a chymorth i’r sectorau hynny y canfyddir eu bod yn wan?

Yr ydym yn rhannu’ch pryderon am y gweithlu. Pan wynebwn golledion swyddi, mae gennym gynlluniau wrth gefn ac yr ydym yn gweithio gyda’r asiantaethau sy’n atebol i ni, a chyrff sydd heb eu datganoli fel y Gwasanaeth Cyflogi. Fodd bynnag, ni fyddai’n briodol trafod hynny ar hyn o bryd, gan fod bwrdd ASW yn bendant yn y cyfarfod ddydd Llun fod y busnes yn Nhremorfa’n hyfyw. Mae’n dymuno parhau i gynhyrchu a chyflogi 1,000 o bobl. Mae KPMG, y derbynwyr, hefyd yn ystyried gwerthu’r cwmni fel busnes gweithredol. Gwnawn bopeth a allwn i helpu KPMG yn hynny o beth. Rhaid i hynny fod yn brif flaenoriaeth, fel yr wyf wedi dweud yn gyson.

O ran y sefyllfa ryngwladol, yr ydym yn llwyr gefnogi safbwynt Llywodraeth y DU a’r UE ar fesurau ad-daledigol. Os na wnaiff Llywodraeth yr Unol Daleithiau sefyll draw—ac nid oes unrhyw arwydd y gwnaiff hynny—bydd yr UE yn cyflwyno mesurau ad-daledigol. Nid yw’n ymddangos bod gosod tollau ar ddur gan yr Unol Daleithiau wedi effeithio’n uniongyrchol ar ASW, nad oedd yn allforio llawer i’r Unol Daleithiau. Fodd bynnag, y bygythiad posibl oedd y byddai cynnyrch dros ben, yn enwedig o ddwyrain Ewrop, yn dod i’r UE a Chymru. Pe byddem wedi ymuno â’r ewro, ni fyddai cwmnïau fel ASW wedi profi’r cyfraddau cyfnewid niweidiol. Ein barn ni’n gyson yw y byddai’n well gennym fod yn rhan o system cyfradd gyfnewid yr ewro, gan y byddai hynny’n rhoi cyfradd gyfnewid fwy sefydlog i ni ac amodau masnachu gwell o lawer.

O ran ymchwil a datblygu, rhoddais wybod i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe am un datblygiad o bwys, a gafwyd drwy weithio gyda’r Adran Masnach a Diwydiant, sef sefydlu gwasanaeth ymgynghorol gweithgynhyrchu wedi’i leoli yng nghyn waith ymchwil a datblygu Corus ym Mhort Talbot. Yr ydym wedi cadw canolfan o wir ragoriaeth o ran ymchwil a datblygu a chapasiti cynghori ac ymchwil i’r diwydiant dur. Credwn fod dyfodol cadarn i’r diwydiant dur yng Nghymru. Mae nifer ei weithwyr yn llai o lawer, ond mae’n dal i chwarae rhan bwysig yn ein strategaethau economaidd a diwydiannol.

Mae hon yn sefyllfa ryfedd. Dyma gwmni dur, sy’n gwneud cynnyrch y mae galw mawr amdano ac sy’n hanfodol er mwyn cynhyrchu cannoedd o wahanol nwyddau. Mae’n meddu ar y sgiliau a phopeth arall sydd ei angen. Fel y dywedasoch, o gael cefnogaeth ariannol, byddai dyfodol y cwmni hwn yn gadarn, ac eto mae’n wynebu cael ei gau. Mae’n ymddangos i mi’n ddadl dros gael llais cryfach i Gymru yn Ewrop, a thros ffurf gryfach ar lywodraeth. Fel un o Gaerdydd, yr wyf yn ymwybodol iawn o hanes y gwaith hwn ac yr wyf yn adnabod llawer a weithiodd yno ac sy’n gweithio yno’n awr. Mae’n rhan o ddiwylliant y brifddinas a bydd gwahaniaeth aruthrol os bydd yn cau. Diwydiant sylfaenol a chadarn yw hwn. Ni thrafodwyd y cod ymarfer ar gymorth gwladol gan neb a gynrychiolai Gymru neu a ddaliai ei buddiannau mewn cof. Mae hynny’n pwysleisio gwendid ein dull o lywodraeth. Dywedwch nad yw’r cod ymarfer yn caniatáu cymorth ariannol. Fodd bynnag, mae peth ansicrwydd am hynny yn eich datganiad ysgrifenedig, fel y nododd David Melding. Dywedwch na chaniateir cymorth ariannol uniongyrchol, ond a ganiateid cymorth anuniongyrchol ar ffurf pecyn trethiant ffafriol i brynwr posibl? Os felly, a wnewch fynd ar drywydd hynny? Yr ydych hefyd yn dweud yn eich datganiad y byddwch yn parhau i gynnal trafodaethau a chymryd camau drwy’r wythnos, ac yr ydych yn dweud yn The Western Mail eich bod mewn trafodaethau â phrynwr tebygol. A wnewch ymhelaethu ar hynny?

Buasai unrhyw Lywodraeth, yng Nghymru neu yn San Steffan, yn analluog yn y pen draw i atal y sefyllfa hon, gan ei bod yn ymwneud â chwmni preifat sy’n delio â sefydliadau ariannol preifat. Fe wnaeth Llywodraethau’r Cynulliad a San Steffan bopeth a allent i geisio osgoi’r sefyllfa hon, gan gynnwys cyfryngu yn y cyfarfod ar ddydd Llun, a olygodd naw awr o drafodaethau gyda’r cwmni, y cyllidwyr, y prynwr posibl, y banciau, a’r yswirwyr credyd. Ni allai’r Llywodraeth wneud dim mwy. Mae cyfyngiad llym ar y cymorth ariannol y gall unrhyw lefel o lywodraeth ei ddarparu. Yr wyf yn eich sicrhau bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yr Adran Masnach a Diwydiant, a’r Trysorlys, wedi ymchwilio i bob dull posibl o ddarparu cymorth ariannol neu o liniaru sefyllfa ariannol y cwmni. Fodd bynnag, yn y diwedd penderfynodd y cwmni fynd i law’r derbynnydd gan na allai’r banciau a’r yswirwyr credyd ddod i gytundeb. Nid oedd dewis gan y cwmni dan gyfraith cwmnïau heblaw galw am y derbynwyr am na châi ei gyfleusterau benthyca eu hymestyn. Felly, yr ydych yn camgymryd wrth awgrymu y gallai’r Llywodraeth fod wedi gwneud rhagor. Nid oes dim rhagor y gallasai’r Llywodraeth fod wedi ei wneud, hyd yn oed ar lefel aelod wladwriaethau Ewrop. Ffantasi pur yw awgrymu fel arall.

Cytunaf fod ASW yn darparu cynnyrch da, a ddefnyddir gan y diwydiant adeiladu mewn prosiectau mawr newydd fel gorsaf awyr 5 yn Heathrow a’r cyswllt rheilffordd â thwnnel y sianel. Os bydd y cwmni’n peidio â chynhyrchu, bydd yn rhaid mewnforio llawer o’r cynnyrch hwnnw, sy’n destun pryder arall. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth wedi gwneud popeth yn ei allu i geisio osgoi’r sefyllfa hon, ac mae penderfyniad y banciau a’r sefydliadau ariannol yn destun gofid mawr i ni.

Ymunaf â’r rhai sydd wedi mynegi cydymdeimlad â’r gweithwyr a’r rhai a effeithiwyd yn uniongyrchol gan y cyhoeddiadau. Rhaid inni beidio ag anghofio bod 1,200 o deuluoedd sy’n wynebu ansicrwydd yn awr. Swyddi o werth uchel â thâl da yw’r rhain sy’n cyfrannu i economi Cymru a, gan hynny, mae effaith y colledion yn ehangach na’r effaith ar y 1,200 o deuluoedd a effeithir yn uniongyrchol.

Mae’n rhyfedd bod y Gweinidog yn dweud bod y Llywodraeth yn ddi-rym; nid yw hynny’n gywir. Fe all y Llywodraeth weithredu. Mae ganddi gyfrifoldeb economaidd a gwleidyddol ehangach ac yr wyf wedi fy synnu a’m siomi am fod Mick Bates wedi neidio ar yr ewro fel yr unig reswm dros y colledion swyddi. Nid ydym am glywed dadl o’r fath ar yr adeg hon; nid yw’r sefyllfa mor syml ag y mae Mick Bates yn ei awgrymu. Gobeithiaf y byddwch chi, Weinidog, yn ymuno â mi i gollfarnu galwadau o’r fath ar yr adeg hon gan y bydd trethi uwch, fel y dreth newid hinsawdd, wedi chwarae eu rhan hefyd i’w gwneud yn anoddach i Allied Steel and Wire weithredu.

Yr ydych yn honni bod Llywodraethau’r Cynulliad a San Steffan wedi bod yn ddi-rym. Pa bryd y gwnaethoch gysylltu’n gyntaf ag ASW ynghylch y dreth newid hinsawdd a’i heffaith ar y cwmni? Siaredais i ag ASW tua 18 mis yn ôl, ac nid oedd Llywodraeth y Cynulliad wedi bod mewn cysylltiad ag ef bryd hynny. Gwrthodaf yr haeriad bod Llywodraeth y Cynulliad wedi bod yn ddi-rym.

Pa geisiadau a wnaethoch i’r Comisiwn Ewropeaidd? Mae’r Gweinidog yn cuddio y tu ôl i god y comisiwn ar gymorth gwladol i’r diwydiant dur. Er bod y cod hwnnw’n bodoli, pa geisiadau a wnaed? Cawsom wybod yr wythnos diwethaf nad oedd y Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig bryd hynny wedi gofyn i’r Comisiwn Ewropeaidd am gymorth yn ystod argyfwng clwy’r traed a’r genau. Gobeithiaf na fydd sefyllfa’n codi eto lle nad ydym yn gofyn sut y gallwn gynorthwyo’r diwydiant.

Gofynnais i Brif Weinidog Cymru ddydd Mawrth sut y teimlai ynghylch bod yn Brif Weinidog Cymru a lywyddai dros dranc y diwydiant dur yng Nghymru. Ei ymateb oedd,

‘Ni wn pa bryd y digwydd hynny’.

Awgrymodd wedyn y gallai ddigwydd ymhen 50 mlynedd. Mae’n eironig bod ASW wedi mynd i law’r derbynnydd y diwrnod wedyn. Ei ymateb—

Yr oeddwn yn dyfynnu geiriau Prif Weinidog Cymru.

Derbyniaf eich cyfarwyddyd, Lywydd. A yw’r Gweinidog yn credu bod sylwadau Prif Weinidog Cymru ddydd Mawrth yn annoeth ac yn gyfeiliornus?

Mae naws sylwadau Alun yn destun gofid i mi. Yr wyf wedi gwneud datganiadau am ddiswyddiadau yn y gorffennol ac mae Alun Cairns bob amser yn mabwysiadu goslef anaddas.

Cyfarfu Dirprwy Brif Weinidog Cymru a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor, pan oedd yn Weinidog dros Ddatblygu Economaidd, â chynrychiolwyr cwmni ASW yn Chwefror 2001. Ym Mawrth 2002, cyfarfûm i â Graham Mackenzie—un o’r cyfarfodydd cyntaf dan fy mhortffolio newydd—ac mae Prif Weinidog Cymru wedi cael cyfarfodydd â’r cwmni. Yr wyf hefyd wedi cael sgyrsiau dros y teleffon gydag ASW dros fisoedd lawer. Buom yn gweithio gyda’r cwmni i osgoi’r sefyllfa hon. Grymoedd y farchnad sy’n gyfrifol yn y pen draw. Mae’r Blaid Geidwadol yn teimlo’n angerddol ynghylch grymoedd y farchnad a phan oedd mewn Llywodraeth, gwnaeth breifateiddio’r diwydiant dur. Yr ydych yn sôn am y gyfradd gyfnewid, Alun, ac yr ydych am gadw’r sefyllfa bresennol, ond pe byddem wedi mabwysiadu’r ewro, byddai ASW wedi cael hinsawdd ariannol fwy ffafriol i weithio ynddi.

Treuliais naw awr mewn cyfarfod ddydd Llun gyda chynrychiolwyr ASW, y sefydliadau ariannol sy’n gysylltiedig a’r yswirwyr credyd, Gerling NCM. Methodd National Westminster Bank, Royal Bank of Scotland a Lloyds TSB â dod i gytundeb â Gerling NCM. Yn y pen draw, y sefydliadau sector preifat hynny a fethodd â chefnogi ASW ymhellach. Parodd hynny i ASW alw o’i anfodd am y derbynwyr. Dywedaf yn bendant na allasai Llywodraeth y Cynulliad na Llywodraeth San Steffan wneud dim yn rhagor i rwystro’r digwyddiad trist hwn.

Ar 5 Chwefror, gwneuthum ddatganiad ar ein dull o ymdrin â gofal lliniarol a nodais y bwriad i gynhyrchu fframwaith strategol gofal lliniarol ac i ymgynghori arno’n eang. Yr wyf bellach wedi cymeradwyo’r drafft terfynol i’w gyhoeddi a’i ddosbarthu yng Nghymru ar gyfer y cyfnod ymgynghori llawn o dri mis. Cydnabyddaf gymorth Cymdeithas Gofal Lliniarol Arbenigol a Hosibisau Cymru wrth gynhyrchu’r drafft.

Cyfeiriais at rai o’r materion yr oedd y drafftiau cynharach wedi’u canfod yn fy natganiad cynharach. Mae’r drafftiau terfynol yn cynnwys y rhain, ond ychwanegir atynt ac ymhelaethir arnynt. Mae’r papur yn crynhoi’r cyfarwyddyd presennol, yn hyrwyddo arfer da ac yn gwneud argymhellion ynghylch datblygu gwasanaethau. Bwriadwn ddarparu fframwaith strategol a fydd yn lasbrint i wasanaethau gofal lliniarol rhagorol, a fydd ar gael yn unffurf ledled Cymru. Mae’r strategaeth yn gynllun 10 mlynedd i ddatrys diffygion yn y system a chodi’r holl wasanaethau i safon uchel unffurf. Argymhellir sefydlu grŵp gweithredu, ac ynddo aelodau o’r holl sectorau perthnasol, i flaenoriaethu’r argymhellion yn y strategaeth, eu prisio, ac i weithio gyda’r swyddogion i gyflwyno’r achos dros gyllid drwy ein proses gyllidebol arferol.

Yng Nghymru, bydd un ym mhob tri o’r boblogaeth yn cael canser a bydd un ym mhob pedwar yn marw o’r clefyd. Fodd bynnag, mae gofal lliniarol yn ymwneud â mwy na chanser. Mae cydnabyddiaeth gynyddol o werth gofal lliniarol a rheoli anhwylderau anghanseraidd nad oes modd eu gwella. Mae anhwylderau cardïaidd a niwrolegol cronig yn gallu achosi symptomau cymhleth, sy’n gofyn am ymyriadau gofal lliniarol arbenigol. Mae gofal lliniarol yn achos anhwylderau anghanseraidd sy’n cyfyngu ar fywyd yn arbennig o bwysig i blant; bydd ar oedolion a phlant yn y sefyllfa hon angen gofal arbenigol o’r fath am fisoedd neu flynyddoedd lawer, o bosibl.

Rhestrais rai o’r egwyddorion sy’n dechrau dod i’r golwg yn y gwaith cynnar ar y strategaeth yn fy natganiad blaenorol. Ychwanegwyd at y rhain a’u cryfhau a byddaf yn eu disgrifio’n llawn. Dylai pawb, beth bynnag fo’i oed, sydd ag anhwylder sy’n cyfyngu ar ei fywyd, allu cael gofal lliniarol sy’n briodol i’r angen a aseswyd. Dylai pob gweithiwr iechyd proffesiynol gynnwys gofal lliniarol sylfaenol yn ei ddull ymarfer clinigol, a gwybod pa bryd i alw ar gydweithwyr gofal lliniarol arbenigol i wella ansawdd bywyd cleifion. Dylai pob corff comisiynu gofal iechyd sicrhau bod strategaeth eglur ar gyfer darparu gwasanaethau gofal lliniarol i’r boblogaeth a ddiffiniwyd, bod digon o adnoddau ar gael i gyflawni’r cynllun, a bod y darparwyr gofal yn cyrraedd safonau darparu cytunedig. Dylai pob corff comisiynu gofal iechyd sicrhau hefyd fod darparwyr y GIG a’r sector gwirfoddol yn gallu cydweithio wrth ddatblygu a darparu gwasanaethau. Dylai pob comisiynydd a darparwr gofal lliniarol sicrhau yr ymgynghorir â’r cleifion a’u teuluoedd ar ansawdd a natur y gwasanaethau. Dyletswydd rhwydwaith y tri gwasanaeth canser a sefydlwyd yng Nghymru yw sicrhau bod gwasanaethau gofal lliniarol arbenigol wedi’u hymgorffori ym mhob agwedd ar ddarparu gwasanaethau. Mae dyletswydd ar y rhwydwaith hefyd feithrin ymchwil ac addysg mewn gofal lliniarol.

Mae apêl daer yn y drafft dros dorri’r ffiniau rhwng gwahanol asiantaethau, yn enwedig rhwng gofal eilaidd a sylfaenol a chyrff y sectorau statudol a gwirfoddol. Mae hon yn thema gyson ym mhob agwedd ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ac yr wyf yn falch y bydd y papur yn ategu’r neges ganolog hon. Pwysleisiaf eto’r angen i’r sectorau statudol a gwirfoddol gydweithio, yn enwedig i sicrhau’r defnydd gorau o wasanaethau hosbis, lle y gwneir llawer o waith da ar y cyd, ond lle y gallai cydweithio gwell wella’r gwasanaethau. Mae’r papur hwn yn nodi safonau arfaethedig i ofal lliniarol arbenigol, sy’n ymdrin â materion fel comisiynu, canllawiau clinigol, adnoddau staff, addysg ac ymchwil, a chymorth i ofalwyr a chleifion.

Yr wyf yn ymwybodol o’r anawsterau a gododd yn Llanelli o ran ariannu a chomisiynu Hosbis Tŷ Bryngwyn. Yr wyf hefyd yn ymwybodol o ymrwymiad cynnar yr ymddiriedolaeth GIG wrth ddatblygu cysyniad yr hosbis. Yr wyf bob amser wedi pwysleisio atebion drwy bartneriaeth i’r heriau yr ydym yn eu hwynebu yn y GIG yng Nghymru. Mae cyllid ychwanegol wedi bod yn fodd eisoes i ehangu’r cyfleusterau gofal dydd yn Tŷ Bryngwyn ac mewn rhannau eraill o sir Gaerfyrddin. Yn awr rhaid inni ddod o hyd i ateb sy’n cyfuno ymateb ar y cyd gan Ymddiriedolaeth GIG Sir Gaerfyrddin, yr ymddiriedolaeth elusennol leol a’r Cynulliad, i sicrhau y gall yr hosbis agor. Er mwyn hybu’r broses honno, yr wyf yn falch o gyhoeddi cyfraniad o £70,000 gan y Cynulliad i roi’r dull partneriaeth hwn ar waith. Disgwyliaf y ceir cyfraniadau a fydd yn cyfateb yn rhannol i hynny gan yr ymddiriedolaeth GIG a thrwy godi arian yn lleol.

Yn ôl canlyniad cylch cynllunio cyllideb Llywodraeth y Cynulliad, gobeithiaf allu cyhoeddi trefniadau tymor hwy i gynorthwyo hosbisau yn yr hydref. Yr wyf yn falch bod y gronfa cyfleoedd newydd wedi lansio’r broses ymgeisio am £4.5 miliwn o gyllid y mae’n ei roi at wasanaethau gofal lliniarol yng Nghymru. Mae’r cyllid un-tro hwn wedi’i anelu at brosiectau cyfalaf a dylai fod yn hwb derbyniol i’r rhai sy’n ceisio gwella eu cyfleusterau.

Cynhyrchir y fframwaith strategol yn ystod cyfnod o newid mawr i’r GIG yng Nghymru. Bydd hynny’n golygu bod cynllunio a gweithredu ein hargymhellion yn fwy ymestynnol byth. Rhaid peidio â chaniatáu i’r problemau hyn lesteirio cynnydd y strategaeth. Bydd y tîm gweithredu’n chwarae rhan allweddol wrth sicrhau ein bod yn ateb her y newidiadau.

Datganaf fuddiant fel meddyg teulu. Dylai gwasanaethau gofal lliniarol fod yn rhan annatod o’r GIG, ac nid yn ymylol iddo, fel y mae’n aml yn ymddangos eu bod y dyddiau hyn, yn yr un modd ag y caiff y gwasanaethau ar ddechrau bywyd eu hintegreiddio. Mae holl weledigaeth y strategaeth gofal lliniarol yn gofyn am drefniadaeth strategol, neu fel arall bydd y ddarpariaeth yn fylchog. Mae’r ddarpariaeth o wasanaethau gofal lliniarol ledled Cymru’n dal i fod yn fylchog. Fodd bynnag, i sicrhau trefnu strategol, rhaid i ofal lliniarol gael cyllid craidd hirdymor a sicr. Mae’n anodd ariannu hosbisau mewn llawer o ardaloedd yng Nghymru.

Yr oedd eich datganiad, Weinidog, yn ddisgrifiad o’r broses o ddatblygu strategaeth gofal lliniarol yn hytrach na’r strategaeth ei hun. Tynnaf sylw at ychydig o bwyntiau y gobeithiaf y byddant yn ymddangos mewn strategaeth gofal lliniarol ryw bryd. Wrth gwrs, mae’r cysyniad o strategaeth i ofal lliniarol i’w groesawu. Dylai fod o gymorth i leihau’r diffygion yn y ddarpariaeth mewn llawer o ardaloedd yng Nghymru. Er hynny, mae arnom angen rhagor o fanylion am y fframwaith arfaethedig, er enghraifft, ar ei amserlen neu ddarparu. Pa adnoddau a fydd ar gael? Nodais eich bod wedi dweud tua diwedd eich datganiad y byddech yn gallu cyhoeddi yn yr hydref drefniadau tymor hwy i gynorthwyo hosbisau. Mewn fframwaith gofal lliniarol, fel y dywedasoch eisoes, mae angen cyllid i lawer o agweddau, nid rhoi cymorth i hosbisau’n unig. Er enghraifft, mae prinder nyrsys arbenigol ar hyn o bryd, ac mae arnom angen rhagor o feddygon sy’n arbenigo mewn gofal lliniarol. Dylid bod mwy o bwyslais hefyd ar ofal lliniarol pediatrig, yn ogystal â chymorth amlddisgyblaethol cwbl integredig, a bydd hyn oll yn gofyn am adnoddau sylweddol a staff ychwanegol. Felly, mae goblygiadau sylweddol o ran adnoddau mewn strategaeth o’r fath, nid yn unig o ran yr angen am arian ychwanegol i gynorthwyo hosbisau, y byddwch yn ei gyhoeddi yn yr hydref, er mor dderbyniol y gallai hynny fod.

Yn yr un modd ag mewn meysydd eraill, nid y GIG yn unig sy’n newid, ond gofal lliniarol ei hun. Mae hosbis Tŷ Olwen yn Abertawe’n gorfod cau dros dro oherwydd prinder staff, a deallaf y caiff hynny sylw cyn hir. Fodd bynnag, mae natur gofal lliniarol yn newid gan y bydd yn digwydd fwyfwy yn y gymuned. Rhaid i strategaeth gofal lliniarol ymdrin â’r materion hynny hefyd. A ydych yn cytuno bod angen inni ystyried datblygu gofal lliniarol mewn modd arloesol yn hytrach na ffosileiddio’r ddarpariaeth bresennol? A wnewch ymhelaethu ar bwysigrwydd gwasanaethau galar a chymorth i gleifion yn hyn o beth? A wnewch nodi faint o adnoddau y byddech yn eu clustnodi ar gyfer gwasanaethau galar?

Mae’r sylwadau am anhwylderau heblaw canser i’w croesawu. Ceir syniad mai dim ond i ganser y mae gofal lliniarol yn berthnasol, ond mae amryw o anhwylderau terfynol a lliniarol sy’n cyfyngu ar fywyd, fel clefyd niwronau motor a strociau difrifol, sy’n galw am yr un math o ofal nyrsio dwys tymor hir. A wnewch ymhelaethu ar sut yr ydych yn rhagweld gofal lliniarol yn cael ei ddatblygu i ymdrin ag anhwylderau o’r fath?

Yn y pen draw, mae unrhyw strategaeth, ni waeth pa mor dderbyniol y mae, yn aros yn rhestr ddymuniadau heb ei chyflawni os na cheir adnoddau ychwanegol sylweddol. Mae hynny’n arbennig o wir am ofal lliniarol, yr ymddengys ei fod wedi’i esgeuluso cyhyd. Edrychaf ymlaen at gyhoeddiadau cyllideb sylweddol yn yr hydref.

Yr wyf wedi amlinellu egwyddorion y fframwaith strategol cenedlaethol i ddatblygu rhagoriaeth mewn gwasanaethau gofal lliniarol ledled Cymru. Dyma ddechrau’r broses, gan y byddwn yn ymgynghori’n awr ar y ddogfen hon am dri mis. Gwyddoch fod yr egwyddorion hyn wedi’u seilio ar ddull gweithredu amlasiantaethol, amlddisgyblaethol, sydd eisoes ar waith mewn llawer man yng Nghymru. Mae gennym lawer o arfer da, ond mae’r ddarpariaeth yn fylchog. Rhaid ymdrin â’r materion a’r anghenion yr ydych wedi’u nodi, yn enwedig yng nghyd-destun yr anawsterau a brofir gan yr hosbis yn Nhreforys oherwydd prinder staff. Rhaid ymdrin â’r materion hyn nid yn unig yn y strategaeth gofal lliniarol a’n trefniadau cynllunio cyllideb i strategaeth o’r fath, ond hefyd yn ein trefniadau cynllunio gweithlu, sy’n cynnwys darparu 700 o feddygon ychwanegol a 6,000 o nyrsys ychwanegol. Fel y gwyddoch, Dai, yr ydym yn ceisio rhagor o fanylion am arbenigaethau ac anghenion yn yr ymddiriedolaethau GIG. Caiff hynny ei fwydo gan y fframweithiau strategol yr ydym yn eu datblygu, y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol, a’r strategaeth gofal lliniarol hon. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cyfleu neges gryf i’r perwyl bod hyn yn ymwneud â gallu pobl sydd ag anhwylderau sy’n cyfyngu ar fywyd, beth bynnag fo’u hoed, i dderbyn gofal lliniarol sy’n briodol i’r angen a aseswyd. Mae’n strategaeth ac yn ddull gweithredu hollgynhwysol, ac i Gymdeithas Hosbis a Gofal Lliniarol Arbenigol Cymru y mae’r diolch am hynny. Mae wedi gweithio’n galed, ynghyd â’r sectorau statudol a gwirfoddol, i sicrhau nad yw hyn yn golygu ffosileiddio’r gwasanaethau presennol neu gydnabod rhan o’r gymuned gofal lliniarol yn unig. Mae hosbisau’n rhan o’r mater dan sylw. Mae trefniadau gofal sylfaenol drwodd at ofal eilaidd a lliniarol—yn y gymuned ac mewn ysbytai—yn allweddol i’r strategaeth hon. Yr wyf yn ffyddiog y bydd y grŵp gweithredu’n ein tywys ymlaen. Er hynny, rhaid inni sicrhau bod pawb yn cymryd rhan yn y broses ymgynghori fel bod y materion a godir yn cael eu trafod yn egnïol. Bydd hynny o gymorth i’n harwain wrth inni symud tuag at weithredu a chynllunio’r gyllideb.

Yr wyf yn mawr groesawu’ch datganiad a’ch ymdrechion i hyrwyddo’r agwedd bwysig hon ar ofal. Croesawaf yn benodol y cyllid ychwanegol i Dŷ Bryngwyn yn Llanelli. Bydd trigolion yr ardal honno’n croesawu hynny. Gobeithiaf y bydd yr ymddiriedolaeth yn cyfrannu swm cyfatebol ar ôl eich trafodaethau â’i chynrychiolwyr. A allwch ddweud wrthym heddiw beth fydd yr arian hwn yn ei olygu o ran darparu gwelyau yn yr ysbyty? Byddwch yn ymwybodol bod cyfleusterau rhagorol yno a’n bod yn awyddus i weld cyflawni’r ymrwymiad hwnnw. Gan hynny, beth fydd yr arian hwn yn ei olygu o ran darparu gwelyau? A yw’n gyfraniad un-tro ynteu a fydd yn barhaol?

Mae’n bwysig gennyf fod y gwasanaeth llawn, sydd wedi’i gefnogi gan bobl Llanelli, yn cael ei ddatblygu a’i sefydlu oherwydd anghenion yr ardal ac ymrwymiad y gymuned ac ymddiriedolaeth GIG sir Gaerfyrddin. Mae’r arian ychwanegol a ddarparwyd drwy’r gyllideb ar gyfer yr awdurdodau iechyd a’r ymddiriedolaethau, yn galluogi hosbis Tŷ Bryngwyn i ehangu ei ddarpariaeth gofal dydd. Cyhoeddais gyllid o £45,000 yn gynharach eleni, ac mae hynny wedi ehangu’r cyfleoedd i ddarparu gofal dydd ymhellach. Mae grŵp codi arian ac elusennol hosbis Tŷ Bryngwyn yn sylweddoli bod hyn yn ymwneud â gwasanaeth gofal lliniarol integredig. Bydd yn cymryd rhan yn yr ymgynghori ar egwyddorion gwasanaeth gofal lliniarol blaengar yn yr unfed ganrif ar hugain, sydd wedi datblygu ers yr adeg yr ymffurfiodd i ddechrau codi arian yn y gymuned. Gobeithiaf y bydd y £70,000 o gyllid a gyhoeddais heddiw’n denu swm rhannol gyfatebol oddi wrth ymddiriedolaeth GIG sir Gaerfyrddin. Bydd gwaith codi arian yn cyfrannu at hyn hefyd. Mae cyfleoedd eraill am bartneriaeth y dylem eu dilyn. Er enghraifft, fel y gwyddoch, mae nyrsys McMillan yn ymwneud â Thŷ Bryngwyn. Mae’r corff elusennol hwnnw’n allweddol i ddatblygu gofal lliniarol yng Nghymru ac mae iddo rôl flaenllaw. Dyma’r unig gyllid ar gyfer y flwyddyn ariannol hon ac yr ydym hanner ffordd drwy’r flwyddyn eisoes, ond gobeithiaf y bydd y cyfleuster i gleifion mewnol yn agor yn awr. Trosglwyddaf hyn i’r bartneriaeth yn Llanelli’n awr er mwyn iddi fwrw ymlaen â’r gwaith i gyrraedd y nod hon.

A wnewch ymuno â mi i ganmol gwaith y sector gwirfoddol a chymunedau lleol, a fu yn y rheng flaen wrth ddatblygu gofal lliniarol? Mae Prydain yn arwain y byd mewn gofal lliniarol. Fodd bynnag, mae’n drist nad yw wedi dod yn strategaeth nac yn rhan feddygaeth gyffredinol cyn hyn, dyna beth yr ydym am ei gael a dyna sydd ei angen i roi’r ansawdd bywyd gorau posibl a gofal effeithiol i gleifion.

Trafodaf dau fater. Yn gyntaf, bu’r mudiad hosbisau’n llwyddiant eithriadol ac mae wedi rhoi urddas ac ansawdd bywyd da i lawer o bobl ar ddiwedd eu hoes—er nad ar ddiwedd eu hoes ym mhob achos. Mae’n ymddangos bod mwy o symud yn awr at yr hosbis yn y cartref—hynny yw, cyfleusterau allanol yr hosbisau presennol. Rhaid i hynny fod yn rhan annatod o’r strategaeth fel y gallwn ddefnyddio hosbisau fel canolfannau rhagoriaeth a hybu agor rhagor ohonynt. Canmolaf Dŷ Hafan, yr hosbis i blant, y gwyddoch chi amdano. Ymddengys fod cryn botensial i waith allanol ac nid yw wedi’i ddatblygu’n llawn eto. Mae llawer o bobl y byddai’n well ganddynt gael ymyriadau eithaf helaeth, hyd yn oed, yn eu cartrefi, os oes modd, ac mae hynny’n bwysig.

Yn ail, nid yw gofal lliniarol cyffredinol yn gysylltiedig o reidrwydd â phobl sy’n dioddef gan salwch difrifol tua diwedd eu hoes. Mae llawer o anhwylderau cronig nad ydynt yn byrhau’r oes cyfartalog, er eu bod yn cyfyngu ar fywyd. Mae rheoli a thrafod poen yn bwysig. Yr wyf yn dal i gredu mai canfyddiad y cyhoedd o’r anhwylderau sy’n gysylltiedig â phoen barhaus, ingol, fel anhwylderau arthritig, yw na ellir gwneud llawer iawn yn eu cylch. Y gwrthwyneb sy’n wir. Mae’r gwelliannau a gafwyd gyda chyffuriau rheoli poen yn wych; mae llawer o therapïau buddiol eraill ar gael hefyd. Mae’n bwysig ein bod yn defnyddio’r sector gofal sylfaenol fel ysgogydd. Rhaid lleoli gofal lliniarol yn y sector gofal sylfaenol os ydyw i helpu rhai sydd ag anhwylderau cronig i gael ansawdd bywyd gwell. Rhaid darparu’r gwasanaeth yn gyffredinol yn y sector gofal sylfaenol, nid ym meddygfa’r meddyg teulu’n unig. Rhaid iddo fod yn agwedd ar waith yr holl weithwyr gofal iechyd sylfaenol proffesiynol. Yn olaf, mae rôl y nyrsys practis yn allweddol. Dylem eu hyfforddi hwy, yn anad neb arall, i fod yn effeithiol wrth ddarparu’r gofal a’r cyngor parhaus hwn.

Yr wyf yn falch eich bod wedi codi’r pwyntiau pwysig hynny am gyfleusterau allanol. Yn ddiweddar, siaredais yng nghyfarfod blynyddol cyffredinol y corff elusennol Hosbis y Cymoedd, sy’n arloesi mewn gwaith allanol a chymorth i bobl yn y cartref. Mae llawer o gyrff hosbis eraill yng Nghymru’n gwneud gwaith allanol gwerthfawr yn y gymuned mewn partneriaeth â’r GIG. Dylid cydnabod y mater hwn yn ein strategaeth gofal sylfaenol, y byddwn yn ei thrafod yr wythnos nesaf. Mae rôl y nyrs practis yn bwysig hefyd, fel y dywedodd David.

Cyfeiriodd David hefyd at bwysigrwydd rheoli a thrafod poen. Gwnaed gwaith arloesol yng Nghymru gan arbenigwyr rheoli poen, gan gynnwys ymgynghorwyr a nyrsys. Rhaid inni sicrhau, wrth ddymchwel y rhwystrau rhag datblygu gwasanaethau rheoli poen, eu bod yn cael eu defnyddio ar gyfer pobl sydd â salwch sy’n cyfyngu ar fywyd yn ogystal â rhai sydd â salwch terfynol. Rhaid i hynny fod yn rhan allweddol o strategaeth gofal lliniarol. Yr wyf yn falch eich bod wedi rhoi lle blaenllaw i’r materion hyn heddiw gan y byddant yn chwarae rhan bwysig yn ein hymgynghoriad.

Byddwch yn ymwybodol bod arbenigwr rhyngwladol ar feddygaeth liniarol, yr Athro Ilora Finlay, wedi’i lleoli yng Nghaerdydd. Mae’n gweithio gyda hosbis Marie Curie yng Nghaerdydd lle y bu farw 104 o bobl y llynedd o glefydau sy’n gysylltiedig ag ysmygu. Ar ôl treulio blynyddoedd lawer yn delio â phobl sy’n marw o glefydau sy’n gysylltiedig ag ysmygu a chynghori plant amddifad ysmygwyr, fe ddaeth i’r casgliad bod dadl gryf dros reoli ysmygu mewn mannau cyhoeddus dan do, fel y gwneuthum i. A ydych yn cytuno y byddai llai o angen am ofal lliniarol ac y byddai’r golled o 7,000 o fywydau ymysg ysmygwyr yng Nghymru bob blwyddyn yn lleihau, pe byddai rheolaethau o’r fath ar waith?

Pan wnaeth y Farwnes Finlay ei haraith gyntaf fel un o arglwyddi’r bobl yn Nhŷ’r Arglwyddi, fe wnaeth gyfraniad aruthrol at yr achos hwn drwy fynegi’i phryderon ynghylch ysmygu a’i effaith, a welodd yn ei gwaith. Gwyddom fod ysmygu’n lladd a bod rhaid inni wneud popeth a allwn gyda’r pwerau a’r adnoddau sydd gennym i leihau nifer yr ysmygwyr yng Nghymru. Mae rhoi’r gorau i ysmygu’n rhan o’n hagenda bolisïau. Rhaid inni sylweddoli bod ysmygu’n cyfrannu at farwolaethau o ganser ac yn eu hachosi, a rhaid inni fynd i’r afael â hynny. Gobeithiaf y bydd Alun yn cyfrannu at yr ymgynghoriad ar y strategaeth gofal lliniarol.

Croesawaf y datganiad hwn ac, yn benodol, y sylw nad yw gofal lliniarol yn ymwneud â chanser yn unig. Mae’r egwyddorion sy’n deillio o’r strategaeth yn rhoi lle canolog i ofal lliniarol yn yr holl wasanaethau clinigol. Dylai gofal lliniarol fod yn rhan annatod o ymarfer clinigol. A ydych yn cytuno, Weinidog, os ydym i roi lle canolog i ofal lliniarol sylfaenol, y bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â’r prinder staff mewn rhai wardiau ysbyty er mwyn ysgafnhau’r pwysau ar y meddygon a’r nyrsys gweithgar? A ydych hefyd yn cytuno bod argaeledd gofal a gwybodaeth i gleifion a’u perthnasau’n elfen hanfodol mewn strategaeth gofal lliniarol llwyddiannus sy’n gallu lleddfu gofid teuluoedd? Dywedasoch fod rôl bwysig i ysbytai mewn gofal lliniarol; cyfeiriodd Dai Lloyd at y prinder staff yn Nhŷ Olwen. A ydych yn ymwybodol o’r newidiadau tymor hir arfaethedig yn Nhŷ Olwen, ac a wnewch sylw am ddyfodol tymor hir yr uned honno?

Yn olaf, er bod y £70,000 i Dŷ Bryngwyn i’w groesawu, fel y mae’r £4.5 miliwn o gyllid cyfalaf o’r gronfa cyfleoedd newydd, a allwch nodi faint o gyllid refeniw ychwanegol y bydd ei angen i gyflawni’r strategaeth hon? Sut y caiff ei gadw rhag pwysau gwasanaeth eraill, a sut y gwnewch sicrhau, wrth ei gadw, y caiff ei ddefnyddio i wella gofal lliniarol ym mhob un o’r prif brosesau clinigol?

Ynghylch eich pwynt olaf, ar ôl yr ymgynghoriad, byddwn yn sefydlu grŵp gweithredu a fydd yn prisio pob agwedd ar y strategaeth gofal lliniarol ac yn cyflwyno cynigion ar gyfer cylch cynllunio’r gyllideb. Rhaid inni brisio hynny yn ôl yr egwyddorion a nodais, sef sicrhau bod gofal lliniarol yn rhan annatod o ymarfer clinigol. Mae hynny’n berthnasol i’m hateb i Dai Lloyd ar ein targedau cynllunio gweithlu ar gyfer meddygon a nyrsys, y bydd yn rhaid iddynt gael eu llywio gan y gwasanaeth gan ddilyn yr anghenion y mae’n eu nodi. Ar ôl ein strategaeth gofal lliniarol, mae’n bosibl y bydd angen diweddaru hynny. Rhaid inni hefyd sicrhau bod gennym strategaethau briodol i addysg a hyfforddiant, a recriwtio a chadw, i roi’r staff ar waith. Fel y dywedodd David, mae’r sector gwirfoddol yn chwarae rhan werthfawr; er enghraifft, mae gwasanaethau gwybodaeth canser Tenovus a’r elusennau canser eraill yn allweddol; bydd llawer yn gwybod am yr un yn Ysbyty Felindre. Ni allaf roi gwybod ichi heddiw am y cynlluniau o ran Tŷ Olwen, ond fe ysgrifennaf atoch ynghylch hynny, Peter. Fodd bynnag, rhaid i’n strategaeth gofal lliniarol gydnabod anghenion tymor hir plant ac oedolion, o ran anhwylderau sy’n cyfyngu ar fywyd a rhai anghanseraidd nad ydynt yn cyfyngu ar fywyd.

Croesawaf y ffaith eich bod yn cydnabod y sefyllfa arbennig yn Hosbis Tŷ Bryngwyn yn Llanelli a’ch cyfrifoldeb ato. Yr wyf hefyd yn croesawu’r cyhoeddiad am y cyllid ychwanegol, a fydd yn dderbyniol yn y gymuned honno. Er hynny, yr wyf yn pwysleisio, er bod y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r ymddiriedolwyr yn ymwybodol o’r newidiadau mewn gofal lliniarol, ac wedi cefnogi gofal yn y gymuned, fod angen gwelyau o hyd. Mae cleifion yn dal i farw o’r clefydau hyn mewn wardiau ysbyty agored tra bo gwelyau gofal lliniarol heb eu defnyddio gerllaw.

Nid mater o gyllid cyfalaf un-tro ydyw ym Mryngwyn; yr ydym wedi adeiladu a llwyr gyfarparu’r hosbis yn yr ystyr honno. Mater o refeniw parhaus ydyw. Os na allwch roi sicrwydd inni heddiw y bydd y £70,000 derbyniol hwn yn gyllid rheolaidd a blynyddol ac wedi’i bridiannu, a allwch roi awgrym—ac yr wyf yn sylweddoli y byddwch yn gwneud datganiad pellach yn y dyfodol—am y modd y caiff y cyfraniad hwn ei wario yn y dyfodol? Mae disgwyliadau pobl wedi’u codi; nid ydym am eu codi eto heddiw a’u siomi wedyn. Sut yr ydych wedi egluro’ch barn i’r ymddiriedolaeth ac, yn bwysig, yr hyn a ddisgwyliwch gan yr awdurdod iechyd yn hyn o beth? Ni wnaethoch sôn am yr awdurdod iechyd yn y datganiad ac, er y caiff ei ddisodli cyn hir, mae’n bwysig yn y flwyddyn ariannol hon.

Yr wyf yn falch eich bod yn cydnabod bod hyn yn ymrwymiad i geisio symud ymlaen â hosbis Tŷ Bryngwyn yn Llanelli, sy’n sefyll ar dir Ysbyty’r Tywysog Phillip. Mae eisoes wedi gwneud gwaith arloesol yn ei gymuned a thrwy ofal lliniarol allanol. Partneriaeth gomisiynu yw’r ffordd ymlaen. Nid oes dwywaith am hynny. Mae’r bartneriaeth honno’n cynnwys yr ymddiriedolaeth GIG, sef yr awdurdod iechyd, ar hyn o bryd. Yr awdurdod hwnnw sy’n ariannu’r gofal lliniarol a ddarperir drwy’r gwasanaeth dydd yn Nhŷ Bryngwyn. Yr wyf wedi cyhoeddi bod y cyllid hwn ar gyfer y flwyddyn ariannol hon ond, fel y dywedais yn fy natganiad, yn yr hydref gobeithiaf gyhoeddi trefniadau tymor hwy i gynorthwyo hosbisau. Mae hynny’n amodol ar ein cylch cynllunio cyllideb, wrth gwrs. Mae a wnelo hynny â’r trefniadau comisiynu, nad ydynt yn ymwneud a Thŷ Bryngwyn yn unig.

Nid oes diben mewn mynd ymlaen os na all hyn fod yn gynaliadwy. Rhaid inni ddod â phawb o amgylch y bwrdd eto’n awr i sicrhau ein bod yn symud tuag at wasanaeth integredig i’r unfed ganrif ar hugain drwy Dŷ Bryngwyn. Bydd yr ymddiriedolaeth yn chwarae rhan, ac efallai y bydd partneriaid eraill a all eistedd wrth y bwrdd. Byddwn yn disgwyl i’r awdurdod iechyd fod yno. Dyna fy ymrwymiad. Gobeithiaf y bydd y gwasanaeth hwn yn cychwyn wedyn ac yn datblygu’n gynaliadwy.

Yr wyf wrth fy modd eich bod wedi cyhoeddi’r strategaeth hon. I lawer o leygwyr, mae gofal lliniarol yn dwyn y mudiad hosbisau i gof bob tro. Yr oeddwn wrth fy modd pan ddaethoch i Flaenau’r Cymoedd yn ddiweddar i ddod i gyfarfod cyffredinol blynyddol Hosbis y Cymoedd. Mae parch mawr tuag at y mudiad hwnnw ac mae’n cynnig gofal ac ymroddiad gwych. Yr oedd eich presenoldeb yn y cyfarfod hwnnw wedi’i dra gwerthfawrogi.

Yr ydym oll yn croesawu’r newyddion da heddiw am Dŷ Bryngwyn, ond mae llawer o hosbisau nad ydynt ond yn un cam i ffwrdd o broblemau o’r fath oherwydd yr anawsterau ariannu sy’n eu hwynebu. Pan ystyriwch yr hyn y mae’r Cynulliad yn gwario arian arno, rhoddwn filiynau o bunnoedd i bob math o brosiectau, ond mae’r cyfleusterau sylfaenol hyn sydd mor bwysig wrth gynnig gofal a thosturi i rai sydd ar ddiwedd eu hoes yn gorfod ymladd i gael arian. Yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch y plant yn hosbis Tŷ Hafan a hosbis plant Hope House, sy’n gwasanaethu’r Gogledd. Fe ŵyr rhai ohonoch y byddaf yn mynd ar daith gerdded noddedig i gefnogi’r hosbis hwnnw yn ystod toriad yr haf. Gobeithiaf y bydd yr Aelodau’n fy nghefnogi—ac os nad ydych wedi penderfynu a ydych am wneud, gobeithiaf fy mod wedi’ch anesmwytho. Fodd bynnag, mae’r plant, a’r bobl dda sy’n rhedeg yr hosbisau hyn, yn haeddu’r gefnogaeth honno. Ni ddylent orfod troi at—

Ni chredaf y dylem adael i’r bobl hynny ddibynnu ar ffeiriau sborion a chasgliadau stryd ac yr wyf yn gobeithio, felly, y byddwch yn gallu cyhoeddi strwythur cymorth ariannol yn y dyfodol fel y gellir ariannu’r mudiad hosbisau’n briodol er budd holl bobl Cymru. A allwch ein sicrhau y byddwch yn gwneud hynny?

Gallaf. Fodd bynnag, mae codi arian gan elusennau’n rhan o’r bartneriaeth o ran ariannu gofal lliniarol yn y dyfodol. Pwysleisiaf heddiw fod angen inni gydnabod y bartneriaeth honno a rôl y sector gwirfoddol. Drwy ein byrddau iechyd lleol, bydd rôl i’r sector gwirfoddol yn y broses comisiynu.

Weinidog, yr ydych yn sôn am bartneriaeth, ond a ydych yn ymwybodol nad yw’r bartneriaeth honno’n digwydd, mewn gormod o achosion? Yn rhy aml, os yw’r awdurdodau iechyd yn penderfynu gwario arian ychwanegol ar ofal lliniarol, maent yn dyblygu, neu weithiau’n cystadlu â darparwyr gwirfoddol rhagorol fel Sefydliad Dewi Sant yng Ngwent. Mae cyrff o’r fath, fel y gwyddoch—

A wnaiff y Gweinidog ymchwilio i’r diffyg cydweithredu hwn a siarad â’r darparwyr gwirfoddol dan sylw i sicrhau nad yw ei geiriau’n parhau’n obaith gwag?

Bydd y cyhoeddiad heddiw am y fframwaith strategol a’r ymgynghoriad tri mis yn rhoi gofal lliniarol ar ben yr agenda i’r sectorau statudol a gwirfoddol. Rhaid inni oll fanteisio ar y cyfle hwnnw i sicrhau ein bod yn bwrw ymlaen â’r bartneriaeth hon.

Yr wyf yn falch iawn eich bod wedi gwneud y datganiad hwn. Fodd bynnag, a wnewch ymhelaethu ar yr egwyddorion y gwnaethoch eu rhestru? Yr egwyddor gyntaf yn eich datganiad ysgrifenedig yw:

‘Dylai pob un, beth bynnag fo’i oed, sydd ag anhwylder sy’n cyfyngu ar ei fywyd, allu cael gofal lliniarol sy’n briodol i’r angen yr aseswyd ei fod ganddo.’

Ymhellach i lawr y rhestr—

Cwestiwn byr yw hwn.

Nid oeddwn ond yn ceisio rhoi fy mhwynt yn ei gyd-destun. Fel nod gyffredinol, a allwch sicrhau y gwneir y penderfyniadau ar ofal lliniarol gan y rhai sy’n derbyn y gwasanaeth fel y gallant ei reoli? Ni ddylai pobl gael eu ffitio i fodelau gofal nad ydynt o reidrwydd yn rhoi iddynt yr hyn y mae arnynt ei angen.

Rhaid i ofal lliniarol ddechrau gyda’r rhai y mae arnynt angen y gwasanaethau, a chyda’u teuluoedd a’u gofalwyr. Dyna sut y bydd yr angen a asesir yn digwydd.