yn Saesneg Heddiw, mae Plaid Cymru yn bwriadu amlygu gwendidau rhaglen economaidd y Llywodraeth a chynnig strategaeth eglur, amgen ar gyfer datblygu economaidd. Nid yw’r Llywodraeth wedi dod â’r un ddadl i drafod yr economi gerbron y Cynulliad eleni, sy’n cadarnhau bod y Llywodraeth yn llwyr ymwadu â’r gwirionedd am addasrwydd ei pholisi economaidd a hygrededd ei thargedau economaidd. Dywedir wrthyf fod ymwadu’n gallu arwain yn y pen draw at banig. Yr wythnos diwethaf, gwelsom rywfaint o’r panig hwnnw’n dechrau’i amlygu ei hun, ar ffurf sbin eithaf syfrdanol gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd. Rhoddaf dair enghraifft.

yn Saesneg Yn gyntaf, collodd fy etholaeth i ymron i 900 o swyddi yn ystod yr haf, gyda thri chyhoeddiad am ddiswyddiadau mawr—yn Aberteifi, Aberporth ac Aberystwyth. Dim ond y lleiaf o’r rhain a adroddwyd yn swyddogol gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yr wythnos diwethaf. Bwriwyd trafferthion y gweithwyr yn Dewhirst, Aberteifi ac Elizabeth the Chef yn Aberystwyth i ebargofiant. Er hynny, yr oedd y Gweinidog yn fwy na pharod i adrodd i’r Pwyllgor fod darn o dir ger Tesco yn Aberteifi wedi’i brynu gan ddatblygwr eiddo, efallai ar gyfer datblygiad arwerthu, efallai ar gyfer Marks & Spencer. Mae datblygwyr eiddo sy’n addo siop Marks & Spencer wedi mynd a dod dros yr 20 mlynedd diwethaf yng Ngheredigion. Nid yw gwerthiannau eiddo anturiol yn haeddu cael eu hadrodd gan Weinidog Cynulliad i’r Pwyllgor, ac yntau’n ceisio celu newyddion drwg dan newyddion ymddangosiadol dda. Mae’n werth cofio bod gweinidogion sy’n arfer tactegau o’r fath wedi colli eu swyddi yn y gorffennol.

yn Saesneg Yn ail, gan ddal i sbinio, aeth y Gweinidog yn ei flaen yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf i ddisgrifio’r ‘sector gweithgynhyrchu iach iawn’ sydd gan Gymru. Cyfiawnhawyd hynny drwy adrodd am greu 25,000 o swyddi mewn gweithgynhyrchu dros y flwyddyn a aeth heibio, ond gan anghofio’r golled o 30,000 o swyddi, hefyd mewn gweithgynhyrchu. Mae’r Gweinidog yn adrodd am golled net o 5,000 o swyddi mewn gweithgynhyrchu i’r Pwyllgor ac yn dal i gyfeirio at gyflwr iach y sector hwnnw. Ni soniodd y Gweinidog o gwbl fod y cynnyrch gweithgynhyrchu dros y pedwar chwarter blwyddyn diwethaf yn 7.3 y cant yn is yng Nghymru nag yn yr un cyfnod y llynedd. Mae’n sicr bod ymwadu yn hynny, os nad rhywfaint o banig.

yn Saesneg Yn olaf, yn The Western Mail y diwrnod hwnnw, ymddangosai i mi fod y Gweinidog yn gorweithio’i sbin. Adroddir iddo ddweud:

yn Saesneg ‘Mae Cymru’n gwneud yn well na Lloegr o ran cael rhagor o swyddi, lleihau niferoedd y di-waith, a chynnig mwy o gyfleoedd gwaith i grwpiau fel menywod a phlant’.

yn Saesneg Gwn fod gan y Llywodraeth agenda ar ddysgu gydol oes, ond nid oeddwn wedi sylweddoli bod hynny’n wir hefyd am weithio. Pan fydd yn ymateb, efallai y carai’r Gweinidog ymhelaethu ar ei bolisi o gynnig mwy o gyfleoedd gwaith i blant. Gallai polisi o’r fath roi hwb bach i’n cynnyrch mewnwladol crynswth cymharol, ac yn hynny o beth mae’n bosibl mai hwnnw fyddai’r unig bolisi economaidd o eiddo’r Llywodraeth sy’n cyfrannu at gyrraedd ei tharged CMC.

in Welsh I do not doubt that we will hear more spin before the end of this debate, with one or two politicians jumping up and down shouting, ‘shame, shame’. However, I am not interested in either of those paths. I reject the two amendments to this motion. I reject Carwyn Jones’s amendment 1 because we have no faith in the Government’s strategy, ‘A Winning Wales’, with its utterly unrealistic targets—‘structure without foundation’, as it is called in the latest issue of Planet.

in Welsh On Jonathan Morgan’s amendment 2, we are not willing to sacrifice a clear long-term regional policy for the sake of crisis management in the short term. Although we believe that job losses in west Wales deserve a specific regeneration package from the Government, we would have supported the amendment had it added to our motion rather than detracted from it. On a constituency issue, in the wake of job losses in Ceredigion, I welcome the Minister’s statement to the Economic Development Committee last week that he will give careful consideration to regeneration plans proposed by Ceredigion County Council and other partners in resopnse to job losses when they come before the Minister in the near future.

in Welsh My intention is to make a few specific comments on the Government’s economic development strategy, and, more importantly, to offer a few alternative ideas for economic growth.

in Welsh This debate is held in the shadow of the loss of 2,000 jobs in the west Wales economy over the past six months, and the loss of 1,000 jobs almost next door to the Assembly in Allied Steel and Wire—workers who face losing their pensions as well as their jobs. I hope that the Assembly Government will give its full support to ASW workers as they discuss their right to a pension with the Minister for Pensions in Westminster. The Business Minister has said in the Chamber on numerous occasions that this is not a matter for the Assembly, and that it is a non-devolved matter. However, I could have sworn that the Assembly had a responsibility for the welfare of Wales’s workers, and I hope that the Minister for Economic Development will be able to update us on the ASW situation and the continuation of steel production on that site.

in Welsh One of the Government’s targets is to create 135,000 additional jobs by 2010. There is a serious lack of clarity in the data on creating and retaining jobs, not to mention the inability to compile comprehensive data on job losses. However, the main problem with such a target is that the majority of those jobs could be created in one or two parts of the country, which would enable the Government to claim success, event though large parts of Wales would not have been touched by this apparent success. That is what happens—the majority of new jobs announced are created along the M4 and A55 corridors.

in Welsh We must create realistic regional targets for creating jobs, so that there is a real incentive for the public sector to extend employment opportunities to all parts of the country. Setting regional targets would not be tokenistic or simplistic, and we would not share 135,000 between 4 regions or 22 local areas. First, we would reconsider the four economic development regions—these four regions are the result of a political decision taken in the 1970s. The economic dynamic of west Wales is different to that of east Wales. That is a reality.

No. I said at the beginning of the debate that I do not intend to give time to the Labour Party. If the Labour Party Government wishes to propose a debate on the economy, I am sure that everyone from the Labour Party will have an opportunity to contribute then. I will not give up my limited time as a member of the opposition for that.

The economic reality in the Valleys—in Gwent and Glamorgan—is also different to the economic reality on the south Wales coast. We need regions that make economic and social sense. We need a clear assessment of the economy and the labour market in those regions. We should have an employment policy at the heart of our economic policy.

I am a politician who is always sounding off about the lack of jobs to keep young people in rural Wales. However, at the same time I accept that there is a shortage of electricians, psychiatric nurses, and dentists, for example, in my constituency. Often, there is a total mismatch of skills, activity and jobs in areas, and the public sector must be able to assess these patterns and implement regional policies and targets to allow these communities to reach their potential. Plaid Cymru’s aim is to create jobs in all parts of Wales, not in one or two areas.

We need to create growth centres within the regions to facilitate the devolution of public sector jobs from Cardiff, which in turn facilitates business development, investment in transport and communication, and the promotion of social and cultural activities. Cardiff is the magnet at present but we must ensure that other towns and areas are magnets for our young people.

Another Government target is for the level of gross domestic product to reach 90 per cent of the UK GDP, and to achieve this the economy of Wales must grow over 4 per cent per annum. Not one independent forecast predicts this. At best we can expect between 1 and 2 per cent growth. In addition to this, the Treasury predicts a further slow down in the economy as a whole, but so far the Government has made no statement or provided an analysis as to how slower growth will affect its target in Wales. The Assembly’s economic development policy needs greater focus and direction. Although there is more money going into economic development, success is measured through output rather than input. We must concentrate our economic development strategy on Wales-based companies that are growing—be they indigenous to Wales or companies that have moved to Wales and have their headquarters in Wales.

Of course companies from outside Wales are welcome to establish and create work in Wales but Assembly and public sector resources are limited, and, therefore, we must assess each company that invests in Wales and only offer financial assistance to those offering long-term added value to the Welsh economy. We should channel assistance to those businesses that are eager and able to grow. The Assembly’s resources are limited and we must invest wherever the greatest return for Wales may be. We should discover the businesses that are growing, throughout Wales, in any field, and place them on a specific public agency support programme to involve finance, marketing, recruitment and training.

What has changed in the field of economic development since 1999? There is a little more money, we have ELWa instead of the Training and Enterprise Councils, Finance Wales under the Welsh Development Agency, Assembly investment grants, and Objective 1 money—Phil Williams will talk about that later. However, the impact of these changes on the economy is marginal, and the structures and ideologies remain the same. Over half of the regional selective assistance is paid to foreign companies, and for those businesses that wish to expand, the system remains as complex as ever—if not more complex. There is a strong possibility that businesses will still have to discuss the matter with representatives from the Assembly, the WDA, the local authority and ELWa before they find the assistance that they need. The bureaucratic status quo is alive and well—which is more than can be said for the Welsh economy.

We must have a Government that is willing to plan and focus on transforming our business sector and creating sustainable growth in order to spread job opportunities socially and geographically. Support the motion.

Nid oes amheuaeth na fydd yr economi’n thema ganolog yn y cyfnod cyn yr etholiad fis Mai nesaf, ac fel Elin Jones, yr wyf yn siomedig bod y mater hwn yn cael ei drafod mewn dadl o eiddo un o’r gwrthbleidiau yn hytrach nag yn amser y Llywodraeth. Mae’n amlwg bod Llywodraeth y Cynulliad, sef y Democratiaid Rhyddfrydol a’r Blaid Lafur, wedi’i llorio bron ynghylch adfywio’r economi gan mai’r disgwyliad pennaf ymysg y cyhoedd yw y caiff economi Cymru ei thrawsnewid er gwell.

Ymateb Llywodraeth y Cynulliad yw ‘Cymru’n Ennill’, y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Mae’r ddogfen hon yn destun sbort gan lawer a methodd ag ennill cymeradwyaeth y Pwyllgor Datblygu Economaidd, er bod gan y Llywodraeth fwyafrif arno. Ni ellir caniatáu i’r bwlch cyfoeth rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig barhau i ehangu. Mae gan y cyhoedd hawl i ddisgwyl gwelliant yn economi Cymru. Y bwlch presennol rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig yw’r gwaethaf a brofasom mewn cenhedlaeth. Ar 80 y cant o gynnyrch mewnwladol crynswth y pen y DU, ni fu ein heconomi erioed mewn gwaeth cyflwr. Brawychus oedd clywed hyd yn oed y Trefnydd, yn ystod y cwestiynau i Brif Weinidog Cymru, yn siarad yn frathog am y modd y mae’r economi wedi’i thrawsnewid. Oni bai ei fod yn derbyn bod Cymru’n dlotach na Lloegr, yr Alban a gweddill y Deyrnas Unedig, ni allwn fod yn ffyddiog y bydd y Llywodraeth yn datblygu’r polisïau iawn.

Yr oedd ymateb y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yr wythnos diwethaf i’r ffaith bod 30,000 o swyddi gweithgynhyrchu wedi’u colli dros y flwyddyn ddiwethaf yn dangos un ai difaterwch neu ddiffyg dealltwriaeth o’r achosion sylfaenol. Dywedodd ei fod yn falch o gyhoeddi bod 25,000 o swyddi gweithgynhyrchu newydd wedi’u creu. Nid yw’r fathemateg yn gymhleth. Collwyd 5,000 o swyddi gweithgynhyrchu dros y flwyddyn ddiwethaf, er bod yr economi gyfan yn tyfu, er yn araf. Beth y mae’r Gweinidog yn ei ragweld pan aiff yr economi gyfan i ddirwasgiad? O faint y bydd yn rhaid lluosi’r 5,000 hynny cyn iddo ddeall mai argyfwng yw hwn a bod gweithgynhyrchu’n ymddatod ac mewn dirwasgiad yn swyddogol?

Wrth broffwydo twf economaidd, yr oedd y Gweinidog yn llwyr ddiystyru rhesymeg. Synnwyr cyffredin yw gweld, gan fod y Trysorlys wedi gostwng ei ragamcaniadau am dwf yn y DU, y byddai economi Cymru hefyd yn dioddef. Yr oedd hyd yn oed Canghellor y Trysorlys yn cydnabod bod ei ragamcaniad gwreiddiol o dwf o 2 y cant i 2.5 y cant eleni yn afrealistig, a gostyngwyd y ffigur i 1.6 y cant. Mae’n amlwg bod arafiad yn y ffyniant economaidd dros y ffin ac yn y DU yn gyffredinol yn peri niwed i economi Cymru.

Ar ddechrau’r flwyddyn, proffwydodd Oxford Economic Forecasting a Cambridge Econometrics y byddai economi Cymru’n tyfu 1 y cant. Bryd hynny, yr oedd y rhagamcaniadau am dwf economaidd yn llawer mwy cadarnhaol ac yr oedd disgwyl i economi’r DU dyfu ar gyfradd o 2 y cant i 2.5 y cant. Felly, mae’n rhaid bod economi Cymru bellach yn gwegian ar ymyl dirwasgiad.

Er mwyn cyrraedd targedau Llywodraeth y Cynulliad yn ‘Cymru’n Ennill’, byddai’n rhaid i rai o’n cymunedau mwyaf difreintiedig sicrhau twf mewn ffigurau dwbl. Mae hynny’n anhygoel, yn afrealistig ac mae’n tanseilio hygrededd y ddogfen. Oni bai fod Llywodraeth y Cynulliad yn derbyn y gwir am y sefyllfa, pa obaith sydd iddi ddatblygu’r polisïau iawn i ymdrin ag achos sylfaenol y broblem?

Llinell gyllideb datblygu economaidd a gafodd un o’r codiadau lleiaf yn y gyllideb yr wythnos diwethaf. Mae’r Llywodraeth o dan gymaint o bwysau i wella gwasanaethau cyhoeddus fel ei bod yn anghofio y byddai economi ffyniannus yn dileu’r pwysau ar feysydd problemus eraill megis anghydraddoldebau iechyd, tai gwael a diffygion mewn addysg.

Dim ond cynnydd ar gyfradd chwyddiant a gafodd cyllideb prif ysgogydd economaidd Cymru yn y sector cyhoeddus, Awdurdod Datblygu Cymru, er iddo gael cyfrifoldebau mwy yn ei lythyr cyfarwyddyd strategol diweddaraf. Mae hynny’n doriad mewn gwirionedd, yn enwedig pan ystyrir y cynnydd yn y dreth ar gyflogwyr.

Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi dangos ei bod yn well ganddi geisio trin symptomau yn hytrach nag achosion yr economi wael. Rhaid wrth strategaeth effeithlon i gyflawni trawsnewid economaidd parhaol, tymor hir. Rhaid canolbwyntio ar seilwaith, symlrwydd mewn cymorth busnes, sicrhau mantais gystadleuol ac amrywiaethu yn economi Cymru.

Pan gollwyd 2,200 o swyddi yn y De-ddwyrain, cyhoeddwyd tasglu dur Cymru gyfan o fewn y diwrnod, cyfarfu’r tasglu o fewn mis a chynigiwyd pecyn o £66 miliwn o fewn tri mis. Pan gollwyd 2,339 o swyddi yn y De-orllewin, ni chynigiwyd cymorth tebyg. Mae hynny’n dangos dull sgitsoffrenaidd Llywodraeth y Cynulliad o ddatblygu’r economi.

Nid oes gennyf ddigon o amser i ildio. Mae’n ymddangos bod y Llywodraeth yn awgrymu yn ‘Cymru’n Ennill’ fod rhaid inni ganolbwyntio ar y materion haws. Fodd bynnag, pan yw’n wynebu argyfwng yn y De-ddwyrain, mae’n dechrau taflu arian at y gwir symbylwyr, megis seilwaith a thrafnidiaeth. Mae polisi’r Llywodraeth yn anghyfartal, gan nad yw’n rhoi blaenoriaeth neu arian tebyg i ardaloedd y mae colli swyddi gweithgynhyrchu a dirywiad gwledig yn effeithio arnynt.

Datganaf fuddiant fel aelod o Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol. Yr wyf yn falch o siarad yn y ddadl hon, sef yr ymgais reolaidd gan Blaid Cymru i godi bwganod a thanseilio Amcan 1. Aeth y math hwn o ddadl yn ddefod. Er hynny, mae’n werth atgoffa’r Aelodau am record Plaid Cymru hyd yn hyn. Yn gyntaf, honnodd Plaid Cymru na fyddem byth yn cael statws Amcan 1. Fe’i profwyd yn anghywir pan gyhoeddodd Prif Weinidog Llafur fod y statws hwnnw wedi’i sicrhau. Wedyn dywedodd na fyddem byth yn derbyn y cyllid gan y Llywodraeth. Unwaith eto, aeth Llafur â’r maen i’r wal. Er ceisio hynny dro ar ôl tro nid oes ganddi ateb i’r ffaith na wrthodir unrhyw brosiect da oherwydd prinder arian. Ar ôl dim ond dwy flynedd, dywed fod y rhaglen yn fethiant. Profwyd Plaid Cymru’n anghywir bob tro ar Amcan 1, felly gellid maddau i bobl am ofyn pam y dylid ei chredu y tro hwn.

Fodd bynnag, mae Plaid Cymru’n iawn wrth sôn am y colledion swyddi a gyhoeddwyd dros yr haf. Nid oes yr un gymuned, gan gynnwys fy un i fy hun, nas cyffyrddwyd gan golledion swyddi. Er hynny, nid honno yw’r stori gyfan o bell ffordd. Mae diweithdra yn Nhor-faen wedi gostwng i 3.7 y cant; lefel na ellid ei dychmygu yn ystod blynyddoedd y Torïaid. Mae diweithdra tymor hir ymysg pobl ifanc wedi disgyn o 80 y cant ers 1997. Rhwng 1998 a dechrau’r flwyddyn hon, mae 703 o bobl wedi dod o hyd i waith drwy’r Fargen Newydd. Mae gennym yr amgylchiadau economaidd gorau ers dros genhedlaeth, gyda chwyddiant, cyfraddau llog a diweithdra ar eu hisaf erioed.

Un prawf ar Lywodraeth yw’r modd y mae’n ymateb i golledion swyddi a beth y mae’n ei gynnig i’r cymunedau yr effeithiwyd arnynt. Methodd y Torïaid y prawf hwn, gan adael cymunedau cyfan i’w tynged ar drugaredd y marchnadoedd. Byddai Plaid Cymru’n methu’r prawf hefyd, gan ei bod yn cynnig gobaith ffug i weithwyr a chymunedau. Ar brydiau, bydd cwmnïau preifat yn gwneud penderfyniadau er eu budd masnachol eu hunain, ni waeth beth a ddywed neu a wna Llywodraeth, fel y digwyddodd yn achos Corus. Mae Tor-faen wedi dioddef cymaint â’r rhan fwyaf o gymunedau gan golledion swyddi, ond gŵyr fy etholwyr i nad oes hudlath i’w chwifio.

Nid oes gennyf ddigon o amser i ildio. Mae fy etholwyr yn disgwyl i’r Llywodraeth negodi gydag undebau a chwmnïau i helpu i gadw swyddi yng Nghymru, a disgwyliant iddi gynnig buddsoddi mewn cymunedau i’w helpu i godi ar eu traed eto. Cawsant hynny gan y Llywodraethau Llafur yn San Steffan ac yn y Cynulliad.

Er hynny, mae mwy y gallwn ei wneud eto, yn enwedig yng nghyd-destun y diwydiannau gweithgynhyrchu. Rhaid inni gryfhau hawliau gweithwyr o ran ymgynghori a rhoi terfyn ar y dewis hawdd o ddiswyddo gweithwyr Prydain.

Ni thwyllir neb gan ffug broffwydoliaethau a gobeithion Plaid Cymru. A chymryd benthyg un o ddywediadau Neil Kinnock—[Chwerthin.] Yr wyf yn falch o ddefnyddio un o ddywediadau Neil Kinnock. Rhaid i Blaid Cymru ddysgu na allwch chwarae gwleidyddiaeth â swyddi pobl.

Datganaf fuddiant fel aelod o bartneriaeth sy’n gwneud cais am arian Amcan 1. Yn y ddadl hon, siaradaf yn fwy fel gwyddonydd nag fel gwleidydd. Nid ymosodaf ar neb, dim ond cyflwyno’r ffeithiau—y gellir gwirio pob un ohonynt—a gadael iddynt siarad drostynt eu hunain. Mae ffeithiau’n galetach ac yn llai maddeugar na gwleidyddion.

Yn 2000, daeth y Cynulliad i gytundeb â’r Undeb Ewropeaidd ar ddyrannu cyllid strwythurol. Er mai Amcan 1 a gaiff y mwyaf o arian, rhaid inni beidio ag anghofio Amcanion 2 a 3 a’r mentrau cymunedol. Dyrannwyd cyfanswm o £1.5 biliwn, ac yr oedd cyfraniad i’w roi gan y DU i gyfateb i hynny.

Disgrifir pob rhaglen mewn dogfen gyfreithiol a elwir yn ddogfen raglennu sengl. Gallwch ddod o hyd i’r dogfennau hyn ar y rhyngrwyd ond, heb fand eang, mae’n cymryd amser hir i’w llwytho. Mae hynny’n drueni, gan fy mod am ichi edrych ar y tablau ariannol. Mae’r rhain yn rhoi cyllidebau ar gyfer pob blwyddyn i ddangos maint y grant a ddylai gael ei ddyrannu yn y flwyddyn honno. Nid yw’r amserlen yn anhyblyg: gallwn ddyrannu arian ymlaen llaw, sef y dull gweithredu doeth, neu gallwn ohirio dyrannu arian tan y funud olaf, fel y digwyddodd yn 1999. Fodd bynnag, peth ffôl yw hynny, gan ei bod yn rheol gaeth y bydd yr holl arian nas gwerir o fewn dwy flynedd i’r flwyddyn a nodwyd yn y ddogfen raglennu sengl yn cael ei golli neu’i ddadrwymo.

Felly beth yw ein sefyllfa ar 22 Hydref 2002? Os cyfunir yr holl raglenni Ewropeaidd ac os defnyddiwn cyfradd gyfnewid heddiw, dylem fod wedi dyrannu grantiau Undeb Ewropeaidd gwerth £600 miliwn, sy’n rhif hawdd ei gofio. Gallwch ddarganfod faint o arian a ddyrannwyd ar y rhyngrwyd. Yn ôl gwefan Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru, dyrannwyd £428 miliwn. Felly mae diffyg o £172 miliwn.

Fodd bynnag, mae’r sefyllfa’n waeth o lawer mewn gwirionedd. Drwy ddadansoddi’r rhaglenni blaenorol gwelir bod y gwaith o wario grantiau Ewropeaidd bob amser yn arafach na’r disgwyl ac, ar y diwedd, fod tanwariant ar gyfartaledd tua 10 y cant. Eleni, bydd Llywodraeth y Cynulliad yn dadrwymo tua £40 miliwn neu £50 miliwn o arian Ewropeaidd a ddyrannwyd yn 1999 oherwydd gwario hwyr a thanwario. Cymeraf y gwnaiff ddatganiad ar hyn pan yw’r union ffigur yn hysbys. Er mwyn osgoi dadrwymo arian yn Amcan 1 ac yn y rhaglenni eraill, buasai’n ddoeth dyrannu £660 miliwn erbyn heddiw. Felly, y gwir ddiffyg yw tua £230 miliwn.

Y diffyg mwyaf syfrdanol yw yn y grant a ddyrannwyd ar gyfer seilwaith. O’r £80 miliwn y dylem fod wedi’i ddyrannu hyd yn hyn, dim ond £8 miliwn a ddyrannwyd. Mae hynny’n cynnwys ffigur arall sy’n hawdd ei gofio: y cyfanswm a ddyrannwyd hyd yn hyn ar gyfer seilwaith technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, sef sero. Drwy fethu â sefydlu partneriaeth seilwaith pan bwyswyd arno i wneud hynny gan Blaid Cymru yn 2000, mae’r Gweinidog a oedd yn gyfrifol am ddatblygu economaidd ar y pryd wedi arafu adferiad economaidd yn ddirfawr, ar y gorau, ac, ar y gwaethaf, wedi mentro fforffedu arian. Dyma’r ffeithiau. Ni ddyfalaf a yw’r methiant yn un bwriadol i beidio â chodi cywilydd ar Lafur ynghylch diffyg cyllid cyfatebol, neu aflerwch a dim byd arall. Gadawaf i’r ffeithiau siarad drostynt eu hunain.

Yr wyf finnau’n gresynu at y ffaith ein bod yn gorfod llusgo’r Gweindog dan strancio i’r ddadl hon. Mae’n hen bryd i’r Llywodraeth sylweddoli ei bod dan ddyletswydd i drafod y materion pwysig hyn yn ei hamser ei hun. Mae’r Gweinidog yn eistedd yn y rhes flaen a phawb ond efe wedi ffoi, a phwy a all weld bai ar y Gweinidogion eraill am ffoi rhag y ddadl hon. [AELODAU CYNULLIAD: ‘Mae Jenny Randerson yma.’] Nid yw’n eistedd yn y rhes flaen; mae’n eistedd yn yr ail res. Byddwn yn falch pe eisteddai yn y rhes flaen, ond nid yw’n gwneud hynny.

Dylasai’r colledion swyddi dros yr haf fod yn destun dadl ddifrifol yn y Cynulliad. Collwyd 325 o swyddi yn Dewhirst. Soniodd Elin Jones am y colledion swyddi yn Aberteifi ac Aberystwyth. Bu colledion swyddi enbyd yn Allied Steel and Wire yng Nghaerdydd na chafwyd unrhyw sylw arnynt gan Lywodraeth y Cynulliad, a chollwyd 200 o swyddi yn Pirelli Cables yng Nghasnewydd. Yn sail i hyn oll y mae’r ddogfen gwbl afrealistig, ‘Cymru’n Ennill’. Mae’n gosod targedau afrealistig, fel y mae sylwebyddion gwrthrychol, gan gynnwys Ysgol Fusnes Harvard, wedi dweud. Mae Prif Weinidog Cymru wedi dweud y dylai pobl fod yn uchelgeisiol dros Gymru. Fodd bynnag, ond nad yw ond yn fater o dynnu cyfradd dwf o’r awyr, pam na wnawn ei ddyblu? Hyd nes y byddwn yn cydnabod ac yn cyfaddef ymhle’r ydym, nid oes unrhyw obaith inni gau’r bwlch presennol.

Rhoddaf sylw hefyd i rai agweddau sy’n cymell cwmnïau a busnesau i beidio ag ymsefydlu yng Nghymru. Soniwyd am reoleiddio wrth y Trefnydd pan oedd yn ateb cwestiynau ar ran Prif Weinidog Cymru. Mae’n ymddangos ei fod yn credu bod rheoleiddio’n sicr o olygu cyflogau uchel; nid yw hynny’n wir. Os cymharwch Gymru â Chanada, yr Unol Daleithiau, Awstralia neu Seland Newydd, mae gan y gwledydd hynny lai o reoleiddio o lawer, gyda chyflogau uwch. Nid oes cydberthynas rhwng y ddau. Dylai Llywodraeth Cymru ystyried y ffaith honno er mwyn rhoi mantais gystadleuol i Gymru, nid yn unig yn Ewrop, ond hefyd yn y Deyrnas Unedig. Mae cyfraddau twf Lloegr yn fwy o lawer na rhai Cymru, hyd yn oed o ystyried y targedau afrealistig a osodwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae’r ddau fater hynny’n bwysig—a’r pwysicaf yw’r realiti sylfaenol. Dywedodd Alun Cairns fod Pwyllgor y mae gan y Llywodraeth fwyafrif annatod arno wedi wfftio ‘Cymru’n Ennill’ i bob pwrpas. Hyd nes y deuwn at y man cychwyn a sylweddoli beth yw ein sefyllfa, nid oes gobaith inni wella. At hynny y mae’n rhaid i’r Gweinidog anelu heddiw.

Siaradaf o blaid y cynnig ac yn erbyn y gwelliant ofnadwy o hunanfodlon a hunanglodforus a gyflwynwyd gan y Llywodraeth. Canolbwyntiaf ar y modd y mae’r system addysg a hyfforddiant yng Nghymru’n methu’n gyffredinol â darparu ar gyfer pobl ifanc ac eraill y sgiliau y mae arnynt eu hangen i gymryd rhan yn yr economi, neu i ddatblygu’r sylfaen sgiliau gyffredinol y mae ar yr economi gyfan ei thaer angen. Canolbwyntiaf yn benodol ar y rhai o blith gweithlu dichonol Cymru nas cofrestrwyd yn ddi-waith, ond yn economaidd anweithgar—grŵp a anwybyddwyd yn y cyfraniadau gan Lafur i’r ddadl hon hyd yn hyn. Mae arolygon Sgiliau Dyfodol Cymru’n ddeunydd darllen diddorol. Dro ar ôl tro, canfyddir yr un bylchau mewn sgiliau, ac mae sgiliau sylfaenol a sgiliau cyfathrebu’n amlwg yn eu mysg. Canfyddir yr un problemau, ond ni pherir unrhyw newid i ymdrin â hwy. Gwnaethom groesawu Cynllun Gweithredu Sgiliau a Chyflogaeth y Llywodraeth. Fodd bynnag, fel cynifer o’r llu o gynlluniau gweithredu sydd gan y Llywodraeth hon, mae’n ymddangos yn dda ar bapur, ond naw mis yn ddiweddarach, ychydig sydd wedi newid yn y maes, ac nid oes arwydd y gwnaiff yn y dyfodol.

O ran y rhai o oedran gweithio sy’n economaidd anweithgar, yr oedd Cymru’n unfed ar ddeg o blith 12 rhanbarth y DU. Mae hynny’n her aruthrol i’r agenda datblygu economaidd. Mae canran y rhai 18 i 24 mlwydd oed sy’n economaidd anweithgar wedi cynyddu o 31 y cant yng Nghymru ers 1999. Mae amryw o resymau dros anweithgarwch, fel iechyd, anabledd, cyfrifoldebau teuluol, ond mae’r rhan fwyaf o’r rhai economaidd anweithgar, yn enwedig pobl anweithgar iau, yn wynebu rhwystrau mawr rhag dychwelyd i’r gweithlu. Mae’r rhwystrau’n cynnwys bylchau sgiliau yn ogystal â rhai ymarferol megis y gallu i gael gofal plant a thrafnidiaeth a rhai sy’n ymwneud â hunanhyder a phroblemau cymdeithasol fel camddefnyddio alcohol a chyffuriau. Mae’r nifer fawr o gynlluniau rhagorol ledled Cymru sy’n ceisio helpu i oresgyn y rhwystrau hynny’n wynebu problemau oherwydd y modd y mae’r cyllid oddi wrth Dysgu ac Addysgu Cymru’n dal i gael ei dra-arglwyddiaethu gan ganlyniadau, gan ganolbwyntio ar gymwysterau, a thrwy hynny’n rhoi fawr o anogaeth mewn gwirionedd i’r darparwyr hyfforddiant weithio gyda grwpiau anos eu cyrraedd o’r fath. Os na allwn gynnwys pobl economaidd anweithgar yn y farchnad lafur, yr ydym yn eu defrydu fel unigolion i dlodi a llawer o’u cymunedau i dlodi parhaol. Gallwn ddod o hyd i ddulliau llawn dychymyg i’w galluogi i ddysgu sgiliau ac i oresgyn rhwystrau, ond rhaid wrth yr ewyllys a’r dulliau ariannu angenrheidiol i wneud hynny. Mae’n ymddangos nad yw’r Llywodraeth yn meddu ar yr ewyllys honno, ac yn sicr nid yw wedi darparu’r dulliau ariannu hynny.

Rhaid inni fynd yn ôl at y pethau elfennol o ran sgiliau. Rhaid inni ystyried cwricwlwm ein hysgolion, sy’n llenwi pennau ein plant â ffeithiau ac yn rhoi fawr o le iddynt ddatblygu sgiliau fel gweithio mewn tîm a chyfathrebu—y sgiliau y dywed y cyflogwyr fod arnynt eu hangen. Nid oes golwg bod y Llywodraeth yn barod i gynnal adolygiad mor sylfaenol o’r cwricwlwm; gadewir y gwaith hwnnw i lywodraeth Plaid Cymru yn 2003.

Nid oes neb yn credu mai gwaith hawdd fydd ateb her anweithgarwch a phrinder sgiliau. Bydd arnom angen meddwl radicalaidd a pharodrwydd i herio buddiannau breintiedig; bydd yn rhaid inni ddatgymalu marchnad gystadleuol hyfforddiant ac addysg. Mae angen inni gyflawni llawer. Fodd bynnag, nid oes arnom angen Llywodraeth hunanfodlon, gysetlyd sy’n ymateb i gynnig difrif fel hwn â gwelliant sy’n awgrymu bod popeth yn berffaith. Mae cymunedau y tu allan yn gwybod bod y polisi datblygu economaidd hwn—neu’n hytrach diffyg polisi o’r fath—yn eu siomi. Bydd dau hanner y glymblaid anneniadol a datgysylltiol hon yn talu’r pris yn y blwch pleidleisiau.

Pe byddwn wedi fy ngalw’n gyntaf, byddai Helen Mary wedi gwybod fy mod am siarad am y rhai economaidd anweithgar, felly nid yw’n iawn dweud nad ydym yn poeni amdanynt.

Ers 1997, mae’r diweithdra yn fy etholaeth i wedi’i haneru, ac mae diwithdra ymysg pobl ifanc ar ei isaf erioed, sef 47 o bobl ifanc. Mae Dyffryn Clwyd yn cynnwys 20 o wardiau llywodraeth leol, a dim ond dwy ohonynt sy’n gyfrifol am 40 y cant o ffigur diweithdra’r etholaeth. Daethom yn bell iawn, ond mae llawer i’w wneud o hyd cyn inni ddileu diweithdra yn y mannau gwaethaf. Dyna pam y mae Chris Ruane, yr Aelod Seneddol lleol, a minnau wedi sefydlu tasglu i ystyried sut y gallwn ddymchwel y rhwystrau rhag gweithio sy’n wynebu llawer ym mhen gorllewinol y Rhyl—pobl a roddwyd ar y gofrestr o rai economaidd anweithgar gan weinyddiaethau blaenorol.

Mae’r tasglu hwn yn cynnwys cynrychiolwyr o Gyngor Sir Ddinbych, y coleg addysg bellach lleol, ELWa, Ymddiriedolaeth y Tywysog ac Awdurdod Datblygu Cymru ac, yn bwysicach na hynny, rhai o’r gymuned. Dyna pam yr oeddwn yn falch bod Prif Weinidog Cymru wedi derbyn fy ngwahoddiad i annerch cyfarfod cyntaf y tasglu, gan ddangos ein bod o ddifrif calon ynghylch y sefyllfa hon. Fodd bynnag, ni chyflawnwn ddim dros y bobl hynny ar lawr gwlad drwy gwyno am San Steffan neu ystyried mynd i’n ffordd ein hunain ar bolisïau. Yr unig fodd inni gyflawni hyn yw drwy gydweithio, gan gyfuno ein strategaeth sgiliau sylfaenol, ein statws Amcan 1, ein polisïau ar ofal plant, tai, trafnidiaeth a chynhwysiant cymdeithasol gyda system budd-daliadau i’r DU gyfan sydd â’r nod o beri i waith dalu gyda mentrau gan y gwasanaeth cyflogi fel Canolfan Byd Gwaith, y Fargen Newydd a’r credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio.

Rhaid inni gael gweledigaeth hollgynhwysol ar gyfer delio â melltith diweithdra yng Nghymru—lle yr ydym yn gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Prydain i lunio polisïau cydgysylltiedig yn y cyfrifoldebau a ddatganolwyd a’r rhai sydd heb eu datganoli. Gallwn gyflawni mwy gyda’n gilydd nag y gallem ar wahân. Mae’r Cynulliad wedi dod yn bell yn y tair blynedd diwethaf. Yr ydym wedi cysylltu sgiliau addysg â’n polisïau ar y farchnad lafur ac yr ydym wedi ehangu ein gorwelion a datgan ein penderfyniad i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb. Nid wyf yn honni am eiliad ein bod wedi cael popeth yn iawn, ond yr ydym wedi cael llawer o bethau’n iawn. Mae’r ffaith ein bod yn dileu diweithdra tymor hir ymysg pobl ifanc yn fy etholaeth i’n gamp fawr. Ein gwaith yn awr yw anelu’n uwch fel ein bod yn dileu diweithdra tymor hir ac yn mynd i’r afael ag anweithgarwch economaidd ledled Cymru.

Rhaid inni ymdrin yn awr â’r diffyg uchelgais, y bwlch sgiliau, gwahaniaethu a’r anghydraddoldeb o ran cyfleoedd sy’n llesteirio ein hymdrech i greu cymunedau tecach a mwy cyfoethog. Yr her allweddol ar gyfer ein hail dymor fydd helpu pobl i oresgyn yr hyn sy’n eu rhwystro rhag gweithio. Rhaid inni wneud hyn nid yn unig am ei fod yn iawn, ond am na allwn fforddio parhau i wastraffu doniau cynifer o’n pobl.

Ni fyddai neb yn gwadu nad oes gan Gymru broblemau economaidd. O’n cymharu â rhannau eraill o’r DU, mae gennym gynhyrchiant cyfartalog is, cyfradd anweithgarwch uwch na’r cyfartaledd, un o’r cyfrannau mwyaf o boblogaeth heb gymwysterau ac un o’r lefelau isaf o wariant ar ymchwil a datblygu o’i fynegi fel cyfran o’n cynnyrch mewnwladol crynswth. Nid yw cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru ond yn 80.5 y cant o gyfartaledd y DU—dirywiad o’i gymharu â’r ffigur o 84 y cant yn 1989. Mae Cymru wedi methu â chystadlu â’r twf mewn rhannau eraill o’r DU ac mae’n un o garfan dlawd o dri, gyda gogledd-ddwyrain Lloegr a Gogledd Iwerddon, y mae eu CMC y pen hefyd yn is o lawer na chyfartaledd y DU. Ni ddigwyddodd y dadfeiliad cymdeithasol a’r anghydraddoldeb aruthrol hwn dros nos. Mae rhai mannau yng Nghymru wedi profi dirywiad diwydiannau gweithgynhyrchu anferth fel glo a dur. Gofynnaf un neu ddau o gwestiynau syml i’r rhai sy’n cymryd rhan yn y ddadl hon.

Clywsom y proffwydi gwae yn sôn am ein sefyllfa ac ymdrechion y Llywodraeth bartneriaeth i’w chywiro. Sut y byddai plaid sy’n credu mewn annibyniaeth yn ariannu’r holl waith hwn?

Mae’ch cyfraniad yn ddiddorol. Dywedwch na allai neb amau’r ffaith nad yw Cymru’n wynebu problemau difrifol o ran yr economi a chyflogaeth. Yr ydym newydd glywed Lynne ac Ann yn dweud wrthym nad oes problemau. Beth yw’r glymblaid hon? Yr ydych chi’n dweud wrthym fod problemau difrifol; mae’r Blaid Lafur yn dweud wrthym nad oes problemau. Pwy yr ydym i fod i’w goelio? Yr wyf yn synnu nad yw Mike German wedi datrys hyn gan y dywedir wrthym yn barhaus mai ef fydd yn datrys pob problem ac mai ef sy’n gyrru’r agenda. Pwy yr ydym i fod i’w goelio yn y glymblaid hon? A oes problemau difrifol ai peidio?

Diolch i chi am y truth hwnnw. Yr oeddwn wedi disgwyl cael ateb i’m cwestiwn ynghylch y modd y byddai Plaid Cymru’n ariannu ei rhaglenni gwych ar ôl annibyniaeth. Gan nad ydych yn dymuno rhoi’ch ateb chi, rhoddaf fi ateb byr i chi. Nid wyf yn adnabod neb yng Nghymru sy’n gwadu bodolaeth yr heriau a wynebwn. Fodd bynnag, nid yw’r sefyllfa economaidd yn unffurf ledled Cymru. Mae Plaid Cymru wedi canmol rhinweddau targedau rhanbarthol lawer gwaith. Cyfeiriaf ei haelodau at yr ateb a roddwyd gan y WDA yr wythnos diwethaf i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, pan wrthodwyd y cysyniad o dargedau rhanbarthol gan y byddai glynu wrth dargedau caeth yn lleihau’r hyblygrwydd i fuddsoddi mewn rhannau eraill o Gymru. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth, er gwaethaf y llu o strategaethau a datganiadau mawr, wedi cychwyn i’r cyfeiriad iawn ac yn ymdrin â’r problemau. Er enghraifft, grant buddsoddi’r Cynulliad yw’r grant buddsoddi cyntaf erioed i Gymru gyfan ar gyfer busnesau bach a chanolig eu maint. Cymerwch ein buddsoddi mewn pobl ifanc drwy Cyswllt Ffermio. Cynllun arloesol yw hwn—y cyntaf o’i fath—i gynnig arian ychwanegol i bobl ifanc i’w helpu i ddatblygu eu busnesau.

Os yw grant buddsoddi’r Cynulliad yn llwyddiant mor aruthrol, pam y mae ganddo linell gyllideb o ddim ond £1 filiwn?

Gan ei fod yn cael ei arwain gan y galw, mae hynny hefyd yn gwestiwn teg—

Nid oes galw.

Nid yw ond newydd ei gyflwyno. Caiff ei arwain gan y galw, ac ymdrinnir â’r materion strwythurol. Faint sydd gennyf ar ôl, Ddirprwy Lywydd?

Pum eiliad? A oes rhagor o ymyriadau? Mae’r dylanwad a—[Torri ar draws.]

Fel rhan o’r strategaeth, rhaid inni gofio’r buddsoddiad mewn addysg a hyfforddiant. Dangosir hynny orau gan awydd y Llywodraeth bartneriaeth i greu rhagoriaeth yng Nghymru a fyddai heb ei hail yn y Deyrnas Unedig. Wrth gefnogi technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, byddwn yn creu strwythur ar gyfer Cymru newydd fel y gallwn ddweud yn gywir fod gennym swyddi a chymunedau gwych.

One reason why I was attracted to the politics of the nationalist movement as a young man was seeing a generation of my contemporaries, and some older than me, leaving Wales to build a career for themselves. First, I saw my schoolmates in Ceredigion and the vale of Neath leave, and then my fellow students at college. That has been the history of Wales in the second half of the twentieth century, and the haemorrhaging continues. The level of economic inactivity among those aged between 18 and 23 has increased by 31 per cent since 1999, Mick Bates, and that does not include those who have left or those who are intent on leaving.

One of the main objectives of a Plaid Cymru government would be to reverse that situation. The extent to which we would succeed in attracting young people to build a future for themselves in Wales would be one of the main indicators of the success of our policy. It would also be central to the labour market strategy that we would seek to establish. It seems that Welsh Labour would oppose that.

Byddaf yn gryno, gan eich bod yn rhoi’n hael o’r amser prin sydd gennych. Onid yw’n wir bod polisi economaidd Plaid Cymru’n seiliedig ar ragrith economaidd? Pam y dylai’r Llywodraeth gymryd dim a ddywedwch o ddifrif pan nad ymdrinnir o gwbl yn eich datganiadau a’ch dogfennau polisi â chanlyniadau economaidd aruthrol yr annibyniaeth a gynigiwch ar gyfer Cymru? Sut y byddech yn talu am system cyllid gwladol annibynnol, system yswiriant gwladol annibynnol, neu’r wladwriaeth les ei hun?

I had foreseen that such a question would be asked, and I will address it later.

It seems that Welsh Labour would oppose the aim of retaining young people in Wales. After all, when the Plaid Cymru group tried to include in the report of the Education and Lifelong Learning Committee the recommendation that we should attract a greater proportion of our young people to receive their higher education in Wales, it was fiercely opposed by the Labour Party. It used the same old clichés, calling the suggestion narrow, restrictive, introspective and parochial. I believe that I even heard the word ‘racist’. In Ireland, 95 per cent of young people stay in the country, and in Scotland the figure stands at 75 per cent. However, it seems that the Labour Party would support the Welsh Development Agency in its aim of attracting as many graduates as possible to stay in Wales in order to strengthen the economy. If anyone can explain the difference between our recommendation and the WDA’s aim, they would probably come close to explaining the strange complexities and hang-ups of the Labour Party when it comes to the national question.

We do not believe that miracles can be achieved over night. However, we believe passionately that Wales could be one of Europe’s most prosperous nation-regions. Does Labour believe that? Deep down, it does not. It has been confirmed that the main plank of Labour’s attack on Plaid Cymru during the 2003 Assembly elections will be ‘the nightmare of independence’. What does that prove? First, it proves that Labour is desperate for a reason to attack us. Secondly, it proves that it is completely illiterate in the field of constitutional policy, which is why it has failed to prepare evidence for the Richard commission. Most importantly, it reveals how limited its ambition for Wales is, how narrow its vision and how deep-rooted its hang-ups. Labour wants a poor country that could never stand on its own two feet. That is its vision and why it considers independence a nightmare. That says it all about the Labour Party.

The difference between Plaid Cymru and the Labour Party is that we want the people of Wales to have as much responsibility as possible for life in Wales, while Labour wants them to have as little as possible as late as possible. We will see how the situation develops as that discussion heats up.

Cyffyrddwyd â’m calon o glywed yr ateb tanbaid hwnnw gan Cynog. Mae ei ddiffuantrwydd yn amlwg, ond nid yw byth wedi ateb y cwestiwn ynghylch annibyniaeth. Yr oeddwn yn falch o glywed Ann Jones yn sôn am y rhai economaidd anweithgar. Rhaid inni sicrhau y caiff y bobl hynny gymorth. Mae’r enghraifft orau o’r rhai aneconomaidd weithgar gennym ar feinciau’r Torïaid. O gofio mai hwy a’n rhoddodd yn ein sefyllfa bresennol, rhyfeddol yw clywed eu rhagrith. Mae’r Gweinidog a gweddill y Llywodraeth yn ymladd bob dydd i wella ansawdd bywyd pobl Cymru drwy gyfleoedd economaidd. A minnau’n un o Flaenau Gwent, lle y mae gwaith dur 200 mlwydd oed newydd ei gau, yr wyf yn ymwybodol iawn o’r sefyllfa.

Mae’n ddrwg gennyf, ni allaf dderbyn ymyriad gan mai dim ond tair munud sydd gennyf, ond af ymlaen â’r ddadl y tu allan i’r Siambr ar ôl y Cyfarfod Llawn os dymunwch.

Mae’r cyfraddau llog a’r cyfraddau morgeisi ar eu hisaf erioed ac mae diweithdra’n gostwng ledled Cymru. Mae hynny’n ffaith. Gallem oll ddweud ein bod yn dymuno i’r sefyllfa fod yn wahanol yn ein hardaloedd ein hunain. Hoffwn weld cyflogi mwy o bobl yn fy etholaeth i; mae llawer o bobl ddi-waith yno. Fodd bynnag, yr oeddwn wrth fy modd pan gyhoeddwyd 100 o swyddi newydd yr wythnos diwethaf yn Tillery Valley Foods, cwmni mawr ei barch yn Abertyleri. Dylem groesawu newyddion cadarnhaol o’r fath. Pwy yw’r gwaredwyr—

Ni allaf dderbyn ymyriad gan nad oes gennyf ddigon o amser, os na wnaiff y Dirprwy Lywydd roi mwy o amser i mi.

Pwy yw’r gwaredwyr a fydd yn cymryd yr holl gamau hyn i newid dyfodol Cymru ac sy’n bopeth i bawb? Nid y Democratiaid Rhyddfrydol ydynt, sy’n faich arnom. Felly rhaid mai Plaid Cymru ydynt, gan fod ganddi bwll diwaelod o arian. Sut y mae’n cyfystyru hynny â chael Cymru annibynnol, gan mai honno yw athroniaeth y blaid yn ddi-os? Ni waeth pa mor dda eu bwriad y mae ei chynigion—a gwn fod bwriad diffuant iddynt—cestyll yn yr awyr ydynt o ran Plaid Cymru.

Do you believe, Peter, that what you call an ‘independent Wales’ would necessarily be an economic failure?

Credaf hynny, gwaetha’r modd. Credaf na fyddai Cymru’n fwy na gweriniaeth bara lawr pe byddem yn dilyn polisi Plaid Cymru. Diolch i Lywodraeth y DU dan arweiniad Llafur, yr ydym yn cael y setliadau gorau erioed yn yr adolygiadau cynhwysfawr o wariant, sy’n rhoi cyfle inni ddarparu twf economaidd ar gyfer pobl Cymru yn ogystal â gwasanaethau cyhoeddus. Nid oes diben codi cestyll yn yr awyr. Ni ddylem gymryd ein hudo gan blaid lledrith, sef yr hyn yw Plaid Cymru. Gall awgrymu cynllun gwell bob amser am nad oes ganddi’r cyfrifoldeb dros weithredu. Dylem ddilyn y Blaid Lafur. Hi yw plaid realiti, ac mae’n gweithredu’n gadarnhaol dros holl bobl Cymru.

yn Saesneg Yr wyf finnau’n diolch i Blaid Cymru am gyflwyno ar gyfer dadl bwnc yr wyf yn ei ystyried y pwysicaf o’r materion a ddatganolwyd i’r Cynulliad. Gwaetha’r modd, ni fyddaf ond yn gallu cyfeirio at un agwedd ar y cynnig o fewn tair munud, sef pwysigrwydd datblygu economaidd.

yn Saesneg Mae’n debyg bod y pwysau ar bobl ifanc ac economaidd weithgar i adael eu hardal leol yn cael ei deimlo’n fwyaf yn y Cymoedd a’r Gymru wledig. Canolbwyntiaf ar y Gymru wledig ac yn enwedig ar yr ardaloedd hynny lle y mae’r Gymraeg yn parhau’n rhan bwysig o fywyd y gymuned. Ffurfiais fy marn ar y mater hwn lawer o flynyddoedd yn ôl. Yr oedd yr hyn a ddigwyddodd i’r disgyblion yn fy nosbarth i yn Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion yn brofiad ffurfiannol. Ymadawodd bron bob un o’m cyd-ddisgyblion â’r Canolbarth i ddod o hyd i waith o raid. Byddwn innau wedi mynd oni bai fod taer angen imi weithio ar fferm y teulu. Dyna oedd y norm yn y Gymru wledig yn 1960.

yn Saesneg Llongyfarchaf y grŵp gweithredol, Cymuned, ar ei ddatganiadau cyhoeddus diweddaraf.

in Welsh For many years, certain politicians condemned language activists and refused to hold discussions with them, even if there had been no violence. I acknowledge that I share the main objectives of Cymuned, the Welsh Language Society and people such as the Archdruid. We do not want to lose the Welsh language, we are concerned about its future and we want to see it prosper. However, we disagree about how to achieve this. I believe that we should harness the support of non-Welsh speakers and retain the goodwill of those who have moved to Wales to live. At a recent conference in Blaenau Ffestiniog, Cymuned decided that developing a prosperous economy was the best way to safeguard the Welsh language. The group’s comments are important. That is the attitude that will bring success. Cymuned and I speak the same language on the issue of the importance of the economy. Well done, Cymuned.

Fy etholaeth i, Aberafan, a brofodd beth o’r anrheithio gwaethaf oherwydd y dirywiad mewn gweithgynhyrchu dros y pum mlynedd diwethaf. Er ein bod wedi profi llawer o golledion oherwydd y dirywiad yn y sector gweithgynhyrchu, ni synhwyraf yr un anobaith a digalondid yn ardal Aberafan ag y gwnaf yng nghynnig Plaid Cymru a gwelliant y Ceidwadwyr. Yn fy rhan i o Gymru yr agwedd a geir yw: cawn godwm, codwn ar ein traed eto; ni wnewch byth ein cadw i lawr. Nid yw’r ysbryd hwnnw yn y cynnig. Mae’r ysbryd cadarnhaol, dynamig hwnnw o wydnwch a hunanhyder yn golygu bod y gyfradd diweithdra wedi gostwng yn fy etholaeth i mewn 22 o’r 36 mis diwethaf, i’r lefel isaf erioed o 3.7 y cant. Ni ellid dychmygu hynny pan oedd y Blaid Dorïaidd mewn grym. Cyflawnwyd hynny drwy gydweithredu egnïol rhwng Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot, Cyswllt Busnes ac Awdurdod Datblygu Cymru, gan weithio mewn partneriaeth â’r gymuned fusnes leol, mudiad yr undebau llafur a sefydliadau addysgol.

Mae fy etholaeth i wedi gweld Corus yn atgyfnerthu, er gwaethaf llawer o flynyddoedd anodd. Gwelsom adfywio Canolfan Peirianneg Gweithgynhyrchu a Deunyddiau yng nghyn Ganolfan Dechnoleg Cymru. Gwelsom y Parc Ynni Baglan newydd, sy’n cynnig y gobaith o ddarparu miloedd o swyddi ychwanegol mewn ardal sydd ag angen dybryd am fwy o waith. Amcan 1 sydd wedi darparu’r cyllid angenrheidiol i hwyluso’r datblygiadau newydd hyn, ac mae cynlluniau arloesol, fel Source Baglan, wedi’u datblygu i integreiddio’r datblygiadau newydd â’r gymuned fusnes leol. Sefydlwyd Job shop Baglan hefyd i sicrhau bod pobl leol yn gallu manteisio ar y cyfleoedd gwych y mae Parc Ynni Baglan yn eu cynnig.

Mae’n ddrwg gennyf, Gareth, nid oes gennyf ddigon o amser i dderbyn ymyriad.

Mae gobaith hefyd o agor canolfan Technium newydd yn y parc ynni a fydd yn darparu cenhedlaeth newydd o swyddi newydd â gwerth ychwanegol. Dyna realiti’r dyfodol newydd i Gymru.

Mae Amcan 1 wedi ein helpu i ariannu’r parc ynni, ac mae rhwng 18 a 20 o gynlluniau eraill yn ardal Castell-nedd Port Talbot sy’n defnyddio arian Amcan 1 i ddatblygu busnesau lleol sydd, at ei gilydd, yn rhai cynhenid. Mae 29 o brosiectau sy’n cael cymorth rhanbarthol dewisol. Nid buddsoddiadau tramor yw’r mwyafrif llethol ohonynt, ond cynlluniau a ddatblygwyd gan fusnesau lleol yn ardal Port Talbot. Nid ydym yn byw mewn diffeithwch economaidd. Yr ydym yn meddu ar y ffydd a’r hunanhyder sydd eu hangen i greu’r dyfodol newydd ar gyfer Cymru sy’n ennill. Nid oes gan ein gwrthwynebwyr ddigon o hunanymddiriedaeth i weld y gellir cyflawni hynny.

Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ymrwymo i drawsnewid economi Cymru. Ein gweledigaeth yw y bydd Cymru’n mynd yn fwy ffyniannus ac y bydd y ffyniant hwnnw’n gynaliadwy ac wedi’i ledaenu’n fwy cyfartal. Ategaf yr hyn a ddywedodd Brian Gibbons: gwaetha’r modd, y cwbl a glywn gan Blaid Cymru yw’r un hen stori am Gymru’n methu â chyflawni ac am yr hyn y mae’n credu na all Cymru ei wneud. Gwaetha’r modd, nid yw cynnig Plaid Cymru heddiw’n ddim gwahanol.

Tra ydym ni’n creu amodau i dyfu busnesau a swyddi newydd, mae Plaid Cymru’n aros gyda cholledion swyddi. Tra ydym ni’n creu cyfleoedd newydd i’n pobl ifanc mewn economi Gymreig sydd ar gynnydd, nid yw hi ond yn datgan ei phryder bod pobl yn gadael. Ni all edrych ymlaen ac mae’n gwrthod ymddiried yn economi Cymru. Y cwbl a wnaiff Plaid Cymru, fel y gwnaeth erioed, yw bychanu Cymru.

Er gwaethaf brygowthan Helen Mary Jones, gwyddom oll na wnaiff Plaid Cymru byth ffurfio llywodraeth yng Nghymru. Mae’r Blaid Geidwadol wedi ffurfio llywodraethau yn San Steffan ac mae canlyniad hynny i’w weld o’n cwmpas: anrheithio’r diwydiannau traddodiadol yng Nghymru. Cyllideb Geoffrey Howe yn 1981 a ddinistriodd weithgynhyrchu yng Nghymru. Y Llywodraeth Dorïaidd a anrheithiodd y diwydiant glo yng Nghymru. Yn awr gwelwn ddagrau crocodeil gan y Torïaid. Ni chofiaf y Torïaid yn y 1980au a dechrau’r 1990au’n cynnig dim i weithwyr dur a glo di-waith a daflwyd ar y domen gan bolisïau’r Torïaid.

A wnewch ildio?

Na wnaf. Yr ydym yn gorfod delio â’r hyn a adawodd y Torïaid. Fel y dywedodd Mick Bates, mae’r problemau a wynebwn yn economi Cymru’n ganlyniad i’r dinistr a achoswyd gan 18 mlynedd o lywodraeth Dorïaidd. Fodd bynnag, mae Llywodraeth y Cynulliad, gan weithio gyda Llywodraeth y DU, yn credu bod y rhagolygon ar gyfer economi’r DU a Chymru’n well nag y buont ers cryn amser. Mae cyfraddau chwyddiant, morgeisi a llogau ar eu hisaf ers cenhedlaeth. Gadewch inni edrych ar y ffeithiau, fel yr erfyniodd Phil Williams. Nid wyf yn ddifater—cydnabyddaf fod llawer eto i’w wneud, ond mae llawer iawn o gynnydd y gellir adrodd arno hefyd.

Mae’r gyfradd diweithdra ar ei hisaf yng Nghymru ers 35 mlynedd. Ydyw, mae’r economi’n wynebu heriau sylweddol a do, bu colledion swyddi ac nid wyf yn bychanu effaith aruthrol y cau diweddar ar gymunedau yng Nghymru, gan gynnwys fy un i. Serch hynny, er gwaethaf yr amodau anodd ym masnach y byd a’r anawsterau sylfaenol yn economi’r byd—a pheidiwch ag anghofio bod America ar fin dirwasgiad ers tua dwy flynedd a bod Siapan mewn dirwasgiad ers cyfnod hwy byth—mae cyflogaeth yng Nghymru wedi codi o 18,000 dros y flwyddyn ddiwethaf. Felly, mae’r enillion swyddi’n gwneud iawn a mwy am y colledion swyddi.

Cydnabyddaf fod gweithgynhyrchu wedi profi cyfnod anodd a gwneuthum ddatganiadau yma ac yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd am Allied Steel and Wire a Dewhirst yn Abertawe. Do, collwyd 30,000 o swyddi, ond mae 25,000 o swyddi gweithgynhyrchu newydd wedi’u creu. Mae’r swyddi newydd hynny yn y sector technoleg uwch gan mwyaf sydd â gwerth uwch ac maent yn swyddi â thâl uwch. Ffaith bwysig arall y mae llawer o’m cyd-Aelodau wedi’i chrybwyll yw cyfraddau gweithgarwch economaidd. Mae’r lefelau gweithgarwch economaidd wedi codi yng Nghymru o 12,000 tra bu gostyngiad ynddynt yng ngweddill y DU yn ei chyfanrwydd. Nid yw Plaid Cymru ond yn sôn am wasgaru ffyniant heb unrhyw bolisïau realistig i’w gyflawni. Yn y cyfamser yr ydym ni’n bwrw ymlaen â gweithredu agenda economaidd sydd wedi peri i’r WDA greu neu ddiogelu dros 60 y cant o swyddi yn y tair blynedd diwethaf yn y Gorllewin a’r Cymoedd, ac wedi peri i ddiweithdra ostwng yn gyflymach yn y Gorllewin a’r Cymoedd nag a wnaeth yn y Dwyrain. Gan ategu’r hyn y mae Brian Gibbons newydd ei ddweud: dyna’r ffeithiau; dyma’r realiti ac mae pobl yn ymateb i hynny. Gwaetha’r modd, ni all Plaid Cymru gydnabod hynny.

Bu’r gostyngiadau mwyaf mewn diweithdra yng Nghymru yn y Gogledd-orllewin a’r De-orllewin. Dywedodd yr Aelod Seneddol dros Ynys Môn wrthyf yn ddiweddar mai yn Ynys Môn y bu’r gostyngiad ail fwyaf mewn diweithdra yng Nghymru gyfan. Mae gwelliant Jonathan Morgan, sy’n galw am driniaeth gyfartal i bob rhanbarth, yn anhygoel. Ni allai ond codi o ddealltwriaeth Geidwadol o anghenion economi Cymru. Mae’n anwybyddu’r rhannau tlotaf o Gymru, yn anghofio’r rhai mwyaf agored i niwed ac yn bwrw’n galed yn erbyn y cymunedau yr ydym yn eu helpu’n awr i godi ar eu traed. Tlodi’r rhanbarthau hynny yw’r rheswm y mae gennym statws Amcan 1 ac yr ydym yn gwneud hynny’n elfen ganolog ar gyfer cyflawni ein hagenda ar yr economi ac adfywio cymunedol.

Yr ydym yn creu hinsawdd lle y gall busnesau dyfu a chystadlu yn yr economi fyd-eang. Efallai nad yw Plaid Cymru wedi sylwi ar hynny, ond yr ydym eisoes wedi dynodi cwmnïau a chanddynt botensial twf mawr fel rhan o’n cynllun gweithredu entrepreneuriaeth. Fodd bynnag, ni wnaf byth dderbyn dull gweithredu detholus Plaid Cymru sy’n anwybyddu cychwyniadau busnes ac yn canolbwyntio’n llwyr ar gwmnïau twf mawr—mae arnom angen y ddau. Beth a wnaiff ei dull gweithredu ar gyfer cymunedau’r Cymoedd y mae Ieuan Wyn Jones yn honni eu cefnogi.

Mae ein polisïau’n cael effaith eisoes. Gadewch imi roi rhai enghreifftiau i chi. Mae’r ffigurau diweddaraf yn dangos, am y tro cyntaf ers blynyddoedd, fod nifer y cwmnïau sydd wedi cofrestru ar gyfer TAW yng Nghymru wedi cynyddu a bod cyfradd goroesi busnesau a gofrestrwyd yng Nghymru yn uwch na’r cyfartaledd yn Lloegr a’r Alban. Mae’r data am enillion yn dangos bod Cymru bellach yn cadw’n wastad â gweddill Prydain. Y llynedd, cododd yr enillion yng Nghymru yn uwch na chyfradd twf gyfartalog y DU. Mewn gwirionedd, yn 2000-01, cododd yr enillion yn gynt yn y Gorllewin nag a wnaethant yng Nghymru ar gyfartaledd. Mae arwyddion o adferiad mewn gweithgynhyrchu yng Nghymru er gwaethaf yr amodau anodd yn fyd-eang. Mae amrediad eang o sectorau wedi ailddechrau tyfu yn ail chwarter y flwyddyn hon ac yr oedd arolwg diweddaraf y Siambrau Masnach yn dangos bod mwy o fuddsoddi mewn gwasanaethau a gweithgynhyrchu. Mae allforion Cymru’n ailgodi, ac mae’r ail chwarter yn dangos cynnydd o bron 10 y cant o gymharu â’r chwarter blaenorol. Mae gennym economi sy’n tyfu yng Nghymru a llwyfan economaidd cadarn i barhau i gyflawni ein hagenda ‘Cymru’n Ennill’.

Yr ydym yn mynd â’r maen i’r wal dros fusnesau yng Nghymru. Ers Gorffennaf 1999, cynigiwyd 658 o grantiau cymorth rhanbarthol dewisol gwerth cyfanswm o fwy na £358 miliwn. Disgwylir i’r prosiectau hyn ddenu mwy na £1.5 biliwn o fuddsoddiad gan y sector preifat ac maent ar wasgar ledled Cymru. At hynny, yr ydym wedi cynnig ymron i £96 miliwn i 206 o brosiectau yn ardal Amcan 1—mwy na 75 y cant o’r holl gynigion. Sut y mae hynny’n cyd-fynd â honiad Plaid Cymru ein bod yn canolbwyntio ar y De-ddwyrain? Parhawn i ddenu rhagor o swyddi o ansawdd da ledled Cymru ac ymestyn y cyfleoedd i bob rhan o Gymru.

Mae fy amser yn dod i ben a dymunaf derfynu.

Ynghylch Amcan 1 a’r cronfeydd strwythurol, er gwaethaf cwyno cyson Phil Williams am ddadrwymo, mae 1,000 o brosiectau yn rhaglen y cronfeydd strwythurol ac mae £426 miliwn wedi’i rwymo. Mae 656 o brosiectau Amcan 1 gwerth ymron i £380 miliwn yn y Gorllewin a’r Cymoedd a phroffwydir y byddant yn creu cyfanswm o 35,000 o swyddi newydd. Elin, os ydych yn chwilio am ddangosyddion a chanlyniadau, dyna’r rhai y credwn ni ynddynt. Nid rhethreg yw hynny; dyna’r ffeithiau.

in Welsh I am pleased to be able to reply to the debate on behalf of Plaid Cymru. I declare an interest as director of Picosorb, Caernarfon and South Caernarfon Creameries and as chair of the University of Wales, Bangor’s School for Business and Regional Development advisory board.

in Welsh I have never heard a speech as smug as the one we heard from the Minister for Economic Development. When will we reach the target of 130,000 new jobs? When will per capita income levels in Wales reach the European average? The Minister did not mention that. He is happy with the situation as it stands.

in Welsh Many Members’ comments highlighted the economic problems that we face. The most fundamental of those problems is the low level of economic activity, and dealing with that issue is key to raising the level of GDP per capita. That is far more relevant than any unemployment statistics. The Government’s amendment 1, which mentions an increase in economic activity, is totally misleading. The level of inactivity among young people aged between 14 and 24 has risen by 27 per cent in the last 12 months. Twenty one thousand more young people of this age are now economically inactive compared with 1999. The level of economic inactivity among women in Wales has risen to 42 per cent over the past year. That situation is completely unacceptable.

in Welsh There was also a significant decline in the manufacturing sector in Wales. The sector’s output has fallen 7.3 per cent over the last year. The number of businesses fell by 125 over the same period. There are no significant Objective 1 projects contributing directly to establishing manufacturing industries in Wales.

yn Saesneg Mae hyfywedd ariannol cwmnïau yng Nghymru wedi cael ysgytiad dros y 12 mis diwethaf. Mae eu proffidioldeb wedi disgyn 56 y cant, ac mae’r enillion cyfartalog ar gyfalaf wedi disgyn o 5.8 y cant i 2.5 y cant. Anwybyddodd y Gweinidog y ffeithiau hynny.

yn Saesneg Bydd y sefyllfa’n gwaethygu yn ystod y flwyddyn i ddod. Mae costau yswiriant cynyddol yn bwrw’r diwydiant adeiladu’n arbennig o galed. Yn y dyddiau diwethaf hyn bu’n rhaid i gwmni yn fy etholaeth i—

Mae fy amser yn dod i ben. Dyna’r rheolau.

Bu’n rhaid i gwmni bach yn fy etholaeth i wneud 22 gweithiwr yn segur yn y dyddiau diwethaf hyn dim ond oherwydd y costau yswiriant cynyddol.

Mae’r gyfradd methiannau busnes yn dal i fod yn frawychus. Yn naw mis cyntaf 2002, methodd 326 o fusnesau yng Nghymru—cynnydd o 17 y cant ar y ffigur cyfatebol y llynedd.

Mae’r gyfradd allforio o Gymru wedi gostwng o 15 y cant, o gymharu â 6 y cant yn Lloegr. Mae ar fusnesau angen cymorth uniongyrchol i fanteisio ar farchnadoedd allforio. Mae arnynt angen manylion, nid sbloetiau gan Weinidogion ar deithiau masnach allforio. Mae arnom angen rhaglen ragweithiol; mae arnom angen gweithredu. Rhaid inni gael targedau rhanbarthol. Mae arnom angen cymhorthion gweithredu. Beth a ddigwyddodd i’r cymhorthion gweithredu yr oedd cymaint o frolio amdanynt y dywedodd y Democratiaid Rhyddfrydol wrthym eu bod wedi darbwyllo’r Llywodraeth Lafur i’w rhoi? A yw Gordon Brown yn dal i’w ystyried? Yr oedd y ddirprwyaeth i Pittsburgh bythefnos yn ôl wedi cael gwybod am bwysigrwydd parthau di-dreth wrth ddatblygu cyfleoedd cyflogaeth newydd. Pa bryd y cawn y cyfleoedd hynny yn y Gorllewin a’r Cymoedd, fel y gellir denu busnesau newydd i’r ardaloedd hynny? Mae arnom angen cymorth rhanbarthol dewisol a dargedir fel y gall busnesau bach wireddu eu potensial twf. Mae busnesau o’r fath yn rhoi llawer mwy o werth o ran cymorth rhanbarthol dewisol na rhai busnesau mwy. Rhaid darparu’r band eang mewn ardaloedd diwydiannol a gwledig fel ei gilydd, fel ei fod yn cyrraedd pob busnes posibl. Fel y dywedodd Helen Mary, rhaid inni gael hyfforddiant i ddatrys prinder sgiliau, gan fod hynny’n allweddol os ydym i yrru’r economi yn ei blaen. Mae arnom angen mwy o ddatblygu ar reolwyr yng Nghymru. Rhaid cael cyrsiau Meistr Gweinyddiaeth Fusnes sydd o fewn cyrraedd busnesau bach a chanolig eu maint ym mhob rhan o Gymru, fel y gallwn gael y sgiliau y mae arnom eu hangen i yrru’r economi yn ei blaen. Rhaid inni gael cymorth i gychwyn ymchwil ar y cyd rhwng busnesau bach a chanolig eu maint a phrifysgolion er mwyn defnyddio’r doniau sy’n bodoli. Dyna a ddylai ddigwydd. Nid yw’n digwydd dan y Llywodraeth hon, ac felly mae arnom angen Llywodraeth newydd i’w yrru ymlaen.