Nid oes angen imi egluro pam y mae’r ddadl heddiw’n bwysig. Un o’r prif flaenoriaethau i’r sefydliad hwn yw mynd i’r afael â’r argyfwng yn y gwasanaeth iechyd. Heddiw mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn ailddatgan ei phenderfyniad i roi blaenoriaeth i iechyd ac yn galw ar Lywodraeth Cymru i roi’r cleifion yn gyntaf a chynyddu capasiti staff, gwelyau a chyfleusterau iechyd y GIG. Yr ydym yn dadlau dros dull gweithredu deuol: darparu gwasanaethau iechyd i ddiwallu ein hanghenion presennol a rhoi system iechyd ar waith i ostwng y lefelau o iechyd gwael. Mae ein cynnig hefyd yn nodi gyda phryder yr anawsterau ariannol a wynebir gan y sector iechyd wrth iddo ymdrechu i fodloni anghenion cynyddol y cleifion. Ailddatganwn ein barn bod ateb Llywodraeth Cynulliad Cymru i’r anawsterau hyn—y syniad mawr sydd ganddi i ailstrwythuro’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru—yn amherthnasol ac yn llesteirio busnes canolog y GIG, sef trin mwy o bobl.

Fe’ch cyfeiriaf at eich maniffesto yn 1997 ‘Y Gorau i Gymru’, sy’n datgan:

‘Byddai’n senedd yn sefydlu awdurdodau iechyd a gofal cymdeithasol democrataidd, cyffuniol ac ardaloedd awdurdodau lleol, i benderfynu ar anghenion iechyd a gweinyddu’r gwasanaeth iechyd cyflog ar lefel leol’.

A oes gennych unrhyw sylw i’w wneud am y newid mawr yn eich barn ers y maniffesto hwnnw yn 1997?

Bryd hynny yr oedd llai na 6,000 o bobl yng Nghymru yn disgwyl ers chwe mis i weld ymgynghorydd. Mae tua 83,000 yn disgwyl yn awr. Nid oes angen ein hatgoffa am y pwysau ar y GIG a bod yr ystadegau iechyd yng Nghymru ymysg y rhai gwaethaf yn Ewrop. Nid yw’n achos difaterwch. Ein rhestrau aros yw’r rhai gwaethaf erioed ac eto yr ydych yn mynnu ailstrwythuro. Mae Cymru’n haeddu polisi iechyd neilltuol a fydd yn ailadeiladu’r GIG yn unol ag egwyddorion y rhai a’i sefydlodd ac a fydd yn gwella iechyd ein pobl fel ei fod yn gystal â gwledydd eraill Ewrop. Y syniad mawr y dylid ei gael yw cynyddu’r gallu i drin mwy o bobl—mae 83,000 yn aros. Yr wythnos hon, mae Plaid Cymru—The Party of Wales wedi lansio papur trafod radicalaidd ar y GIG. Ei enw yw ‘Health and Social Services in Wales’, a’i awdur yw’r Athro Siobhan McClelland, sy’n arbenigwr ym maes astudiaethau iechyd. Mae’r Athro McClelland yn amlinellu cynllun i ailadeiladu’r GIG yng Nghymru sy’n cwmpasu darparu’r holl wasanaethau gofal. Byddai ailadeiladu hefyd yn golygu cynyddu’r nifer o welyau, adeiladau ysbyty, offer a gweithwyr.

Dogfen ragorol arall a ymddangosodd yn yr wythnosau diwethaf yw ‘Cadw Cydbwysedd’ gan Paul Williams, prif weithredwr Ymddiriedolaeth GIG Bro Morgannwg. Ymbiliaf ar y Llywodraeth i weithredu’r argymhellion a geir ynddi ar frys. Mae’r ddwy ddogfen bwysig hynny’n ymwneud â chynyddu gallu’r GIG i ddelio â’r ymchwydd o salwch drwy fabwysiadu dull systemau cyfan a rheoli capasiti, nid yn unig mewn ysbytai, ond yn yr holl sectorau—gofal sylfaenol, gwasanaethau cymdeithasol, gofal preifat a gwirfoddol. Ydyw, mae cynyddu capasiti’n ymwneud â chynyddu nifer y gwelyau, y staff nyrsio, y meddygon, y ffisiotherapyddion ac yn y blaen, ond mae’n ymwneud hefyd ag ailddiffinio defnydd effeithlon o welyau fel llenwi 85 y cant o’r gwelyau, nid 98 y cant fel y mae ar hyn o bryd. Mae arnom angen llacrwydd yn y system. Mae’n ymwneud â hybu technolegau newydd ac effeithlon a hefyd ddulliau newydd o weithio ac osgoi tagfeydd drwy’r system drwy hyrwyddo mesurau fel cyswllt dros y teleffon rhwng meddygon teulu ac ymgynghorwyr, timau ymateb cymunedol ar gyfer afiechyd cronig, gofal cymdeithasol y tu allan i oriau a gwasanaethau cymunedol ar gyfer y rhai sâl eu meddwl. Mae arnom angen dull gweithredu systemau cyfan sydd â’r bwriad o ddiwallu anghenion y rhai gwael eu hiechyd. Mae Plaid Cymru’n ceisio adfer cynllunio strategol pendant ar lefel Cymru-gyfan a datblygu capasiti, gan gynnwys rhoi cynllun pedair blynedd ar waith ar gyfer recriwtio a chadw. Rhaid i’r Llywodraeth ymdrin â mater y contract newydd i feddygon teulu. Yn benodol, mae angen cyflogi 250 o feddygon teulu cyflogedig yn y Cymoedd yn y tair i bum mlynedd nesaf. Er mwyn delio â’r argyfwng recriwtio meddygon teulu yma, rhaid inni ystyried amodau gwaith mwy deniadol, gan gynnwys oriau hyblyg, dysgu gwarantedig a gwasanaeth iechyd galwedigaethol. Rhaid inni wasgaru’r nifer o ymgynghorwyr drwy’r holl ysbytai dosbarth cyffredinol yng Nghymru fel rhan o weledigaeth strategol bendant ar gyfer y GIG yng Nghymru, gyda rhwydweithiau clinigol rheoledig ac yn y blaen.

Mae’r Llywodraeth hon wedi cynhyrchu llawer o strategaethau. Mae taer angen blaenoriaethu’r strategaethau a gofyn beth y dylid ei wneud yn gyntaf. Yn fwy na dim, rhaid gweithredu’r strategaethau a gytunwyd ar frys. Ar ôl y gaeaf cyntaf gwael i’r Cynulliad, cofiwn fod y tasglu pwysau argyfwng wedi dadlau dros gael 400 o welyau ychwanegol a 35 o welyau gofal dwys. Yr ydym yn dal i ddisgwyl gweithredu hynny. Rhowch y cleifion yn gyntaf, rhowch y strwythurau’n ail, gadewch inni fynd i’r afael â’r problemau iechyd ac nid newid y system unwaith eto. Fe’ch anogaf i gefnogi’r cynnig.

Cynigiaf gwelliant 2. Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

Diolchaf i Blaid Cymru am ganiatáu inni drafod y pwnc pwysig hwn eto. Dechreuaf drwy gytuno â rhai elfennau yn y cynnig. Mae Plaid Cymru’n iawn wrth wrthod yr ailstrwythuro Llafur/Rhyddfrydol ar y GIG fel y mae wedi’i gynnig. Mae hefyd yn iawn wrth bwysleisio’r angen am ragor o staff rheng flaen. O na fyddai Plaid Cymru wedi cefnogi rhai o’n gwelliannau ni pan gynigiasom gynnwys yn y cynllun GIG yr angen am ragor o feddygon a nyrsys.

Fodd bynnag, mae pwyntiau pwysig o wahaniaeth rhwng ein barn ni a barn Plaid Cymru. Mae’r holl ddadl iechyd yn ymwneud â mwy na gwario ychwanegol. Mae swm aruthrol o wario ychwanegol ar hyn o bryd, ond mae gofyn llawer iawn o allu i droi hynny’n fuddsoddi effeithiol. Rhaid i Blaid Cymru fynd oddi yma a meddwl ychydig yn fwy am hynny yn hytrach na chanolbwyntio ar fformiwla Barnett a mater cychwyn negodiadau ynghylch pa faint o arian y mae Cymru’n ei gael. Bu cynnydd sydyn ym maint y gwariant ar iechyd a rhaid ei wario’n ddoeth. Mae hynny’n bwysig.

Mae arnom angen mwy o bwyslais ar ganlyniadau, yn enwedig triniaethau i gleifion—

A ydych yn cytuno mai un modd i beidio â defnyddio’r arian sydd ar gael yn effeithiol yw hyrwyddo marchnad gystadleuol fewnol ac esgeuluso’r angen am gynllunio cyfannol ledled Cymru—y math o gynllunio y penderfynodd John Redwood ei ddiddymu?

Mae’r hyn yr ydych yn ei wfftio a’i alw’n farchnad fewnol yn rhywbeth sydd yn ein golwg ni’n caniatáu i’r system fod yn arloesol ac yn hyblyg. Ymdriniaf â hynny’n ddiweddarach.

Mae’r ddadl hon yn un amserol am reswm arall: mae Plaid Cymru newydd gyhoeddi ei phapur polisi iechyd y cyfeiriodd Dai Lloyd ato, ac sy’n teilyngu sylw. Croesawaf hyn gan ei fod yn cychwyn dadl bwysig yn y cyfnod cyn etholiadau’r Cynulliad, pan roddir dewisiadau gwirioneddol i bobl Cymru gan y pleidiau gwleidyddol yma. Mae hynny’n beth da. Fodd bynnag, mae polisïau Plaid Cymru’n ddryslyd. Mae gennyf un cwestiwn uniongyrchol. A yw wedi ymrwymo o hyd i awdurdod iechyd i Gymru gyfan? Dyna oedd prif elfen ei pholisi tan rai wythnosau’n ôl; ymddengys ei bod wedi rhoi’r gorau iddi bellach. Nid yw ym mhapur gwyrdd Plaid Cymru ar iechyd. Rhoddwyd y gorau i egwyddor cydffinio. Gobeithiaf na fydd Karen Sinclair yn ymyrryd yn ystod fy araith i oherwydd lloriodd Dai Lloyd ar y mater hwnnw. Yr oedd yn ganolog ym maniffesto Plaid Cymru a rhoddwyd y gorau iddo bellach. Beth am yr amharodrwydd i ailstrwythuro’r GIG? Dyma eiriau Dai Lloyd ar 26 Hydref:

Y peth olaf yn y byd y mae ar y gwasanaeth iechyd ei angen yw proses ailstrwythuro arall.

Beth a geir yn ei phapur gwyrdd? Yr ailstrwythuro mwyaf erioed ar y GIG. Mae hynny’n wrthddweud syfrdanol.

Yr wyf yn falch eich bod wedi darllen y papur gwyrdd a chroesawaf eich sylwadau. Pe baech wedi’i ddarllen yn fanwl, byddech wedi sylwi mai ei awdur yw Siobhan McClelland. Papur a gomisiynwyd ydyw ac mae’n amlinellu ei barn hi am yr hyn y dylid ei wneud â’r GIG. Nid yw’r ffaith nad yw corff i Gymru gyfan wedi’i gynnwys yn arwydd o newid polisi gan Blaid Cymru. Mae hynny’n ychwanegol at y papur hwnnw.

Yng ngolwg y feirniadaeth ddeifiol sydd wedi dechrau eisoes, nid oes dwywaith na fyddwch yn gorfod troi’ch cefn yn gyflym ar rai o’r ymrwymiadau hyn. Mae’r papur gwyrdd yn cynnwys rhagair gan eich arweinydd a’ch llefarydd ar iechyd. Gan hynny, cymeraf fod rhyw werth i’r papur oherwydd y sêl bendith honno.

Gadewch inni ystyried yr hyn a gynigiwyd yn y papur gwyrdd hwn: diddymu 22 o fyrddau iechyd lleol, gan roi terfyn ar gydffinio, ar statws ymddiriedolaeth—mae hynny’n ymrwymiad tymor hir gan Blaid Cymru, a bod yn deg—a chreu 15 corff iechyd hollbwrpas. Byddai’r system hon yn mynd â ni’n ôl i’r awdurdodau iechyd hen ffasiwn a oedd yn marw ar eu traed am na allent arloesi. Yn lle’r hen system, byddai nifer fwy—15—o’r awdurdodau iechyd anferth hyn a fyddai ag awdurdod llwyr o ran comisiynu a darparu gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol, hyd y gallwn i gasglu o sylwadau llefarydd Plaid Cymru ar iechyd.

Synnaf at eich digywilydd-dra ar ôl y llanastr a wnaeth eich Llywodraeth o iechyd yn y 1990au.

Parhaf i fod yn ddigywilydd, gan fod yr hyn y mae Plaid Cymru’n ei gynnig yn fodel tra sosialaidd heb fawr o le i arloesi neu hyblygrwydd lleol. Mae hynny’n ddigon teg. Gwnaeth Aelod Plaid Cymu weiddi ‘ie’ ac yntau ar ei eistedd, a chroesawaf y ffaith y bydd pobl Cymru’n cael y dewis hwn gan eu bod yn haeddu dewis ynghylch y dull o ddarparu gofal iechyd. Dadansoddiad ac ateb Plaid Cymru yw sefydlu system sy’n fwy canoledig hyd yn oed na’r hyn a gynigir gan ein Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, y cyfeiriaf ati’n ysmala weithiau fel y ‘comisâr iechyd’.

Gwnaf ildio os bydd gennyf ddigon o amser.

Yn olaf, ynghylch gweledigaeth grŵp Ceidwadwyr Cymru ar gyfer y GIG, gan imi fod yn dra beirniadol o weledigaeth Plaid Cymru, credwn mewn GIG i bawb sy’n rhad ac am ddim yn y pwynt defnyddio. Yr ydym am gael gofal prydlon o ansawdd da, nas cyflawnir mor aml ag y dylid yn y gwasanaeth ysbytai ar hyn o bryd. Yr ydym am gael mwy o ryddid, arloesedd a hyblygrwydd yn y sector ysbytai. Yr ydym am gadw’r cydffinio ar lefel leol ar gyfer gofal sylfaenol ac mae Jane Hutt wedi gweithredu’n dda yn y maes hwnnw. Mae wedi cynnig model y byddem yn cyd-fynd ag ef. Rhaid inni ganolbwyntio’r gwariant ar recriwtio staff rheng flaen. Cytunaf â Phlaid Cymru ar hynny. Rhaid inni ryddhau’r GIG oddi wrth ymyrraeth gwleidyddol. Byddai cynigion Plaid Cymru’n rhoi inni’r system fwyaf sosialaidd a biwrocrataidd yn Ewrop; dylid eu gwrthod.

Dyma ni eto. Cawn y sioe o lefarydd Plaid Cymru ar iechyd yn dod i’r Cyfarfod Llawn hwn, lle y mae’n meddwl bod rhywun yn ei wylio, i sôn am argyfwng yng nghyllido’r GIG a bod y clychau larwm yn canu. Dai, mae’n drueni nad oedd y clychau larwm hynny’n canu i chi yn ystod y ddadl ar gyllideb y GIG yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Pan wnaethom drafod y gyllideb honno ddiwethaf, ni wnaethoch godi mater argyfwng cyllido yn awdurdodau iechyd y GIG. Fel Pwyllgor, cytunasom ar lythyr a oedd yn datgan ein bod yn croesawu’r cynnydd yn y gwariant ar iechyd.

Yr wyf wedi codi mater costau ailstrwythuro’r GIG sawl gwaith. Gwyddwn y câi £80,000 ei ddyrannu i bob prif weithredwr, ond nid yw hynny o gymorth i leihau’r rhestrau aros.

Gwn am eich diddordeb mewn cyngor ar yrfaoedd, felly awgrymaf eich bod yn gofyn i’ch arweinydd am gael eich trosglwyddo i swydd arall oherwydd ni wnaeth eich llefarydd ar iechyd godi’r pryderon hynny yn y cyfarfod diwethaf o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Fel y dywedais, yr oedd yn gallu cytuno ar lythyr a oedd yn croesawu’r cynnydd yn y gwariant ar iechyd.

Dyma ni eto ar ailstrwythuro—

Ildiaf mewn munud, Dai. Nid wyf wedi gorffen ac mae’n siŵr gennyf y byddwch am ymyrryd eto.

Heblaw am gyllido, dyma ni eto ar ailstrwythuro. Mae Carwyn eisoes wedi dwyn un o’m llinellau gorau. Fodd bynnag, mae rhagor. Mae Plaid Cymru’n beirniadu’r ad-drefnu y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ei geisio, ond etholwyd ei Haelodau ar sail maniffesto a gynigiai ailstrwythuro mwy sylfaenol byth. Yn fwy na hynny, pan amlinellwyd rhaglen ailstrwythuro Llywodraeth Cynulliad Cymru, neidiodd Dai Lloyd ar ei draed gan geisio hawlio’r clod amdani drwy ei ddatganiadau i’r wasg. Dyfynnaf ei eiriau:

Yr wyf yn falch mai polisi’r blaid—

sef polisi plaid Plaid Cymru—

yw polisi’r wlad yn awr.

Yr oedd mor falch ac awyddus i dynnu sylw at ei gefnogaeth i’r cynigion hyn fel y bydd tro sydyn o gwmpas ei wefan yn dangos ei fod wedi rhoi nid un, ond dau ddatganiad i’r wasg yn ei ymgais i dynnu sylw at y ffaith bod y Llywodraeth bellach wedi derbyn polisi Plaid Cymru. Fodd bynnag, dros y misoedd diwethaf, gwelsom dro pedol llawn, ac yn awr maent wedi troi eto. Gallwch ddarllen am y tro pedol llawn yn The Western Mail heddiw. Bythefnos yn ôl, dywedodd Plaid Cymru na fyddai unrhyw ad-drefnu mewn Cynulliad dan arweiniad Plaid Cymru, ond mae ei phapur iechyd yn llawn sôn am ad-drefnu’r GIG.

Yr wyf yn falch eich bod wedi edrych ar fy ngwefan. Mae nifer o bobl wedi bod yn edrych ar fy ngwefan. Yr wyf yn llawn edmygedd. Bydd llawer o ymweliadau.

Y mater dan sylw yma yw’r ffaith bod 83,000 o bobl yn disgwyl am driniaeth. Os nad yw hynny’n argyfwng, beth sydd? A ydych yn fodlon ar hynny? A ydych hefyd yn fodlon ar ailstrwythuro fel ateb, nad yw’n golygu trin cleifion ychwanegol?

Yr ydych yn iawn wrth sôn am argyfwng, Dai. Mae’r argyfwng ym mholisi iechyd Plaid Cymru—mae’n ddryslyd ac yn anghyson ac nid yw’n cynnig dim i bobl Cymru. Mewn cyferbyniad â hynny, yr ydych yn iawn, mae gormod o bobl yn disgwyl yn rhy hir, a dyna pam y mae’r Llywodraeth Cynulliad hon yn recriwtio rhagor o feddygon a nyrsys ac yn hyfforddi mwy o staff nag erioed o’r blaen.

Gwnaethoch alw am gynllun cynhwysfawr. Pwy a gomisiynodd adroddiad Paul Williams? Pwy a ofynnodd am gael yr adroddiad hwnnw gan y gwasanaeth fel y gallem roi’r adnoddau a’r cynlluniau angenrheidiol ar waith? Llywodraeth Cynulliad Cymru. Aeth y Llywodraeth hon yn syth at y gwasanaeth i ofyn beth yr oedd ar ei staff ei angen. Gwnaethoch ofyn am gynllun. Mae’r Llywodraeth hon yn ei weithredu eisoes. Yr ydym eisoes wedi rhoi’r adnoddau a’r diwygiadau strwythurol ar waith i ddarparu’r gwasanaethau rheng flaen y mae ar bobl Cymru eu hangen. Pan fyddwch yn gallu ein dysgu sut i hyfforddi meddygon a nyrsys yn gynt, efallai y gallwn gael gwersi gennych. Yr ydym yn gosod y seilwaith yn awr. Gwnaethom gychwyn o le isel ac mae llawer iawn i’w wneud yn rhagor. Fodd bynnag, nid ydym yn gwybod beth yw polisi iechyd Plaid Cymru. A ddylwn gyfeirio at bolisi 1999, polisi Ionawr 2001, polisi Medi 2002 neu’r polisi sydd ger ein bron heddiw? Mae hynny’n wahanol iawn i’r hyn y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru’n ei gynnig.

Gwnaf ymdrin â mater yr ailstrwythuro ymhen eiliad. Yn gyntaf, yr wyf am wneud sylw am y nifer gynyddol o swyddi gwag o ran meddygon teulu. Yn 1999-2000, yr oedd 84 o swyddi gwag, ond yn y flwyddyn ddilynol, yr oedd 133. Mae hynny’n annerbyniol. Bu problem hirsefydlog o brinder meddygon teulu mewn practisiau yn y Cymoedd, y mae’r Gweinidog yn gobeithio ymdrin â hi drwy gynyddu’r ddarpariaeth yn y gyllideb ar gyfer contractau meddygon teulu newydd. Fodd bynnag, ni fydd digon o arian ar gyfer cynnydd o’r fath. Gwelir y swyddi gwag hyn yn awr yn fy rhanbarth i ar hyd coridor yr M4. Mewn un practis ym Mhen-coed, mae’r holl feddygon teulu wedi ymddiswyddo. Ni chlywyd erioed y fath beth. Mae rhai sy’n symud i fyw i Broadlands—datblygiad newydd anferth ym Mhen-y-bont ar Ogwr—yn dweud wrthyf na allant gofrestru gyda phractis parhaol. Mae’r ardaloedd hyn mewn mannau dymunol yng nghefn gwlad lle y codir cryn nifer o dai. Nid ydynt yn ardaloedd difreintiedig. A yw’r swyddi gwag hynny’n ganlyniad i lwythi gwaith trwm ar feddygon teulu neu ormod o fiwrocratiaeth? A ydynt yn ganlyniad i ddiffyg hyder ac ymddiriedaeth yn y Llywodraeth Lafur/Democratiaid Rhyddfrydol a’i gallu i roi’r GIG yn ôl ar y llwybr iawn? Mae arwyddion poenus mai ‘ydynt’ yw’r ateb. Mae’r treblu yn nifer y meddygon teulu rhan amser yn un arwydd o’r broblem, ac mae’r ehangu ar yr ardal ddaearyddol yr effeithir arni’n un arall.

Gan fod pawb yn y Siambr wedi tawelu bellach, af yn ôl at ailstrwythuro’r gwasanaeth ysbytai. Mae’n amherthnasol ac mae’n gwaethygu’r sefyllfa hon. Cyfeiriodd rhai Aelodau at bolisïau Plaid Cymru yn 1997. Cymeraf nad yw pleidiau eraill byth yn addasu eu polisïau i sefyllfaoedd sy’n newid a bod y polisïau hynny’n aros yr un fath flwyddyn ar ôl blwyddyn. Efallai fod hynny’n egluro cyflwr y GIG yng Nghymru eleni. Yn 1997, soniodd Plaid Cymru am ddileu’r ymddiriedolaethau a lefel yr awdurdodau iechyd a chreu un lefel i ddileu’r haen cleient-contractwr. Fodd bynnag, nid hwnnw yw ein polisi presennol gan fod sefyllfa arswydus wedi datblygu yn ystod pum mlynedd a hanner o lywodraeth Lafur yn y Deyrnas Unedig a thair blynedd a hanner o Lywodraeth Lafur/Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad. Mae’n difetha’r gwasanaeth iechyd. Yr ydym yn gohirio unrhyw ddiwygiadau—

Croesawaf eich sylwadau a llwyr gytunaf â hwy. A ydych yn derbyn bod Llafur wedi gwneud yn waeth o lawer na’r Llywodraeth flaenorol? Yr oedd y Ceidwadwyr yn well wrth ofalu am y gwasanaeth iechyd nag y mae Llafur.

Gwnaeth John Redwood, fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, lanastr o’r gwasanaeth iechyd a’i adael mewn cyflwr ofnadwy. Fodd bynnag, nid yw’r gwasanaeth iechyd wedi gwella; mae wedi dirywio dros y blynyddoedd.

A oedd y gwasanaeth iechyd yn well neu’n waeth o dan y Ceidwadwyr?

Nid oedd yn well o dan y Ceidwadwyr. Y Ceidwadwyr a ddechreuodd y dirywiad hwn, ac mae’r Llywodraeth Lafur/Democratiaid Rhyddfrydol wedi’i barhau. Nid ydym yn chwilio am newid yn awr neu yn y pedair blynedd nesaf.

A wnewch ildio?

Na wnaf, mae’n ddrwg gennyf, David. Cawsoch eich cyfle.

Cyfeiriaf yn gyflym at ailstrwythuro. Cyhoeddodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yng Ngorffennaf eleni na fyddai unrhyw gostau ychwanegol ynglŷn ag ef. Cyhoeddodd wedyn y byddai costau ychwanegol. Mae hynny’n chwerthinllyd. Mae llawer o bryderon—ac nid enwaf y sawl a’u cododd—ynghylch costau, cymhlethdod y staffio, adeiladau ac a fydd y strwythur newydd yn barod mewn pryd. Mae’r strwythur newydd i fod yn symlach i’r cleifion ei ddeall, yn fwy atebol am ei weithredoedd ac yn gryfach yn ddemocrataidd. Fodd bynnag, mae’n mynd yn llai syml, atebol a democrataidd ac yn llawer mwy cymhleth.

Mae’r dewis sy’n wynebu ein gwasanaeth iechyd yn mynd yn fwy eglur: mae’n ddewis rhwng rhaglen barhaus o’r buddsoddi a’r datblygu potensial mwyaf erioed o dan Lafur Cymru, ac un o bleidiau’r wrthblaid sydd wedi methu ystyried llawer o’r materion pwysicaf sy’n wynebu’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Gwneir y methiant hwnnw’n gwbl glir ym mhapur diweddar Plaid Cymru—fe’i galwaf yn bapur oherwydd gallai fod yn drafodaeth ar bolisi, yn ddogfen drafod neu’n ddim ond rhywbeth y mae rhywun wedi’i ysgrifennu i’w ystyried gan Blaid Cymru. Fodd bynnag, beth bynnag ydyw, mae stamp Plaid Cymru arno.

Nid yw’r papur yn cynnig unrhyw syniadau am yr agenda gwasanaethau cymdeithasol, nac am unrhyw feysydd allweddol eraill, fel iechyd meddwl. Nid yw’r ddogfen yn trafod ychwaith y gyfran o gyllideb y Cynulliad y teimla’r wrthblaid y dylid ei darparu ar gyfer iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, neu’r meysydd yn y portffolio a ddylai gael blaenoriaeth.

Mae’r rhan fwyaf o ddadansoddiad Plaid Cymru o gyflwr presennol y gwasanaeth iechyd gwladol, yn enwedig y pwysau ar gapasiti a phrinder staff, yn codi o ganlyniad i 20 mlynedd o esgeulustod a diffyg buddsoddi, a adlewyrchir yn astudiaeth Llywodraeth y Cynulliad ‘Cadw Cydbwysedd’, a gyhoeddwyd y mis diwethaf. Y prif wahaniaeth yw bod ‘Cadw Cydbwysedd’ yn mynd ymlaen i roi argymhellion ymarferol am gamau i gau’r bwlch hwnnw. Ymddengys fod amharodrwydd i dderbyn y ffaith syml bod y gwariant ar iechyd yng Nghymru’n codi. Diolch i Lafur, yr ydym bellach yn sicrhau’r cynnydd a’r buddsoddiad parhaus mwyaf erioed yn y GIG.

A wnewch ildio?

Ni allaf am nad oes gennyf ddigon o amser.

Er gwaethaf beirniadaeth negyddol ddi-ildio Plaid Cymru ar Lywodraeth y Cynulliad dan arweiniad Llafur, nid yw’r ddogfen hon, er honni ei bod yn ddogfen drafod, yn codi unrhyw gwestiynau ynghylch y patrymau gwario presennol. Gyda phwy y gwnaiff Plaid Cymru ymgynghori a sut y gwnaiff hynny os nad oes ganddi set o gwestiynau i’w hystyried? Mae Llafur Cymru’n cydnabod y rôl hollbwysig a chwaraeir gan yr holl staff: o’r ymgynghorwyr i’r glanhawyr ac o staff derbynfeydd i radiograffyddion. Sylweddolwn nad prinder gwelyau yw’r unig broblem fawr yn ein gwasanaeth iechyd, ond prinder nyrsys i staffio’r gwelyau; nid prinder ystafelloedd llawdriniaeth, ond prinder llawfeddygon a thimau i gyflawni llawdriniaethau.

Mae Llafur Cymru’n glir ynghylch y modd y bydd yn darparu rhagor o staff. Yr ydym wedi pennu targedau. Erbyn 2004, byddwn wedi cynyddu nifer y nyrsys dan hyfforddiant o fwy nag un rhan o dair, a nifer y meddygon dan hyfforddiant o fwy na dwy ran o dair. Erbyn 2010, byddwn wedi recriwtio 6,000 o nyrsys yn rhagor, 700 o feddygon yn rhagor a llawer mwy o ffisiotherapyddion, ymwelwyr iechyd a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill i GIG Cymru.

Ynghylch mater recriwtio, y gwnaethoch gyfeirio ato, mae’n bwysig recriwtio rhagor o nyrsys, wrth gwrs. Fodd bynnag, gwyddoch gystal â minnau mai’r broblem fawr yw cadw nyrsys yn y gwasanaeth. Nid yw’n werth hyfforddi a recriwtio nyrsys os nad ydynt yn aros yn y gwasanaeth. Ar hyn o bryd yr ydym yn colli pobl oherwydd telerau eu cyflogaeth.

Yr ydym yn cydnabod hynny. Gwnaed llawer o waith i gadw nyrsys sy’n dychwelyd i weithio. Fel y dywedais lawer gwaith yn y Siambr, rhaid inni ganiatáu i’r rhai sy’n dychwelyd i’r GIG aros ynddo. Yr ydym yn edrych ar ddulliau o sicrhau hynny drwy gynnig rhaglenni gweithio hyblyg, gweithredu polisïau teg i’r teulu a darparu cyfleusterau gofal plant, ar gyfer nyrsys a llawer o weithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill yn y GIG. Er mwyn ategu’r ymgyrch recriwtio hon, yr ydym yn agor ysgolion clinigol newydd yn y Gogledd ac yng Ngwent, gan ddatblygu model yr ysgol glinigol newydd yn Abertawe sydd wedi dechrau gweithredu.

Yr ydym wedi egluro ein blaenoriaethau. Dywedasom y byddem yn gwasgu ar y ddau laddwr mwyaf yng Nghymru—canser a chlefyd y galon—ac yn darparu gwasanaethau gweddus ar gyfer pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl, yr esgeuluswyd eu hanghenion yn rhy hir o lawer. Tybed a yw Plaid Cymru’n rhannu’r blaenoriaethau hynny. Prin y ceir sôn yn ei dogfen am iechyd meddwl.

Mae cywiro degawdau o esgeulustod yn y gwasanaeth iechyd gwladol yn dasg anferth, na ellir ei chyflawni dros nos, fel y byddai pawb yn cytuno. Mae llawer i’w wneud eto, ond mae ein rhaglen o fuddsoddi a diwygio’n ceisio cyflawni gwelliannau gwirioneddol yn y gwasanaeth. Yr ydym wedi darparu gwell cyfleusterau ar gyfer meddygon teulu ac wedi sicrhau bod meddyg teulu neu weithiwr iechyd proffesiynol arall ar gael i’r cyhoedd o fewn 24 awr ar ôl gwneud cais am apwyntiad. Rhoesom ragor o bŵer, gwell tâl ac amodau gweithio hyblyg i staff y rheng flaen, a gobeithiaf y bydd hynny o gymorth yn ein rhaglen recriwtio a chadw. Bu buddsoddi cyfalaf yn y GIG hefyd, ac mae chwe sganiwr CT newydd, pedwar sganiwr MRI, a llawer mwy o offer sy’n gallu gwneud diagnosis yn gyflym a helpu pobl sy’n gweithio yn y rheng flaen.

Mae dogfen ddiweddaraf Plaid Cymru—ac ni wyddom eto a yw’n ddogfen bolisi neu’n ddogfen drafod—yn methu â wynebu penderfyniadau anodd ac nid yw’n ateb y cwestiwn hollbwysig o gyllid i’r gwasanaeth iechyd. Yr unig bolisi clir sydd gan Blaid Cymru yw ei nod draddodiadol o annibyniaeth. Ewch ymlaen, Brian, yr ydych bron marw o eisiau dweud rhywbeth.

Gan gofio bod sganwyr MRI ac offer technegol eraill yn costio llawer o arian, oni fyddech yn dweud mai gwell fyddai gwario’r arian ar ailstrwythuro ar ddarparu mwy o offer i drin mwy o bobl?

Na fyddwn, oherwydd nid oes gennym ddigon o weithlu. Yr ydym yn ceisio cael pobl i’r gwasanaethau rheng flaen. Bydd y strwythurau newydd yn costio’r un fath â rhedeg y GIG yn ei gyflwr presennol, ond bydd gennym atebolrwydd lleol—

Ni allaf ildio, gan fod rhaid imi derfynu. Byddai polisi Plaid Cymru o annibyniaeth yn golygu methiant y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Ni ellir ymddiried iechyd ein gwlad i’w gofal.

I will take the opportunity in this debate to refer to problems in the health service in my constituency, which are being caught up in the complexity of the restructuring of the national health service.

No-one can deny that the process of reorganising health authorities into 22 local health boards is a palaver in terms of distributing and filling posts, the location of jobs, specific budgets for health boards and recruiting more people to sit on more quangos.

As a former staff member of the old Development Board for Rural Wales, I experienced first hand the uncertainty that reorganising a system causes and, more importantly, the time and energy that is channelled towards restructuring matters rather than planning and delivering public services. Meeting upon meeting is held to discuss restructuring, and I have no doubt that this is also the case within the health authorities—that is, that staff spend their time in meetings rather than planning a better health service for the future.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Aelod am ildio. Mae’n amlwg eich bod yn gwrthwynebu’r ad-drefnu presennol, ac eto yr ydych yn cynnig ad-drefnu pellach ar ryw adeg amhenodedig yn y dyfodol. Sut y tybiwch y bydd hynny’n effeithio ar ysbryd y staff gan fod Plaid Cymru’n dal i gynnig ad-drefnu pellach?

In our document, Plaid Cymru refers to the fact that we would allow for a period free from restructuring when we are in government next year, a period of stability—which you are not providing. We would not have undertaken this current restructuring. If and when we are in government next year, we will not suddenly announce a restructuring on 1 May, following the possible restructuring that will have taken place by 1 April.

To return to my constituency, I want to use dentistry as an example. For the past year, I have been highlighting the lack of NHS dentists in Ceredigion. I discussed the issue with the small number of staff responsible for dentistry in Dyfed Powys Health Authority. They have tried their best to recruit new dentists within the guidelines to which they work. Who is planning long-term service in the field of dentistry—for example, by offering bursaries to students from Ceredigion to encourage them to study dentistry? No-one is planning for the future at present as the service in Dyfed Powys will be fragmented after April 2003. Will Ceredigion, Carmarthenshire, Pembrokeshire and Powys have their own specialist staff in the field of dentistry—that is, four members of staff instead of one, as we currently have—or will this responsibility be subsumed within a wider portfolio, which means that the specialism will be lost?

In the meantime, thousands of my constituents are without an NHS dentist, unless they travel to Swansea or Ammanford. While health authority officials are restructuring the budgets for April 2004, who is considering how we can fund a cardiological consultant for Bronglais General Hospital? The Minister states in the national service framework on coronary heart disease that all general hospitals should have a consultant. However, those are empty words if there is no money to implement the recommendations. Neither the Minister nor Dyfed Powys Health Authority have money to enable Bronglais General Hospital to appoint a consultant, even though there is money to appoint a chief executive for Ceredigion’s local health board. Must we wait for the local health board to fund the consultant next April, or will the board inherit the authority’s debts? While everyone blames someone else for this mess, the situation in Bronglais General Hospital is continuously deteriorating without a specialist cardiological consultant.

The service is a postcode lottery at present, and the restructuring will reinforce this lottery by creating 22 lotteries instead of five. Why did you not create one national commissioning body to eliminate the postcode lottery in Wales, rather than creating a system that will increase geographical inequalities? A young woman from Aberystwyth came to see me at a recent surgery. She and her husband needed IVF treatment in order to start a family. They were both on low incomes and they could not afford—

A wnewch ildio?

No, I will not. They were both on low incomes and could not afford one course of IVF, let alone the three or four courses that are often required. She could not understand a system whereby IVF treatment would be available to them on the NHS if they lived in Swansea but is not available because they live in Aberystwyth, which falls within Dyfed Powys Health Authority. As a result, they would have to borrow thousands of pounds in order to pay for private treatment. The restructuring will not eliminate this geographical lottery. On 1 April 2003, will a young couple in Aberystwyth have the same rights as a young couple in Swansea or Abergavenny to receive IVF treatment on the NHS? That is the question that the Minister for Health and Social Services and the Chair of the Health and Social Services Committee must answer.

Llongyfarchaf Blaid Cymru ar ei dewis o bwnc i’w drafod. Yr oeddwn yn dechrau meddwl bod y rheolau ar gyfer y ddadl plaid leiafrifol wedi newid a’i bod bellach fel y gêm mewn parti lle’r ydych yn gorfod codi pwnc o het, ac y gallem gael pum munud ar y system unffordd yn Vladivostok neu fywyd gwyllt ym môr Barents, gan mor analluog yw Plaid Cymru i gyflwyno dadl gydlynol mewn dadleuon plaid leiafrifol.

Yr ydych yn haeddu’ch llongyfarch oherwydd, yng ngolwg record y Llywodraeth ar iechyd, mae angen ewyllys cryf i gynnig dadleuon mor dila mewn cysylltiad â’r ailstrwythuro. Clywsom o leiaf bedwar fersiwn gwahanol o bolisi iechyd Plaid Cymru. Mae’n amlwg ei fod yn fwy gwladoliaethol a biwrocrataidd—ni raid ond ichi ystyried dogfen bolisi Siobhan McClelland, a gymeradwywyd gan arweinydd Plaid Cymru a’i llefarydd ar iechyd y prynhawn yma, ond a feirniadwyd ychydig o eiliadau’n ddiweddarach gan Rhodri Glyn Thomas.

Yr oeddwn yn tybio y byddai hynny’ch eich codi ar eich traed. Nid ildiaf eto; o ystyried ymyriadau cynharach, dylech fod yn ddiolchgar fy mod yn rhoi pen ar eich poenau. Yr oedd yn ymddangos bod llefarydd Plaid Cymru ar ddatblygu economaidd yn cynnig dau bolisi gwahanol—un yn ymwneud â 15 corff newydd ac un arall yn ymwneud ag un corff. Nid yw datblygu polisi ar ddull karaoke fel hyn yn beth da i Blaid Cymru. Nid oes cysondeb, nid oes strwythur ac nid oes fframwaith cyllidebol; mewn geiriau eraill, nid oes gobaith.

Nid ildiaf ar hyn o bryd, er y gallwn wneud yn ddiweddarach os bydd gennyf ddigon o amser.

Symudaf ymlaen at record y Gweinidog mewn Llywodraeth, rhag i neb feddwl bod hyn yn bleidlais o ymddiriedaeth yn ei chyfnod hi yn y swydd: nid hynny ydyw, yn sicr. Mae’r nifer sy’n aros dros 18 mis am driniaeth cleifion mewnol wedi codi 209 y cant ers 1997. Mae hynny’n gryn gyhuddiad yn ei herbyn. Mae’r nifer sy’n aros dros chwe mis am driniaeth cleifion allanol wedi codi’n syfrdanol o 1,300 y cant. Dyna’r record, ac mae’n golygu bod unigolion yn disgwyl am driniaeth frys. Beth yw gweledigaeth y Llywodraeth—y syniad mawr fel y’i gelwir—i ddelio â’r mater hwnnw? Nid canolbwyntio adnoddau ar hyfforddi meddygon a nyrsys yw hynny, a fyddai’n gwneud synnwyr o ran cynnig triniaeth. Nid y fath beth. Mae’r Gweinidog yn penderfynu bod rhaid inni ailstrwythuro’r system. Dywedwyd wrthym ar y dechrau—

Nid ildiaf.

Dywedwyd wrthym ar y dechrau y gwneid hynny heb gost o gwbl. Gwyddom bellach nad felly y bydd: bydd yn costio £15.5 miliwn. Gellid gwario’r arian hwnnw ar feddygon a nyrsys i ddelio â’r ffigurau rhestrau aros gwaethaf yng ngorllewin Ewrop. Llongyfarchiadau, Weinidog; fe’ch etholwyd ar addewid i ddileu’r rhestr aros chwe mis, ond mae’r sefyllfa wedi mynd yn waeth o lawer.

Nid ildiaf.

Mae’r arian yn diflannu i dwll du biwrocrataidd. Mae’r broses ailstrwythuro’n dioddef oherwydd diffyg cefnogaeth, gan Aelodau Seneddol Llafur ymysg eraill, y dywedodd un ohonynt wrthyf eich bod yn ceisio cyflwyno’r system fwyaf biwrocrataidd yng ngorllewin Ewrop. Mae swyddi allweddol ar gyfer y system yn wag o hyd ac ychydig sy’n ymddiddori ynddynt. Yr oedd y dyddiad cau ar gyfer penodi prif weithredwyr byrddau iechyd lleol dros ddau fis yn ôl. Yr ydych wedi llenwi 12 swydd o blith 22. Llongyfarchiadau, Weinidog. Bydd staff iechyd uwch yn gweithio mewn adeiladau dros dro am gyfnod amhenodol. Llongyfarchiadau, Weinidog. Yr ydych yn costio £15.5 miliwn i’r system, sy’n cael ei gymryd oddi wrth staff rheng flaen. Llongyfarchiadau, Weinidog. Rhag i neb gredu eich bod yn cael dianc oherwydd diffyg cysondeb plaid fwyaf yr wrthblaid, dywedaf wrthych fod yr ailstrwythuro’n llanastr, rhaid ei ddiddymu a buddsoddi’r arian yn y rheng flaen cyn iddi fynd yn rhy hwyr. Ymhell ar ôl ichi fynd, bydd pobl yn disgwyl am eu llawdriniaethau. Rhowch y gorau i’ch ad-drefnu neu ymddiswyddwch.

Mae Dai Lloyd eisoes wedi pwysleisio’r taer angen am ddatblygu capasiti o fewn y gwasanaeth iechyd. Elfen hanfodol yn hynny yw rhoi digon o adnoddau i’r gwasanaeth. Yr ydym yn wynebu argyfwng, gyda rhagamcanion o orwario o dros £50 miliwn gan awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau GIG yn y flwyddyn ariannol hon. Pam y mae’r ffigur mor uchel? A ydynt yn taflu arian i ffwrdd? Yr ateb yw ‘nac ydynt’. Y broblem yw bod yr adnoddau sydd ar gael yn annigonol i fodloni’r angen. Mae gennym wasanaeth iechyd sy’n trin pobl yn ôl eu hangen, ond pennir ei gyllideb yn ôl gwariant y pen.

Soniodd Elin am ad-drefnu pellach, a fyddai’n cynnwys creu corff comisiynu sengl. Mae’ch arweinydd yntau wedi sôn am ad-drefnu pellach rywbryd yn y dyfodol. Faint o adnoddau y bydd Plaid Cymru’n ei roi at yr ad-drefnu hwnnw y gellid ei wario ar ofal am gleifion?

Mae’n sicr na fyddem yn cael 54 o gyrff yn rhedeg gwasanaeth iechyd ar gyfer 3 miliwn o bobl.

Mae cryn dystiolaeth i anghenion iechyd yng Nghymru. Gan Gymru y mae’r ganran uchaf o bobl dros 65 mlwydd oed yn y DU. Mae’r cyfraddau afiachusrwydd a marwolaethau yn uwch yng Nghymru nag yn Lloegr. Mae ein hanghenion yn cynyddu, sy’n golygu bod ein gwariant yn cynyddu hefyd. Fodd bynnag, nid adlewyrchir hynny yn ein cyllideb. Pan ddaw’r ailstrwythuro arfaethedig i fod fis Ebrill nesaf, beth fydd yn digwydd o ran y diffyg ariannol anferth hwn? Bydd y byrddau iechyd lleol yn dechrau eu hoes drwy aros yn stond. Byddant yn etifeddu ymrwymiadau yn ogystal ag asedau’r awdurdodau iechyd blaenorol. Yn fy etholaeth i, bydd bwrdd iechyd lleol Rhondda Cynon Taf—fel y rhan fwyaf o’r lleill—yn dechrau ei oes dan faich o ddyled. Ei gyfran ef o orwariant rhagamcanedig Awdurdod Iechyd Bro Taf o £12.8 miliwn fydd tua £5 miliwn, sy’n rhwystr mawr i unrhyw strwythur newydd sy’n dechrau ei oes. Bydd ein byrddau iechyd yn canolbwyntio ar gau’r bwlch hwn yn lle mynd i’r afael â’r materion iechyd pwysig a ymddiriedwyd i’w gofal. Byddwn yn ceisio lleihau’r difrod o’r diwrnod cyntaf un. Rhwng y bwlch ariannu hwn a’r bwlch sgiliau posibl, oherwydd y prinder aelodau arbenigol sy’n wynebu llawer o’r byrddau, mae’n ymddangos yn ddechrau dryslyd ac anobeithiol.

Mae dryswch hefyd ynghylch y cwestiwn o roi cydnabyddiaeth. A allwch gadarnhau, Weinidog, a ydych yn derbyn yr egwyddor y dylai aelodau bwrdd, gan gynnwys cynrychiolwyr awdurdodau lleol, gael eu talu am eu gwaith? Fe’ch atgoffaf am y cynsail a osodwyd gan awdurdodau heddlu yng Nghymru sy’n talu lwfans sylfaenol i’w holl aelodau bwrdd, ni waeth pwy y maent yn ei gynrychioli.

Pa bynnag ad-drefnu a ddigwydd, mae’r angen am driniaeth yn aros. Rhaid inni ariannu yn ôl yr angen er mwyn ymateb i angen. Bydd y blocio ar welyau, diddymu llawdriniaethau, cleifion yn aros ar drolïau mewn coridorau, a rhestrau aros cynyddol yn parhau hyd nes y cawn fformiwla ariannu deg i Gymru, sy’n seiliedig ar angen.

Mae’r ddadl hon yn gyfle i Blaid Cymru ateb rhai cwestiynau sylfaenol. Cyn y gellir ei chymryd o ddifrif ynghylch ei chynlluniau ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus, dylai roi atebion i bobl am y modd y byddai’n eu hariannu. Y cwestiwn sylfaenol yw sut y gallai gystadlu â’r buddsoddi mwyaf erioed o dan Lafur, a gydnabuwyd heddiw hyd yn oed gan y Ceidwadwyr, pe bai Cymru wedi’i thorri i ffwrdd oddi wrth weddill y DU.

Mae’n dra annhebygol y bydd Cymru’n dod yn annibynnol, fel yr ydych yn mynnu dweud, yn ystod y 15 mlynedd nesaf. Mae mater ariannu’r GIG yn bod yn y presennol. A ydych yn cytuno bod rhaid ariannu’r GIG yn ddigonol ar sail angen?

Mae’n ddiddorol eich bod yn dweud hynny, Cynog, ond ni’ch clywais yn dweud nad yw Plaid Cymru am gael Cymru annibynnol. Ateb Plaid Cymru yw diwygio fformiwla Barnett—polisi y mae’n credu y bydd yn ailddosbarthu arian i Gymru o weddill y DU—ond nid oes ganddi ateb ynghylch yr hyn a ddigwyddai pan nad oes unlle bellach i ailddosbarthu oddi wrtho. Beth a ddigwyddai pe bai Cymru, dan lywodraeth Plaid Cymru yn y dyfodol, yn gadael gweddill y DU?

Nid oes gennyf ddigon o amser, derbyniaf ymyriad yn nes ymlaen. Faint a gostiai i bobl sy’n byw ar hyd ffin Cymru i gael triniaeth gan ysbytai ym Manceinion, Lerpwl, yr Amwythig neu Fryste? Faint a gostiai i greu sefydliad rhagoriaeth glinigol Gymreig? Pa brosiect ysbyty a gâi ei ddiddymu pe bai Plaid Cymru’n rhoi terfyn ar fentrau cyllid preifat, a pha nifer o wasanaethau y byddai’n eu cau ar ôl sylweddoli na allai Cymru annibynnol wneud cystal â’r £3.5 biliwn y mae Llafur yn ei roi bob blwyddyn i’r GIG? Bob tro y mae’n methu ag ateb y cwestiynau sylfaenol hyn, ni chaiff ei chymryd o ddifrif gan bobl Cymru.

Hyd yn oed yn y ddadl hon, mae wedi methu’r pwynt. Mae pawb yn cydnabod bod problemau’n wynebu’r GIG o hyd. Mae diffyg capasiti o hyd a phroblemau ynghylch rheoli ariannol ac atebolrwydd, ond unwaith eto mae Plaid Cymru wedi cynnig yr holl atebion anghywir. Mae’n anghywir ar gapasiti, gan fod targedau manwl wedi’u gosod eisoes ar gyfer recriwtio staff ychwanegol yng Nghymru. Yng Ngwent yn unig bydd y cynlluniau hyn yn golygu 60 o ymgynghorwyr ychwanegol, 614 o nyrsys ychwanegol, 134 yn rhagor o nyrsys cymunedol, a dwsinau’n rhagor o therapyddion, technegwyr a fferyllwyr. Yr ydym hefyd yn bwrw’r maen i’r wal o ran cynlluniau am ragor o leoedd hyfforddi meddygol. Sicrheir capasiti ychwanegol oherwydd Llafur yng Nghymru. Er bod Plaid Cymru’n iawn wrth godi mater rheoli ariannol, methodd â chanfod y wir broblem, ac nid prinder adnoddau mohoni, ond galw rheolwyr i gyfrif.

Unwaith eto mae Plaid Cymru wedi dangos ei dau wyneb yn y ddadl hon—ei dwy reddf sylfaenol. Ar y naill law, mae’n geidwadol, gan ofni herio’r diwylliant o fethiant mewn rheoli, ac osgoi’r angen am ddiwygio gwirioneddol. Mae ar y GIG angen buddsoddi a diwygio ac mae Llafur yn cyflawni hynny. Ar y llaw arall, mae’n ymwahanol, am dynnu Cymru allan o’r DU ar bob cyfrif, heb ystyried yr effaith ddinistriol a gâi hynny ar ein gwasanaethau cyhoeddus, ac yn enwedig ar ein GIG. Mae Plaid Cymru wedi dangos unwaith eto nad oes ganddi’r atebion i’r heriau mawr sy’n wynebu ein gwasanaethau cyhoeddus, a’i bod ymhell iawn o fod yn addas i lywodraeth.

Mae rhan helaeth o’r feirniadaeth ar Lywodraeth Cynulliad Cymru yn ystod y ddadl hon yn ymwneud â gwahanu ffug rhwng strwythurau a darparu. Nid yw’n fater o newid er mwyn newid. Diben ailstrwythuro yw darparu gwasanaethau iechyd gwell ar gyfer pobl Cymru. Bydd yn strwythur newydd sy’n ymwneud â darparu, defnyddio adnoddau’n well, a dull gweithredu integredig fel bod y sector iechyd, gwasanaethau cymdeithasol, cymunedau lleol, y sector gwirfoddol ac eraill yn gweithio gyda’i gilydd i ddarparu ar gyfer iechyd yn lleol. Mae’r feirniadaeth a glywsom hyd yma’n seiliedig ar wahanu ffug, sy’n wendid mawr.

Bu beirniadu hefyd ar y prinder staff meddygol. Fodd bynnag, fel y mae Lynne ac eraill wedi dweud, ymdrinnir â hynny drwy gynnydd sylweddol yn yr adnoddau ar gyfer staff ychwanegol a darparu ychwanegol yn y rheng flaen.

Mae’n ddrwg gennyf ond ychydig o amser sydd gennyf, Brian. Mae’n ymwneud â’r adnoddau ychwanegol hynny. Er enghraifft, cynigir ysgolion meddygol ar gyfer y Gogledd a Gwent, ac mae un wedi agor yn Abertawe. Dim ond un enghraifft yw hynny o sut y gallwn gynyddu nifer y staff rheng flaen y mae eu mawr angen.

Ynghylch ysgol glinigol Gwent, mae gan Ysbyty Brenhinol Gwent hanes gwych o hyfforddi staff meddygol, a dylid adeiladu ar sail hynny. Bydd yr ysgol glinigol newydd yn caniatáu hynny. Fodd bynnag, rhaid inni symud yn gyflym, fel yr wyf wedi dweud wrth Jane Hutt ac eraill, gan fod angen arwyddo contractau ar gyfer yr adeilad newydd, sy’n angenrheidiol er mwyn yr hyfforddi ychwanegol hwn. Gobeithiwn y penderfynir yn gyflym ar yr achos busnes ar gyfer hynny.

I gloi, tra bo pleidiau’r wrthblaid yn cyflwyno cynigion o’r fath ac yn chwarae gwleidyddiaeth â’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, mae Jane Hutt a Llywodraeth Cynulliad Cymru’n brysur yn bwrw ymlaen â’r hyn y mae taer angen amdano, sef darparu gofal iechyd gwell ar gyfer pobl Cymru.

Yr wyf yn falch ein bod wedi cael dadl arall ar iechyd. Ni sylweddolais y byddai’n ddadl mor gadarnhaol a phleserus o ran Llywodraeth Cynulliad Cymru. Mae wedi rhoi cyfle inni roi’r newyddion da am y cynnydd digyffelyb yn y cyllid yr ydym yn ei roi i’r GIG yng Nghymru a hefyd am ffrwythau ein cynllunio drwy ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’.

Nid wyf o blaid newid er mwyn newid. Oni fyddai’n ddoeth gohirio’ch diwygiadau arfaethedig hyd nes y bydd Derek Wanless wedi cwblhau ei adolygiad o iechyd a gofal iechyd yng Nghymru, neu a ydych yn ddifater ynghylch y posibilrwydd y gallai’r diwygiadau presennol arwain at roi’r drol o flaen y ceffyl?

Mae Karen, Ann, Kirsty a David Melding wedi chwalu strategaeth iechyd honedig Plaid Cymru i bob pwrpas y prynhawn yma, ac, fel y dywedodd Nick, gwnaeth hyd yn oed Rhodri Glyn ddiarddel y strategaeth honedig yn ei ymyriad. Gallwch ddisgwyl maniffesto iechyd arall eto gan Blaid Cymru, a thro pedol arall fel yr oedd Janet Davies yn ei addo i ni, yn ôl pob golwg. Nid yw Plaid Cymru wedi ystyried hanes ein cyflawniadau drwy ddyblu’r cyllid i’r GIG yng Nghymru a dyblu’r hyfforddiant drwy’r ysgolion clinigol newydd yn Abertawe a’r Gorllewin. Yr ydym wedi buddsoddi £48 miliwn mewn offer newydd, sganwyr CT ac MRI, ac mae adeiladu cyfalaf newydd ledled Cymru yn ein hysbytai a’n cymunedau. Yr ydym yn rhoi’r lle blaenaf i gleifion a gofal iechyd sylfaenol. Yr ydych yn ffoi gan ofn, ac am droi’n ôl at ganoli, sy’n syfrdanol gan blaid sydd i fod i gefnogi datganoli. Yr ydym wedi darparu cyllid i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd ledled Cymru. Pryd y cyfeiriodd Plaid Cymru at anghydraddoldebau iechyd y prynhawn yma? Yr ydym yn creu gofal iechyd a gofal cymdeithasol cydgysylltiedig, a rhwydwaith clinigol.

Mae’r Blaid Geidwadol wedi cydnabod y cynnydd mewn adnoddau iechyd; byddem ni’n rhoi cymaint â hynny ac yn ei ddefnyddio’n fwy effeithiol. A ydych yn cytuno y dylem nodi swm o wariant ar gyfer gwasanaethau iechyd uniongyrchol i Blaid Cymru oherwydd ni welais erioed griw mor ddigalon a diobaith? Fodd bynnag, nid yw’n syndod o ystyried y llanastr a wnaeth y prynhawn yma.

Mae strategaeth iechyd honedig Plaid Cymru, a gyflwynwyd y prynhawn yma a’r wythnos hon, yn syfrdanol. Af yn ôl at y materion pwysig a godwyd yn y ddadl hon. Mae pwynt cyntaf y cynnig a gwelliant 1 yn ymwneud â chyllid. Mae’r GIG yn gyfrifol am gynllunio ei gyllideb ac am wario, ac mae’r gyllideb iechyd ar gyfer 2003-04 yn fwy na £4 biliwn, sef cynnydd o 50 y cant ar ben y gyllideb a adawyd i’r Cynulliad. Mae’n gamp ryfeddol i bobl Cymru. Geraint, ni allwch wneud eich symiau. Fel y dywedodd Lynne, sut y byddech yn darparu cyllideb iechyd ar eich pen eich hun yng Nghymru? Ni allech wneud hynny. Nid ydych yn cydnabod y cyfle i siapio’r ddarpariaeth ar gyfer anghenion ac amgylchiadau lleol. Pa rôl yr ydych am i lywodraeth leol ei chwarae yn y gwaith o gynllunio ein gwasanaethau gofal iechyd sylfaenol a gofal cymdeithasol?

Ynghylch pwyntiau Janet a Nick, fel y dywedais yng Ngorffennaf, ar ôl y trawsnewid a ddaw yn sgîl ein diwygiadau, ni fydd y strwythurau’n costio mwy i’w rhedeg na’r rhai presennol. Mae’r ailstrwythuro’n cyrraedd y nod. Un pwynt pwysig, Nick, yw na ddylid mynd yn ôl yn bellach na blwyddyn. Yr ydych yn gwrthod, fel y mae Plaid Cymru, bron ddwy flynedd o ymgynghori a dadlau llawn ac agored am ein diwygiadau. Yr ydych yn codi hen ddadleuon treuliedig sy’n flwyddyn ar ei hôl hi tra ydym ni’n amgyffred ac yn ymdrin â llawer o’r pryderon a godwyd yn yr ymgynghoriad. Bellach yr ydym yn denu pobl i weithio i Gymru am eu bod wedi’u calonogi gan ein diwygiadau ac yn eu hedmygu. Yr ydym yn bwrw ymlaen â hyn mewn modd a dderbynnir gan y prif gyrff proffesiynol yng Nghymru.

Er mwyn symud materion yn eu blaen, pa nifer o’r 22 o swyddi allweddol a ddylasai fod wedi’u llenwi ddiwedd Awst sydd wedi’u llenwi bellach?

Fel y dywedais, yr ydym yn cyrraedd y nod ar gyfer yr ailstrwythuro ac fel y gall y byrddau iechyd newydd ymgymryd â chyfrifoldeb llawn o 1 Ebrill y flwyddyn nesaf. Buddiol yw cydnabod bod Dr Bob Broughton, ysgrifennydd Cymreig y Gymdeithas Feddygol Brydeinig, wedi dweud yn bendant y bydd y byrddau iechyd lleol, os cânt eu sefydlu’n briodol, yn ffocws lleol y gellir ei ddefnyddio i ymdrin ag anghenion iechyd lleol a, drwy gydweithio’n agos â llywodraeth leol, y gellir cryfhau’r cyswllt hollbwysig rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol a chaniatáu iddo weithio’n briodol er budd y cleifion. Gadewch inni wrando ar y rhai hynny a fydd yn gweithio yn y gwasanaeth. Hwy, y deintyddion, y fferyllwyr, y nyrsys, y sector gwirfoddol a’r cleifion, yn ogystal ag aelodau etholedig llywodraeth leol, a fydd yn chwarae rhan bwysig yn y gwasanaeth wrth inni ei symud yn ei flaen.

Rhaid inni hefyd gydnabod mater y buddsoddi i ddarparu gwell gofal ar gyfer cleifion. Cytunaf â David, Lynne ac eraill a wnaeth y pwynt hwn. Dyna pam y gwnaeth Llywodraeth Cynulliad Cymru wahodd Paul Williams i gynhyrchu ei adroddiad, ‘Cadw Cydbwysedd’, y bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ei drafod yr wythnos nesaf. Mae’n adroddiad rhagorol. Fe’i derbyniais yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg ddiwrnod ei gyhoeddi; cydnabyddaf ei fod yn gynnyrch ei flynyddoedd o brofiad yn y gwasanaeth iechyd, yn gweithio yn y rheng flaen; yr wyf hefyd yn cydnabod y pwysau a ddaeth ar y gwasanaeth yng Nghymru. Os edrychwn ar y gallu i gyflawni, mae dau glaf o bob tri’n cael apwyntiad claf allanol o fewn chwe mis. Gwelir dros 60 y cant o fewn chwe mis. Yr ydym yn profi cynnydd sylweddol yn y derbyniadau brys yng Nghymru: 7,500 dros y ddwy flynedd diwethaf. Rhaid inni gael dulliau newydd o weithio gyda’n cleifion, nid yn unig gydag ymgynghorwyr, ond gyda’r timau o nyrsys, y mynediad dull carlam a chyflym at brofion diagnostig. Rhaid inni sicrhau hefyd y gellir gofalu am bobl yn eu cartrefi, yn eu cymunedau, fel yn achos y prosiect clefyd ysgyfeiniol rhwystrol cronig rhagorol sydd ar waith yn Rhondda ar hyn o bryd.

Pam y mae un o’m hetholwyr yn disgwyl ers pedair blynedd i gael ei archwilio gan ymgynghorydd wrolegol a hefyd i gael triniaeth ar ei ben-glin? Ers i Lafur fod mewn grym yn y DU, pam mai ond yn ddiweddar y meddyliodd am hyfforddi rhagor o feddygon? Wedi’r cwbl, 30 mlynedd yn ôl, yr oeddem yn mewnforio meddygon. Gwyddem y byddent yn ymddeol rywbryd, ond ni wnaethoch ymdrin â’r mater hwnnw. Hefyd, dywed meddygon teulu wrthyf—fel y rhai yn y feddygfa yn fy etholaeth yn Markham—eu bod wedi’u gorlwytho gan waith papur. Beth a wnewch ynghylch hynny?

Amlygir methiant safbwynt Plaid Cymru gan y ffaith ei bod yn rhoi Brian i ymosod. Mewn gwirionedd, ar lawer ystyr, mae wedi chwalu’r pwyntiau a wnaeth yn gynharach. O ran practisiau meddygon teulu, mae ein contract newydd i feddygon teulu wedi’i gyllido. Mae’r ffaith bod gennym feddygon teulu cyflogedig newydd yn gweithio yng nghwm Cynon a Rhondda yn ganlyniad yn llwyr i waith da’r grŵp iechyd lleol. Mae gennym ysgolion clinigol newydd yn awr, nid yn unig yn Abertawe, ond mae rhai’n datblygu yng Ngwent a’r Gogledd, gan ddyblu nifer y myfyrwyr meddygol. Bu cynnydd o 12 y cant yn nifer staff y GIG yng Nghymru, sy’n dangos ein bod wedi mynd â’r maen i’r wal ar y gofynion capasiti. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod 1,000 o gleifion yn cysylltu â’u meddyg teulu bob dydd y tu allan i oriau. Mae 2,800 o gleifion newydd yn dod i adrannau damweiniau ac achosion brys bob dydd a derbynnir dros 800 o gleifion bob dydd fel achosion brys. Mae 25 y cant o’r achosion brys hynny’n rhai o’r grŵp oedran dros 75 oed sy’n agored i niwed. Dyna natur y boblogaeth y mae’n rhaid inni’i gwasanaethu a’i chynnal.

Gan eich bod yn amddiffyn eich safbwynt mor egnïol, Weinidog, mae’n amlwg eich bod yn fodlon bod 83,000 o bobl yn disgwyl dros chwe mis i weld ymgynghorydd am y tro cyntaf. Dyna’r record waethaf erioed.

Ailadroddais yr ystadegau cleifion allanol. Mae’n bwysig inni ostwng yr amseroedd aros hynny. Bydd y 50 y cant o gyllid ychwanegol, sy’n dyblu ein cyllideb iechyd, yn ein helpu i gyflawni hynny. Hefyd, gwyddoch am fy addewid i gynyddu nifer staff y GIG ymhellach byth. Dros yr wyth mlynedd hyd 2010, nid yn unig y bydd gennym 700 yn rhagor o ymgynghorwyr a meddygon teulu yng Nghymru, ond bydd gennym hefyd 6,000 o nyrsys ychwanegol a 2,000 yn rhagor o weithwyr gofal iechyd proffesiynol. Mae hyn yn ymwneud â dysgu’r gwersi, a gwrando ar Paul Williams, prif weithredwr Ymddiriedolaeth GIG Bro Morgannwg, ac archwilio ei adroddiad, a gwnawn hynny yn y Pwyllgor yr wythnos nesaf. Mae hefyd yn ymwneud â chyngor Derek Wanless ar ddatganoli ein gwasanaethau, cynnal buddsoddiad ac adeiladu iechyd a gofal cymdeithasol fel y ffordd ymlaen. Mae Plaid Cymru wedi methu ag achub ar y cyfle a geir mewn dadl plaid leiafrifol drwy ddatgelu ei diffyg syniadau, a gwendid ei dadleuon. Nid oes ganddi ddim i’w gyfrannu i hyrwyddo’r gwaith pwysig o wella iechyd a lles pobl Cymru.

Bu hon yn ddadl ddiddorol. Ymddengys mai Dai Lloyd yw’r pwnc. Mae pawb am feirniadu Dai Lloyd, sy’n cyflwyno polisïau, yn cynhyrchu papurau trafod—[Torri ar draws.]

Y ffactor dadlennol yn y ddadl hon yw difaterwch llwyr Llywodraeth y Cynulliad. Dywedodd Jane Hutt iddi weld y profiad hwn yn ‘gadarnhaol a phleserus’.

Gadewch imi ddweud wrthych, Jane, pe baech chi’n un o’r 83,000 o bobl sy’n disgwyl ar restr cleifion allanol, ni fyddai’n brofiad mor gadarnhaol neu bleserus i chi. Difaterwch yw derbyn y dirywiad hwn. Gadewch inni ein hatgoffa ein hunain. Yn 1997, pen benodwyd y Llywodraeth Lafur, yr oedd llai na 6,000 o bobl yn disgwyl ar y rhestrau aros cleifion allanol yng Nghymru. Yn 1999—

Eisteddwch, David.

Yn 1999, pan benodwyd gweinyddiaeth Lafur y Cynulliad, yr oedd 21,000 ar y rhestrau. Heddiw, mae dros 83,000 ar y rhestrau. Mae’r Llywodraeth yn ddifater, fel y mae’r Pwyllgor. Sut y mae pwyllgor iechyd i fod i archwilio pan yw ei gadeirydd yn gwbl ddifater ac yn fodlon ar y rhestrau cynyddol. Addawodd y Gweinidog na fyddai neb yn disgwyl yn hwy na chwe mis. Gosododd y Gweinidog darged, ac eto mae’n ymddangos bod pawb yn ddifater yn ei gylch heblaw am Blaid Cymru.

A ydych yn derbyn bod eich llefarydd ar iechyd yn cael pob cyfle i helpu i osod yr agenda i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol? Caiff bob cyfle yno i feirniadu Llywodraeth Cynulliad Cymru ar ei gwariant ar iechyd. Methodd â gofyn am ymateb ysgrifenedig i’r gyllideb er mwyn cyflwyno beirniadaeth briodol ond mae wedi gofyn am ddadleuon brys ar y materion hyn. Os gall helpu i siapio’r agenda, pam nad yw’n gwneud hynny?

O ran siapio’r agenda, mae Plaid Cymru wedi cynnig y ddadl hon. Hi yw’r blaid a gyflwynodd y papur trafod.

Arhoswch funud, Peter. Awdur y papur trafod yw Siobhan McClelland, athro economeg iechyd ym Mhrifysgol Morgannwg. Cymeraf fod Siobhan McClelland yn gwybod am economeg iechyd, ac eto mae Aelodau sy’n tybio eu bod yn deall y sefyllfa’n well nag y mae’r arbenigwr.

Arhoswch funud, David. Digywilydd-dra ar ran Aelodau Cynulliad yw tybio y gallant lwyr ddiystyru barn yr arbenigwr ar iechyd; hwn yw maes ei harbenigedd.

Ildiaf mewn munud, David. Mewn gwirionedd, gallwch chi ateb y cwestiwn hwn—ym mhle y mae polisi iechyd y Blaid Geidwadol?

Mae arnaf ofn eich bod wedi codi yn y man anghywir, Peter. Yr oeddwn yn gofyn am safbwynt y Blaid Geidwadol ar iechyd. Gwnaethoch neidio ar eich traed yn frwdfrydig pan ofynnais am hynny. [Torri ar draws.] Yr unig beth a glywsom yw y byddai’r Blaid Geidwadol yn gyrru cleifion o Gymru i’w trin mewn ysbytai preifat yn Lloegr. Beth arall sydd gan y Ceidwadwyr i’w ddweud?

Rhodri, efallai y bydd hyn yn peri syndod i’r llefarydd swyddogol ar iechyd dros Blaid Cymru, ond a wyddech fy mod wedi treulio’r drydedd ran olaf o’m haraith yn amlinellu’r weledigaeth Geidwadol ar gyfer iechyd? Fe’ch cyfeiriaf at hynny. Dywedwch mai dogfen drafod yn unig yw’r papur hwn, a hynny, er tegwch, yw’r disgrifiad ohono ar y tudalen blaen. Onid ydyw braidd yn naïf ar ran un o’r prif bleidiau yng Nghymru i gyhoeddi papur polisi sylfaenol yn Nhachwedd—ychydig cyn etholiadau’r Cynulliad ym Mai—sy’n chwalu un o’ch prif bolisïau, sef y dylid cael awdurdod iechyd Cymru-gyfan? Beth yw’ch polisi’n awr? Ai cael awdurdod iechyd Cymru-gyfan ydyw o hyd, neu a ydych yn dilyn yr economegydd iechyd gwych hwn ac am beidio â chael un?

Ein polisi ar hyn o bryd, yn gwbl syml, yw ceisio sicrhau—[Chwerthin.] I bob golwg, ni yw’r unig blaid sydd â’r polisi hwn. Ein polisi ni yw sicrhau y bydd 83,000 o bobl ar restr aros yn cael gweld meddyg. Os yw aelodau pleidiau eraill am chwerthin am ben hynny, awgrymaf eu bod yn egluro i’r rhai ar y rhestrau aros pam y maent yn gwneud hwyl am ben y ffaith bod y rhestrau hyn wedi codi i’r fath lefelau, tra bo’r Llywodraeth yn gwbl ddifater.

Dywed Ann Jones a’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wrthym fod mwy a mwy o gyllid ar gyfer y gwasanaeth iechyd, ac eto mae’r Gweinidog Cyllid am yrru rhywun i archwilio cyllid y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Beth a ddywed hynny wrthym am yr hyder ym mholisi ariannu’r Llywodraeth ac yn y Gweinidog hwn? Rhoddir gwybod i ni am strwythurau i ddarparu. Gwrandewais yn ofalus ar gyfraniad John Griffiths, a oedd yn un o’r cyfraniadau mwy ystyriol. John a wnaeth y pwynt am strwythurau i ddarparu, ac am 54 o gyrff yn darparu yng Nghymru, a’r 22 o gyrff iechyd lleol. Gan fod 26 o bobl yn eistedd ar bob corff iechyd, mae hynny’n fwy na 500 o bobl. Pan heriwyd y Gweinidog ynghylch a wnaed y penodiadau hynny, a’r nifer a benodwyd, atebodd ein bod yn cyrraedd y nod. A oes rhywun sy’n credu y bydd y bobl hyn ar waith ar 1 Ebrill? A yw’r Llywodraeth yn credu hynny? Os yw’n credu y bydd y bobl hyn ar waith ar 1 Ebrill, pam nad yw wedi cyflwyno gwelliant i roi sicrhad pendant i ni y bydd yr ailstrwythuro wedi’i gwblhau ac y bydd ar waith ar 1 Ebrill? Y rheswm am hynny yw nad yw’n credu hynny. Gŵyr nad yw’n gallu mynd â’r maen i’r wal.

Mae hon yn ymgais gan Blaid Cymru i gael dadl wybodus am iechyd. Nid ni yw Llywodraeth Cymru—

Yr wyf yn ei chael yn ddiddorol eich bod yn dymuno cael dadl wybodus, Rhodri. Ymddengys mai’ch polisi ddoe oedd dim newid, ac yn awr mae gennym ddogfen bolisi sydd â phedwar dewis. Beth yw dewis Plaid Cymru, a pha faint y bydd yn ei gostio, ac onid difaterwch ar ran Plaid Cymru yw cynnal y ddadl hon cyn penderfynu?

Gwnaethom ddatganiad clir, Peter, ac yr ydym yn dal i’w ailadrodd, ond mae’n ymddangos nad ydych yn ei ddeall. Nid oes gennym ddewis. [Torri ar draws.] Rhinwedd ryfeddol yw amynedd, os na wnewch ond gwrando. Ni allwn goelio bod David Davies yn gallu dweud bod y sefyllfa heddiw’n waeth nag yr oedd dan y Ceidwadwyr, a bod neb wedi’i herio. Mae’r ffaith ei fod yn gallu gwneud y datganiad hwnnw’n dangos y sefyllfa yr ydym yn ei hwynebu. Mae 83,000 o bobl yn aros—

Mae 83,000 o bobl yn aros i weld meddyg. Siawns na fyddai unrhyw Lywodraeth gymwys, neu unrhyw un sydd o ddifrif ynghylch y gwasanaeth iechyd, yn dweud mai’r peth cyntaf i’w wneud—ni fyddai gennym unrhyw ddewis ond gwneud hyn—yw mynd i’r afael â’r broblem honno. Mae Plaid Cymru yn ymrwymo i wneud hynny. Byddem yn newid y system yn ystod yr ail dymor; yn ystod y tymor cyntaf, byddai’n rhaid inni ddatrys y problemau a grewyd gan y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a Llywodraeth Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol.

Yr oedd y sefyllfa’n well dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol.

Nid oeddwn yn canmol y Ceidwadwyr; nid oeddwn ond yn dweud mai peth digalon oedd bod David Davies yn gallu gwneud y datganiad hwnnw. Yr oedd y sefyllfa’n annioddefol dan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, ond mae wedi gwaethygu dan ddwy Lywodraeth Lafur, ac mae’n gwaethygu yng Nghymru dan y Llywodraeth Lafur-Democratiaid Rhyddfryfol hon. Ni fydd newid neu welliant hyd nes y bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn y Cynulliad hwn.