Pwrpas y ddadl heddiw yw darparu adroddiad ar gynnydd y rhaglen o gamau gweithredu a nodir yn ‘Ffermio i’r Dyfodol’ ac mae’n dilyn sesiynau yn y Cyfarfod Llawn a gynhaliwyd yn Ionawr a Rhagfyr 2001. Mae’n rhoi cyfle inni asesu’r cynnydd a wnaed ar gamau sydd â’r nod o hyrwyddo penderfyniadau gan ffermwyr ar ailffurfio eu busnesau, dros y tymor canolig a hir. Rhaid inni ddeall nad oes atebion hawdd neu sydyn sy’n gallu ymateb yn briodol i anghenion ffermio yng Nghymru.

Yr wyf yn atgoffa’r Cynulliad bod y ddogfen strategaeth wedi’i chyhoeddi’n gyntaf yn Nhachwedd 2001, gan roi, am y tro cyntaf, strategaeth neilltuol a wnaed yng Nghymru ar gyfer ffermio yng Nghymru. Darparodd fframwaith o gamau gweithredu i hybu’r diwydiant i ateb yr her o ymaddasu ac mae’n unigryw am ei bod yn rhoi lle canolog yn y strategaeth i’r nod o gadw’r fferm deuluol ac yn ceisio mynd â’r maen i’r wal yn yr holl amrediad o faterion cynaliadwyedd, sef materion economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol. Mae hynny’n gwrthgyferbynnu’n llwyr â’r strategaeth yn Lloegr, lle y mae ystyriaethau economaidd yn tra-arglwyddiaethu.

Ynghylch cyfeiriad ffermio yng Nghymru, neges ganolog y strategaeth yw na all ffermio yng Nghymru oroesi yn y farchnad fwyfwy cystadleuol a geir heddiw ar sail pris yn unig. Mewn gwirionedd, rhaid inni ganolbwyntio ar ansawdd, a marchnadoedd a fydd yn ychwanegu gwerth at gynnyrch o Gymru. Nid yw hynny’n gyfystyr â dweud nad yw’r marchnadoedd presennol a wasanaethir gan Ffermio Cymru ccc yn bwysig: mae’n amlwg eu bod. Er hynny, rhaid inni fod yn realistig ynghylch y dyfodol.

Mae diwydiant ffermio cryfach yn atgyfnerthu gwead cymdeithasol cymunedau gwledig ac yn cyfrannu’n sylweddol at economïau lleol ac at yr amgylchedd ac, yn benodol, at y Gymraeg a’i diwylliant.

Mae ‘Ffermio i’r Dyfodol’ yn cynnwys rhaglen o 52 o gamau gweithredu i hyrwyddo penderfyniadau ffermwyr ar gyfeiriad eu busnesau yn y tymor hir. Bu cynnydd sylweddol ar yr holl gamau gweithredu yn ei flwyddyn gyntaf. Mae’r manylion yn y papurau a ddosbarthwyd i Aelodau. Diolchaf i’r partneriaid allweddol am eu hymrwymiad a’u cefnogaeth. Mae Awdurdod Datblygu Cymru, y Comisiwn Cig a Da Byw, yr undebau ffermio a’r sector gwirfoddol oll wedi chwarae eu rhan yn y cyflawniadau hyd yn hyn. Mae’r ymatebion oddi wrth ffermwyr yr un mor bwysig. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn darparu cymorth drwy amryw o fesurau sy’n arbennig i Gymru. Yn eu plith y mae’r strategaeth bwyd-amaeth, Cyswllt Ffermio, Tir Gofal, Tir Mynydd a mentrau fel sefydlu strwythur unedig a chydlynol ar gyfer y diwydiant cig coch yng Nghymru a chylchlythyr misol, Gwlad, ar gyfer teuluoedd sy’n ffermio.

Mae Llywodraeth y Cynulliad yn darparu adnoddau ychwanegol. Mae’r £22 miliwn a gyhoeddais ar gyfer y gyllideb amaethyddiaeth a datblygu gwledig yn 2003-04 yn gynnydd o ymron i 10 y cant. Agwedd ganolog ar y cymorth sydd ar gael i ffermwyr yw Cyswllt Ffermio, cynllun sy’n unigryw i Gymru ac sy’n helpu llawer o deuluoedd i ddod i benderfyniadau am eu bwriadau ar gyfer eu busnesau yn y dyfodol. Mae mwy na 5,000 o ffermwyr wedi ymgofrestru i dderbyn y gwasanaeth cynllunio busnes, a chwblhawyd bron 1,050 o gynlluniau. Cymeradwywyd dros 360 o grantiau cyfalaf, sy’n cynnwys tua £4.5 miliwn. Bu 5,000 a rhagor o ffermwyr mewn digwyddiadau arddangos ac mae bron 800 o ffermydd yn cymryd rhan mewn hyfforddiant technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Mae sawl enghraifft dda yn datblygu o ffermwyr yn croesawu newid drwy gydweithio: grŵp cig eidion Llŷn a arweinir gan ffermydd sy’n gweithio gydag eraill i ddatblygu ac ychwanegu gwerth at gynhyrchion arloesol; y gyd-fenter ddiweddar rhwng Cwmni Cig Cymru a Wynnstay Farmers i ychwanegu gwerth at loi gwryw; y bartneriaeth rhwng y cynhyrchydd cydweithredol, Hufenfa De Arfon, a ffermwyr lleol i gyflenwi Marks and Spencer â llaeth o Gymru; a sefydlu strwythurau integredig ar gyfer sectorau caws a chig Cymru. Cynigir cymorth ymarferol, go-iawn. Mae cymorth sylweddol ar gael o dan y strategaeth bwyd-amaeth ar ffurf £16 miliwn a rhagor a ddyfarnwyd o dan y grant prosesu a marchnata, gan ddenu buddsoddiad sy’n werth cyfanswm o tua £49 miliwn.

Mae’r strategaeth wedi’i hadolygu gan y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig—byddwn yn adrodd i’r Pwyllgor eto ym mis Mawrth—a chan Aelodau yma heddiw. Mae grŵp ymgynghorol dyfodol ffermio yn cwrdd bob blwyddyn i adolygu’r cynnydd a wnaed. Cyfarfu’r mis diwethaf a chytuno mai’r cyfeiriad craidd yw’r un priodol i’w ddilyn gan Gymru o hyd. Er hynny, mae’n bwysig o hyd i bawb ohonom barhau â’r cynnydd hwn. Nid oes rheswm dros fod yn ddifater. Fe’m calonogwyd gan yr arolwg diweddar gan Undeb Amaethwyr Cymru, sy’n dangos bod mwy o hyder yn nyfodol ffermio yng Nghymru.

Ynghylch y polisi amaethyddol cyffredin, mae ‘Ffermio i’r Dyfodol’ yn bendant ynghylch yr angen am ddiwygio’r cyfundrefnau cymhorthdal uniongyrchol er mwyn i ffermwyr gael hyblygrwydd i ailffurfio eu busnesau. Rhaid cryfhau mesurau datblygu gwledig hefyd. Mae’r gred yng Nghymru mai hwn yw’r cyfeiriad iawn i ffermio yn cael ei rhannu gan y Comisiwn Ewropeaidd, gan fod datgyplu a threfniadau cadarnach ar gyfer piler 2 yn rhan sylfaenol o’r adolygiad canol tymor ar ddyfodol y polisi amaethyddol cyffredin. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn parhau i gymryd rhan weithredol yn Llundain ac ym Mrwsel er mwyn amddiffyn cynhyrchwyr yng Nghymru. Fy mhrif amcan yw parhau i sicrhau’r fargen orau posibl i Gymru ac i ffermio yng Nghymru.

Gan y genhedlaeth iau y mae’r allwedd i’r dyfodol. Tynnwyd sylw yn arolwg Undeb Amaethwyr Cymru at yr hyder cynyddol ymysg pobl ifanc ynghylch dymuno parhau i ffermio. Y modd gorau i ddenu rhai newydd i ffermio yw bod â diwydiant hyfyw, arloesol a chynaliadwy.

Cewch siarad mewn eiliad, Elin.

Mae hynny’n ganolog i’r cyfeiriad tymor hir ar gyfer y diwydiant a nodir yn ‘Ffermio i’r Dyfodol’. Mae gennym adnoddau newydd hefyd dros y tair blynedd nesaf i helpu pobl ifanc i ymgymryd â busnesau gwledig, fel yr amlinellais yn y cynllun entrepreneuriaid ifanc gwledig. Yr wyf hefyd wedi cyhoeddi rhaglen gweithredu cymunedol gwledig newydd, sy’n werth tua £3 miliwn, i hyrwyddo’r gwaith o adfywio cymunedau gwledig a gwasanaethau adwerthu. Mae’n cynnwys darpariaeth ar gyfer arsyllfa wledig Cymru i wella ein gwybodaeth a’n dealltwriaeth o’r Gymru wledig a datblygu polisi gwledig. Bydd honno’n gweithio ochr yn ochr â rhaglen weithredu sy’n deillio o’r astudiaeth ar gymunedau cytbwys eu hoedran er mwyn mynd i’r afael ag allfudo o gefn gwlad ac i annog pobl ifanc i ddod yn ôl i’r Gymru wledig.

You will know that many farmers have still not received their agricultural payments. This week, young farmers from my constituency, who are receiving agricultural payments for the first time, came to see me to say that they believe that young farmers are not treated fairly in this process. I therefore ask you to ask your officials to give priority to young farmers in terms of ensuring timely payments to those waiting for their first agricultural subsidies. Young farmers, more than anyone else, need to receive subsidy payments promptly.

Mae hwnnw’n bwynt diddorol. Ymchwiliaf i’r sefyllfa ar eich rhan i weld beth y gallwn ei wneud i liniaru’r broblem.

Ni allaf gefnogi’r gwelliannau am ddau reswm. Yn gyntaf, yr ydym eisoes yn bwrw ymlaen â’r materion a godir, fel adolygiad canol tymor y polisi amaethyddol cyffredin. Yr wyf wedi nodi amcanion allweddol Llywodraeth y Cynulliad ar gyfer y polisi amaethyddol cyffredin ar goedd, ac eglurais ein hamcanion pan gyfarfûm â’r Comisiynydd Fischler ym mis Tachwedd. Yn ail, nid wyf yn derbyn y rhagosodiad sy’n sail i’r gwelliannau.

I derfynu, credaf ein bod wedi gwneud cynnydd sylweddol. Ni fyddai’n briodol ymateb yn negyddol er mwyn cyrraedd nodau gwleidyddol tymor byr. Nid oes atebion sydyn ar gyfer ffermio. Mae angen meithrin y diwydiant o hyd ac mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi ymrwymo i gynnal y momentwm, a bydd yn dal i weithio gyda’i phartneriaid ac i ymateb i ffermwyr ynghylch eu penderfyniadau ar gyfeiriadau eu busnesau a’r diwydiant yn y dyfodol.

I propose amendment 3. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 4. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 5. Add as a new point at the end of the motion:

I am disappointed with the Minister’s response to the amendments; he refuses to support them. We have worded these amendments in this way because the Minister wants us to welcome the ‘significant progress’ on this Government’s long-term policies for agriculture in Wales. I say to him again that the agricultural industry in Wales, which is in crisis at present, does not appreciate the complacent self-congratulation that this Minister insists on expressing with regard to his work in this area. In a crisis situation, the last thing that a Minister with any awareness of the problems facing farmers in Wales should do is draw attention to himself and attempt to praise himself. The First Minister may be right to be suspicious of the way in which the Deputy First Minister insists on claiming credit for everything, even when credit is not due.

We are willing to note the progress that has been made—we do not disregard what has been achieved with long-term policies—but I suggest to the Minister that a degree of modesty would do him the world of good in the present situation.

We will support the Conservatives’ amendment 2 because there is cause to condemn the Minister and the Government of Wales with regard to their failure to ensure that payments are made on time to farmers in Wales. However, the amendment does not go far enough because condemnation alone is of no value; we must learn lessons from the present situation and ensure that these payments are made on time in future.

Does the Minister have any comprehension of the financial problems facing farmers because these payments are late? I am sure that all Member representing agricultural constituencies receive telephone calls daily, as do I, from farmers in tears as a result of the situation that they face.

Are you aware of the particular problems facing those receiving environmentally sensitive area funding? They have already spent the money and have to wait months to be reimbursed. It is enough to put them out of business.

That payment is certainly a problem, but all farmers, at the Government’s behest—I am pleased to see that one Labour Minister has arrived to support the Minister for Rural Development; it was interesting that no other Minister wanted to be present when he announced this strategy on behalf of the Government of Wales—include these payments in their business plans. Their business plans were based on the belief that they would be paid on time. What about the Westminster Government’s policy regarding small businesses, which states that money that is due to them should be paid within 30 days?

A gaf wneud cywiriad? Bûm yma drwy gydol y sesiwn.

I said that there were no Labour members of the Cabinet present. I was not aware that the Minister for Culture, Sport and the Welsh Language had transferred her allegiance to the Labour Party. Considering who her party colleague in the Cabinet is, I am not surprised that she has chosen to join another party. I said ‘Labour’ quite clearly.

I am surprised that the Deputy First Minister and Minister for Rural Development and Wales Abroad is not willing to take responsibility for addressing these problems. All our amendments ask is that you address the late-payment problem. Do you accept that the Government has a responsibility to make payments within 30 days of when they are due? I know that you will answer by mentioning a window. However, if you say that a window opens on a particular date, is it not understandable that farmers expect to receive payment on that date? If the money is not paid within 30 days, should you not accept the responsibility?

In the discussions on the reform of the common agricultural policy, why will you not accept that you should argue the case for Wales? Do you believe that the case for Wales is the same as any other case? What about all your schemes concerning agri-environmental policies that depend on additional money? Will you argue for full additionality for Wales in order to implement them? It is exceptionally important that we consider pillar 2, which is a crucial part of your schemes, Minister. Do you believe that you will be able to implement the intentions of the rural development scheme, in terms of pillar 2 schemes, without ensuring that the European Community’s CAP discussions are relevant to Wales? All we are asking is that you face the present problems in order to plan for the future and that you argue Wales’s case in terms of the CAP review. Unfortunately, you want to plan for the future without dealing with the problems of the present.

Credaf ei bod yn ofnadwy bod cynnig nas dyfeisiwyd ond i gael rhagor o guro cefnau ar gyfer y Llywodraeth glymblaid wedi dod gerbron y Cynulliad. Mae gennym strategaeth i ddenu pobl ifanc i amaethyddiaeth—diwydiant y mae’r glymblaid hon yn gwneud ei gorau glas i’w ddinistrio.

Rhoddaf fy nghymwysterau i chi, fel y byddwch yn gwerthfawrogi’r rheswm dros fy angerdd a’m dicter. Trefwr oeddwn yn fy nyddiau ysgol, ac yn byw ym Mhenbedw. Nid oeddwn yn academaidd ond yr oedd gennyf sgiliau a phriodoleddau eraill, a ganfu’r swyddog gyrfaoedd; un o’r priodoleddau hynny oedd dwylo mawr. Yr oedd Camel Lairds yn gyflogwr mawr yn yr ardal ac aeth y rhan fwyaf o’m ffrindiau i weithio yno’n brentisiaid o blatwyr, seiri coed, weldwyr, gweithwyr metel a gweinyddwyr. Fodd bynnag, euthum i ffwrdd i ddysgu ffermio a symud o gwmpas y wlad, gan ennill profiad. Yn y diwedd deuthum yn feistr arnaf fy hun yn 30 mlwydd oed—yr oeddwn yn ffermwr. Cyn dod i’r Cynulliad, cyflogwn bump o ddynion. Mae fy mab yn llwyddo i wneud y gwaith yn awr gydag un gweithiwr rhan-amser a’i fam, sy’n gweithio’n galetach nag erioed. Ni ellir priodoli hynny i’m gallu i, ond yn hytrach i’r sefyllfa economaidd a’r allfudo truenus o Gymru a welwn. Yr wyf hefyd wedi rhoi’n ôl i’r diwydiant. Yr wyf wedi anfon pobl ifanc ar gyrsiau hyfforddi, wedi cyflogi prentisiaid ac yn falch bod tri o’m cyn-weithwyr yn ffermio ar eu pen eu hunain bellach.

Nid wyf yn derbyn ymyriadau; mae’n bryd ichi ddechrau gwrando ar broblemau’r diwydiant hwn. Yn y pedair blynedd diwethaf, mae dau o’m cymdogion—a oedd ill dau’n ffermio tiroedd eithaf helaeth—wedi rhoi’r gorau iddi. Ni wn am unrhyw fferm yn fy ardal i lle nad oes rhywun sy’n gweithio oddi ar y fferm i sybsideiddio’r busnes amaethyddol. Bydd y darlun digalon hwn yn gwaethygu gyda’r ffiasgo cymorth ffermio y mae Mike German yn ei orfodi, sy’n torri calonnau ffermwyr ifanc ledled Cymru. Pa ddiben gwastraffu amser ar ddyfodol ffermio a’r diwydiant yn cael ei ddinistrio drwy anwybodaeth ac aflerwch? Mae hwnnw’n gyhuddiad difrifol; gadewch imi ei egluro.

Mae’r hyn a oedd ar y dechrau’n fân broblem gyfrifiadurol wedi troi’n rhywbeth llawer mwy difrifol: mae’n gywilydd o beth bellach—a dyma lle y mae’r anwybodaeth a’r aflerwch. Mewn byd iawn, byddid yn cael gwared â Mike German, a byddid yn chwilio ei swyddfa i geisio deall y rheswm dros yr ôl-groniad o lythyrau sy’n sefyll am na ŵyr sut i’w hateb. Ceisiais godi mater y panel apêl annibynnol i ffermwyr, a chlywsom ei fod mewn anhrefn. Cyfeirir y tri achos diwethaf a fu ger ei fron at Ombwdsmon Gweinyddiaeth Cymru. Gwyddom na wneir y penderfyniadau hynny cyn i Mike German ymadael â’r Cynulliad. Rhaid ichi ddechrau deall sut i liniaru colledion. Dyna’r her.

Clywsom am droi at ffermio organig a chynlluniau organig heddiw. Pam na ellir talu’r grantiau hynny? Nid oes a wnelont ddim â’r broblem gyfrifiadurol wrth wneud taliadau. Y rheswm yw eu bod heb eu cyfrifo. Mae achosion ger eich bron yn awr, Weinidog, ynghylch datgymhwyso buchod sugno, yn y cynllun cwotâu, ond ni wnewch ateb. Mae’r holl grantiau eraill yn cael eu dal yn ôl am na wnewch ddim yn ei gylch. Mae un gŵr wedi blino ar geisio ymladd y system, ac wedi gwerthu ei gwota buchod sugno am £14,000. Prynwyd hwnnw ond mae’r arian gan yr arwerthwyr o hyd. Ni chânt roi’r arian iddo, oherwydd y broblem gyfredol, yr ydych chi’n ei gweinyddu drwy ddim ond eistedd yno.

Mae gennym broblem arall. Gwn am un gŵr a fu’n destun archwiliad, a’r unig beth a oedd o’i le oedd ei fod wedi gwerthu 28 o famogiaid mewn arwerthiant 14 diwrnod cyn yr archwiliad a’i fod, yn hytrach na chofnodi hynny mewn inc yn ei gofnodion stoc am symud preiddiau, wedi rhoi’r dderbynneb rhwng y dalennau. O ganlyniad i hynny, mae ei arian datgymhwyso ar gyfer 2001 wedi’i ddal yn ôl ac—yn waeth na hynny—am na wnewch chi benderfynu, ataliwyd ei arian ar gyfer eleni hefyd. Dwy gosb am un drosedd. Nid oes rheswm pam y dylai’r Cynulliad ddal y taliad hwnnw’n ôl.

Yr oedd gan ŵr arall loi a oedd yn efeilliaid. Anfonodd yr heffer i’w lladd, ond fe’i galwyd yn ôl a’i hysbysu bod yr heffer dros 30 mis oed. Fe’i gwaharddwyd rhag gwerthu ei chig i’w fwyta gan bobl, a bu’n rhaid taflu’r cig. Darganfuwyd wedyn fod y sganiwr wedi camgymryd y ffigur tri am wyth. Gwerthwyd bustach o’i eiddo dri diwrnod yn ddiweddarach, a’i yrru drwodd fel cig a oedd yn addas i’w fwyta gan bobl. Sut y gallwn dderbyn gweinyddiaeth a wnaiff beth felly?

Mae angen cymorth ar ffermio’n awr. Gadewch inni beidio â dechrau sôn am ddod â rhagor o ffermwyr ifanc i mewn. Gadewch inni ddechrau drwy roi system ar waith. Gadewch inni ddechrau drwy gael Prif Weinidog sy’n llawn ddeall y sefyllfa. Pan ddaliais lythyr i fyny yn y Cyfarfod Llawn a’r Prif Weinidog yn gweiddi arnaf, ni ddeallai beth oedd yn y llythyr. Nid yn unig y gwrthodwyd rhoi arian i’r ffermwr dan sylw am dair wythnos bellach—hyd yn oed gyda’i lythyr caledi—ni thalwyd yr atodiad ardal llai ffafriol a addawyd ar gyfer mis Tachwedd tan fis Ionawr.

Brif Weinidog, mae Mike German yn taflu llwch i’ch llygaid. Nid ydych yn deall beth sy’n mynd ymlaen. Gorchmynnwch gynnal ymchwiliad ar unwaith, er mwyn popeth.

Rhaid inni oll gydnabod bod Peter yn ddiffuant ar y mater hwn a’i fod yn ymrwymedig i’w ddiwydiant. Mae ganddo hawl i siarad mor gryf ag y mae. Fodd bynnag, yr wyf yn ei atgoffa nad oedd y Llywodraeth Lafur, wrth ddod i rym yn 1997, wedi etifeddu darlun amaethyddol tawel, heddychlon a ffyniannus fel y byddai ef yn awgrymu. Bu’n rhaid iddi ddelio â chanlyniadau arswydus BSE, a gostiodd ymron i £8 biliwn i ni, a bu’n rhaid iddi adfer ein cysylltiadau ag Ewrop.

A wnewch ildio?

Gadewch imi wneud y pwynt a gwnaf ildio, yn sicr. Y Llywodaeth Lafur a ddaeth i rym a oedd yn gorfod delio â’r anhrefn yn y Swyddfa Gymreig ar y pryd. Ar anogaeth Dafydd Wigley ac eraill, lansiodd y Llywodraeth Lafur JIGSAW, mentrau ar y cyd ar gyfer gwasanaethau Llywodraeth ledled Cymru. Cyflwynodd hynny rywfaint o drefn systematig i’r swyddfeydd amaethyddol y mae’n ymddangos na all y Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor fwrw ymlaen â hi ar hyn o bryd, gwaetha’r modd. Wedyn sicrhaodd y Llywodraeth Lafur a ddaeth i rym fod digon o adnoddau ar gael i ddechrau cryfhau economi cefn gwlad. Gwelsom drawsnewidiad o’r darlun anodd iawn a etifeddwyd gennym yn 1997 i’r datblygiadau a fu wedyn.

Yr wyf yn siŵr y cytunwch, Ron—ac yr wyf yn derbyn y pwynt a wnaethoch—nad ydym erioed wedi mynd at waelod BSE yn benodol, a dweud y gwir. Mae llawer o gwestiynau heb eu hateb.

Nid hon yw’r adeg i drafod BSE, ond a gaf eich atgoffa mai myfi oedd y cyntaf i godi’r mater hwn ar lawr Tŷ’r Cyffredin yn 1988. Dywedais wrth y Gweinidog dros amaethyddiaeth beth yn union a ddigwyddai, ac fe’i gwadodd. Wyth mlynedd yn ddiweddarach, bu’n rhaid iddo fynd at y Blwch Dogfennau yn Nhŷ’r Cyffredin a chyfaddef y fath ffiasgo a fu. Fodd bynnag, nid hynny yw byrdwn y pwynt yr wyf am ei wneud heddiw.

Mae’r mentrau a weithredwyd er 1997 wedi’u harwain gan Lafur i raddau helaeth: Llywodraeth Lafur a gweinyddiaeth Lafur. Siom a syndod i mi oedd darllen erthygl yn y Daily Mirror yr wythnos diwethaf. Yn rhinwedd ei swydd fel Gweinidog, mae’n debyg, galwodd y Dirprwy Brif Weinidog y Prif Weinidog—a gefnogodd y Dirprwy Brif Weinidog yn ystod ei oriau duaf y llynedd, a hynny mor gadarn ag y gallai neb ddymuno, er anfodd llawer ohonom—yn un a oedd yn anaddas i lywodraethu. Dywedodd ei fod yn byw ym myd dychmygion, ac nad oes

gan Rhodri Morgan unrhyw weledigaeth, ni all lywodraethu, ac nid oes ganddo unrhyw syniadau gwreiddiol.

Ildiaf mewn eiliad. Yr wyf yn siŵr, David, fod gennych ddigon o fwledi yr ydych am eu defnyddio ar y Gweinidog, ond gadewch imi fwynhau fy eiliad fach i.

Yr oedd hwnnw’n ymosodiad personol ar y Prif Weinidog a rhaid imi ddweud wrth y Prif Weinidog fod rhywbeth o’i le ar glymblaid sy’n caniatáu i bartner mewn swydd uchel ymosod mewn modd mor bersonol. Ni chyflwynodd ddadl wleidyddol hyd yn oed; nid oedd yn ddadl am un polisi yn erbyn un arall neu am strategaeth ar gyfer y dyfodol. Yr oedd yn ymosodiad personol sy’n tanseilio nid yn unig uniondeb y Prif Weinidog ond uniondeb pob Aelod Llafur yn y Cynulliad Cenedlaethol, a dyna pam y caf y sylwadau hynny’n rhai anodd eu derbyn.

Wedi gwrando ar sylwadau’r Dirprwy Brif Weinidog am anaddasrwydd y Prif Weinidog i lywodraethu, byddech yn credu ei fod ef ei hun yn addas i lywodraethu. Byddech yn meddwl bod popeth yn mynd yn dda o dan ei weinyddiaeth.

Anghymhwyster moesol.

Yn wir. Ef sy’n byw ym myd dychmygion. Yn wir, caf yr argraff weithiau gan y Dirprwy Brif Weinidog ei fod ef yn byw lle y mae’r rhai sy’n byw fel arfer ym myd dychmygion yn mynd ar eu gwyliau. [Chwerthin.] Pan ddaw i Bwyllgor, mae ei afael wan ar realiti’n peri syndod. Byddech yn credu mai dyn a chanddo weledigaeth oedd hwn. Mae’n Ddirprwy Brif Weinidog i ni ers sawl blwyddyn bellach—mwy o flynyddoedd nag y caraf eu cofio. Ym mhle y mae ei weledigaeth? Ym mhle y mae ei bolisïau? Bûm yn eistedd gydag ef ar y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r cwbl a gawsom ganddo oedd dyrnaid o bwyllgorau newydd i ddelio ag Amcan 1 a dywedodd ef ei fod wedi’i ddatrys. Fodd bynnag, prin bod Amcan 1 wedi llwyddo mor wych ag y carwn i weld.

A wnaiff yr Aelod ildio?

Gwnaf, ond rhaid imi orffen yn gryno.

Nid oeddwn ond yn meddwl ei bod yn werth crybwyll yr arsyllfa wledig.

Mae honno’n haeddu araith iddi’i hun, ond ni wnaiff y Dirprwy Lywydd ganiatáu amser imi ei gwneud.

Gadewch inni fwrw golwg ar rai o’r mentrau mewn amaethyddiaeth. Cyflwynwyd ‘Ffermio i’r Dyfodol’ gan Weinidog Llafur a’i ariannu gan Lywodraeth Lafur. Yr oedd diwygio’r polisi amaethyddol cyffredin wedi’i hyrwyddo gan Lywodraeth Lafur. Yr oedd ein gwaith yng Nghyfarwyddiaeth Bwyd Awdurdod Datblygu Cymru’n fenter Llafur a hyrwyddwyd gan Lywodraeth Lafur. Yr oedd y cysyniad o Gynulliad Cenedlaethol Cymru, a chyllid Amcan 1 yn fentrau gan Lafur ill dwy a hyrwyddwyd gan Lywodraeth Lafur—

Gyda chymorth eraill.

Ie, gyda chymorth eraill.

Mae’r cynllun ffermio organig yn fenter Lafur a hyrwyddir gan Lywodraeth Lafur. Mae’r un peth yn wir am y tri grŵp strategaeth marchnata; ysgogiad newydd ar gyfer cynllun amgylcheddol eang a bas; Deddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy 2000; Tir Gofal; a strategaeth coedwigaeth newydd. Mae pob un o’r rhain yn dangos yn glir bod y Blaid Lafur yn flaengar a bod ganddi weledigaeth ar gyfer dyfodol cynaliadwy i gefn gwlad. Os oes rhywun sydd heb ddychymyg a gweledigaeth, os oes rhywun sy’n ymboeni’n fwy am ddefnyddio grym ei swydd er elw gwleidyddol tymor byr ar draul buddsoddi tymor hir yn y wlad hon, Dirprwy Brif Weinidog Llywodraeth Cynulliad Cymru yw hwnnw.

Following Ron Davies’s scathing speech will be difficult. It was not a speech from just any Member, but from one who knows what he is talking about since he was, for a time, the Secretary of State for Wales. He knows a great deal about the background to the matters under discussion. I will say no more on that.

I will focus on issues that the Deputy First Minister did not refer to at all. That underlines Rhodri Glyn Thomas’ comment that the Minister can appear to be terribly complacent. The Minister dealt with some of the amendments, but not with amendment 2, which requests information regarding payments to farmers. I will make it perfectly clear—there is concern. Indeed, there is a feeling in our rural communities that the Assembly Government is failing to pay grants on time. I met the Anglesey branch of the Farmers Union of Wales last Friday evening. The members told me that, to date, the balance of the sheep annual premium scheme payments has not been paid, nor have the environmentally sensitive area payments or the less favoured areas supplement, and the beef special premium has not been paid in full while both the suckler cow premium and the arable aid payments have not commenced. Why has the Deputy First Minister not accepted what several Members have said and at least acknowledged that there is a problem? Not mentioning it in his speech was disgraceful.

Welsh farmers want to know, if these payments have not been made in Wales, when they have in England, what is wrong with the system in Wales? Why do English farmers receive these payments weeks, if not months, before Welsh farmers? We must remember that Welsh farmers have suffered terribly, not just from BSE as Ron Davies mentioned, but from foot and mouth disease too; the farmers of Anglesey suffered terribly because of it. Therefore, when the Minister replies to the debate, will he tell us how we will get this system to work for the benefit of the industry? He must answer.

From your experience at Westminster, Ieuan, is it not the convention in politics for Ministers to take responsibility for problems that may arise in their departments rather than to try to shift the responsibility onto the officials who are working exceptionally hard to get these payments out under difficult conditions, or to blame computers? They should accept that it is a matter for them to deal with.

Rhodri Glyn Thomas answered his own question. When you look at this complacent motion, which congratulates and praises the Government, you ask yourself when will the Minister start to take responsibility for what is happening in the industry? He said nothing about the 20-day rule either, to which amendment 5 refers. When will we have a statement from the Government on its standpoint on the 20-day rule? We have been waiting for a statement from London for weeks. We expected one last week; some said that it would perhaps come this week and others say perhaps next week. As it is an issue in the industry, you would think that the Minister would have at least referred to the matter in his speech, but he did not. I hope that he will inform us that the Government of Wales supports changing the 20-day rule and—if the rule is reduced—that it will play a part in the process. It is important that we and the farmers know that.

My final point is on the effect that the purchase of Safeway could have on the farming industry. We know the power of the supermarkets in this regard. If Safeway is bought by one of the other great supermarkets, there will be one less company to buy Welsh farmers’ stock and farmers and the rural economy will suffer. I hope that the Government will consider the impact on the industry and make representations to the Government in London.

I was extremely disappointed by the Minister’s speech and I hope that he will answer the questions asked when he replies to the debate.

Yr wyf am egluro dau fater sylfaenol. Yn gyntaf, mae’r Gweinidog wedi gweithio’n ddiflino i ddatrys y problemau sy’n wynebu’r diwydiant, a gall yr holl Aelodau dystio i hynny. Awn mor bell â dweud bod agwedd rhai Aelodau’n creu mwy o bryder. Adlewyrchir llwyddiant y Gweinidog a ‘Ffermio i’r Dyfodol’—a lansiwyd, yr wyf yn cyfaddef, gan Weinidog Llafur—yn y ffaith bod Ron Davies yn teimlo bod rhaid iddo sôn am ychydig o lwyddiannau’r Blaid Lafur. Mae’r cysyniad o bartneriaeth wedi llwyddo yn yr achos hwn.

Yn ail, mae’r cymorthdaliadau’n hollbwysig i barhad llawer o ffermydd. Ni all neb amddiffyn taliadau hwyr, ac yr wyf wedi ymddiheuro i lawer o bobl am fod y taliadau’n hwyr. Fodd bynnag, mae’r sefyllfa hon yn dangos mor bwysig yw’r taliadau. Pwrpas ‘Ffermio i’r Dyfodol’, a’n nod fel aelod o’r Llywodraeth glymblaid, yw sicrhau bod amaethyddiaeth yn fusnes masnachol-broffidiol yng Nghymru, a bod ffermydd teuluol yn gallu parhau.

A ydych yn credu bod disgrifio’r Prif Weinidog gan y Dirprwy Brif Weinidog yn un sy’n anaddas i lywodraethu’n amlygu partneriaeth lwyddiannus?

A ydych yn credu mai hynny a ddywedwyd? Gwyddoch am bŵer y wasg o brofiad, Ron—mae canfyddiad yn bwysicach na’r gwir yn aml. Byddai’n ddoeth ichi ystyried y gwir, ac ymdrechion y Gweinidog i ddatrys y problemau sy’n wynebu’r diwydiant. Nid yw’r problemau hyn yn rhai newydd; gwnaethoch gyfeirio at yr anhrefn a oedd yn bod o’r blaen. Yr ydym oll yn gwybod am yr anawsterau a achoswyd gan y torri ar gymorthdaliadau gan Lywodraethau blaenorol; gwnaiff yr undebau ffermio ddweud wrthych am yr anawsterau hynny.

Dylem ganolbwyntio ar destun y ddadl: ‘Ffermio i’r Dyfodol’. Rhaid inni sylweddoli nad un ateb yn unig sydd i broblem proffidioldeb y diwydiant. Darparu rhagor o weithgaredd yw’r unig fodd i roi sicrwydd i ffermydd teuluol a chyfle iddynt oroesi, ni waeth pa blaid sydd mewn grym. Gwn o brofiad personol ei bod bron yn amhosibl disgwyl cael incwm llawn o gynhyrchion fferm 120 erw. Gall rhai ffermwyr wneud hynny—mae hynny’n dyst i’w sgiliau; nid yw’n ganlyniad i’r farchnad fasnachol, a dra-arglwyddiaethir gan archfarchnadoedd. Mae’r bwriad i gyfuno dwy archfarchnad, a grybwyllwyd eisoes, yn codi ofn arnaf. Derbynnir nad yw’r diwydiant bellach yn gallu cystadlu ar sail pris. Dyna pam y mae’r ddogfen hon, sy’n rhoi pwys ar yr angen i gynhyrchu nwyddau o ansawdd da, yn un bwysig. Mae heriau, fel ymladd twbercwlosis, sy’n peri anhrefn ar rai ffermydd. Yr ydym am ddatrys problemau sy’n gysylltiedig â chlefydau.

Yr ydym am greu economïau lleol grymus sy’n seiliedig ar gynnyrch lleol a mentrau cydweithredol lleol; dyna’r unig fodd i sicrhau dyfodol i’r ffermydd yr wyf fi a llawer o Aelodau’n eu caru. Er mwyn gwneud hynny, rhaid inni ystyried yr agweddau cadarnhaol. Mae gennym ymagwedd gadarnhaol ers tro byd yn Sir Drefaldwyn. Yr ydym wedi dygymod â thaliadau hwyr, ond gwyddom fod y taliadau hynny’n bwysig. Os oes problemau gweinyddol, gobeithiwn y cânt eu datrys. Nid yw’r un Llywodraeth a welais i wedi datrys problem y taliadau hwyr. Gadewch inni obeithio y byddwn yn gallu nesáu at ateb yn y diwedd. Ynghylch symud ymlaen—

Ni wnaf ond gorffen y pwynt sydd gennyf, Peter. Cymeradwyaf ddisg i chi y byddaf yn ei anfon atoch o ganlyniad i’r ddadl hon o’r enw ‘Farm Diversification in Mid Wales.’ Daeth grŵp ohonom at ein gilydd flynyddoedd lawer yn ôl i ddarparu’r gweithgaredd lluosog hwnnw y gwyddem y byddai’n helpu ein busnesau i oroesi. Ceir hynny yn y ddogfen hon. Mae’r disg, a wnaed gan Festival of the Countryside, sydd wedi’i leoli yn y Drenewydd yn y Canolbarth, ac sydd wedi’i noddi gan Fanc Barclays, yn dangos y modd y gwnaethom ddysgu i weithio mewn partneriaeth i sicrhau ffyniant.

Mae llawer o ffermwyr yng Nghymru na chânt eu hargyhoeddi gan eich gobaith y bydd y taliadau hwyr yn cael eu datrys. Gwyddoch hynny, oherwydd dywedwyd hynny wrthych lawer gwaith o’r blaen. Wedi dweud hynny, yr wyf wedi gwrando ar eich canmoliaeth i’r Dirprwy Brif Weinidog a’i waith fel y Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig. Mewn ymateb i Ron Davies, gwnaethoch sôn am y bartneriaeth ddedwydd hon a phob math o bethau cadarnhaol. Ni wnaethoch ateb cwestiwn cynharach Ron ynghylch a yw’r Dirprwy Brif Weinidog wedi tynnu’n ôl neu ymddiheuro am ei ddatganiad yr wythnos diwethaf lle y beirniadodd y Prif Weinidog, sy’n destun gofid i mi ac a welwyd gan ryw 1 filiwn o bobl. A wnewch egluro hynny?

Fel un sydd â phrofiad helaeth o feirniadu’r Prif Weinidog, byddai’n well ichi eistedd a pheidio â thrafferthu â rhagor o ymyriadau fel hwnnw. Diolch yn fawr i chi. Mae gennym ni well record o bleidleisio dros ei bartneriaeth na chi. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O’.]

Yn olaf, fel un sy’n credu mai gweithredu yw’r huodledd gorau, gobeithiaf y byddwch i gyd yn bwrw golwg ar y papur trafod, a gobeithiaf y byddwch i gyd yn cefnogi unrhyw gamau i gwtogi ar rym yr archfarchnadoedd. Byddai hynny o gymorth i sicrhau y bydd ffermio’n fusnes masnachol hyfyw yng Nghymru drwy’r ymdrech a’r cynnydd a wneir yn ‘Ffermio i’r Dyfodol’.

Nid oes dim sy’n arbennig o ddadleuol ynghylch ‘Ffermio i’r Dyfodol’. Nid oeddwn yn anghydweld ag ef yn 2001 pan ddarllenais ef gyntaf, nac yn wir pan ddarllenais ef eto y bore yma. Ni chyfrannodd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig at y broses o baratoi’r ddogfen o gwbl. Am wahanol resymau nid oeddem yn gallu achub ar y cyfleoedd a oedd gennym i wneud hynny. Teg yw dweud bod y ddogfen yn ymgorffori meddwl y Pwyllgor ar y cyfeiriad y dylai amaethyddiaeth ei ddilyn i raddau helaeth.

Nid wyf erioed wedi ystyried y ddogfen yn un arloesol, fel y mae Gweinidogion wedi honni. Ni chredaf ychwaith fod y ddogfen yn disgrifio rhyw gyfeiriad newydd ar gyfer ffermio; yr wyf yn credu erioed fod yr honiad hwnnw’n un amheus. Y cwbl a wnaiff yw adeiladu ar sail y newidiadau mewn cyfeiriad sydd wedi digwydd eisoes. Soniodd Ron Davies am rai ohonynt. Cychwynnwyd llawer ohonynt dan Lywodraethau Ceidwadol, neu, mewn rhai achosion, yr oeddent yn achub y blaen ar y newid cyfeiriad a orfodwyd ar y Deyrnas Unedig drwy ddiwygio’r polisi amaethyddol cyffredin. A bod yn deg, mae dogfen ‘Ffermio i’r Dyfodol’ y weinyddiaeth Lafur/Democratiaid Rhyddfrydol yn eithaf synhwyrol, ac nid yw hynny’n syndod, o bosibl, gan ei bod wedi’i pharatoi gyda chymorth grŵp dyfodol ffermio sy’n cynnwys 18 o bobl synhwyrol. Yr hyn sy’n bwysig gan ffermwyr, a’r hyn sy’n bwysig i gefn gwlad, yw mynd â’r maen i’r wal. Nid yw record y Llywodraeth glymblaid yn un dda—nid yw wedi mynd â’r maen i’r wal. Crynhoir yr amcan mwyaf cyffredinol yn y llinell gyntaf o bennod un, sef y pwynt sylfaenol cyntaf. Dywed fod ar Gymru angen diwydiant cryf, hyfyw. Ni wnaiff neb sy’n gysylltiedig ag amaethyddiaeth yng Nghymru roi unrhyw farciau o gwbl i’r Gweinidog neu’r Llywodraeth am yr hyn a gyflawnodd ar yr amcan hwnnw.

A gofiwch fod mewn cyfarfod gyda mi ym marchnad Caerfyrddin, cyn etholiadau’r Cynulliad yn 1999, lle’r oedd cynrychiolwyr yr holl bleidiau gwleidyddol yn bresennol? Yn y cyfarfod hwnnw, dywedwyd wrthym yn awdurdodol nad oedd y Blaid Geidwadol yn deall amaethyddiaeth; nad oedd y Blaid Lafur yn deall amaethyddiaeth; nad oedd Plaid Cymru—the Party of Wales yn deall amaethyddiaeth ac mai’r unig blaid a oedd yn deall amaethyddiaeth neu’r economi wledig oedd Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol. Dywedwyd wrthym na fyddem yn gallu wynebu problemau’r diwydiant amaethyddiaeth hyd nes y byddai’r Democratiaid Rhyddfrydol wrth y llyw. Bellach mae gennym Weinidog Democratiaid Rhyddfrydol. A ydych yn cytuno nad yw wedi dangos unrhyw arwydd ei fod yn gallu mynd i’r afael â’r problemau sy’n wynebu’r diwydiant amaethyddiaeth, neu hyd yn oed eu deall?

Pan glywais ei araith ym marchnad Caerfyrddin, ni roddais fawr o goel arni. Mae perfformiad y Gweinidog yn rhoi lle imi gredu fy mod wedi barnu’n gywir ar y pryd.

Y methiant mwyaf yw nad yw’r agenda amaeth-amgylchedd wedi symud yn ei blaen ar gyflymder sy’n agos at fod yn dderbyniol. Mae cynlluniau amaeth-amgylchedd yn gweithredu ers dros ddegawd yng Nghymru. Cynlluniau ardal amgylchedd arbennig a Tir Cymen oedd y cynlluniau peilot a ddatblygodd gyfeiriad newydd a dangos eu potensial amgylcheddol ac economaidd. Yr oeddent yn arloesol. Cyflwynwyd y cynllun i Gymru gyfan, Tir Gofal, gan Ron Davies pan oedd yn Ysgrifennydd Gwladol, cyn sefydlu’r Cynulliad a chyda chyllideb gyfyngedig. Cymerodd gryn amser iddo gael ei dderbyn gan y diwydiant. Felly y mae yn achos unrhyw newid mawr. Fodd bynnag, fe’i derbyniwyd ac mae’r Llywodraeth wedi methu â harneisio’r derbyniad brwd a gafodd gan y diwydiant. Mae’n gynllun da ac mae ynddo’r potensial i drawsffurfio’r diwydiant ffermio a chyflawni dymuniad y cyhoedd nad ydynt yn ffermio. Er hynny, nid yw ond wedi ffrwtian mynd ers ei gychwyn, ar y gorau. Dyna’r sefyllfa ar hyn o bryd. Bu’n well gan y Llywodraeth glymblaid wario miliynau o bunnoedd yn gyrru drwodd ei deddfwriaeth hawl-i-grwydro ofnadwy yn hytrach na rhoi digon o arian i gynnal y cynllun Tir Gofal, sy’n rhoi gwell mynediad o lawer ar sail gwbl wirfoddol.

Un dylanwad aruthrol o bwysig ar ffermio fydd diwygio’r polisi amaethyddol cyffredin. Mae’r ddogfen hon yn cyfeirio at y modd y bydd y Llywodraeth glymblaid yn gweithio i’w ddiwygio. Fodd bynnag, mae’n annelwig. Hyd yn oed heddiw, pan yw’r Gweinidog wedi trafod amddiffyn amaethyddiaeth Cymru, ychydig a ddywedodd wrthym am ei farn na’r hyn a wnaiff. Mae’n well ganddo weithredu drwy beidio â dweud wrthym beth yw ei fwriad. Mae’n un modd i rywun beidio â chael ei alw i gyfrif.

Gadewch inni ystyried beth a wyddom am y Gweinidog a’r Llywodraeth. Gwyddom ei fod wedi methu â dal at y sicrhad yn y ddogfen y byddid yn cyflwyno system newydd o ddynodi tir, ar ôl datgyplu cymorth ardal llai ffafriol, i gyfyngu ar ailddosbarthu sylfaenol ar gymorth. Mae cam gweithredu 12 yn cyfeirio at yr angen i ymdrin â thwbercwlosis buchol. Serch hynny, mae’r sefyllfa yng Nghymru’n gwaethygu. Derbyniaf fod cytundeb wedi bod o’r diwedd ar gam gweithredu 19 i sicrhau corff i hyrwyddo cig coch, ond mae hynny wedi digwydd ar ôl ymgais drwsgl a ffarsaidd bron i’w wireddu, gan aberthu’r fantais mewn marchnata cig coch a ddatblygwyd yng Nghymru dros y blynyddoedd diweddar.

Derbyniaf fod Cyswllt Ffermio wedi’i gyflwyno, er mai’n araf y gwnaed hynny. Fodd bynnag, y cwbl a glywaf gan y diwydiant yw’r methiant i dalu grantiau a addawyd sy’n ei wynebu. Mae cam gweithredu 43 yn sôn am leihau biwrocratiaeth. Mae hynny’n sicr o beri wfftio ymysg pawb sy’n gysylltiedig ag amaethyddiaeth. Gwelsom y newid a achoswyd gan y rheol 20 diwrnod a’r problemau o beidio â gwybod beth y dylid ei wneud ynghylch claddu ar ffermydd—ni all neb ddweud wrthych. Cyflwynir system adnabod defaid ymhen ychydig fisoedd. Cynllun cwbl anymarferol yw hwnnw. Y cwbl a welsom yw rhagor o fiwrocratiaeth.

Mae’r egwyddorion sy’n sail i ‘Ffermio i’r Dyfodol’ yn ddigon cadarn—mwy o drawsgydymffurfio gyda chynhyrchu tîm, gofalu am gefn gwlad, lles anifeiliaid a diogelwch bwyd. Ni all neb anghytuno â’r cysyniad o gefn gwlad â chyfoeth o amrywiaeth, sy’n creu buddion economaidd drwy dwristiaeth. Digon hawdd yw datgan amcanion, ond ni chawsom ddim gan y Llywodraeth glymblaid ond siarad, mwy o siarad a dim gweithredu.

Farming continues to face a great many changes and developments. The Welsh Assembly Government is determined to ensure a viable and sustainable future for farming in Wales. ‘Farming for the Future’ clearly outlines the way forward—a new vision to create a framework that supports change. The framework adopts a responsible attitude towards the environment, which is an impotant part of rural life in Wales. It places high value on produce according to consumer demand. Ninety-four per cent of the measures in the document are in progress or have been completed. Agriculture in Wales must continue to improve by strengthening and developing small companies. That means setting up co-operative companies and building on the popular farmers’ markets.

To conclude, Wales has the image of being a very pleasant country, which allows us to promote and develop more markets for our high quality produce.

Dymunaf gywiro gwall yn ymwneud ag atgof rhyfeddol Rhodri Glyn Thomas o’r cyfarfod hwnnw yng Nghaerfyrddin—yr wyf yn ei chymryd yn ganmoliaeth ei fod yn cofio fy araith gystal. Dywedodd fod yr holl bleidiau gwleidyddol yno y noson honno, ond carwn ei gywiro ar hynny, oherwydd ni ddaeth cynrychiolyd y Blaid Lafur.

Yn 1998, y flwyddyn cyn imi gael fy ethol i’r Cynulliad, cofiaf farchnadoedd y Fenni a Thal-y-bont yn dda; methid â gwerthu hen famogiaid yn y Fenni a honno oedd y flwyddyn waethaf erioed am dorri prisiau yn Nhal-y-bont. Ar ôl y toriadau trychinebus gan y Ceidwadwyr yn y taliadau ardal llai ffafriol a’r trychinebau, y cyfeiriwyd atynt eisoes, oherwydd BSE, yr oedd amaethyddiaeth mewn argyfwng enbyd, ac yr oedd hynny cyn hunllef clwy’r traed a’r genau hyd yn oed.

Yr oedd y prisiau bryd hynny’n dra gwahanol i’r rhai a welwn ar hyn o bryd a’r rhai a welsom eleni. Ni all neb yn y Siambr hon wadu nad yw prisiau wedi gwella eleni. Ar gyfartaledd, credaf fod ŵyn yn cael eu gwerthu am £20 y pen yn fwy na’r llynedd. Siaredais ag un o brif gynrychiolwyr undeb ffermio y bore yma a dywedodd y gallai gael yr un swm o arian am hanner ei stoc o ŵyn eleni, ag y gallai ei gael am y cwbl o’r ŵyn a fagodd y llynedd. Mae prisiau gwartheg wedi codi hefyd a, tra nad oedd gwerthu ar hyrddod yn Nhal-y-bont yn hydref 1998, yr oedd yn braf gweld y prisiau am lawer o hyrddod yn cyrraedd dros 1,000 gini yr un eleni.

Na, ni wnaf ildio.

Nid yw hynny’n gyfystyr â gwadu bod problemau aruthrol, ac nad adlewyrchir y prisiau hyn yn y sector llaeth. Mae hynny’n creu’r broblem o bobl yn gadael cynhyrchu llaeth a dechrau cynhyrchu cig eidion a defaid, a allai amharu ar y cydbwysedd a fu ers talwm mewn ffermio yng Nghymru. Mae’r ffaith bod y fath bryder ynghylch talu cymorthdaliadau eleni’n cuddio’r ffaith, er gwaethaf y cynnydd hwn mewn prisiau—ac ni all neb yn y Siambr hon wadu, os oes gan rywun anifeiliaid o ansawdd da y mae’r farchnad am eu cael, y cânt eu gwerthu—fod amaethyddiaeth wedi bod mewn cyflwr ofnadwy dros y pedair i chwe blynedd diwethaf, a bod busnesau’n dibynnu ar yr arian hwnnw i symud ymlaen. A wnaiff y Gweinidog ddweud pa gamau y mae wedi’u cymryd i sicrhau y gwneir cynifer o daliadau ag y bo modd, ac, yn benodol, beth y mae’n ei wneud dros y ffermwyr hynny a gyflwynodd hawliadau premiwm blynyddol defaid a gofrestrwyd ar 22 Tachwedd, ond a ddiflannodd o’r system gyfrifiadurol? Mae problemau ynghylch taliadau a awdurdodwyd ar y diwrnod hwnnw.

Er y prisiau da, mae problemau’n parhau oherwydd y cyfyngiadau a osodwyd ers i o glwy’r traed a’r genau gychwyn. Mae’r rheol 20 diwrnod yn peri problemau aruthrol a gall orfodi ffermwyr i gymryd camau na fyddai neb yn y Siambr hon yn eu cymeradwyo. Gwn fod y Gweinidog wedi bod yn gweithio’n galed wrth gynrychioli Cymru i sicrhau, hyd y bo modd, y caiff y cyfyngiadau eu codi.

Mae pryder cynyddol yn fy etholaeth i ynghylch twbercwlosis. Mae llawer o ffermydd wedi’u heintio ac wedi methu â masnachu. Er hynny, mae goleuni ym mhen draw’r twnnel. Adlewyrchir hynny yn rhai o’r arolygon a gyflwynir gan yr undebau ffermio. Fe’i hadlewyrchir hefyd gan y ffaith ein bod yn gallu cyflawni rhai o’r pwyntiau sydd wedi’u hamlinellu yn ‘Ffermio i’r Dyfodol’.

Yr wyf yn arbennig o falch o’r cynnydd a wneir o ran caffael lleol, a sicrhau bod ein plant ysgol, cleifion mewn ysbytai, a swyddogion cynghorau sir yn cael y cynnyrch gorau o Gymru i’w fwyta. Yr wyf hefyd yn falch ein bod yn bwrw ymlaen â’r rhaglenni i ailgysylltu pobl â’r broses cynhyrchu bwyd. Mae’n gywilyddus nad yw llawer o blant yn gwybod o ble y daw eu llaeth ysgol am ddim neu sut y mae rhywbeth a welant mewn cae—neu rywbeth na welant, os ydynt yn byw mewn ardal drefol—yn cyrraedd eu platiau. Mae llawer i’w wneud eto i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn gwybod sut i baratoi bwyd yn ddiogel. Drwy gysylltu defnyddwyr â’r broses, gwnawn eu hargyhoeddi ei bod yn werth talu pris uwch yn yr archfarchnad am fwyd o ansawdd gwell.

Yr wyf yn synnu braidd glywed Kirsty yn disgrifio—credaf ei bod wedi gwneud hynny—y problemau y mae taliadau hwyr yn eu hachosi i ffermwyr. Synnais hefyd glywed Mick Bates yn dweud bod ffermwyr yn ei ardal ef yn fodlon dygymod â thaliadau hwyr. Yr wyf yn sicrhau Mick nad yw ffermwyr yn y Gogledd yn fodlon, a bod taliadau hwyr yn cael effaith fawr arnynt. Mae’r ffermwyr hynny’n anfodlon hefyd na allant gael ffurflenni cais Cymraeg ar yr un pryd ag y gallant gael ffurflenni Saesneg—rhaid anfon y ffurflenni Cymraeg yn hwyrach o lawer. Yn achos y rhai sy’n byw eu bywyd pob dydd yn gyfan gwbl drwy gyfrwng y Gymraeg, mae’r sefyllfa honno’n un anodd tu hwnt.

Ni ddywedwn o dan unrhyw amgylchiadau fod ffermwyr yn gallu dygymod â thaliadau hwyr. Y cwestiwn y mae’n rhaid ymdrin ag ef yw bod arnom angen busnesau masnachol a phroffidiol. Mae pawb yn croesawu’r cymorthdaliadau, ond os ydynt yn cyrraedd busnes yn hwyr, gwell eu cael yn hwyr na pheidio â’u cael o gwbl.

Os na wynebwn y problemau presennol, bydd yn anodd adeiladu ar gyfer y dyfodol. Mae ffermwyr yn y Gogledd yn anfodlon hefyd ynghylch cael dau neu dri o wahanol gynghorion pan ymgeisiant am newid diben adeiladau amaethyddol. Rhoddir cyngor gwahanol i ffermwyr ar hyd y ffin rhwng Sir Ddinbych a Chonwy gan Cyswllt Ffermio, Cyngor Sir Ddinbych a Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Beth y mae’r Gweinidog yn ei wneud i ymdrin â hynny?

Yr wyf yn sicrhau Janet nad wyf fi, fel ffermwr yn Sir Drefaldwyn, yn fodlon â thaliadau hwyr, hyd yn oed os yw Mick yn credu fy mod.

Credaf y gallai Mick fod ar ei ben ei hun y prynhawn yma. Serch hynny, dywedodd Mick fod y ddadl hon yn ymwneud â chreu diwydiant sydd â dyfodol sy’n fasnachol hyfyw. Y bore yma, bu llawer ohonom mewn brecwast rhagorol a arlwywyd gan Undeb Amaethwyr Cymru. Yr oedd y bwyd yn wych a daeth o lawer o wahanol rannau o Gymru.

Mae llawer o Aelodau wedi sôn am yr angen i ddatblygu cynnyrch lleol. Mae un o frawddegau agoriadol yr adroddiad gan Kevin Morgan ac Adrian Morely, ‘Relocalising the Food Chain: the role of creative public procurement’, yn disgrifio’r angen i ddarparu bwyd, nid yn unig o’n pridd ein hunain, ond cyn agosed ag y bo modd at y man y’i bwyteir. Aiff yr adroddiad ymlaen i ddweud, os yw hynny’n golygu ailagor melinau a lladd-dai lleol, fod:

iechyd y genedl yn bwysicach nag unrhyw gyfuned fawr.

Gwnaed y datganiad hwnnw’n gyntaf yn 1943 gan y Fonesig Eve Balfour. Mae’r teimladau hynny’n dal i gael eu hategu heddiw. Dywedwyd llawer yn y Siambr hon am ddatblygu cyflenwyr lleol a chynnyrch lleol, ond nid yw’n ymddangos bod fawr o weithredu cadarnhaol. Rhaid inni weini cynnyrch lleol o ansawdd da, nid yn unig i ymwelwyr ond i blant ysgol, yr henoed a’r rhai mewn cartrefi gofal ac ysbytai hefyd. Dylid gweini cynnyrch o’r fath hefyd yn ffreuturau busnesau a chynghorau sir. Mae’r bartneriaeth bwyd-amaeth wedi datblygu strategaethau bwyd cenedlaethol, ond sawl cadwyn fwyd leol a sefydlwyd, neu a ystyriwyd hyd yn oed, yng Nghymru? Gallai cadwynau o’r fath sicrhau dosbarthu cynnyrch lleol i lawer o leoliadau mewn ardaloedd lleol. Er mwyn cyflawni hynny, dylai Llywodraeth y Cynulliad gychwyn y gwaith a dylai Awdurdod Datblygu Cymru chwarae rôl arweiniol wrth gyflenwi busnesau lleol â chynnyrch lleol.

Cefais ginio’n ddiweddar gyda’r disgyblion yn Ysgol Clocaenog yn Sir Ddinbych. Gan mai ysgol fach ydyw, paratoir y prydau yn y neuadd bentref. O ystyried y cynhwysion yr oedd y gogyddes yn gorfod eu defnyddio, yr oedd y pryd o safon anhygoel o dda; gwnaeth waith rhagorol. Fodd bynnag, cwynodd am ansawdd gwael y cynhwysion—llysiau rhewedig parod a chig paciedig a brynwyd drwy gonsortiwm prynu mawr, ac nid yn lleol. Pa bryd y gwnaiff y Gweinidog roi arweiniad o ran datblygu cadwynau bwyd lleol, fel y gall y gogyddes honno brynu cynnyrch lleol?

Wrth lansio ‘Relocalising the Food Chain’, cydnabu Jane Davidson fod y mater hwn yn torri ar draws llawer o bortffolios gweinidogol a bod angen dull gweithredu ar draws y Cabinet. Dywedodd ei bod yn bryd cael meddwl cydgysylltiedig. Pa gamau y mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor wedi eu cymryd i ddatblygu dull gweithredu ar draws y Cabinet a sicrhau dyfodol i’r diwydiant y mae’n gyfrifol amdano?

Beth y mae’r Gweinidog yn ei wneud ynghylch ei bartneriaid mewn Llywodraeth, a ddywed y dylem brynu’r bwyd rhataf sydd ar gael ac y dylem fabwysiadu dull masnach-rydd o ffermio lle y gallwn gael, yng ngeiriau un o’i gyd-Aelodau yn y glymblaid,

cynnyrch mwy fforddiadwy o ansawdd gwell o wledydd sy’n datblygu?

Pa ddyfodol sydd i’n diwydiant pan fo’r Llywodraeth yn cynnig syniadau o’r fath?

Ceisiaf ymateb i gymaint o bwyntiau ag y gallaf o fewn yr amser a ganiateir. Dechreuaf â’r mater a gododd Janet, sef caffael bwyd lleol. Soniodd Janet am adroddiad Kevin Morgan, a gomisiynwyd gan y WDA ar ran y Cynulliad i’n hysbysu sut y gallwn fynd ymlaen. Cododd dau fater allweddol o’r adroddiad hwnnw. Yn gyntaf, nododd yr adroddiad sut y gallem leihau’r perygl o fynd yn groes i ddeddfwriaeth cymorth gwladol wrth ganiatáu i’r rhai sy’n caffael bwyd, yn enwedig awdurdodau lleol a’r gwasanaeth iechyd, wneud hynny’n lleol. Yr ail fater yw’r broblem arferol ynghylch cadwynau cyflenwi o yrru costau i lawr y gadwyn gyflenwi ac ohoni er mwyn cwrdd â’r rhwymedigaethau cytundebol y bydd rhai cyrff sector cyhoeddus yn sicr o’u gorfodi ar y rhai sy’n caffael. Mae’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cymryd y mater hwn o ddifrif; yr ydym yn ymdrin ag ef drwy’r strategaeth maethiad i Gymru ac yr ydym hefyd yn ystyried sut y gallwn ymdrin â hyn yn y gwasanaeth iechyd. Yr wyf wedi sefydlu dau brosiect sy’n berthnasol i hyn. Mae un wedi’i leoli ym Mhowys, a’i nod yw dod â’r holl gaffaelwyr a’r cynhyrchwyr at ei gilydd. Cynhaliwyd y cyfarfod cyntaf eisoes, a’r mis nesaf bydd cynhadledd lle y bydd arbenigwyr cyfreithiol yn bresennol i gynorthwyo’r caffaelwyr. Mae’r ail brosiect yn brosiect mecanwaith cadwyn gyflenwi a fydd yn ystyried yn ofalus sut y gellir gostwng costau. Mae’n debyg y bydd y prosiect hwnnw’n cynnwys y gwasanaeth iechyd. Felly, yr ydym yn cymryd y mater o ddifrif.

Ynghylch ffurflenni Cymraeg, ymchwiliaf i’r mater os gwnewch roi’r manylion i mi. Nid ydym yn gyfrifol am yr holl ffurflenni; daw rhai ohonynt oddi wrth Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, ac weithiau rhaid inni ei hatgoffa am y rhwymedigaethau sydd arni o dan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Gwnaethoch sôn am eich gwaith gyda’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. A ydych wedi trafod hyn gyda’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes hefyd? Fe’m hysbyswyd yn y brecwast y bore yma gyda’r WDA fod bar llaeth mewn ysgol ym Mhorth Tywyn lle y defnyddir llaeth o Gymru i wneud smoothies a diodydd eraill, wedi gorfod cau am nad oedd y gyllideb addysg yn darparu ar gyfer rhywun i weini ar y plant. Tebyg nad yw rhoi llaeth o Gymru i blant yng Nghymru yn fuddiol i’r diwydiant?

Nid wyf yma i ateb dros weithredoedd Cyngor Sir Gaerfyrddin. Fodd bynnag, os rhowch y manylion i mi, yr wyf yn siŵr y gellid codi’r mater gyda’r cyngor.

Ynghylch y taliadau, sydd mae’n debyg yn ganolog i bryderon y rhan fwyaf o Aelodau, mae’n debyg, yr wyf yn cydnabod y pryderon ynghylch amseriad y taliadau hyn. Yn dechnegol, nid ydynt yn hwyr: maent o fewn y ffenestr talu. Gwn y byddai pobl yn hoffi i’r taliadau gael eu gwneud ar y diwrnod cyntaf, cyn gynted ag yr egyr y ffenestr, ac nid ydynt yn cael eu cadarnhau cyn gyflymed ag y dymunem. Fodd bynnag, yn ystod y misoedd diwethaf yr ydym wedi talu gwerth £73 miliwn o gymorthdaliadau PAC i ffermwyr yng Nghymru. Os ystyriwch yr un cyfnod y llynedd, mae hynny ychydig yn fwy na’r hyn a dderbyniodd y diwydiant bryd hynny, yn gyffredinol. Nid yw hynny’n golygu ein bod yn ddifater ynghylch y newidiadau a fydd yn gorfod digwydd.

A ydych yn teimlo’n rhwystredig, fel minnau, fod y gwrthbleidiau, yn ystod dadl ar ddyfodol ffermio, wedi llywio’r ddadl eto drwy gyfraniadau o blaid y diwylliant cymorthdaliadau presennol, sy’n tra-arglwyddiaethu ac yn camystumio’r economi amaethyddol? A ydych yn rhannu fy nicter? Mae’n gywilyddus bod yr Undeb Ewropeaidd yn rhoi cymhorthdal o $2.20 y diwrnod ar gyfer pob buwch yn yr UE tra bo un rhan o bump o boblogaeth y byd yn byw ar lai na $1. Ar yr un pryd, yr ydym yn tanseilio amaethyddiaeth y trydydd byd drwy waredu cynnyrch cymorthdaledig ar eu marchnadoedd. Yr wyf wedi ceisio—

Gwnaf orffen. Y cwestiwn pwysig sydd gennyf i’r Gweinidog yw, pam, wrth lunio—

Mae’r mater canolog a godwch, Huw, yn cael ei drin gan yr Undeb Ewropeaidd yn ei ddiwygiad o’r polisi amaethyddol cyffredin. Fel y nodais ar lawer achlysur, mae’n debyg mai hwn yw’r newid mwyaf yn y diwydiant ers 30 mlynedd. Yfory, bydd y Comisiwn Ewropeaidd yn cyhoeddi ei destunau manwl ar y modd y mae’n bwriadu symud ymlaen. Cawn ryw arwydd o’r hyn sydd ganddo mewn golwg—cawsom rai penawdau eisoes. Bydd yr adolygiad canol tymor o’r PAC yn peri datgyplu, sy’n golygu symud oddi wrth gyfundrefn lle’r ydym yn talu cymhorthdal fesul buwch neu fesul hectar. Mae ‘Ffermio i’r Dyfodol’ yn cydnabod mai datgyplu yw’r ffordd gywir ymlaen. Rhoddaf ar ddeall i’r rhai sy’n dadlau nad ydym yn cymryd diwygio’r PAC o ddifrif—fel y dywedais yn aml wrth bobl ac wrth y Cynulliad yn blwmp ac yn blaen—mai hwn yw’r newid mwyaf a wynebwn. Y mater allweddol i mi yw sicrhau y bydd y pecyn ariannol sydd ar gael i Gymru’n caniatáu inni gymryd y camau a ddymunwn, fel y’u hamlinellwyd yn ‘Ffermio i’r Dyfodol’.

Ynghylch y rheol 20 diwrnod—

A wnewch ildio?

Mae’n well imi orffen, oherwydd nid oes gennyf lawer o amser i ateb y pwyntiau a wnaeth Aelodau. Cawsoch gyfle i wneud eich pwynt yn ystod y ddadl, Peter. Os na wnaethoch ef bryd hynny, dylech ailystyried yr hyn a ddywedasoch.

Ynghylch y rheol 20 diwrnod, mae’r cydbwysedd rhwng gallu ffermwyr i redeg eu busnesau a’r angen am ddiogelwch biolegol priodol wedi bod dan sylw. Yr wyf yn obeithiol y byddwn yn gallu gwneud newid sylweddol i’r gyfundrefn honno erbyn diwedd yr wythnos hon. Gwneir cyhoeddiad tua diwedd yr wythnos hon. Mae’r mater yn cael ei negodi o hyd ac nid yw’n iawn i bobl awgrymu—

A wnewch ildio ar y pwynt hwnnw?

Gorffennaf y pwynt yn gyntaf, Ieuan. Mae’n bwysig i bobl sylweddoli bod gennym ein grŵp rhanddeiliaid ein hun yng Nghymru. Yr wyf wedi cwrdd â’r diwydiant yn rheolaidd ynghylch y mater hwn ac yr wyf wedi cwrdd a siarad â Gweinidogion y DU am y newid yn y gyfundrefn. Bûm yn yr Alban hefyd i archwilio’r dull o ymdrin â’r gyfundrefn yn y fan honno. Mae hynny i gyd yn dangos fy mod yn cymryd y mater hwn o ddifrif. Mae’n ofynnol dan y ddeddfwriaeth inni wneud datganiad ar y cyd â Senedd y DU, a bwriadaf wneud hynny yr wythnos hon.

A gaf bwyso arnoch ychydig ar hynny? Byddai’n fuddiol clywed, yng nghyd-destun y ddadl heddiw, eich bod wedi dadlau dros newid y rheol hon. Câi ffermwyr yng Nghymru hyder o wybod bod ganddynt rywun sy’n eu cynrychioli a ddadleuodd dros y newid hwnnw.

Gallaf roi’r sicrwydd hwnnw i chi.

Ynghylch Safeway, a godwyd gan sawl—

A wnewch ildio?

Deuaf yn ôl at bawb ymhen eiliad os bydd gennyf ddigon o amser, er bod hynny’n annhebygol.

Ynghylch Safeway, a godwyd gan sawl Aelod, bydd yn rhaid inni wylio’r mater yn ofalus os bydd angen ei atgyfeirio ar sail cystadleuaeth, oherwydd effeithiai hynny ar y cynhyrchydd. Fodd bynnag, yng nghyd-destun yr hyn y gallwn ei wneud, mae ‘Ffermio i’r Dyfodol’ yn nodi’r camau y gallwn eu cymryd ar y cyd ac yn gydweithredol yn y diwydiant ffermio i ychwanegu gwerth at gynnyrch i sicrhau ein bod yn cael gwell effaith ar y farchnad. Mae’r bartneriaeth bwyd-amaeth wedi gwneud hynny.

Ynghylch arian piler 2, sydd wedi’i grybwyll, yr wyf eisoes wedi rhoi blaenoriaeth uchel i hynny. Eglurais hynny i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, a daliaf at yr hyn a ddywedais.

Yn olaf, mae pobl wedi gwneud sylwadau amdanaf heddiw. Mae Peter Law wedi gwneud llawer o ymosodiadau personol arnaf yn y Siambr, ac yr wyf wedi gwrando arnynt yn ddigynnwrf. Derbyniaf fod gennych safbwynt, Peter, sy’n tra-arglwyddiaethu ar eich bywyd ers rhai blynyddoedd. Fodd bynnag, dywedaf wrth y rhai a ystyriodd sylwadau y maent yn eu priodoli i mi, imi synnu gymaint â hwythau pan ddarllenais y sylwadau a adroddwyd yn y Daily Mirror, ac yr wyf yn cymryd camau priodol i gywiro’r mater hwn.