Ym mis Ebrill 2002, lansiais bapur ymgynghori, 'Cynllun Strategol ac Ymgynghorol i Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau Cymru'. Diben hwn oedd canfod y trefniadau gorau ar gyfer datblygu a gweithredu polisi a chyfeiriad strategol ar gyfer dros 500 o wasanaethau amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau lleol ledled Cymru. Derbyniasom 69 o ymatebion ac yr wyf yn ddiolchgar iawn i bawb a gymerodd ran yn yr ymgynghoriad. Mae'n amlwg bod pobl wedi treulio cryn amser ac wedi rhoi cryn feddwl i'r broses o baratoi eu hymatebion a byddwn yn parhau i gadw mewn cof yr awgrymiadau a gyflwynodd y rhai a ymatebodd.

Wedi ystyried yr ymatebion, cyhoeddais ym mis Hydref y câi uned newydd ei sefydlu o fewn Llywodraeth Cynulliad Cymru o 1 Ebrill 2004. Bydd yn cwmpasu mwyafrif y swyddogaethau a weithredir ar hyn o bryd gan y Cyngor Amgueddfeydd yng Nghymru, swyddogaethau fy nghorff ymgynghori, y Cyngor Gwasanaethau Llyfrgell a Gwybodaeth (Cymru), a bydd yn cwmpasu'r holl sector, gan gynnwys archifau. Ni fu gan archifau gorff cenedlaethol wedi ei ariannu gan Lywodraeth y Cynulliad i wasanaethu eu buddiannau o'r blaen.

Enw'r uned newydd fydd CyMAL: Amgueddfeydd, Archifau a Llyfrgelloedd Cymru. Mae'r gair Cymraeg 'cymal' yn awgrymu uno ac yn adlewyrchu'r ffaith y bydd yr uned yn seiliedig ar bartneriaeth, gwneud cysylltiadau a chydweithio â sefydliadau eraill o fewn Cymru a thu hwnt. Byddant yn cynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol annibynnol a'r sector addysg. Bydd hefyd yn ceisio galw ar arbenigedd Resource: y Cyngor Amgueddfeydd, Archifau a Llyfrgelloedd, pan fydd hynny'n briodol.

Bydd CyMAL yn cael cyllid sylweddol o £2 filiwn y flwyddyn ar gyfer 2004-05 a 2005-06. Golyga hyn £1.25 miliwn yn ychwanegol yn 2004-05 at waelodlinau cyfunol blaenorol y Cyngor Amgueddfeydd yng Nghymru a’r Cyngor Gwasanaethau Llyfrgell a Gwybodaeth (Cymru) o ryw £0.75 miliwn. Yn ystod 2003-04, gwneir darpariaeth ariannol yn ystod y flwyddyn, er mwyn penodi staff i'w swyddi a sefydlu llety ar gyfer Ebrill 2004.

Mae angen mwy o fuddsoddiad hirdymor ar y sector, sef yr hyn yr ydym wedi ymrwymo iddo drwy ddarparu'r arian ychwanegol sylweddol hwn. Yr wyf yn awyddus i sicrhau bod yr adnoddau hyn yn cynnig cymorth uniongyrchol ychwanegol i amgueddfeydd, archifau a llyfrgelloedd yn y rheng flaen. Bydd yr arian ychwanegol yn sicrhau y parheir â’r hyn a gyflawnwyd hyd yma ac y caiff mentrau newydd eu datblygu.

Bydd yn bwysig diffinio rôl CyMAL a gwneir hyn dros gyfnod o amser. Fodd bynnag, mae'n amlwg y bydd angen iddo roi cyngor polisi awdurdodol i'r Gweinidog fydd â chyfrifoldeb dros ddiwylliant ar ôl etholiad mis Mai, rhoi cyngor a chymorth ariannol i amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau annibynnol, gwirfoddol ac eraill a nodi a gweithredu polisïau sy'n briodol i Gymru.

Bydd CyMAL yn datblygu a gweithredu polisïau. Bydd yn bwysig sicrhau statws cyfartal y tri maes, a chydbwyso gwaith ledled y sector gyda gwaith penodol ar gyfer anghenion y meysydd unigol. Bydd y meysydd gwaith yn debygol o gynnwys ymestyn i gyrraedd cynulleidfaoedd newydd, gofalu am gasgliadau, gwell defnydd o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu, datblygu safonau a chanllawiau, hyfforddi staff a sawl agwedd arall, gan gynnwys cysylltu â Resource lle bo ganddo gylch gorchwyl ar gyfer y DU.

O ran deddfwriaeth, caiff y Cyngor Gwasanaethau Llyfrgell a Gwybodaeth (Cymru) ei ddiddymu, gan ddwyn ei swyddogaethau o dan nawdd Llywodraeth y Cynulliad drwy ddeddfwriaeth y Cynulliad, o dan adran 28 Deddf Llywodraeth Cymru 1998. Byddwn yn rhoi'r gorau i ariannu’r Cyngor Amgueddfeydd yng Nghymru, a chaiff mwyafrif ei swyddogaethau eu trosglwyddo i Lywodraeth y Cynulliad. Yr ydym yn ceisio cyngor cyfreithiol o ran Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Gwarchod Cyflogaeth) 1981, a allai roi rhai hawliau penodol dros drosglwyddo staff a diogelu eu termau ac amodau cyflogaeth presennol. Cynhelir ymgynghoriad llawn â'r staff yn ystod y cyfnod cyn trosglwyddo.

Bydd gan CyMAL hyd at 25 o staff, a fydd yn bennaf yn arbenigwyr yn y sector. Bydd ganddo hefyd gyngor ymgynghorol a gadeirir gan y Gweinidog dros ddiwylliant, a fydd yn galluogi'r sector i gyfrannu at ddatblygu polisi.

Yn unol â pholisi Llywodraeth y Cynulliad, caiff CyMAL ei leoli y tu allan i Gaerdydd, yn Aberystwyth. Y rheswm am y penderfyniad hwnnw yw bod gan lawer o sefydliadau'r sector swyddfa yn Aberystwyth ac maent yn adlewyrchu maes gwaith CyMAL. Maent yn cynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yr Adran Astudiaethau Gwybodaeth a staff rheoli archifau a chofnodion ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, Cyngor Llyfrau Cymru, a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Bydd CyMAL yn cydweddu'n naturiol â'r rhwydwaith hwn o sefydliadau.

Edrychaf ymlaen at weithio mewn partneriaeth â'r holl sefydliadau o fewn y sector amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau ledled Cymru wrth inni ddatblygu CyMAL a chreu gwasanaethau gwell ar gyfer y defnyddwyr presennol a defnyddwyr y dyfodol.

I warmly welcome the Minister’s statement. Libraries, museums—apart from the national museums—and the archives of Wales contribute greatly to safeguarding and promoting culture across the country. The distribution of our libraries, museums, and archives provides an important service within reasonable reach of every community, and is also an opportunity to develop tourism.

Strengthening the structure of these important institutions will help to disseminate good practice, leading to an increase in their use and popularity. In considering this development in parallel with the ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ strategy, we see that it is part of a bigger process that will promote culture from several directions, in an exciting symbiotic form, which is the result of an even greater process, namely self-government.

I welcome your decision to locate the new CyMAL unit in Aberystwyth, where the new national institution can co-operate with the National Library of Wales and other relevant institutions that are located in the town. The 25 good jobs will be of considerable benefit to Aberystwyth; perhaps people will be dancing in the streets of Penparcau tonight—who knows.

Looking further to the future, do you share my hopes, Minister, that we are building on the skills of our librarians, museum staff, and archivists so that, in the long term, they can be independent from the Resource unit in England?

Croesawaf eich cefnogaeth yn dwymgalon, Owen John. Pwysleisiwyd pwynt pwysig gennych, sef gwerth swyddi mewn ardal fel Aberystwyth. Mae'n bwysig pwysleisio mai arbenigwyr yn y sector dan sylw fydd mwyafrif y 25 o gyflogeion. Pe baech yn cyfrif y bobl a gaiff eu cyflogi ar hyn o bryd yn y sefydliadau presennol, mae yn sylweddol is na 10. Felly, drwy ychwanegu'r arian ychwanegol yr ydym yn sicrhau bod arian ychwanegol yn mynd i'r sector, ac y gallwn ariannu mwy o swyddi arbenigol fel y gallwn ddarparu'r cyngor y bu'r sector yn galw amdano cyhyd.

O ran cysylltiad â Resource, dywedasoch eich bod yn falch bod gennym ein hateb ein hunain yng Nghymru, sy'n wahanol i ateb Resource yn Lloegr. Yr ydym wedi gallu manteisio ar y ffaith bod Resource wedi bodoli ers dwy flynedd, ac wedi gweld rhai o'r problemau y mae wedi eu hwynebu ac wedi gallu dysgu o hynny. Mae ganddo rôl o hyd mewn perthynas â Chymru, ond un fach fydd honno. Rhagwelaf y byddwn yn gallu cymryd y gorau o waith Resource a'i addasu i anghenion Cymru, yn ogystal â datrys ein problemau ein hunain. Ni fydd uned––hyd yn oed un estynedig o 25 o bobl, fel y rhagwelir––yn gallu adlewyrchu swm nac amrywiaeth y gwaith y mae Resource yn ei wneud ledled Lloegr. Fodd bynnag, byddwn yn gallu defnyddio'r gorau o'r hyn y mae wedi ei wneud a gweld beth yw ein hanghenion ar gyfer Cymru, yn ogystal â gwneud ein gwaith ein hunain.

Croesawaf y cyhoeddiad hwn, Weinidog. Croesawaf yn arbennig y penderfyniad i leoli CyMAL yn Aberystwyth, sydd yn fy rhanbarth i. Bydd yn cyfrannu tuag at yr ymdeimlad o ganolfan ddiwylliannol sy'n cael ei hadeiladu ac sy'n gweithio'n llwyddiannus yn Aberystwyth. Mae'n gwneud synnwyr i leoli’r uned yno am sawl rheswm.

Mae'n benderfyniad da i ddwyn y gwaith hwn o dan y Cynulliad. Yr wyf yn falch ichi ddewis hynny, yn hytrach na dilyn y trywydd arall o greu corff arall. Dylem fod yn datblygu rhagdybiaeth o blaid darparu gwasanaethau o fewn y Cynulliad pan fydd hynny'n bosibl. Bydd o fantais sylweddol i'r sector i gael cymorth uniongyrchol o fewn y Cynulliad.

Mae gennyf ddau gwestiwn. Yn gyntaf, sut y bydd y berthynas â Resource: y Cyngor Amgueddfeydd, Archifau a Llyfrgelloedd yn datblygu? Ni chytunaf ag Owen John Thomas y dylem geisio gwahanu ein hunain oddi wrth arferion da a chymorth da o fannau eraill. Dylem ddysgu o brofiad Lloegr, a manteisio ar gysylltiadau â Lloegr gymaint â phosibl. Yn ail, sut y byddwch yn mynd i'r afael â'r pryderon a fynegodd y cyngor y gallai golli ei rôl eirioli?

Yr ydych yn gywir i ddweud y gellir ystyried Aberystwyth fel canolfan ddiwylliannol, ac yn yr un modd, mae'n bwysig ein bod yn datblygu rhannau eraill o Gymru fel ardaloedd gyda'u harbenigaethau eu hunain. Yr wyf yn falch bod hyn hefyd yn cydweddu â'n strategaeth iaith a gyhoeddwyd yn ddiweddar, sef 'Iaith Pawb'. Mae datblygiad economaidd ardaloedd Cymraeg eu hiaith yn allweddol.

Er bod rhai ymatebion wedi awgrymu sefydlu corff cyhoeddus arall a noddir gan y Cynulliad i fynd i'r afael â'r mater hwn, yr wyf yn amau a ystyriodd yr ymatebwyr hynny oblygiadau ariannol yr opsiwn hwnnw. Byddai'n amhriodol creu CCNC ar gyfer sefydliad â dim ond 25 o gyflogeion, pan fo democratiaeth fodern, newydd gennym yn y Cynulliad i reoli a darparu'r sianeli cyfathrebu angenrheidiol. Yr wyf yn awyddus iawn bod cymaint o arian â phosibl yn cyrraedd y rheng flaen ac yn helpu'r sefydliadau dan sylw.

O ran y rôl eiriolaeth, mae Resource wedi wynebu problemau wrth geisio cyfuno ei waith ag eiriolaeth. Gallai'r cyngor barhau i fodoli ac ymgymryd â'r rôl honno pe bai'n dymuno, ond y ffordd orau o eirioli rôl amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau yw siarad yn uniongyrchol â'r Gweinidog cyfrifol. Gan y bydd gan yr uned gyngor ymgynghori o dan gadeiryddiaeth y Gweinidog, gall wyntyllu ei bryderon yn uniongyrchol. Bydd gan holl Aelodau'r Cynulliad brofiad o wahanol sefydliadau yn pledio eu hachos trwom ni, ac mae'n effeithiol.

Mae concordat drafft wedi cael ei baratoi, sy'n rheoli ein perthynas â Resource, ond mae wedi ei ddal yn ôl––nid am nad ydym wedi datblygu ein syniadau, ond oherwydd y bu newid yn arweinyddiaeth Resource. Gan fod Anna Southall wedi dechrau ar ei swydd fel prif weithredwr, mae gennym rywun sy'n amlwg yn deall anghenion Cymru ac a fydd yn ymateb i'r anghenion hynny. Mae'n glir inni hefyd ei bod yn awyddus iawn i lofnodi'r concordat. Yna, byddwn yn gallu manteisio'n llawn ar y budd a gawn gan Resource, a fu'n anodd i'w gyflawni yn ystod ei ychydig flynyddoedd cyntaf.

Diolch am eich datganiad, Weinidog; nid oes unrhyw reswm imi anghytuno ag unrhyw beth a ddywedwyd gennych heddiw ac, fel siaradwyr eraill, cefnogaf eich cyfeiriad strategol. Cytunaf â chi hefyd ynglŷn â phwysigrwydd amgueddfeydd, archifau a llyfrgelloedd i ddelwedd Cymru a'u potensial ar gyfer datblygu economaidd.

Un mater sydd o bwys mawr––ac mae'n siwr eich bod eisoes yn ymwybodol ohono, ac sydd eisoes wedi cael ei grybwyll––yw y dylech barhau'n agored i gyngor annibynnol yn ystod newidiadau o'r fath. Gwn eich bod yn sefydlu pwyllgor ymgynghorol, ond fy ngobaith yw y byddwch yn gwneud mwy na dim ond gwrando ar yr hyn a ddywed y pwyllgor wrthych ac y byddwch yn talu sylw i gyngor annibynnol.

Mater arall yw'r statws a roddir i archifau; ni roddwyd digon o statws iddynt yn y gorffennol. Croesawaf y ffaith eich bod wedi trafod rhoi statws cyfartal ar gyfer y tri maes. Tasg bwysig––blaenoriaeth uchel efallai––ar gyfer y corff newydd hwn fydd sut i gyrraedd cynulleidfaoedd newydd, efallai drwy newid delwedd hen ffasiwn y gwaith hwn.

Croesawaf hefyd y bwriad i leoli CyMAL yn Aberystwyth. Gobeithiaf y bydd yn dechrau ffasiwn, ac y bydd y Gweinidog yn dwyn pwysau i ddychwelyd yr ŵyl ffilmiau i Aberystwyth; ni ddylai fod wedi cael ei symud yn y lle cyntaf––camgymeriad erchyll oedd hynny. Beth am iddo fod yn ddechrau datblygu Aberystwyth fel canolfan archifau. A wnaiff y Gweinidog cymaint â phosibl i sicrhau y bydd yr archifau yn y swyddfa cofnodion cyhoeddus yn Kew yn cael eu dychwelyd i Aberystwyth? Dylid rhoi Aberystwyth ar y map a sicrhau y daw yn ganolfan nodedig ym Mhrydain.

O ran eich pwynt olaf, Glyn, mae penderfyniad gan y Cynulliad, ac mae ymchwiliad yn cael ei gynnal i'r mater hwnnw. Rhoddaf sicrwydd fy mod yn parhau'n agored i gyngor annibynnol. Mae gan y sector 500 o sefydliadau gwahanol, felly nid oes prinder cyngor unigol, annibynnol. Pryd bynnag y byddaf yn mynd ar ymweliadau ledled Cymru––a fydd yn digwydd yn aml––byddaf bob amser yn ceisio ymweld ag amgueddfeydd annibynnol, lleol. Yr wyf wedi eu holi am eu hanghenion. Yr wyf hefyd wedi ymweld â gwasanaethau archif ar sawl achlysur. Yr wyf bob amser wedi eu holi am eu hanghenion a'u problemau presennol. Daethom i'r casgliadau hyn heddiw yn rhannol oherwydd y cyngor a'r adborth annibynnol hwnnw.

Mae bob amser wedi'm synnu bod y gwasanaeth archifau wedi cael ei anwybyddu cymaint yng Nghymru, gan ei fod mor bwysig. Pan ymwelais â Wrecsam, deallais fod y gwasanaeth archifau wedi cael ei ddatblygu i'r fath fodd fel y gallai pobl, er enghraifft, gael mynediad iddo o'r llyfrgell, ac fe'i defnyddiwyd mewn modd gwahanol i'r rhan fwyaf o lyfrgelloedd. Mae'n dangos cymaint yn fwy y gallasem ei wneud i ddatblygu ein gwasanaeth archifau.

Mae rhinwedd i'r cynnig i leoli'r sefydliad newydd yn Aberystwyth gan ei fod yn cydnabod perthynas y dref â chlwstwr o sefydliadau sydd eisoes yn bodoli yno. Cefnogaf a chroesawaf hynny. Yr ydych yn cynnig model canolog iawn––unwaith eto, mae peth rhinwedd i hynny. Fodd bynnag, a roddwch sicrwydd inni y bydd buddiannau sefydliadau lleol a rhanbarthol yng Nghymru yn elwa ar y strwythur newydd hwn? Sut y byddwch yn sicrhau y bydd y lleisiau hynny yn parhau i gael eu clywed yn effeithiol, ac y diwellir eu diddordebau yn briodol? A allwch fy sicrhau hefyd y caiff anghenion staffio y sefydliadau presennol eu gwasanaethu'n briodol? Croesawaf y ffaith y caiff rhai swyddi eu creu yn Aberystwyth––yr ydym i gyd am i hynny ddigwydd––ond a fydd hynny ar draul swyddi mewn mannau eraill?

Jenny Randerson: O dan Reoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Diogelu Cyflogaeth) 1981, yr ydym eisoes yn ymgynghori––ac wedi bod yn ymgynghori o'r eiliad y gwnaethom ein penderfyniad cyntaf am hyn––â'r nifer fach o staff sydd gan gyngor yr amgueddfeydd, sydd, yn bennaf, ond nid i gyd, wedi eu lleoli yng Nghaerdydd. Rhaid inni fod yn ymwybodol o'r sensitifrwydd o ran y staff hynny. O ran y strwythur staffio cyffredinol, byddwn yn gobeithio recriwtio, er enghraifft, o awdurdodau lleol, ac y byddem yn cynnwys staff lleol. Ni fyddwn yn recriwtio o'u plith hwy yn unig, ond y dymuniad yn sicr yw y bydd gennym rai aelodau o staff a gaiff eu cyflogi ar hyn o bryd gan awdurdodau lleol, a chan wasanaethau amgueddfeydd yr awdurdodau lleol. Drwy hynny, buasem yn cyflwyno staff sydd â phrofiad o weithio'n lleol mewn cymunedau, sef y math o brofiad sydd ei angen arnom.

O ran y ffordd y byddwn yn ymateb i'r model dan sylw, nid oes yr un sefydliad sy'n ymateb yn well i anghenion lleol na'r sefydliad hwn. Fel cynrychiolwyr a etholwyd yn ddemocrataidd gan bobl ledled Cymru, byddwn yn disgwyl i Aelodau'r Cynulliad roi pwysau ar Weinidogion yn rheolaidd i sicrhau eu bod yn gwrando ar farn––yn yr achos hwn––y pwyllgor cynghori, a sicrhau y caiff anghenion eu hamgueddfeydd lleol eu clywed. Mae llais llywodraeth leol yn bwysig. Ceir ystod eang o sefydliadau, ond y rhai mwyaf yw’r rhai ym maes addysg uwch a llywodraeth leol. Byddwn yn awyddus i sicrhau llais cryf gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a'r sector llywodraeth leol o fewn y sefydliad newydd.

I also welcome this statement and the Government’s commitment to establishing new offices outside Cardiff. I welcome in particular establishing the CyMAL office in Aberystwyth—I could not have chosen a better location myself. I also welcome, as did Glyn Davies, the emphasis on archiving and national archiving—possibly, for the first time—and co-ordinating national archives. I remember the discussions in the former Post-16 Education and Training Committee when Tom Middlehurst was Minister, more than three years ago, and the emphasis on archiving on a national basis. What role do you envisage for CyMAL in archiving the proceedings and activities of national institutions such as the National Assembly for Wales?

Yr oeddwn yn meddwl y buasech yn croesawu'r datganiad heddiw, Elin. O ran rôl CyMAL mewn archifau, mae'n ymwneud â––a phwysleisiaf hyn––darparu gwasanaethau yn lleol ledled Cymru o dan ei gylch gwaith presennol, ac ni fydd yn rheoli Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru na Llyfrgell Genedlaethol Cymru, beth bynnag fydd rôl y llyfrgell yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae'n bwysig ei fod yn gweithio mewn partneriaeth â llywodraeth leol, y llyfrgell genedlaethol, yr amgueddfa genedlaethol a'r holl amgueddfeydd bach, sydd ag ystod o strwythurau gwahanol: caiff rhai eu gweithredu gan awdurdodau lleol; rhai gan ymddiriedolaethau annibynnol a rhai fel amgueddfeydd preifat. Fodd bynnag, bydd yr amgueddfeydd cofrestredig ledled Cymru yn agwedd bwysig ar ei waith.

Croesawaf finnau'r datganiad hwn hefyd. Yn ogystal â bod yr arian ychwanegol yn cael ei fuddsoddi yn y swyddogaethau hyn, mae'n bwysig hefyd bod Llywodraeth y Cynulliad yn lleoli'r uned y tu allan i Gaerdydd, gan ddangos y ffordd yr ydym yn symud swyddi y tu allan i Gaerdydd ac yn eu rhannu i bob cwr o Gymru. O ran archifau, fel Glyn a siaradwyr eraill, yr wyf finnau o'r farn na werthfawrogwyd pwysigrwydd archifau yn iawn, a rhaid inni fuddsoddi mwy yn ein harchifau. Sut y bydd y corff newydd hwn yn cydweithio â chynghorau lleol, prifysgolion a chyrff eraill i gynyddu mynediad i archifau a chasgliadau lleol ledled Cymru, a gwella rheolaeth ohonynt? A allwch hefyd ein sicrhau y bydd y cynnydd mawr yn y gyllideb ar gyfer y prosiect hwn yn golygu mwy o arian i amgueddfeydd bach, yn enwedig ymddiriedolaethau preifat?

Atebaf eich cwestiynau gan ddechrau gyda'r olaf. Mae'n bwysig pwysleisio bod fy mhrofiad o ymweld â llawer o amgueddfeydd lleol, y cyfeiriais ato yn gynharach yn fy ateb i Glyn, wedi gwneud imi sylweddoli bod llawer o botensial i'n hamgueddfeydd bach, ond na chaiff ei wireddu gan na allant gael gafael ar gyngor proffesiynol, arbenigedd ac, yn aml, y symiau cymharol fach o arian sydd eu hangen arnynt i wella eu harddangosfeydd, casgliadau a pholisïau. Symbylydd y syniad hwn oedd y gân barhaus y byddai'n bosibl iddynt wneud cymaint mwy gyda buddsoddiad bach; dim ond mewnbwn bach o arian oedd ei angen arnynt i wneud gwahaniaeth mawr. Yr oeddent hefyd o'r farn, gan fod gennym Resource bellach, eu bod yn dioddef o lai o fewnbwn o safbwynt polisi, a bod Cyngor Amgueddfeydd Cymru wedi cael ei orfodi i dorri ar rai o'i wasanaethau. Felly, mae'n amlwg y bydd amgueddfeydd bach yn manteisio'n sylweddol o hyn, ac mae'r arian ychwanegol yn symptom o hynny.

Wedi dweud hynny, mae'n bwysig cadw mewn cof y bydd gan y tri maes statws cyfartal ac, am y tro cyntaf, bydd gan archifau––sydd wedi cael eu hanwybyddu i raddau helaeth––y cyfle i ddatblygu safonau, tebyg i'r modd y datblygwyd safonau'r llyfrgell. Caiff canllawiau a chyngor eu cyhoeddi, a gobeithiaf y byddant yn adlewyrchu ein hymagwedd tuag at lyfrgelloedd ac amgueddfeydd, sef pwysleisio mynediad i bawb.

Datganaf fuddiant fel cadeirydd bwrdd Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe. Weinidog, mae hwn yn ddatblygiad diddorol, a gaiff ei groesawu ym mhob cwr o'r Siambr. Mae'n beth da bod £2 filiwn ychwanegol ar gael bob blwyddyn ar ei gyfer. Gobeithiaf y bydd yn fuddsoddiad hirdymor, ac y byddwch yn rhoi arian ychwanegol o'r neilltu ar ei gyfer pan fyddwch yn cyfrifo eich cyllidebau blynyddol. Er bod £2 filiwn yn swnio fel arian mawr, unwaith y caiff ei rannu rhwng y staff newydd a'r holl amgueddfeydd a llyfrgelloedd yng Nghymru, ychydig iawn ydyw mewn gwirionedd. Fodd bynnag, yr wyf yn falch ein bod yn cefnogi sefydliadau diwylliannol ledled y wlad yn uniongyrchol.

Ar y pwynt yma, dylem ddiolch i’r Cyngor Amgueddfeydd yng Nghymru am ei waith anhygoel dros y 30 mlynedd diwethaf. Bu'r hyn a gyflawnodd y cyngor yn rhagorol, ac fe'i defnyddiwyd fel model o arferion da ledled y Deyrnas Unedig.

Cyfeiriwyd at Resource y prynhawn hwn, a bûm yn aelod o'r corff a'i rhagflaenodd, y Comisiwn Amgueddfeydd ac Orielau. Er ei fod yn gyfyngedig, yr oedd ei fewnbwn i amgueddfeydd ac orielau yng Nghymru yn holl bwysig, ac nid wyf am inni daflu'r llo a chadw'r brych. Wrth sefydlu'r corff hwn yng Nghymru, mae'n bwysig ein bod yn parhau i gydweithio â Resource. Gan fod Anna Southall yn brif weithredwraig, mae gobaith y cawn fwy o fewnbwn.

Mae'n ddiddorol eich bod am i CyMAL ddenu cynulleidfaoedd newydd; dywedasoch hefyd eich bod am ei weld yn datblygu ei agenda a'i hunaniaeth ei hun. Hoffwn wybod pryd y byddwch yn adolygu hynny, i weld a yw'n datblygu'n dda yn y cyfeiriad y dymunwn. Efallai ymhen chwe mis, neu flwyddyn, y gallasem ystyried hynny.

Mae amgueddfeydd, orielau, llyfrgelloedd ac archifau yn cynnig profiadau sy'n gwella bywydau pobl. Gallant roi pleser mawr i bawb, yn ogystal ag addysgu pobl. Fodd bynnag, ni ddylem anghofio cyfraniad anferth twristiaeth ddiwylliannol i economi Cymru. O ran y £2 filiwn ar gyfer y cynllun hwn, byddai'n fuddsoddiad enfawr i Gymru gyfan pe bai hynny'n cael ei gynyddu'n sylweddol bob blwyddyn. Edrychaf ymlaen at weld sut y bydd hyn yn datblygu, a hoffwn longyfarch y Gweinidog am ei gyflwyno.

Gwneuthum y pwynt am yr arian a fydd ar gael ymhen dwy flynedd, Rosemary, gan ein bod yn anelu at gyfnod o dair blynedd. Caiff y flwyddyn gyntaf ei threulio'n sefydlu'r uned, a bydd yr arian angenrheidiol ar gael wrth inni ei sefydlu. Felly, gallaf roi'r sicrwydd hwnnw ar gyfer y blynyddoedd 2004 i 2006. Rhoddaf sicrwydd, ar ran y Gweinidog Cyllid a minnau, na fyddem wedi cytuno i'r cynllun hwn pe na baem yn rhagweld galw rheolaidd ar ein cyllid. Nid oes unrhyw fwriad i ddefnyddio chwistrelliad unigol o arian.

Yr wyf yn falch ichi sôn am waith y Cyngor Amgueddfeydd yng Nghymru. Mae'n sefydliad gwych sydd wedi gwneud gwaith aruthrol o gofio nifer fechan y staff. Dylwn hefyd gyfeirio at y Cyngor Gwasanaethau Llyfrgell a Gwybodaeth (Cymru) o fewn y cyd-destun hwnnw, gan mai dim ond un aelod o staff rhan amser sydd ganddo, ond mae yntau hefyd yn llwyddo i wneud gwaith ardderchog o fewn y cyfyngiadau hynny. Yr oedd model Cyngor yr Amgueddfeydd yng Nghymru yn gweithio'n dda nes i Resource gael ei sefydlu; mae wedi cael cryn anawsterau ers hynny, wedi eu cyfuno â'r gofyniad i gofrestru amgueddfeydd. Chwaraeodd y Cyngor ran flaenllaw wrth gyflawni hynny, ond gosododd faich ychwanegol arno. Pan ddaeth cyfarwyddwr dros dro y Cyngor i'r Pwyllgor Diwylliant yn ddiweddar, pwysleisiodd y twf anhygoel yn nifer yr amgueddfeydd––yr oedd y twf hwnnw ymhell y tu hwnt i'w adnoddau.

Rhoddaf sicrwydd ichi bod y concordat drafft gyda Resource, a fydd yn cael ei arwyddo'n fuan gobeithio, yn rhagweld perthynas waith agos. Fel yr amlinellais yn fy ateb i Owen John Thomas, gallwn ddysgu llawer iawn gan Resource, a gobeithio na fydd CyMAL yn ceisio ail-ddyfeisio'r olwyn. Defnyddiwn yr hyn a allwn gan Resource. Gobeithiaf y cynhelir adolygiadau blynyddol, ac y bydd y Pwyllgor Diwylliant yn ystyried hynny fel un o'i dasgau. Gobeithiaf hefyd y bydd cyfleoedd rheolaidd i drafod y mater hwn mewn Cyfarfodydd Llawn. Fodd bynnag, fel Gweinidog, buaswn yn disgwyl cwrdd â chynrychiolwyr yn ffurfiol o leiaf ddwywaith y flwyddyn, ac yn anffurfiol yn llawer amlach na hynny. Soniais am gyfnod rhagarweiniol o flwyddyn. Un o negeseuon Resource oedd bod y cyfnod trosglwyddo yn cymryd amser. Bwriad y cyfnod rhagarweiniol o flwyddyn yw cwmpasu'r cyfnod trosglwyddo hwnnw a gall y Pwyllgor fonitro'r broses honno er mwyn gweld a ymdrinnir ag ef yn effeithiol.

Cytunaf â chi o ran twristiaeth ddiwylliannol. Rai misoedd yn ôl, ymwelais ag archifau mewn hen garchar a oedd yn atyniad i dwristiaid ynddo'i hun. Rhaid inni weithio ar ymagwedd o’r fath, drwy Cymru'n Creu––y bydd CyMAL yn aelod ohono––a Bwrdd Croeso Cymru, sy'n gweithio ar strategaeth dwristiaeth ddiwylliannol.

Mae'n ddrwg gennyf dynnu'r gwynt o'ch hwyliau, Weinidog, er nad wyf mor dwp â pheidio â chroesawu ehangu ac ad-drefnu'r gwasanaethau hyn. Mae hynny i'w groesawu, ond yr wyf yn siomedig bod y Cymoedd, o ran lleoliad y sefydliad newydd hwn, wedi cael eu hanwybyddu unwaith eto, ynghyd â Chymru ddiwydiannol gyfan. Fe gofiwch imi ysgrifennu atoch beth amser yn ôl yn gofyn ichi ystyried ardaloedd o amddifadedd lluosog o'r fath, ac ni chefais fawr o drugaredd gennych yn eich ymateb. Nid wyf yn ddall i resymeg lleoli sefydliad o'r fath yn Aberystwyth, ond, fel y dywedwyd, wrth i Aberystwyth brysur dyfu'n ganolfan ddiwylliannol, mae Cymoedd y De yn prysur ddod yn anialwch diwylliannol o ran eich adran chi. Oni bai am rai ymweliadau i'w croesawu gan Opera Cenedlaethol Cymru––sy'n sefydliad gwych––â Merthyr Tudful, fi fyddai'r unig un o blith etholwyr Merthyr Tudful a Rhymni fyddai'n ymwybodol o'ch gwaith. Pryd y cawn ymrwymiad difrifol, sylweddol gan eich adran i ardaloedd o amddifadedd lluosog yng Nghymoedd y de- ddwyrain neu ogledd-ddwyrain Cymru? Onid yw hyn yn tanlinellu pwysigrwydd y pwnc a ddewiswyd yn ddoeth ar gyfer y ddadl fer heddiw?

Yr oeddwn yn meddwl eich bod yn ymarfer ar gyfer nes ymlaen. Buaswn wedi cadw eich llinellau gorau tan hynny, petawn i yn chi. Bydd y rhan helaethaf o swyddi'r Cynulliad y bwriedir eu hadleoli ar hyn o bryd yn mynd i Ferthyr Tudful, fel y cyhoeddodd y Gweinidog Cyllid eisoes. Yr ydych yn ymwybodol y bydd yn ddatblygiad llawer mwy na'r un a gyhoeddwyd gennyf heddiw. Mae'r Llywodraeth yn ymrwymedig i ddatganoli swyddi o amgylch Cymru. Eich rôl chi fel Aelod y Cynulliad dros Ferthyr Tudful yw cynrychioli eich etholwyr, ond dim ond un o nifer sylweddol o Aelodau'r Cynulliad, awdurdodau lleol a sefydliadau eraill ydych, sydd wedi pwyso i CyMAL gael ei leoli yn eu hardal hwy. Deallaf y bydd pawb a ysgrifennodd ataf yn siomedig, ond fy ngobaith yw y bydd y rhan fwyaf ohonynt yn llawer mwy hael eu hymateb nag y buoch chi. Yr ydych hefyd wedi anwybyddu'r ffaith bod gan Ferthyr wasanaeth llyfrgell lleol, archifau ac Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa. Bydd yn elwa ar waith CyMAL yn yr un ffordd yn union â rhannau eraill o Gymru.

Yr wythnos diwethaf gwelsom y llechen yn cael ei gosod o flaen Canolfan Mileniwm Cymru, i nodi cam olaf codi’r adeilad hwnnw. Heddiw, yr wyf yn falch o allu cyhoeddi cam mawr ymlaen o ran cyflwyno siambr ddadlau newydd y Cynulliad. Ar 21 Hydref 2002 cyhoeddais fod gwahoddiadau ffurfiol i gynnig yn cael eu rhoi i gynigwyr a oedd â diddordeb, a ofynnai am eu cynigion amlinellol a’u hamcangyfrifon o’r gost am becynnau gwaith adeiladu dewisedig. Dros y Nadolig a’r flwyddyn newydd, gwerthuswyd y cynigion tendro hyn yn ofalus gan y tîm rheoli prosiect ac ymgynghorwyr proffesiynol y Cynulliad. Cynhaliwyd cyfweliadau tendro gyda’r cynigwyr ar 9 Ionawr 2003. Yn dilyn y broses gwerthuso tendrau argymhellodd bwrdd prosiect adeiladu’r Cynulliad ffordd ymlaen a rhennais yr argymhelliad hwn gydag aelodau o’r grŵp llywio prosiect. Ar sail y cyngor proffesiynol a roddwyd imi a’r cyngor hwnnw a dderbyniwyd gan yr ymgynghorwyr proffesiynol annibynnol ar y bwrdd prosiect, penderfynais y bydd Taylor Woodrow yn cael ei benodi fel y cynigydd a ffafrir ar gyfer y prosiect. Dros yr ychydig fisoedd nesaf bydd y cwmni yn parhau i ddatblygu’r dyluniad hyd nes y gallaf fod yn dawel fy meddwl bod ei gynigion yn bodloni disgwyliadau’r Cynulliad o ran ansawdd, addasrwydd ac amserlen.

Bydd Taylor Woodrow yn mynd yn gyfrifol am ddatblygu a chydlynu dyluniad ei bartneriaid consortiwm: Partneriaeth Richard Rogers, peirianwyr sifil Arup a BDSP, y peirianwyr mecanyddol a thrydanol. Ar yr adeg honno bydd mewn sefyllfa i gynnig contract pris penodol i’r Cynulliad. Wrth ddatblygu’r cynlluniau cost terfynol, bydd ymgynghorwyr costau’r Cynulliad yn gweithio ar y cyd gyda Taylor Woodrow, gan ddefnyddio dull codi tâl fesul awr, i bennu ffigur sy’n cynnig y gwerth gorau am arian. Bydd yn ofynnol i’r cwmni ddangos ei fod wedi cael prisiau cystadleuol fesul pecyn. Bydd hefyd yn gweithio ar ei fenter ei hun hyd nes y bydd y Cynulliad yn llunio contract ffurfiol.

O ddewis yr opsiwn hwn gellid llofnodi contract dylunio ac adeiladu pris penodol yn gynt na’r bwriad—o bosibl ar ddechrau Mehefin, yn lle Awst neu Fedi. Wrth benderfynu dilyn y llwybr hwn, nid wyf wedi cyfyngu ar fy opsiynau. Pe bai’r negodiadau gyda Taylor Woodrow yn methu, bwriadaf ailagor trafodaethau gyda David McLean, cwmni adeiladu sydd â’i bencadlys yn y Gogledd i ddatblygu dyluniad a chyflwyno cynigion ar gyfer contract dylunio ac adeiladu pris penodol. Mae David McLean, ei benseiri Stride Treglown Davies a’i beirianwyr Buro Happold wedi cytuno i’r cynnig hwn. Bu ymagwedd gyson tuag at y prosiect hwn o’r dechrau ac mae cefnogaeth i godi adeilad newydd ar gyfer y Cynulliad. Fodd bynnag mae pobl Cymru am gael eu sicrhau bod sicrwydd o ran costau a gwerth am arian. Mae pob cam a gymerais, ac y bwriadaf ei gymryd wedi ei anelu at roi’r sicrwydd hwnnw.

Fel y gŵyr y Gweinidog, nid oeddwn erioed yn gefnogwr brwd i’r penderfyniad, a wnaed rhyw dair blynedd yn ôl i ohirio’r prosiect hwn. Nid oes esgus dros y gwastraff o amser ac adnoddau a olygodd hynny dros y tair blynedd diwethaf, ond rhaid inni anghofio hynny yn awr. Yr wyf am i’r Gweinidog wybod pa mor falch wyf iddi gael y dewrder i wneud y penderfyniad angenrheidiol hwn ac yn wir, y dewrder i ddychwelyd at Bartneriaeth Richard Rogers, o gofio anawsterau dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. A yw’r Gweinidog yn derbyn bod llawer o’r Aelodau yn falch o’r cyhoeddiad a wnaeth ac yn gobeithio y bydd yn dwyn y prosiect hwn i’w derfyn? Edrychwn ymlaen at y dydd pan fydd gennym adeilad newydd a fydd yn addas i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Diolchaf i Ron Davies am ei sylwadau caredig. Mae’n bwysig ein bod yn anghofio’r gorffennol. Yr ydym mewn sefyllfa newydd—mae gennym ddyluniad a chontract adeiladu, yn hytrach na chontract rheoli. Dyma’r ffordd orau ymlaen ac yr wyf yn siwr y cawn y contract a’r dyluniad a ddymunwn, ar y gost a ddymunwn.

I welcome the fact that, at last, we are moving forward with a much needed building, as any sensible person who works here knows. Looking at the Millennium Centre, and how it is being built, reminds us of the need to proceed quickly. Will the Minister confirm that a fixed-price contract gives greater security in terms of price control and that that will be better than our past experience of the project and better than the system that exists for building the new Scottish Parliament building? Will she also confirm that the final price, given the forecasts, will be substantially lower than the wild estimates aired the last time that this matter was discussed? Will she give an assurance that there will be no compromise on the quality of this important building and will she state that every Minister is fully committed to proceeding with this important project?

Gallaf roi’r ymrwymiad hwnnw ar ran fy nghyd-Aelodau o’r Cabinet sydd wrth eu bodd fod y sefyllfa hon wedi ei datrys bellach. Cefnogwn yr adeilad ac yr ydym am iddo gael ei adeiladu cyn gynted â phosibl. Byddaf wrth fy modd os gallwn lofnodi contractau ym mis Mehefin a chael y contractwyr ar y safle ym mis Gorffennaf

Golyga’r adeilad lawer i Gymru ac i Fae Caerdydd, a golyga lawer i ni o ran ein democratiaeth. Gallaf sicrhau Dafydd Wigley na fydd cyfaddawdu ar ansawdd na dyluniad nac o ran materion sylfaenol cynaliadwyedd, sy’n arbennig o bwysig. Ni allaf wneud sylw ar faterion cost hyd nes bod negodiadau gyda Taylor Woodrow wedi eu cwblhau, ond cafwyd rhai amcangyfrifon llawer rhy uchel yn y gorffennol. Rhoddaf sicrwydd ichi na fydd yn dod yn agos at y swm sydd yn cael ei wario ar adeilad Senedd yr Alban. Yr ydym ar y trywydd cywir. Diolchaf ichi Dafydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Archwilio am waith y Pwyllgor hwnnw. Bûm yn ddiolchgar am hynny ac am y gwaith a wnaeth Archwilydd Cyffredinol Cymru ar yr adeilad. Yr ydym i gyd yn cytuno mai’r opsiwn yr ydym yn ei ddilyn erbyn hyn—contract dylunio ac adeiladu yn hytrach na chontract rheoli—yw’r un gorau. Bydd yn golygu sicrwydd o ran costau, a dyna beth yr ydym ni fel Cynulliad am ei gael cyn gwneud penderfyniad ym mis Mehefin.

Mae’r stori ddiflas yn parhau. Pa mor aml yr ydym wedi eich gweld yn cerdded llwybr cywilydd i’r llwyfan i gyhoeddi yr hyn a haerwch ei fod yn newyddion da, ond y gwyddom ni ei fod yn newyddion drwg, yr ydych chi yn ceisio ei gyflwyno fel datblygiad arwyddocaol? Pan ddywedwch fod hyn yn hwb mawr i ddemocratiaeth ar gyfer pobl Cymru, fe wyddoch mai breuddwyd gwrach ydyw, oherwydd nid oes unrhyw un yng Nghymru, heblaw am rai gwleidyddion, yn dymuno cael yr adeilad hwn.

Rhyfeddaf ichi fod yn annoeth a thynnu sylw at y cynnydd a wnaed ar Ganolfan Mileniwm Cymru ar ddechrau eich datganiad. Mae hynny’n newyddion da, ac yr ydym wedi bod yn hollol gefnogol i’r prosiect hwnnw. Fodd bynnag, ni fydd ond un Ganolfan Mileniwm i Gymru, lle bydd gennym ddau adeilad Cynulliad. Nid oes angen dau arnom. Mae’r defnydd o lechen o’r Gogledd yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yn deyrnged fawr i’r Gogledd. Croesawem fwy o ymrwymiad gan y Cabinet i’r Gogledd, ynghyd â rhai aelodau Cabinet o’r Gogledd—yr oedd gennym Weinidog da o’r Gogledd ers talwm—ac efallai ambell gyfarfod yno. Cefnogwn brosiectau a olyga lawer i Gymru, megis y prosiect archif cenedlaethol yn Aberystwyth a Chanolfan Mileniwm Cymru. Nid oes unrhyw un am gael y prosiect hwn.

Fe’m synnwyd o glywed y bydd Richard Rogers yn ymwneud â hyn eto. Nid oeddwn yn synnu i chi gloffi yn y rhan honno o’ch datganiad ac yno mynd heibio iddi braidd yn gyflym, oherwydd gwyddom yr hanes, a faint fydd yn ei gostio inni. Bu’n rhaid i drethdalwyr Cymru ariannu’r anghydfod a gawsoch gyda Richard Rogers ar gost o gannoedd o filoedd o bunnoedd. Nodwn nad ydych yn cyfyngu ar eich opsiynau. Fe’u gelwir gennych yn ‘eich’ opsiynau, ond maent yn ddewisiadau y bydd yn rhaid i drethdalwyr Cymru eu hariannu. Os yw hwn yn ddatganiad o gynnydd sylweddol, pam nad ydym yn gwybod pwy fydd yn rhedeg y prosiect? Dywedasoch nad oes sicrwydd ac y gallai negodiadau gyda Taylor Woodrow fethu. Ymddengys fod hwn yn ddatganiad nad yw’n ddatganiad, oherwydd nid oes cynnydd gwirioneddol. A wnewch chi egluro’r sefyllfa?

Buoch yn ddoeth i nodi y bydd contract pris penodol o bosibl. Beth yw’r pris penodol sydd gennych mewn golwg? Byddai diddordeb gan bobl Cymru i glywed beth yw’r swm hwnnw cyn yr etholiad, yn hytrach nag ar ôl hynny, a dyna yn ddiddadl sydd yn eich meddwl. Byddai’n ddefnyddiol cael gwybod y pris hwnnw. Hyd yn hyn gwariwyd £8 miliwn ar ddim byd. Gwariwyd tua £2 filiwn oherwydd chwyddiant yn sgîl gohirio’r prosiect. Nid wyf yn dymuno cael yr adeilad hwn ac nid yw fy mhlaid ychwaith na’r rhan fwyaf o bobl Cymru. Fodd bynnag os ydych yn mynd i’w godi, codwch yr adeilad. Nid yw’n ddoeth mynd i gostau o £2 filiwn drwy ohiriadau yn unig.

Dywedasoch, yn hynod o onest, fod ymagwedd gyson tuag at y prosiect hwn o’r dechrau. Mae’n gyson yn yr ystyr eich bod wedi bod yn ei drafod fel sbort—neu o leiaf byddai’n ddoniol oni bai am y gwastraff o arian trethdalwyr Cymru. Dyna’r cysondeb, y cywilydd a’r gwarth, ac nid ydym am ran ynddo o gwbl.

Nid yw pobl Cymru am ymwneud â chi o gwbl, oherwydd eich bod yn gwneud yn fach o’r broses ddemocrataidd i’r fath raddau. Mae’r mwyafrif yn y Siambr hon am gael adeilad newydd, ac mae mwyafrif yn y Siambr hon yn cynrychioli’r mwyafrif o bobl Cymru a bleidleisiodd inni. Dyna beth yw democratiaeth. Yr unig ‘stori ddiflas’ yw pan fo’n rhaid imi wrando ar eich sylwadau ar fy natganiadau ar adeilad y Cynulliad. I rywun sy’n perthyn i blaid honedig busnes, mae eich diffyg dealltwriaeth o sefyllfaoedd cytundebol, contractau dylunio ac adeiladu a chontractau rheoli yn druenus.

Eglurais yr hyn sy’n digwydd gyda’r adeilad, ac ni welaf unrhyw beth o’i le mewn cyfeirio at Ganolfan Mileniwm Cymru. Bu ganddo hanes cythryblus, ond erbyn hyn mae ganddo ddyfodol llewyrchus. Efallai fod adeilad newydd y Cynulliad wedi cael gorffennol cythryblus, ond cawn ddyfodol a dadl lwyddiannus yn y Siambr newydd. Y ffaith bwysig yw ein bod wedi gwneud hyn yn iawn. Byddai’n dda bod wedi gallu gwneud cyhoeddiad am y costau cyn etholiadau’r Cynulliad Cenedlaethol, ond ni allaf wneud hynny. Rhaid imi negodi’r contract hwn gyda Taylor Woodrow am bris penodol. Rhaid imi wedyn ei gyflwyno i’r Cynulliad iddo gytuno arno cyn y gallaf weithredu ymhellach. Yr wyf wedi ystyried yr hyn a ddigwyddodd yn flaenorol, a sylweddolaf y bydd angen imi fynd at rywun arall os na chawn y pris a ddymunwn. Mae gennyf yr opsiwn hwnnw gyda David McLean, adeiladwr arall sydd ag enw da gyda chonsortiwm cymeradwy arall. Y gwahaniaeth rhyngof innau a chithau yw fy mod i’n deall y broses hon ond nad ydych chi yn ei deall.

Fe’ch llongyfarchaf ar eich datganiad. Bydd yn rhoi cryn sicrwydd y caiff y prosiect pwysig hwn ei gwblhau. Bydd yn darparu i Aelodau’r Cynulliad a phobl Cymru le cyhoeddus, agored, Siambr gyhoeddus ac ystafelloedd Pwyllgora cyhoeddus y bu mawr angen amdanynt. Plagiwyd y prosiect hwn gan y problemau a drosglwyddwyd i’r Cynulliad hwn cyn iddo hyd yn oed gael ei sefydlu, o ran natur y contract a natur yr adeilad. A wnewch gadarnhau a yw eich cyhoeddiad yn golygu y gallwn erbyn hyn fod yn hyderus y caiff pobl Cymru eu hadeilad cyhoeddus am gost y cytunwyd arni, i safon y cytunwyd arni ac erbyn dyddiad cwblhau y cytunwyd arno? A wnewch chi hefyd gadarnhau y bydd troi o’r contract rheoli a etifeddwyd gennym, gyda’r holl ansicrwydd cysylltiedig o ran costau, at gontract dylunio ac adeiladu yn rhoi pris penodol, cadarn inni? A gytunwch y byddwn yn gwybod i sicrwydd gost yr adeilad newydd ac y byddwn, am y tro cyntaf, yn llywio’r prosiect hwn? A gytunwch y bydd yr adeilad hwn yn eicon i ddemocratiaeth, yn eicon i Gymru, ac y bydd yn denu ymwelwyr, yn adfywio’r economi ac yn ad-dalu buddsoddiad pobl Cymru ynddo? Tybed a fydd unrhyw Geidwadwyr a fydd yn weddill ymhen pedair blynedd yn galw arnom i roi’r gorau i’r adeilad hwn, neu a fentrant eistedd ynddo.

Cytunaf y bydd yn eicon i ddemocratiaeth. Gobeithiaf y bydd hefyd yn eicon o ran safonau adeiladu da. Mae’n sicr y bydd yn eicon o ran gwerth am arian ac o ran adeiladau cyhoeddus a gwblheir o fewn y gost ac o fewn yr amserlen a ddymunwn. Yn bwysig ddigon, bydd hefyd yn eicon o ran materion cynaliadwyedd, oherwydd ein bod yn anelu at gael y safonau uchaf yn yr adeilad hwn. Mae hynny’n hollbwysig o gofio ymrwymiad y Cynulliad i ddatblygu cynaliadwy. Credwn hefyd yn y defnydd priodol o ddefnyddiau brodorol a chrefftau lleol, a bydd lle amlwg i’r rhain. Mae’r holl faterion hynny’n bwysig. Fodd bynnag y ffaith bwysicaf yw ein bod yn gwybod bellach beth sy’n digwydd gyda’r adeilad hwn. Bu’n frwydr hir a chaled. Mae’n llawer haws cyhoeddi newyddion da na wynebu beirniadaeth, ond rhaid inni fod yn gyfrifol. Mae’r rhan fwyaf ohonom yma yn barod i wneud hynny. Bydd gan yr Aelodau ddiddordeb i wybod efallai—ac yr oedd Mike German gyda mi—fy mod wedi ateb cwestiwn yn Hwlffordd ar yr adeilad newydd. Yr oedd pob un o’m cyd-Aelodau yn y Cabinet yn gwaredu, ‘O, na, nid cwestiwn ar yr adeilad newydd’. Fodd bynnag pan atebais y cwestiwn a rhoi esboniad, cefais gymeradwyaeth. Efallai nad yw’r Ceidwadwyr mewn cysylltiad â dymuniadau poblogaeth Cymru.

I sympathise with the Conservative group for having to sit behind their leader and listen to such empty rhetoric, which showed such ignorance about the way in which business is run. His comments revealed the truth about the Conservatives, namely that they are not pro-Wales, or serious about the Welsh project. That is the message that will go out to the public, and that is the reason why there is a danger that they will have fewer Members in the next Assembly to take their place in the new building.

I press you on the issue of sustainable development and the way in which the new building will be an example of that. Will you do your utmost to ensure that the building’s energy comes from sustainable sources, that there will be a high level of energy efficiency in the building, and that the methods of dealing with waste will be sustainable? Finally, will you ensure that Welsh materials—and I welcome the fact that you have mentioned this—in particular, Welsh timber, will be used in the roof and in the building in general?

Byddwn yn gwneud popeth o fewn ein gallu yn unol â’r rheolau caffael Ewropeaidd. Os gallaf fynd ymhellach i sicrhau bod gennym ddefnyddiau o safon o’n gwlad ein hunain yn yr adeilad hwn, gwnaf hynny.

Mae ynni yn fater allweddol, ac yr ydym yn parhau i’w drafod. Croesawaf farn yr Aelodau ar hynny. Efallai y byddai o gymorth pe bai’r materion ehangach hyn, maes o law, yn cael eu trafod ymhlith yr Aelodau yn fwy cyffredinol, ac nid yn unig ym Mhwyllgor y Tŷ. Os oes angen cyflwyniad pellach, gwnaf drefnu hynny.

Croesawaf eich datganiad. Os yw’r Ceidwadwyr mor wrthwynebus i’r prosiect, a wnewch chi eu gwahodd i gefnu ar yr adeilad newydd, ac i beidio â derbyn eu seddau—os enillant unrhyw rai—yn yr etholiad nesaf? A gytunwch fod cyfeillion y Torïaid yn y diwydiant adeiladu fwy na thebyg yn siomedig eu bod wedi siarad yn erbyn prosiect o’r radd flaenaf, a fydd yn creu cannoedd o swyddi yn yr ardal hon? Yn fwy penodol, a wnewch sicrhau bod y contractwyr yn ymwybodol o’r materion sensitif sy’n ymwneud â chofeb y mordwywyr a fydd wrth ymyl y fynedfa i’r adeilad newydd? A wnewch sicrhau bod y contractwyr yn cysylltu â Chymdeithas y Mordwywyr yn gynnar i drafod unrhyw darfu posibl ar y gwasanaethau a gynhelir wrth y gofeb? Mae pobl yn hoff iawn o’r gofeb. Yr ydym eisoes wedi cadarnhau na chaiff ei symud, ond yr wyf am fod yn siŵr fod y contractwyr yn ymwybodol o’r materion sensitif sy’n gysylltiedig â hi.

Rhaid cadw’r materion sy’n ymwneud â chofeb y mordwywyr mewn cof a bydd fy swyddogion yn ymdrin â’r mater hwnnw. Bydd swyddi adeiladu yn cael eu creu. Mae pencadlys Arup yma a bydd economi Cymru yn elwa ar y prosiect. Codasoch fater hyder a Cheidwadwyr Cymru. Yr ydym yn hyderus y gallwn gyflwyno’r adeilad newydd, felly efallai y byddai’n well pe na bai’r Ceidwadwyr hyd yn oed drafferthu sefyll yn yr etholiad nesaf.

Mae’n chwith gennyf i ddweud hyn, ond rhaid imi anghytuno â’m cyd-Aelod Nick Bourne. Yr wyf yn barod i fod yn fwy meddwl agored am yr adeilad newydd. Wedi’r cwbl, mae record Llafur ar faterion o’r fath yn un i ymfalchïo ynddi. Mae gennym adeilad Awdurdod Llundain Fwyaf, sydd yn gymaint o addurn i lannau afon Tafwys, ac sy’n cydweddu yn hardd gydag Eglwys Gadeiriol Sant Pawl ar lan arall yr afon. Mae gennym adeilad Senedd yr Alban sy’n rhyw fath o Dŵr Babel. Mae’n parhau i gael ei godi, ac yr oedd fod i gostio £40 miliwn ac erbyn hyn mae’r gost yn £340 miliwn ac yn codi. Yr wyf yn siŵr y gallwn efelychu hyn yng Nghaerdydd. Yr wyf hefyd yn falch eich bod wedi penodi Richard Rogers y pensaer a’r ymgyfreithiwr o fri i’r prosiect. Gobeithiaf y dychwela at ei ddyluniad gwreiddiol, a alwyd yn ‘crystal balls’ fe gredaf, oherwydd mae ‘crystal balls’ yn ffordd arall o ddweud ‘transparent nonsense’. Byddai ymwelydd ar dro â’r adeilad presennol yn cael ei daro gan y ffaith ei fod yn gwbl addas, ei fod yn gwasanaethu ei Aelodau yn dda, a bod hynny’n gwneud y tro. Wrth gwrs, byddai’r ymwelydd hwnnw yn anghywir. Beth sydd ei angen arnom yng Nghaerdydd yw ein dôm bleser ni ein hunain, ein palas ein hunain i’r bobl. Os costia £40, £50, neu £60 miliwn, pa ots am hynny? Yr wyf mor falch o weld partneriaeth Rogers a Hart yn ôl gyda’i gilydd eto.

Nid wyf yn siŵr ym mha ffordd y dylwn dderbyn y sylwadau hynny. Fodd bynnag, ymatebaf yn y modd y tybiaf sy’n briodol. Mae’n amlwg nad ydych wedi cael llawer o ymwelwyr yn yr adeilad hwn, neu ni fyddech yn dweud bod pobl yn credu bod y cyfleusterau yn addas. Pan ddaw ymwelwyr yma nid oes unman lle gallant gael cwpanaid o de, i roi eu cotiau gwlyb, nac i gysylltu gyda’u cynrychiolwyr etholedig. Fel yr wyf wedi dweud bob amser, mae’r Arglwydd Rogers yn bensaer amlwg o fri byd-eang, sydd wedi creu adeiladau ardderchog ar draws y byd. Mae’r Arglwydd Rogers yn rhan o gonsortiwm a luniwyd gan Taylor Woodrow. Fodd bynnag Taylor Woodrow sy’n gyfrifol am gyflwyno’r contract.

Weinidog, mae’n gofyn am ddynes cystal â chi i gyflwyno prosiect anodd. Cefnogaf yr hyn a arbedwyd gennych o hyn. Mae hefyd o ddiddordeb imi fod y Gogledd yn ymddangos mor boblogaidd y prynhawn yma. A allwch roi crynodeb inni o’r hyn a drafodwyd yn y cyfarfod tendro a gynhaliwyd ar 9 Ionawr? Yn arbennig, a drafodwyd yr angen am fynediad pobl anabl—o gofio nad oedd wedi’i gynnwys yn nyluniad Partneriaeth Richard Rogers? A ydych wedi nodi’r sylwadau angharedig am Bartneriaeth Richard Rogers a wnaed yn y Pwyllgor Archwilio pan y’i hanerchwyd gan yr Ysgrifennydd Parhaol yn ddiweddar?

Yr wyf yn ymwybodol o’r sylwadau a wnaed yn y Pwyllgor Archwilio, ond gadawaf hynny yn nwylo Cadeirydd y Pwyllgor ac Archwilydd Cyffredinol Cymru iddynt hwy ymdrin â hynny maes o law. Cynhaliodd fy swyddogion drafodaethau hir ar fynediad i’r anabl gyda’r rhai sy’n dymuno tendro, a chredaf ein bod wedi ymdrin â’r materion anabledd er boddhad y Comisiwn Hawliau Anabledd ac eraill. Fodd bynnag, ni allaf fanylu ar y tendrau.

Dros y tair blynedd diwethaf, yr wyf wedi ceisio darbwyllo’r Cynulliad i beidio â pharhau â’r prosiect hwn. Ymddangosai fel pe bai’r Prif Weinidog yn cytuno â mi ar adegau, ond bellach ymddengys ei fod wedi ymuno â chi, Weinidog. Yr ydych yn edrych ymlaen heddiw, a derbyniaf hynny. Fodd bynnag, i godi’r pwynt a grybwyllwyd gan Alison Halford, nid yw’n ddigon da ichi ddiystyru’r mater drwy ddweud mai mater i Gadeirydd y Pwyllgor Archwilio ydyw. Yng nghyfarfod diweddar y Pwyllgor Archwilio dywedodd y prif was sifil yng Nghymru fod,

‘yr amcangyfrif gwreiddiol a gyflwynwyd gan Bartneriaeth Richard Rogers yn y gystadleuaeth gynllunio yn rhy isel a, phe bai’r costau gwirioneddol yn hysbys ar y pryd, ni fyddai ei gais wedi’i dderbyn yn y gystadleuaeth am nad oedd yn cydymffurfio.’

Yr wyf yn siŵr y bydd Partneriaeth Richard Rogers yn herio hynny, oherwydd pan fydd yn mynd i’r llys, mae’n ennill yn erbyn y Cynulliad bob tro, ac mae wedi costio symiau anferth o arian i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ac i bobl Cymru. Sut y cysonwch y penderfyniad i fynd ymlaen â’r prosiect hwn gyda Phartneriaeth Richard Rogers â’r ffaith bod y Comisiwn Archwilio wedi clywed tystiolaeth gan brif was sifil Cymru a oedd yn awgrymu na ddylai fod wedi bod yn rhan o’r prosiect hwn yn y lle cyntaf?

Nid oedd fy sylwadau am Gadeirydd y Pwyllgor Archwilio yn rhai diystyriol; dangosant fy ymddiriedaeth lwyr ym mhrosesau’r Cynulliad, Cadeirydd y Pwyllgor Archwilio, y broses archwilio, yr Ysgrifennydd Parhaol fel swyddog cyfrifo, a rôl Archwilydd Cyffredinol Cymru. Yr wyf yn fodlon i’r materion hynny gael eu datrys yn y fforwm honno gan fy mod yn siŵr yr ymdrinnir â hwy yn gywir. Nid oeddwn yn diystyru’r mater. Ymddangosai imi fod eich cyfraniad yn gofyn a allwn ymddiried ym Mhartneriaeth Richard Rogers. Fodd bynnag, mae ei benodiad erbyn hyn ar sail gytundebol wahanol nag yr oedd yn wreiddiol. Taylor Woodrow sy’n gyfrifol am gyflwyno’r prosiect ar amser ac yn ôl cyllideb y cytunwyd arni. Nid oes amheuaeth gennyf y bydd Partneriaeth Richard Rogers yn mynychu cyfarfodydd gyda swyddogion y Cynulliad pan fo angen, fel y bydd aelodau eraill y tîm dylunio. Fodd bynnag yr ydym erbyn hyn mewn cyfnod hollol newydd gyda’r trefniadau newydd hyn. Gwyddoch beth oedd y rhesymau pam y diswyddwyd Partneriaeth Richard Rogers, ond nid yw ei allu pensaernïol na rhinweddau pensaernïol yr adeilad erioed wedi cael eu hamau. Yr wyf bob amser wedi cefnogi’r adeilad yn frwd. Yr wyf hefyd yn diflasu ar glywed sylwadau am y Prif Weinidog a’m cyd-Aelodau yn y Cabinet. Buont yn eithriadol gefnogol imi yn y gwaith o roi’r adeilad newydd ar waith.

Croesawaf y cynnydd a glywsom amdano heddiw, Weinidog, sydd i raddau helaeth iawn o ganlyniad i’r ymagwedd benderfynol a fu’n nodwedd o’ch arweinyddiaeth o’r prosiect hwn. Yn wahanol i Geidwadwyr Cymru, canmolaf ymwneud y pensaer gwreiddiol yn nyfodol yr adeilad. Rhaid bod Nick Bourne yn rhy philistaidd i ddeall pwysigrwydd adeiladau eiconig a phenseiri byd enwog o ran hybu delwedd Cymru gartref ac oddi cartref, ac o ran llwyddiant y prosiect adfywio yn ein prifddinas. Cyfeiriwyd yn gynharach at ddefnyddiau brodorol. Pa drafodaethau a gawsoch gyda Taylor Woodrow ar y mater hwn? A yw’n derbyn dymuniad y Cynulliad i ddefnyddiau o Gymru gael eu defnyddio yn yr adeilad cyn belled â bod hynny’n ymarferol?

Ni chredaf y bydd unrhyw anhawster o ran hynny. Mae Taylor Woodrow a phawb arall yn ymwybodol o’n hanghenion o ran cynaliadwyedd a’r defnydd o gynhyrchion brodorol o Gymru, sy’n bwysig. Diolchaf ichi am eich sylwadau am adeiladau eiconig, oherwydd maent yn bwysig. Pan ymwelwn â dinasoedd, byddwn i gyd yn sefyll i edmygu y cyfryw adeiladau, a phan fyddwn yn ymadael byddwn yn eu cofio. Pe bai ein cyndeidiau a’n cynfamau wedi meddwl fel Ceidwadwyr Cymru byddem yn eistedd mewn diffeithwch.

Os yw contract dylunio ac adeiladu pris penodol yn briodol bellach, pam y gwnaeth y Gweinidog wrthod gwelliant Ceidwadwyr Cymru a gynigiodd gontract o’r fath ar ddechrau’r prosiect? Pe bai’r Llywodraeth wedi derbyn ein cyngor ar y pryd, ni fyddai’r cawl hwn gennym yn awr.

Yr oedd y prosiect eisoes ar waith erbyn i’r Cynulliad Cenedlaethol gael ei sefydlu. Gwnaed rhai trefniadau cyn imi fod yn gyfrifol am y prosiect. Yr ydym bellach yn y lle iawn ar yr adeg iawn ar gyfer y contract hwn.

Croesawaf y newyddion pwysig hyn. Fel y dywedodd eraill, gresynaf at yr oedi. Fodd bynnag efallai y bydd gennych ddiddordeb i wybod bod perchennog gwesty gerllaw sy’n gefnogwr adnabyddus i’r Ceidwadwyr, wedi gofyn i sawl Aelod Cynulliad, mewn cyfarfod i hyrwyddo Prifddinas Cymru, pryd byddai’r Siambr newydd yn barod. Dylai ein cyfeillion Ceidwadol gofio y bydd yr adeilad yn denu pobl i Gymru ac yn gwneud Caerdydd yn brifddinas wirioneddol. Efallai y byddent wedyn yn ei gefnogi.

Mae’n bwysig ein bod yn rhoi hyder i’r genedl drwy gael yr adeilad hwn. Os yw hefyd yn rhoi hyder i wŷr busnes, yna mae hynny hefyd yn bwysig. Mae’r adeilad yn bwysig i ddelwedd Cymru ar draws y byd, a diolchaf ichi am eich sylwadau.

Os wyf wedi deall eich datganiad yn iawn, rywbryd ym mis Mehefin, byddwch yn dweud wrth bobl Cymru faint y bydd yr adeilad newydd yn debyg o’i gostio. Buoch yn brolio bod modd ichi wneud hynny yn gynt bellach. Onid yw’n sinigaidd y bydd pobl Cymru, un mis ar ôl etholiadau’r Cynulliad, yn cael gwybod faint fydd yr adeilad eiconig—i ddefnyddio disgrifiad hollol hurt y Dirprwy Brif Weinidog—yn ei gostio? Ai dyma eich syniad am fod yn dryloyw ac yn deg â’r etholwyr? Hefyd, gan ichi wawdio ein ceisiadau am ryw syniad o ystod pris tebygol y contract, pam y rhagwelwyd ffigurau mor fanwl gywir ym Mhapur Gwyn y Blaid Lafur ar ddatganoli ac yn ei faniffesto yn 1999? Os oeddech yn gallu rhoi ffigur dynodol neu ystod pris bryd hynny, pam na allwch wneud hynny yn awr? Cymeraf eich bod wedi rhoi’r gorau i esgus y bydd yn costio rhwng £12 miliwn i £24 miliwn a’n bod eisoes yn sôn am yr ystod uchaf. Oni fyddai’n fwy gonest dweud yn awr beth fydd cost debygol yr adeilad ac yna adael i bobl Cymru farnu drwy’r blwch pleidleisio?

Gallech dyngu ei bod yn wybodaeth newydd nad ydym yn gwybod y ffigur ar hyn o bryd. Dywedais wrthych ar 21 Hydref 2002 beth fyddai’r broses ac y byddai’n cael ei drafod yn yr haf. Yr wyf yn falch y bydd hynny bellach yn digwydd ar ddechrau’r haf. Nid oedd yn fwriad gennyf i beryglu sefyllfa negodi’r Cynulliad ar y contract hwn gyda Taylor Woodrow. Byddwn yn gwneud hynny pe bawn yn dechrau siarad yn ddi-hid am yr ystodau pris uchaf yr oeddwn yn eu rhagweld. Nid dyna realiti busnes, a gwyddoch hynny cystal â minnau. Mae’n ddrwg gennyf na allaf gytuno â chi ar hyn; fel arfer byddaf yn cytuno â llawer o’ch pwyntiau, David. Bydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn penderfynu ar y mater hwn ym mis Mehefin. Penderfyniad Aelodau’r Cynulliad bryd hynny yw a ddylid bwrw ymlaen a bydd y mater yn cael ei drafod bryd hynny. Fy ngwaith i fel Gweinidog yn syml yw cael y sefyllfa gytundebol yn iawn, cael pris da a sicrhau amserlen dda. Dyna’r ddyletswydd yr wyf yn ymgymryd â hi ar eich rhan chi i gyd. Gwn fod gennyf gefnogaeth y mwyafrif ohonoch yn hynny o beth.

Yr oeddwn wedi bwriadu cyflwyno cynnig trefniadol i ohirio’r eitem honno.