Yr wyf yn falch o gael y cyfle hwn i roi manylion i Aelodau am y cynnydd a wnaed wrth lunio strategaeth pysgodfeydd i Gymru. Mae’r strategaeth yn ymwneud â sectorau masnachol a hamdden y diwydiant pysgodfeydd, sydd, ynghyd â’r diwydiannau sy’n gysylltiedig ag ef, yn gwneud cyfraniad sylweddol a phwysig i’r economi wledig o oddeutu £130 miliwn y flwyddyn. Mae’r Cynulliad yn cydnabod y cyfraniad hwn a chomisiynodd astudiaeth ychydig fisoedd ar ôl datganoli i ganfod cyfleoedd i ddatblygu pysgodfeydd mewn modd economaidd gynaliadwy. Gwnaed yr astudiaeth gan Nautilus Consultants ac argymhellodd sefydlu dau grŵp arweiniol: un i ddatblygu strategaeth ar gyfer pysgota masnachol yng nghyd-destun cynhyrchu a phrosesu bwyd, a’r llall i ystyried pysgodfeydd hamdden. Sefydlodd Llywodraeth Cynulliad Cymru y ddau grŵp o dan arweiniad Awdurdod Datblygu Cymru ar gyfer y sector masnachol, ac o dan arweiniad Asiantaeth yr Amgylchedd ar gyfer y sector hamdden. Mae’r ddau grŵp ar fin cyhoeddi eu canfyddiadau a darperir copïau yn y Llyfrgell cyn hir. Diolchaf i’r ddwy asiantaeth, ac i’r ymarferwyr a weithiodd gyda hwy, am eu gwaith. Mae’n bwysig inni geisio barn yr holl gyfranogion ac felly bydd ymgynghori llawn ac agored ar y strategaethau a fydd yn cynnwys y Pwyllgor perthnasol. Wedyn bydd y ddau grŵp yn cyflwyno eu hadroddiadau terfynol i Lywodraeth Cynulliad Cymru i’w cynnwys mewn strategaeth pysgodfeydd ar gyfer Cymru o eiddo’r Cynulliad, y bwriadwn ei llunio erbyn diwedd y flwyddyn hon.

Mae hwn yn gyfnod helbulus i’r diwydiant pysgota masnachol, ac mae’r adolygiad cyfredol o’r polisi pysgodfeydd cyffredin ym mlaen ein meddwl. Fflyd sy’n pysgota gyda’r glannau yw un Cymru gan mwyaf, ac mae’n dal pysgod cregyn, a’n barn ddechreuol yw mai ond ychydig o effaith a gaiff y newidiadau arfaethedig arni. Byddai posibilrwydd o gau pysgodfeydd ym môr Iwerddon yn fwy niweidiol ond fe’i caem yn anodd anghytuno â’r dystiolaeth wyddonol bod llawer o’r cyflenwadau yn Ewrop, gan gynnwys y rhai ym môr Iwerddon, mewn perygl mawr o gael eu dihysbyddu. Yr ydym yn dal i drafod â’r sawl â buddiant sut y gallwn roi’r newidiadau ar waith a rhaid i’n strategaeth pysgodfeydd i Gymru adlewyrchu canlyniad y trafodaethau hynny.

Yn yr adroddiad gwreiddiol gan Nautilus nodwyd bod cyfleoedd gwirioneddol i ehangu pysgodfeydd hamdden, a bydd ein strategaeth yn sicr o gynnwys cynigion i hyrwyddo’r cyfleoedd hynny. Croesawaf sylwadau gan Aelodau, y gellir eu porthi i’r broses honno. Ar sail y drafodaeth, gwnaf sicrhau y caiff barn Aelodau ei chynnwys yn yr ymgynghoriad.

Ni allaf gefnogi’r gwelliannau, yn bennaf am nad ydynt yn croesawu’r cyfle i greu strategaeth. Ynghylch gwelliant 4, yr wyf eisoes wedi ymrwymo i ymgynghori â’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar y mater hwn. Mae hynny’n arferol.

I propose amendment 2. Add ‘notes’ to the beginning of point 1.

I propose amendment 3. Add ‘welcomes’ to the beginning of point 2.

I am disappointed that the Minister will not support the amendments. His argument, if I understood it correctly, was that he could not support our amendments because we do not welcome the strategy. He has just admitted that he does not yet have a strategy, and that he is still awaiting the reports of the Welsh Development Agency and the Environment Agency. Therefore, he expects us to welcome a nonexistant strategy—that is difficult. I hope that he will reconsider his position before the end of this debate.

We acknowledge that the report that has been commissioned identifies the potential for developing fisheries, but once more, although this report has been available for some time, little has been done to implement it. We expected the reports from the Environment Agency and the WDA earlier this year. That would have enabled the Minister to present his strategy today. What is responsible for the delay?

We would be glad to hear what consideration the Minister has given to the sea fisheries committees and what his recommendations are, because the committees and local authorities have been waiting for his decision on these matters for a long time. I also refer him to the question raised by Helen Mary Jones back in October 2002 about cockle gatherers. It is a matter of importance to her, as it is to my constituency. In October 2002, an answer was said to be imminent. It is now March 2003, Minister. I hope that you have a better answer than to say that the answer is imminent.

A ydych yn cytuno bod y diffyg brys a amlygir gan Lywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol mewn cysylltiad ag iawndal i gasglwyr cocos yn annerbyniol? A ydych yn rhannu fy mhryder nad yw eto wedi rhoi arian i gyfateb i’r hyn a fuddsoddwyd mewn ymchwil gan Gyngor Sir Caerfyrddin a Chyngor Dinas a Sir Abertawe? Bydd y gwelyau’n dal i fod ar gau tra byddwn heb y wybodaeth briodol am y gwenwyn honedig. Mae’n bryd i’r Gweinidog ymdrin â’r mater hwn ar frys, gan fod hyn yn amharu’n ddifrifol ar fywoliaeth teuluoedd.

I agree with your remarks and urge the Minister to respond positively to them. This industry cannot move forward while it awaits a decision by the Government. It has already been supported by local government.

We acknowledge that there is great value and potential in this industry. We expect specific recommendations from you. How exactly does the Government intend to realise that potential? We have seen no sign of that. Therefore, I ask you to reconsider your decision to reject the amendments, and to support them in order to move this issue forward and move towards definite action.

Yn fy marn i, a llawer o Aelodau, mae potensial sydd mewn pysgodfeydd wedi’i danbrisio’n fawr ym Mhrydain ers talwm. Mae’r potensial yn aruthrol a bydd unrhyw un a fu yng Ngwlad yr Iâ, yr Alban neu Iwerddon yn gwybod sut y mae’r gwledydd hynny wedi manteisio ar bysgota fel atyniad gwych i ymwelwyr. Daw â symiau aruthrol o arian i economi’r gwledydd hynny. Deuai budd enfawr i Gymru o ran twristiaeth a’r economi o gymryd pysgodfeydd o ddifrif. Yn wahanol i Rhodri Glyn Thomas, ni fyddaf yn anfoesgar; llongyfarchaf y Llywodraeth ar gymryd y mater hwn o ddifrif. Mae gwelliant 4 i fod yn adeiladol o ran cydnabod nod y Llywodraeth ac mae’n eithaf cefnogol. Mae’n drueni bod y Llywodraeth yn anfoesgar hefyd.

Cefnogaf y penderfyniad i sefydlu grwpiau strategaeth. Mae hynny’n fodd da i gynnwys y Pwyllgor a dechrau trafodaeth wybodus. Yr wyf yn siŵr y bydd holl aelodau’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, neu’r hyn a fydd yn ei olynu ar ôl yr etholiad, yn edrych ymlaen at gymryd rhan yn hynny dros y blynyddoedd i ddod. Mae pysgota masnachol yn destun pryder mawr. Yng Nghymru, a ledled Prydain, collwyd llawer iawn o swyddi; yn wir, dinistriwyd diwydiant cyfan. Mae pryder mawr nad yw Prydain yn cael ei thrin yn deg yn y mater hwn. Y polisi pysgodfeydd cyffredin yw’r rheswm am hynny i raddau helaeth ac mae pryder bod Sbaen, yn benodol, wedi cael budd aruthrol o’r polisi hwn a bod Prydain ar ei cholled. Mae’n bwysig i Lywodraeth y DU sicrhau bod Prydain yn cael ei thrin yn deg. Cadwraeth yw’r hyn sydd dan sylw ac anodd dadlau yn erbyn polisi pan gyflwynir materion cadwraeth, ond ni chaiff fod yn unochrog. Ni ddylai Prydain orfod aberthu ei diwydiant er mwyn cadw cyflenwadau er budd gwledydd eraill. Heddiw, cymerais ran mewn sawl cyfweliad ar ddyfodol hwyaid coch. Gŵyr llawer o Aelodau—ac mae hyn yn ymwneud â Sbaen hefyd—fod yr hwyaden goch wedi’i chyflwyno i Brydain. Bydd tua 30 i 80 o hwyaid coch yn hedfan i Sbaen bob blwyddyn; twristiaid rhyw ydynt —[Chwerthin.] Mater difrif yw hwn, Weinidog, y dylech ymboeni yn ei gylch. Am ryw reswm, mae hwyaden benwyn Sbaen wedi cymryd at yr hwyaden goch. Ni wn a yw hynny am fod yr hwyaden goch yn rhywiol ymosodol neu, yn wir, am fod yr hwyaden benwyn yn cael yr hwyaden goch yn ddeniadol, ond y naill ffordd neu’r llall, yr hwyaden goch sy’n cael y lle blaenaf yn yr holl weithgaredd rhywiol yn Sbaen ac mae’r hwyaden benwyn bellach o dan fygythiad.

Mae’r Llywodraeth yn awgrymu gwario hyd at £1,000 yr aderyn i ladd yr holl hwyaid coch ym Mhrydain. Awgrymaf y gallem gyflwyno math newydd o hela yng nghefn gwlad—

A wnewch ildio?

Derbyniaf eich cyngor, Ddirprwy Lywydd. Mae’r pwynt sydd gennyf yn ymwneud â physgota masnachol, y mae’n rhaid inni ddatblygu cysylltiadau yn ei gylch gyda’r UE, ac yn enwedig Sbaen, i sicrhau y caiff Prydain ei thrin yn deg ac nad yw’n gorfod aberthu mwy o ran swyddi. Ynghylch yr hwyaid coch, rhaid i Lywodraeth Prydain dalu hyd at £1,000 yr aderyn, dim ond i atal 80 o hwyaid coch, ar y mwyaf, rhag hedfan i Sbaen bob blwyddyn. Siawns nad Llywodraeth Sbaen a ddylai dalu’r gost honno. Bu gallu Llywodraeth Prydain o ran negodi’n ofnadwy o wan. Pan aiff y Gweinidog i Frwsel i ystyried pysgodfeydd, dylid rhoi sylw i faterion o’r fath wrth bwyso a mesur er mwyn sicrhau y caiff Prydain ei thrin yn deg.

Mae’n anodd dilyn hynny. Ymdriniaf â mater difrifol; er nad oedd Glyn yn gwamalu’n ormodol. Rhaid inni roi sylw dyladwy i bysgota treftadaeth—

A wnewch ildio?

Na wnaf, Glyn.

Yr wyf wedi sôn yn aml am y pysgotwyr rhwydi lave sy’n gweithio yn aber Hafren, y mae rhai ohonynt yn byw yn fy etholaeth i. Mae pysgotwyr treftadaeth eraill yng Nghymru, fel y rhai ar afon Teifi, y rhai sy’n pysgota mewn cyryglau ac yn y blaen. Materion difrif yw’r rhain sy’n ymwneud â chadw treftadaeth a hyrwyddo twristiaeth. Cydnabuwyd bellach, gan bawb sydd wedi ymddiddori yn hyn, nad yw’r pysgotwyr rhwydi lave yn fygythiad i’r cyflenwadau o bysgod. Maent yn dal llond llaw o eogiaid y flwyddyn, os ydynt yn ffodus. Daliwyd pum eog ar gyfartaledd, ymysg y grŵp, yn y pum mlynedd diwethaf. Er hynny, mae’r pysgotwyr hyn yn benderfynol o gynnal eu traddodiad. Maent yn gwneud cyfraniad pwysig i dreftadaeth a thwristiaeth. Bu llawer o ddiddordeb yn eu gweithgareddau yn y cyfryngau a gwnaethant arddangos eu sgiliau traddodiadol yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan eleni. Maent yn gweithredu wrth y fynedfa i Gymru ac fe’u gwelir gan lawer o dwristiaid.

Maent yn gwneud fframiau pren ar ffurf ‘y’ sy’n cynnwys rhwydi, a ddelir yn y dwylo. Maent yn pysgota yn un o lwybrau peryclaf aber Hafren a defnyddiant enwau am leoedd ar yr afon sydd heb eu marcio ar unrhyw fap, ond sy’n gyfarwydd i bentrefwyr yr ardal: enwau fel ‘the grandstand’, ‘the hole’ a ‘the gruggy’. Mae llawer o bryder ymysg y pysgotwyr hyn ar hyn o bryd, y gŵyr y Gweinidog amdano, am fod cynllun gweithredu aber Hafren i’w gyhoeddi ddydd Llun. Mae’n bosibl y bydd y cynllun hwnnw’n cyfyngu ymhellach ar eu gweithgareddau pysgota. Yr wyf wedi apelio lawer gwaith am roi synnwyr cyffredin yn gyntaf ac am gydnabod eu gwerth o ran treftadaeth a thwristiaeth a’r ffaith nad ydynt yn peri bygythiad i’r cyflenwadau o eogiaid. Am gannoedd o flynyddoedd, mae cenedlaethau yn yr ardal hon wedi bod yn pysgota â rhwydi lave. Achoswyd gofid mawr i’r pysgotwyr oherwydd yr oedi anffodus cyn cyhoeddi’r cynllun gweithredu hwn. Mae wedi llesteirio datblygiad eu gweithgareddau. Fel y dywedaf, mae’r cynllun i’w gyhoeddi ddydd Llun a gobeithiaf y bydd synnwyr cyffredin yn ennill y dydd ac y bydd y wybodaeth a draddodwyd o genhedlaeth i genhedlaeth yn cael ei chadw a’i diogelu. Mae’r pysgotwyr hyn yn mynd i ddŵr yr afon hyd at eu canol, yn gwylio am bysgod, yn rhedeg ar eu hôl ac yn eu dal mewn rhwydi, ac yn dod yn ôl i’r lan cyn i’r llanw eu hynysu. Sgiliau hynafol yw’r rhain, sy’n werth eu cadw, ac maent yn ennyn llawer o ddiddordeb ymysg ymwelwyr. Mae cyfyngiadau mawr eisoes ar weithgareddau’r pysgotwyr. Dim ond rhwng llanwau mawr cyntaf Mehefin a diwedd Awst y maent yn gweithredu, felly ni allent ddygymod â chyfyngiadau pellach.

Rhoddaf yr apêl hon cyn y cyhoeddi ddydd Llun, am gydnabod y gwir am y sefyllfa ac am ddiogelu gweithgareddau’r pysgotwyr rhwydi lave ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Dylid cadw’r arfer gwerthfawr hwn yn fyw.

Efallai y bydd John yn profi teimlad o déjà vu wrth wrando ar fy araith. Yr oeddwn innau am gyfeirio at y pysgotwyr rhwydi lave ac ni allaf ond ategu’r rhan fwyaf o’r hyn a ddywedodd. Mae’n effeithio ar fy etholaeth i hefyd. Mae’r arfer hwn yn bod ers canrifoedd ac yr wyf am ei weld yn parhau am ganrifoedd eto. Credaf mai dim ond un eog a gaiff ei ddal bob tymor, ar gyfartaledd. Yr wyf yn gyfarwydd ag afon Hafren, gan fy mod wedi reidio ar eger Hafren. Nid hwnnw yw’r math o ddŵr y gallwch fynd iddo gydol y flwyddyn.

Mae’n siomedig bod gormod o lawer o reolau a rheoliadau’n cael eu gorfodi ar bysgodfeydd, boed hynny gan Asiantaeth yr Amgylchedd, neu gan Lywodraeth yn y Cynulliad, Llundain neu Frwsel. Mae pysgodfeydd yn enghraifft dda o sector lle y mae ein buddiannau ni’n cael eu gogynnwys gan fuddiannau rhai mewn gwledydd eraill yn yr Undeb Ewropeaidd. Dyna pam yr oedd yn gwbl briodol i Glyn Davies dynnu sylw at drafferthion yr hwyaden goch nwyfus. Er nad pysgodyn ydyw, mae’n enghraifft dda o’r modd y caiff ein buddiannau eu gogynnwys. Enghraifft arall, sy’n ymwneud â physgod, yw mynnu y caiff pob pysgodyn ei labelu gan ddefnyddio ei enw Lladin. Y tro nesaf yr ewch i siop bysgod a gofyn am leden y môr, mae’n debyg y byddwch yn gorfod gofyn am ddarn blasus o hippoglossus, neu ni fyddant yn gwybod am beth yr ydych yn sôn. Os ewch i siop sglodion, yn lle gweld arwydd am benfras a sglodion, gwelwch hysbysebu gadus a sglodion. Dengys hynny, diolch i’r Undeb Ewropeaidd, ein bod bellach wedi cael y darn o benfras sydd y tu hwnt i bob deall.

Nid wyf yn cael hynny’n ddoniol o gwbl, David.

Gwnaf dderbyn ymyriad gennych, os dymunwch. Yr oeddwn yn gwneud pwynt difrif.

Ni chefais hynny’n ddoniol, o ystyried ein bod yn dynesu at y Grawys. Yr wyf yn grediniwr a chefais y sylw hwnnw’n un gwamal braidd.

Yr wyf finnau’n eglwyswr. Rhaid wrth synnwyr digrifwch mewn crefydd.

Mae’n dra siomedig bod cynifer o’n pysgodfeydd dan fygythiad bellach oherwydd gorbysgota. Fe’i caf yn amhosibl deall pam yr ydym yn sôn am gau pysgodfeydd ym môr Iwerddon, a pham y telir i bysgotwyr o Gymry sgrapio eu cychod, er bod yr Undeb Ewropeaidd yn annog adeiladu cychod pysgota newydd sbon yn Sbaen. Fel y rhan fwyaf o’r cyhoedd, yr wyf yn ei chael yn anodd deall pam y mae rheolaeth gaeth iawn ar faint y rhwydi a ddefnyddir gan longau o Brydain, tra ymddengys bod cychod o Sbaen yn cael gweithredu’n ddilyfethair. Hyd nes y byddwn yn barod i roi’r un cyfyngiadau ar waith ledled yr Undeb Ewropeaidd, i roi ein pysgotwyr ni’n gyntaf, ac i roi’r gorau i ddefnyddio biwrocratiaeth yn erbyn rhai fel y pysgotwyr rhwydi lave, bydd ein pysgodfeydd yn dal i fod o dan fygythiad. Rhaid inni gael gwared ar y fiwrocratiaeth sydd ar waith ar hyn o bryd.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu’r cynnig hwn. Cydnabyddwn y gwaith sydd wedi mynd at baratoi strategaeth pysgota i Gymru gyfan, gan ddechrau ag astudiaeth Nautilus a’r adroddiad, a symud ymlaen drwy’r pwyllgorau arweiniol a lywir gan Awdurdod Datblygu Cymru ac Asiantaeth yr Amgylchedd, sydd ar ganol dosbarthu strategaethau drafft ar gyfer ymgynghori cyhoeddus. Credaf mai hon yw’r strategaeth gyntaf o’i math yn y DU, a’r unig un sy’n ymdrin â physgodfeydd morol a mewndirol.

Bu hon yn ddadl ddiddorol hyd yma. Cawsom gyfraniad gan Daffy Duck. Un syniad a aeth drwy fy meddwl oedd am beth y dylwn ofyn, pe byddwn yn mynd i siop a minnau am gael Tori? Brontosor, dybiwn i, neu ryw rywogaeth ddiflanedig arall. Edrychwn ymlaen at gael y strategaeth pysgodfeydd hon i Gymru gyfan ar gyfer pysgodfeydd morol a mewndirol erbyn diwedd y flwyddyn, Weinidog. Rhaid i gadwraeth fod yn elfen allweddol ar gyfer y ddau a gobeithiaf y bydd y polisi pysgodfeydd cyffredin diwygiedig yn cadw ac yn hyrwyddo cyflenwadau pysgod. Yn yr un modd â llawer o faterion eraill sy’n ein hwynebu, rhaid i gynaliadwyedd fod yn egwyddor sylfaenol gennym.

Neithiwr, bûm yn bresennol yn nigwyddiad y profiad bwyd organig Cymreig yng Nghastell Caerdydd, lle y cyfarfûm â Stephen Saunders, y cogydd enwog a gychwynnodd Ready Steady Cook, fel y cofiwch. Cwynodd am ansawdd llawer o’r pysgod a ddarperir gan ffermydd pysgod. Weinidog, a oes modd ymdrin â mater ansawdd yn yr adroddiadau? Fel y gwyddoch, yr ydym yn datblygu diwydiant organig yng Nghymru ac ynddo botensial aruthrol i gyflenwi’r bwytai gorau ledled Prydain Fawr, a gallai ein ffermydd pysgod chwarae rhan hollbwysig yn hynny.

Fel y gwyddoch, yr ydym eisoes wedi colli ein diwydiant wystrys yng Nghymru oherwydd difwyniant môr. Nid wyf yn tybio y gall y naill neu’r llall o’r adroddiadau hyn ymdrin â phurdeb dŵr môr fel y gellid ailgyflwyno wystrys yn Aberdaugleddau, er enghraifft. Yr wyf yn credu, Weinidog, mai dim ond mewn un foryd yn Iwerddon y ceir dŵr môr sy’n ddigon pur i gynhyrchu wystrys. Mae potensial aruthrol mewn pysgodfeydd mewndirol o ran hamdden a thwristiaeth. Yn Sir Drefaldwyn mae gennym gwmni adfywio o’r enw Montgomery Royal Enterprises a chadwyn o botiau pysgota, a gwelsom fudd aruthrol yn dod i ran y busnesau ffermio hynny a greodd lynnoedd pysgota. Gobeithiaf y gwelwn fanylion am fanteision economaidd pysgodfeydd mewndirol yn yr adroddiadau hyn.

Yr hyn sy’n apelio ataf gymaint yn hyn, Weinidog, yw ei fod yn gyson â’n hawydd i weld datblygu cynaliadwy, oherwydd yn ogystal â chadw teuluoedd mewn ardaloedd gwledig, yr ydym hefyd yn rhoi busnes ffyniannus iddynt sy’n cydweddu’n dda â’n pryderon amgylcheddol. Nid oes diben mewn annog pobl i ddod i Gymru i bysgota, er enghraifft, os nad oes gennym gyflenwadau digonol o bysgod. Tybed sut y bydd yr adroddiadau hyn yn ymdrin â’r angen i adnewyddu cyflenwadau o bysgod ac a yw’r rheolaethau ar glefydau sydd ar waith gennym yn ddigonol. Fel y gwyddoch yn iawn, mae afiechydon wedi dod yn fater difrifol i lawer o ffermydd eogiaid, yn enwedig yn yr Alban, fel y mae’r camffurfiadau a geir mewn llawer o’r eogiaid a gedwir mewn cewyll anferth.

Mae rheoli afonydd yr un mor bwysig wrth sicrhau y bydd genweirio, a allai fod o gymorth mawr i’r economi wledig, yn ddichonol yn y tymor hir. I’r perwyl hwnnw—nid yw’r Gweinidog dros yr Amgylchedd yma ar hyn o bryd—byddwn yn falch o weld diwedd ar y cyfngiadau ar bysgota bras yn y tymor gwaharddedig, sy’n berthnasol ar hyn o bryd i ardaloedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig. Ar y funud, ni allwn bysgota yn y gamlas yn Sir Drefaldwyn oherwydd rhyw ddeddf wirion ynghylch peidio â physgota mewn ardaloedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig. Diddymwyd y ddeddf honno mewn llawer man, Weinidog, a gobeithiaf y gwnewch chithau alw am ei diddymu fel y gallwn gael budd o enweirio.

Mick, a ydych yn cytuno y dylem ystyried defnyddio Tir Gofal ar gyfer ceisiadau ar y cyd gan grwpiau ar hyd llwybrau fel camlas Sir Drefaldwyn a rhai afonydd er mwyn sicrhau’r budd mwyaf posibl i bob agwedd ar fyd natur, gan gynnwys y pysgod sy’n byw ynddynt?

Diolch i chi am yr awgrym diddorol hwnnw. Drwy Pontpren, yr wyf fi’n aelod ohono, yr ydym wedi hybu cydweithredu wrth wneud ceisiadau am waith amgylcheddol, a chredaf y dylid dilyn yr un egwyddorion yn yr achos hwn. Byddwn o blaid mesurau y gellid eu cyflawni ar gyfer pysgota drwy geisiadau i Tir Gofal. Edrychaf ymlaen at gyhoeddi’r astudiaethau hyn, a gobeithiaf, Weinidog, y bydd digon o adnoddau i roi eu hargymhellion ar waith oherwydd, er bod siarad yn iawn, rhaid inni weithredu yn y pen draw. Mae hynny bob amser yn golygu darparu digon o adnoddau.

Bu hon yn ddadl ddiddorol i mi, a hynny’n anad dim am mai ychydig o wybodaeth a oedd gennyf i ddechrau. Carwn holi’r Gweinidog ynghylch rôl ffermio dŵr yn y strategaeth hon. Mae hynny’n bwysig i’m hetholaeth i. Mae busnes sy’n seiliedig ar ffermio dŵr yn tyfu’n gyflym yn fy etholaeth i, a ddechreuodd drwy balu abwydydd o’r môr, a symud ymlaen wedyn at fagu abwydydd yn y môr, ac mae bellach yn datblygu’n ddiwydiant gwerth miliynau lawer o bunnoedd sy’n cyflenwi porthiant ar gyfer ffermydd pysgod ledled Prydain, a thrwy Ewrop a ledled y byd o bosibl. Mae’r diwydiant hwn wedi ehangu o Bort Talbot i orllewin Cymru. Gallai gynnig llawer o swyddi, a thrwy allu cyflenwi abwyd pysgod i rai sy’n pysgota, efallai y gallai fod o fudd i dwristiaeth o ganlyniad. A wneir unrhyw waith ar rôl ffermio dŵr wrth ddatblygu pysgota’n strategol mewn cysylltiad â datblygu economaidd yng Nghymru?

Diolch i chi am y sylwadau diddorol hynny, a ddilynir yn yr ymgynghori a geir cyn hir ar y ddwy ddogfen a ddaw oddi wrth Asiantaeth yr Amgylchedd ac Awdurdod Datblygu Cymru. Yr wyf finnau’n awyddus i wneud cynnydd ar y mater hwn, a dymunaf weld cyn lleied o oedi ag y bo modd. Y rheswm dros beidio â symud ymlaen mor gyflym ag y dymunem yw’r ystyriaeth estynedig gan Awdurdod Datblygu Cymru a’i bartneriaid, ac Asiantaeth yr Amgylchedd, er mwyn ceisio dod i safbwynt cyffredin. Dyna fu’r rhwystr yn y gorffennol, a’r broblem sydd gennym yw ceisio cael cytundeb rhwng yr holl bartneriaid. Gobeithiaf ein bod wedi cyflawni hynny yn y dogfennau sydd i’w cyhoeddi cyn hir.

Ynghylch moryd y Burry, cyfeiriais mewn ateb i gwestiwn Cynulliad llafar gan Janet Ryder, yr wyf yn credu, at yr hyn a ddigwyddodd i’r cais a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cynulliad Cymru i’r Comisiwn Ewropeaidd fis Tachwedd diwethaf. Yr wyf wedi cael gwybod y byddwn yn cael ymateb ymhen tua phum wythnos gan y comisiwn, a ofynnodd inni wneud rhywfaint o waith ailddrafftio yn Ionawr. Fodd bynnag, nid ydym wedi cael penderfyniad gwyddonol eto ar yr hyn yw’r gwenwyn yng nghilfach Porth Tywyn, ac mae hynny’n cyfrannu at y trafferthion. Hyd nes y gallwn bennu’n wyddonol beth yw’r gwenwyn, mae’n anodd symud ymlaen ar gynllun gweithredu i ddelio â’r mater. Ni allaf roi mwy o wybodaeth na hynny.

Yr wyf yn derbyn popeth a ddywedasoch am yr angen am ymchwil. Fodd bynnag, a allwch ddweud wrthym beth sy’n digwydd ynghylch cyllid? Fel y dywedais yn fy ymyriad yn ystod cyfraniad Rhodri Glyn, darparwyd arian gan y ddau gyngor sir. A yw’r Cynulliad Cenedlaethol yn rhoi arian i gyfateb i hynny, a pha gynnydd a wneir, oherwydd bydd y broblem yn codi eto, fel y dywedasoch, os na chawn ateb gwyddonol?

Byddaf yn falch o ysgrifennu atoch mewn ymateb i’ch cwestiwn; rhaid imi gael y manylion o’m blaen.

Ynghylch y pwynt a wnaeth John, yr wyf yn ymwybodol o gyfraniad pysgotwyr rhwydi lave Hafren a physgodfeydd treftadaeth yn eu cyfanrwydd. Fel yr eglurais o’r blaen, nid oes cynigion i atal pysgodfeydd treftadaeth. Yr wyf yn disgwyl am y cynllun a ddaw i law yr wythnos nesaf i weld i ba gyfeiriad yr awn ar hyn. Fodd bynnag, ni wnaed penderfyniad. Pe deuai unrhyw gynigion oddi wrth Asiantaeth yr Amgylchedd, byddai proses ymgynghori lawn y gallem gymryd rhan ynddi. Mae’r Llywodraeth hon yn cydymdeimlo â’r pysgodfeydd treftadaeth yn aber Hafren.

Ynghylch y pwynt a wnaeth David am feintiau rhwydi, mae Llywodraeth y DU a’r Cynulliad Cenedlaethol wedi pwyso’n barhaus am orfodi meintiau rhwydi’n gyson ledled yr Undeb Ewropeaidd. Mae hynny’n fater hollbwysig, a pharhawn i ymladd drosto ledled yr UE. Mae ansawdd, y cyfeiriodd llawer o Aelodau ato, yn bwysig, gan y daw â manteision mawr i Gymru, yn enwedig o ran pysgota hamdden. Bu gostyngiad yn nifer y pysgotwyr hamdden yng Nghymru, ond hwnnw yw’r mwyaf o’n chwaraeon o hyd; mae mwy yn cymryd rhan ynddo nag mewn unrhyw chwaraeon eraill. Yr ydym am sicrhau, yng nghyd-destun yr economi, fod pysgota hamdden yn cyfrannu mwy na’r £100 miliwn a geir oddi wrtho ar hyn o bryd. Mae’r gwaith a wneir ar enweirio ac ar dwristiaeth yn gyffredinol yn hollbwysig. Gennym ni y mae’r pysgota hamdden rhataf yn y Deyrnas Unedig—mae’n rhatach o lawer nag yn yr Alban—a gallwn ddarparu cyfleoedd cyfartal. Mae rôl bwysig i’w chwarae gan glybiau pysgota ledled Cymru, sy’n rheoli rhannau helaeth iawn o’n hafonydd.

Mae ffermio dŵr yn fater pwysig hefyd, ac fe’i crybwyllwyd gan Mick Bates a Brian Gibbons. Mae cyfle mawr yn hyn o beth, ac ni raid iddo fod ar lan y môr. Mae datblygiad diddorol yng Ngwynedd sydd wedi mynd ymhellach na’r cyfnod rhagbrofol, sydd heb fod ar lan y môr gan dynnu dŵr o’r môr, ond sy’n hytrach yn defnyddio dŵr môr a ailgylchwyd, a dynnir o’r môr unwaith yr wythnos yn unig. Mae cyfle aruthrol i farchnata a datblygu pysgod fel hyn. Buom yn barod i fuddsoddi yn hynny, er bod rhaid i gwmnïau sector preifat sydd am ddatblygu’r prosesau hyn roi arian cyfatebol yn y cyfle buddsoddi hwn. Fodd bynnag, yr ydym yn barod i chwarae ein rhan yn y buddsoddi sylweddol sydd ei angen.

Mae rôl bwysig i’w chwarae gan Lywodraeth Cynulliad Cymru wrth sicrhau swyddi newydd mewn ffermio dŵr a physgota hamdden. Gallwn gynyddu’r gwariant ar enweirio, er enghraifft, i lefel fydd yn cynnal 800 o swyddi eraill, o bosibl, mewn pysgota hamdden ledled Cymru. Mae hyn oll yn dibynnu ar yr ymgynghoriad sydd ar fin digwydd, ac yr wyf yn annog Aelodau i chwarae rhan lawn wrth roi eu barn yn ystod y misoedd i ddod.

Yr wyf yn falch o roi’r cynnig hwn gerbron, sy’n cydnabod y cynnydd sylweddol a wnaethom dros y flwyddyn ddiwethaf ar fwrw ymlaen â’n strategaeth ddiwylliant, ‘Creative Future: Cymru Greadigol’. Bu imi ddosbarthu ymysg Aelodau ar 25 Chwefror y papur a gyflwynais i’r Pwyllgor Diwylliant ar 5 Chwefror. Rhoddai enghreifftiau pendant o’n cyflawniadau. Pan lansiais ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ fis Chwefror diwethaf, pwysleisiais ein bod yn cychwyn ar raglen 10 mlynedd uchelgeisiol i roi materion diwylliannol yn uwch ar yr agenda yng Nghymru ac addewais roi adroddiad bob blwyddyn i’r Cynulliad. Ein nod oedd cyflawni gweddnewidiad diwylliannol. Er mai elfennau pwysig yn hynny oedd ehangu’r amrywiaeth o weithgareddau diwylliannol sydd ar gael i bobl yng Nghymru a hybu’r niferoedd sy’n ymbresenoli ac yn cyfranogi mewn gweithgareddau o’r fath, dim ond un rhan o’r agenda oedd hynny. Cyflwynasom weledigaeth o ddiwylliant deinamig, creadigol a chynhwysol a fyddai’n ysbrydoli ac yn cyfoethogi’r unigolyn, y gymuned a’r economi.

Gwrthodaf y ddau welliant a gyflwynwyd i’r cynnig hwn. Mae gwelliant 1 yn grintachlyd. A oes gan Blaid Cymru gyn lleied o feddwl o gyflawniadau fel Canolfan Mileniwm Cymru, amgueddfa y glannau yn Abertawe, y theatr genedlaethol Gymraeg, ac ‘Iaith Pawb’, y lansiwyd y fersiwn terfynol ohono heddiw? Mae gwelliant 2 yn amhriodol hefyd, gan ei fod yn awgrymu nad yw’r strategaeth ddiwylliant yn cynnwys rhai rhannau o Gymru. Egwyddor sylfaenol ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yw ei bod yn strategaeth genedlaethol y bydd pob rhan o Gymru’n cymryd rhan ynddi ac yn cael budd ohoni.

Ar ôl blwyddyn, yr wyf yn falch o adrodd ein bod wedi gwneud cynnydd sylweddol yn gyffredinol ar y nodau tymor hir a thymor byr. Rhagwelais y byddai blwyddyn gyntaf y strategaeth arloesol hon yn un pan fyddem yn gosod sylfeini cadarn ar gyfer y dyfodol. Darparwyd arian newydd sylweddol, cefnogwyd rhagor o gyrff, datblygwyd strategaethau newydd a nodwyd heriau newydd.

Yn adran agoriadol ‘Creative Future: Cymru Greadigol’, nodais bum ymrwymiad allweddol ar gyfer Llywodraeth y Cynulliad. Yr ymrwymiad cyntaf oedd y dylai materion diwylliannol gael eu gosod yn gadarn yn thema drawsbynciol bwysig i Lywodraeth y Cynulliad. O’u gosod ynghyd, mae penodi Gweinidog i fod yn gyfrifol am ddiwylliant a gwaith y Pwyllgor Diwylliant yn sicrhau mwy o amlygrwydd i faterion diwylliannol nag erioed o’r blaen. Diolchaf i aelodau’r Pwyllgor am eu cefnogaeth wrth fwrw ymlaen â rhai o’r syniadau mwyaf cyffrous a diddorol yn y strategaeth hon.

Bellach, fodd bynnag, mae dealltwriaeth o faterion diwylliannol yn hydreiddio’r gwaith o ddatblygu polisi yn holl feysydd Llywodraeth y Cynulliad. Mae rôl amlycach i gerddoriaeth, celfyddyd a drama yn ein hysgolion, mae ein strategaeth cymunedau cynaliadwy’n rhoi pwys ar y budd a geir o weithgareddau diwylliannol cymunedol, yn gymdeithasol ac fel arall, bydd ein strategaeth chwaraeon, sydd ar y gweill, yn ymgysylltu’n agos â’n polisïau hybu iechyd ac, yng nghyd-destun datblygu economaidd, yr ydym yn cymryd camau bras ar ein strategaethau twristiaeth ddiwylliannol a digwyddiadau mawr.

Yr ydym yn cydweithio’n agos â chyrff eraill wrth symud ymlaen â’r ail a’r trydydd ymrwymiad a wneir yn ‘Creative Future: Cymru Greadigol’. Mae llywodraeth leol yn bartner allweddol wrth roi’r strategaeth ddiwylliant ar waith. Mae’n gyfrifol am gynnal a chefnogi cymaint o gyfleusterau a digwyddiadau diwylliannol sy’n cynnwys pobl ar lefel gymunedol, lefel ranbarthol ac, weithiau, ar lefel genedlaethol. Mae’r holl awdurdodau lleol yn cymryd rhan weithredol mewn cefnogi a hyrwyddo gweithgareddau diwylliannol, ac yr wyf yn falch o ddweud bod y rhan fwyaf o awdurdodau wedi dechrau paratoi, neu wedi cyhoeddi, eu strategaethau diwylliant lleol eu hunain, sy’n bwysig er mwyn cynnwys pobl leol.

Ein trydydd ymrwymiad oedd sicrhau cyngor celfyddydau cryf, effeithlon â chyllid digonol. Bu cynnydd o 11 y cant ar gyfer diwylliant yng nghyllideb 2002-03, sef y cynnydd mwyaf ar gyfer unrhyw bortffolio. Gallais neilltuo cyfran helaeth o’r cynnydd hwnnw ar gyfer Cyngor Celfyddydau Cymru, gan ei alluogi i gefnogi rhagor o gyrff, i gwblhau ei ad-drefnu mewnol ac i gynhyrchu strategaeth bum mlynedd ar gyfer datblygu’r celfyddydau. Yn ogystal â hynny, mae cyngor y celfyddydau wedi adolygu ei fecanweithiau cyllido ac mae bellach yn gweithredu proses ymgeisio am grant sy’n symlach o lawer. Ni allwn orbwysleisio pwysigrwydd hynny.

Ein pedwerydd ymrwymiad oedd hwyluso cydlynu effeithiol ar gynllunio a gweithgareddau rhwng yr holl gyrff diwylliannol. I’r diben hwnnw, sefydlasom Cymru’n Creu, consortiwm diwylliannol sy’n cynnull, o dan fy nghadeiryddiaeth i, y cyrff cenedlaethol strategol fel cyngor y celfyddydau, Cyngor Chwaraeon Cymru, Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, a’r agwedd datblygu busnes ar Awdurdod Datblygu Cymru a Bwrdd Croeso Cymru. Yn ogystal â’r rhain i gyd, mae’r darlledwyr hefyd yn mynychu’r cyfarfodydd. Mae’r corff hwn yn mynd ymhell y tu hwnt i’r cyrff hynny a gyllidir yn fy mhortffolio.

Mae Cymru’n Creu yn darparu trosolwg strategol ar bolisi diwylliant, ac mae’n fforwm ar gyfer cydlynu gweithgareddau a hyrwyddo cyfnewid syniadau ac arferion gorau. Mae hefyd yn monitro ac yn hwyluso’r cynnydd a wneir ar ‘Creative Future: Cymru Greadigol’. Yng nghyfarfod Cymru’n Creu ym mis Chwefror, ystyriodd y consortiwm fatrics manwl o holl gynlluniau gweithredu ‘Creative Future: Cymru Greadigol’. Yr oedd y matrics yn nodi’r cynnydd a wnaed ar bob pwynt gweithredu, ac yn nodi hefyd lle y mae’r cynnydd yn araf, neu lle y ceir rhwystrau. Yr wyf yn falch o adrodd mai dim ond wyth o blith y 103 o bwyntiau gweithredu unigol o 2001-03 sydd heb eu cwblhau neu heb eu cychwyn eto. Mae Cymru’n Creu wedi ystyried y matrics ac wedi gwneud sylwadau arno, ac aiff hynny gerbron y Pwyllgor Diwylliant yn ddiweddarach y mis hwn.

Y pumed ymrwymiad oedd cael gwerth diwylliannol o amrywiaeth eang o wariant cyhoeddus a phreifat. Mae cysylltiad agos rhwng hyn a’n polisi o hybu amlygrwydd materion diwylliannol o dan holl gyfrifoldebau Llywodraeth y Cynulliad a’u gosod yn y brif ffrwd. Mae datblygu diwylliannol yn elfen allweddol yn ein strategaeth gymunedol, yn ein hymdrechion i wella’r canfyddiad o Gymru’n rhyngwladol, a’n gwaith o hyrwyddo’r Gymraeg. Mae sefydlu’r gronfa diwylliant yn gam mawr arall ymlaen o ran sicrhau’r gwerth diwylliannol mwyaf posibl yn ein gwariant. Mae’n cyfuno mewn un gyfundrefn gyllido o eiddo Llywodraeth y Cynulliad yr holl wariant ar raglenni yn fy mhortffolio. Bydd hyn yn fy ngalluogi i ymateb yn strategol i’r blaenoriaethau yn y strategaeth ddiwylliant ac i dargedu cyllid ar anghenion, gan gadw’r gallu i ymateb yn fwy hyblyg i bwysau o fewn y flwyddyn. Mae’r gronfa diwylliant, a ragbrofwyd eleni, yn dechrau o ddifrif yn 2003-04, ac yn arwydd o dwf sylweddol pellach yn y cyllid ar gyfer y portffolio diwylliant.

Cafwyd cyflawniadau pendant ym mlwyddyn gyntaf ‘Creative Future: Cymru Greadigol’. Yr oedd ei lansio’n fuddsoddiad newydd o bwys o ran cyllid a datblygu polisi. Yr oedd angen syniadau newydd, strwythurau newydd a strategaethau newydd yn gyffredinol. Yr ydym yn adeiladu ar y sylfeini hynny’n barod, ac yn bwrw ymlaen â chynlluniau newydd ar gyfer drama, cerddorfeydd siambr, ffilm, ac yn y blaen, i’w rhoi ochr yn ochr â’n prif gynlluniau: WMC—Canolfan Mileniwm Cymru, Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe, ‘Iaith Pawb’, cais Caerdydd i ddod yn Brifddinas Diwylliant Ewrop 2008, canolfan gelfyddydau newydd yng Nghasnewydd, a’r theatr arfaethedig yn Wrecsam. Edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau’r Aelodau—

Gwnaethoch ddefnyddio’r byrfodd hudol, ‘WMC’, a hynny a’m bywiogodd. Gan gofio’r hyn a ddywedais yn y Siambr yn y gorffennol am y swm o arian a gaiff ei wario ar y sbloets honno, a ydych yn fodlon bod y polisïau a’r strategaethau hyn yn ymdrin ag anghenion yr ardaloedd difreintiedig yng Nghymru, a gafodd gyn lleied o adnoddau hyd yn hyn? Er enghraifft, a fydd cyllid ar gael yn ganolog ar gyfer y cyrff amatur gwych yn yr ardaloedd tlotach hyn, sy’n brif gynheiliaid adloniant diwylliannol, na allant gael unrhyw gymorth ar hyn o bryd, er eu bod yn cynrychioli Cymru dramor ac yn falch o wneud hynny? A fu unrhyw gynnydd ar hynny?

Yr wythnos diwethaf, gyda chyngor y celfyddydau, gwnaethom lansio ar y cyd strategaeth gelfyddydau ieuenctid newydd sy’n werth £1.7 miliwn. Mae’n cynnwys arian newydd sylweddol a aiff at ddatblygu cymunedol ac at ddatblygu’r celfyddydau ymysg pobl ifanc, ac mae’n delio â sawl prosiect peilot mewn gwahanol gynlluniau ledled Cymru. Dyna’r union fath o beth yr ydych yn ei godi yn y Siambr ers talwm. O ran y llif o arian i gelfyddydau cymunedol, mae hynny’n cyflymu’n sylweddol. Cytunaf â Peter Law—rhywbeth sy’n peri gofid—mewn cysylltiad â’i bryder ynghylch y ddarpariaeth o gyllid i gynrychioli Cymru dramor. Yr wyf wedi gofyn i gyngor y celfyddydau ystyried y mater hwnnw, yng nghyd-destun cyllido yn benodol. Nid Cymru dramor yn unig sydd dan sylw, ond Cymru yn y DU hefyd. Mae’n haws cael arian i gynrychioli Cymru yn Ffrainc nag mewn digwyddiad yn Lloegr. Dyna un o’r hen reolau y mae cyngor y celfyddydau wedi’i hetifeddu; mae’n ystyried hynny ar hyn o bryd.

Mae’r ddadl hon yn cyflawni fy addewid i roi cyfle i Aelodau adolygu’r cynnydd bob blwyddyn.

Yr ydym yn falch ohonoch: buoch yn greadigol ac yn effeithiol fel y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg yn y Llywodraeth bartneriaeth hon. Canmolaf yn fawr yr enghreifftiau o dwristiaeth greadigol a welais yn Sir Ddinbych, fel Canolfan Grefftau Rhuthun. Maent yn asedau gwirioneddol ar gyfer twristiaeth a datblygu economaidd yn lleol. Fodd bynnag, a allwch ddweud wrthyf pa bryd y bydd y strategaeth twristiaeth ddiwylliannol ar gael?

Cytunaf â chi fod twristiaeth ddiwylliannol yn bwysig. Bydd y strategaeth twristiaeth ddiwylliannol ar gael cyn hir, ond mater i Andrew Davies yw hynny, ac ni allaf siarad ar ei ran.

Bydd o ddiddordeb imi glywed cyfraniadau da. Dyma’ch cyfle. Mae ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ yn strategaeth 10 mlynedd sy’n sicr o ddatblygu; bydd llwyddiannau a methiannau. Dyma gyfle da i gyflwyno syniadau newydd ar gyfer dyfodol creadigol yng Nghymru.

The culture strategy for Wales, ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ is a substantial document, which lists 114 recommendations. One hundred and three of those should be achieved by the end of this month. I am glad that this strategy has a timetable: that is not uncommon, but the Minister did not take that approach in her last document, ‘Iaith Pawb’. I am also glad that the activities noted in the strategy for Assembly sponsored public bodies are included in the Minister’s remit letters. With such an ambitious scheme, it is essential that all partners are aware of their responsibilities.

However, who will monitor the strategy and prepare regular updates to ensure that every ASPB achieves its aims properly and on time? ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ does not have an appointed secretariat. Does the Minister seriously expect the strategy’s 114 recommendations to be achieved appropriately without a body to move the agenda forward? Will you reconsider your decision not to create a specific secretariat for ‘Creative Future: Cymru Greadigol’, which would ensure that the strategy is delivered and that the process is monitored regularly, in detail and transparently?

Although ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ does not mention the cost of the recommendations, the increase of £38 million in the Minister’s budget over the period of the strategy’s delivery suggests that the cost will be significant. Yet, the Minister has not prepared a report for the Culture Committee or the Assembly stating where exactly the additional money is going and how the process of delivering the strategy is developing. I welcomed the strategy when it was launched last year but I would use the word ‘note’ now in the absence of sufficient information on the cost and delivery of the strategy.

Despite the Minister’s monthly reports to the Culture Committee, not enough information has been provided about the 103 recommendations that are due to be implemented by the end of March. We cannot say that we welcome the situation as it stands; it continues to be a mystery to us. We have heard from the Minister about several recommendations that have already been implemented, and the strategy certainly includes many commendable aims. However, I will ask about some of the recommendations on which the Minister did not give details in her speech. Education and Learning Wales was given the task of reviewing the training opportunities available to those entering cultural professions. What is the current situation? The success of many cultural initiatives and activities depends on creative writers providing the core material in broadcasting, drama, film, and literature for example. Has the Arts Council of Wales succeeded in allocating additional money for this, and, if so, how much? To what extent have you, along with the Welsh Local Government Association, succeeded in encouraging local authorities to make cultural matters a key element of their community plans? What steps have been taken towards reviewing the options for providing a one-stop museum showing the country’s history, and tracing its struggle for survival and its development over the centuries, as the national history museum of Catalonia in Barcelona does? Are you happy with the steps that the Qualifications, Curriculum and Assessment Authority for Wales has taken in responding to the strategy’s objective of strengthening the Welsh curriculum? The target for this was 2001-02.

I do not have enough time to raise every question that needs to be discussed—114 is a significant number of recommendations—but the ambition and scope of ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ requires a consistent and comprehensive system to monitor the progress and cost of this important strategy. Will the Minister deal with this as a matter of urgency?

Mae’r pwyslais cynyddol ar ddiwylliant fel modd i hyrwyddo Cymru a’i heconomi wedi bod yn llwyddiant mawr i’r Cynulliad Cenedlaethol. Bymtheg neu 20 mlynedd yn ôl, bûm yn gysylltiedig â cheisio datblygu digwyddiadau diwylliannol yng Nghymru ac fe’i cefais yn anodd dadlau’n argyhoeddiadol y byddai llwyfannu digwyddiad diwylliannol yn gallu creu swyddi a llwyddiant yn fwy effeithiol nag y byddai codi ffatri neu agor ffordd newydd i ystâd newydd. Bu cryn newid meddwl, a chredaf fod sefydlu’r Cynulliad, y Pwyllgor Diwylliant a swydd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg wedi chwarae rhan sylweddol yn hynny. Nid oes dwywaith nad yw’r math o drafodaeth fanwl y mae’r Gweinidog am ei gael yn haws ei gael bellach yn y dadleuon cyfredol yn y Pwyllgor Diwylliant.

Caiff diwylliant effaith drawiadol ar yr enw da sydd gan Gymru. Mae eisteddfodau wedi mynd ag enw Cymru i bedwar ban byd ac mae cyfle i adeiladu ar sail hynny. Bûm yn bryderus erioed—a chyfeiriodd y Gweinidog at hyn heddiw—

A ydych yn cytuno y byddai’n wych pe câi Iolo Morganwg ei goffáu drwy godi cerflun cyhoeddus ohono fel y gellid cydnabod ei gyfraniad eithriadol, a ystyriaf yn un o gyflawniadau mwyaf y mudiad rhamantaidd ym Mhrydain, fel y dylid yn ei wlad ei hun?

Byddai hynny’n ardderchog. Yr wyf wedi gosod cylch gorsedd yn fy ngardd, a bûm yn ystyried beth y gallwn ei roi wrth ei ochr. Gallai fod yn lle addas i roi cerflun o Iolo Morganwg.

Nid ildiaf, gan fy mod am symud ymlaen yn awr. Soniodd y Gweinidog am y niferoedd cynyddol a ddaw i ddigwyddiadau ac atyniadau yng Nghymru, a chroesawaf hynny. Fodd bynnag, Weinidog, ni chredaf eich bod wedi ymdrin yn briodol â’r effaith y mae peidio â chodi tâl mynediad i sawl atyniad yn ei chael ar atyniadau yn y sector preifat sy’n gorfod codi tâl. Mae hyn yn fater pwysig ac nid ydych wedi ymdrin ag ef eto.

Llongyfarchaf Gyngor Celfyddydau Cymru ar wneud rhywfaint o gynnydd dros y blynyddoedd diwethaf. Ddwy flynedd yn ôl, yr oedd llawer yng Nghymru, gan gynnwys y Blaid Geidwadol ar y pryd, yn gofyn a oedd yn synhwyrol cadw Cyngor Celfyddydau Cymru neu a ddylid ei ddiddymu. Cafwyd ateb i hynny i ryw raddau. Ni fyddwn yn galw am ddiddymu cyngor y celfyddydau heddiw. Mae wedi symud ymlaen, sy’n beth da ac yr wyf yn ei longyfarch. Er hynny, rhaid i gwango o’r fath ymorol am ddefnyddio ei arbenigedd i’r eithaf a pharchu ei annibyniaeth. Nid ydym yn dymuno i chi, Weinidog, neu’r Prif Weinidog, ofyn i gyngor y celfyddydau gyflawni mentrau ar eich rhan sy’n bachu’r penawdau ac y dymunwch gael eich cysylltu â hwy. Dylech ofalu gadael i gyngor y celfyddydau wneud cyhoeddiad pan yw’n dymuno gwneud hynny. Mae’n beryglus i gwangos gael eu cysylltu’n rhy agos â phropaganda Llywodraeth. Cyn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhŷ Ddewi y llynedd, cyhoeddodd Cadeirydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg y datganiad mwyaf chwerthinllyd, yn egluro mai dogfen bropaganda a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth hon cyn yr Eisteddfod oedd y cam pwysicaf ymlaen ers 30 mlynedd. Yr oedd hynny’n gwbl chwerthinllyd. Gwnaeth hynny niwed difrifol i enw da’r cwango a’r parch tuag ato. Rhaid gofalu cydnabod annibyniaeth y cyrff hyn.

Ynghylch ein gwelliant, er ei fod yn llwyddiant aruthrol, mae’r gwaith o ddatblygu Canolfan Mileniwm Cymru—a gefnogais ac y caf y cynnydd a wneir arni’n gyffrous—wedi arwain at ganfyddiad yng ngweddill Cymru fod pob datblygiad newydd yn mynd i Gaerdydd. Gwnaeth Peter Law fynegi’r farn honno, i ryw raddau, yn ei gyfraniad heddiw a gwnaeth hynny sawl gwaith o’r blaen. Gwn fod y Gweinidog Cyllid yn neilltuo pot bach o arian i ddelio â’r mater hwn, ond rhaid inni fynd ymhellach na hynny. Y dasg sydd gennych chi, ac eraill sy’n siarad ar bwnc diwylliant yng Nghymru, yw achub ar bob cyfle i fodloni pob rhan o Gymru a’u sicrhau eu bod yn cael eu trin yn briodol oherwydd, yn ddigon rhyfedd, mae llwyddiant aruthrol Canolfan Mileniwm Cymru yn atgyfnerthu’r canfyddiad a grybwyllais o’r blaen. Nid af i fanylion i gyfiawnhau’r pwyntiau y mae pobl wedi’u gwneud, ond un o’r heriau mawr y byddwch chi, neu’ch olynydd ar ôl yr etholiad, yn gorfod ei hwynebu dros y flwyddyn nesaf, fwy neu lai, fydd sicrhau bod Cymru gyfan yn elwa o’r hyn sy’n digwydd o ran canolbwyntio ar ddiwylliant dros y blynyddoedd nesaf.

Yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn falch o wybod na fydd ond yn gorfod fy ngoddef am bedair wythnos arall cyn imi ymddeol. Trysor pennaf y strategaeth hon, yn sicr, yw canolfan mileniwm Caerdydd. Gan ei bod yn costio £104 miliwn, dylai fod yn un o’r asedau mwyaf gwerthfawr. Yr wyf yn siŵr bod y Gweinidog yn ffyddiog y bydd y costau rhedeg o hyd at £6 miliwn yn arian gwerth ei wario. Mae’r oriel gelf newydd i Gymru, ym mhle bynnag y’i codir—ond Caerdydd yw’r dewis mwyaf tebygol—yn golygu bod y Gweinidog yn fodlon ei bod yn cyflawni ei dyletswydd i sefydlu strategaeth ddiwylliant Llywodraeth Cymru ar gyfer Cymru.

Mae ymrwymiad y Gweinidog i Gaerdydd yn amlwg o’i chefnogaeth hael i gais Russell Goodway i goroni ei ddinas yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2008. Mae ei chefnogaeth ariannol i’r Arglwydd Faer lliwgar yn nodweddiadol o’i strategaeth ddiwylliannol drwyddi draw. Mae’r ffaith ei bod wedi cytuno i roi £1.5 miliwn o arian cyfatebol i gyllido ei gais yn cyfleu ei blaenoriaethau’n eglur, ynghyd â’r £199,000 a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Mae rhywfaint o’r arian hwnnw’n sicr o helpu i godi’r oriel gelf werth £3.5 miliwn yn Grangetown sydd newydd ei chyhoeddi.

Mae Abertawe’n ddinas ffafriedig arall. Bydd mwy na £15 miliwn o gyllid y Cynulliad yn mynd at yr amgueddfa forol dra modern yn Abertawe. Bydd hynny’n sicr o adfywio twristiaeth yn Abertawe. Nid oes unrhyw surni yn fy sylwadau. Fy nod oedd sicrhau bod Cymru gyfan yn cael cyllid perthnasol i ddatblygu. Gwaetha’r modd, ni ddigwyddodd hynny. Gan fod Casnewydd wedi ennill statws dinas, mae ei theatr a’i ganolfan gelfyddydau’n deilwng o wariant ar ddiwylliant. Nid oedd darganfod y llong ganoloesol o dan ei sylfeini’n rhwystr i gynnydd, ac ni ddylai fod. Yr oedd sicrhau £3 miliwn ychwanegol ar ben y £13 miliwn o gostau adeiladu yn fodd hefyd i ofalu y câi Casnewydd theatr newydd ddeniadol ac oriel gelf, sy’n arwydd o ymrwymiad y Cynulliad i ddiwylliant yn y rhan honno o Gymru.

Pan yw Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru yn mynd i’r Gogledd ddwywaith y flwyddyn, gwerthir pob tocyn ar gyfer ei berfformiadau. Felly, gwerthfawrogwn ddigwyddiadau diwylliannol prin yn y Gogledd. Yr ydym hefyd yn cydnabod bod theatr Wrecsam wedi’i hadnewyddu, a bu croeso cynnes i hynny. Gwaetha’r modd, ni allai’r Gweinidog ddarparu unrhyw gyllid ychwanegol arwyddocaol ar gyfer yr unig theatr cwmni o’r radd flaenaf yng Nghymru, sef fy hen ffrind Clwyd Theatr Cymru. Er hynny, yr ydym yn ddiolchgar ei bod wedi lleihau ei dyledion. Mae hefyd yn peri rhwystredigaeth gweld, er gwaethaf y cynnydd yn y gyllideb ar gyfer cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, fod cymaint wedi’i ddargyfeirio i gyllido’r palasau diwylliannol yn y triongl aur.

Yn olaf, yn Nelyn mae pobl busnes wrthi’n ceisio paratoi cynllun ar gyfer amgueddfa i’r Gogledd fel y gellir dod â mantell aur amhrisiadwy’r Wyddgrug yn ôl i’r ardal. Efallai fod philistiaid yn ei ystyried yn ddarn o fetel tolciog. Fodd bynnag, hi yw’r arteffact chweched pwysicaf yn y DU. Mae’r Amgueddfa Brydeinig wedi addo ei rhyddhau ar yr amod y gellir dod o hyd i le diogel. Pa dystiolaeth sydd, Weinidog, y byddwch yn dod o hyd i’r arian i gyflawni’r nod honno? Ymhen hir a hwyr, yr wyf yn siŵr bod y Gweinidog yn teimlo y bydd y £2 filiwn a ddyrannwyd ar gyfer ehangu diwylliannol y tu allan i Gaerdydd yn gwneud llawer i gywiro’r canfyddiad o anghydbwysedd ac anghydraddoldeb wrth hybu diwylliant yng Nghymru.

As Chair of the Culture Committee, I thank Alison for her contribution over the years. She has been prepared to ask difficult questions on detailed matters, which has been invaluable to the Committee. That has also frightened some that have given evidence before the Committee. I fully understand her wish to defend the interests of north Wales. It is important that north Wales Members do so. I am somewhat disappointed that that is done at the expense of what is happening in Cardiff. I declare an interest as a member of Cardiff’s bid to be the Cultural Capital of Europe in 2008. The Assembly administration did not support the bid until Cardiff and Swansea had agreed that Cardiff would submit a bid. All local authorities in Wales have supported that bid. If it is unsuccessful, a city outside Wales will be successful. That would be a tragedy for the whole of Wales. I understand Alison’s motives, but the National Assembly—and I represent a constituency in south-west Wales—must acknowledge Cardiff’s role as the capital of Wales. It is important that this is recognised, as it constitutes recognition for the whole of Wales.

I am also pleased to see the Tory Party championing Iolo Morganwg with great enthusiasm. I suggest that David and Glyn read some of the life history and habits of Iolo Morganwg before they support everything that he achieved during his lifetime too enthusiastically. You would benefit from knowing some Welsh history, as would your party. Iolo Morganwg is one of Wales’s most colourful characters and he deserves recognition. However, you need to be a little careful in praising him too much.

I welcome the way in which ‘Creative Future: Cymru Greadigol’ has been developed. That has happened in an inclusive way, and has included the Committee and all the organisations and agencies that promote the arts in Wales. That is to be praised. In terms of the funding, there is a substantial sum in the cultural fund, to which the Minister has referred. We need to ask a question regarding transparency and accountability in terms of that fund. I understand why the Minister wishes to work in that way, but that question does arise, and people have raised it with me.

I welcome your commitment to the film fund. I do not understand why it must be funded under Objective 1 and it is unclear as to how a national fund for film can be established in Wales by utilising that funding. It would have to be limited to west Wales and the post-industrial south Wales valleys. How do you intend developing a national fund to promote film in Wales by using Objective 1 funding?

The strategy for Welsh language theatre is beginning to develop. Will you give a commitment today, Minister, to support modern drama, because there is a feeling that the strategy is focusing on works that were written in the past? What about promoting drama as a modern medium?

On Wales abroad, are you confident that there are sufficient resources in the fund to promote Wales abroad in an energetic and exciting way?

Gwnaf finnau sylw am lwyddiant y strategaeth ddiwylliant a’r portffolio diwylliant ers ei sefydlu yn y Cynulliad, yr uchelgeisiau y mae’r Cynulliad wedi’u harddel yng nghyd-destun y portffolio hwnnw a’r modd yr ydym yn dechrau cyflawni’r uchelgeisiau hynny. Mae’n eglur o’r hyn a ddywedodd Jenny yn gynharach, ac oddi wrth y strategaeth, fod llwyddiant amlwg. Mae’r uchelgais hwn yn cynnwys Glyn Davies hefyd, a hyd yn oed gosod cylch gorsedd yn ei ardd, a wnaeth argraff wirioneddol arnaf, ac sy’n gydnaws â magu hwyaid ganddo. Mae’n haeddu llawer o glod.

Sylwais fod y gohebydd ar y celfyddydau, Jon Gower, wedi dweud ar wefan newyddion BBC Cymru yn Rhagfyr fod 2002 yn flwyddyn gadarnhaol i’r celfyddydau yng Nghymru. Ar gyfer y flwyddyn 2002-03, bu cynnydd o 11 y cant yng nghyllideb diwylliant y Cynulliad—y cynnydd mwyaf mewn unrhyw bortffolio gweinidogol. Mae hynny’n tanlinellu ymrwymiad y Cynulliad i’r celfyddydau ac i’r portffolio diwylliant. Yr ydym eisoes wedi clywed am godi Canolfan Mileniwm Cymru, sy’n cadw at ei hamserlen ac at ei chyllideb, y 23 y cant yn ychwanegol ar gyfer cyllideb Cyngor Celfyddydau Cymru, a mynediad yn rhad ac am ddim i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, sy’n dal i fod yn llwyddiant ysgubol. Yn Abertawe, un o’r ardaloedd yr wyf yn eu cynrychioli, mae’r gwaith wedi dechrau ar amgueddfa y glannau. Mae’n amlwg nad yw’r strategaeth hon yn canolbwyntio ar Gaerdydd nac ar y De hyd yn oed. Mae’n un a ddaw â lles i Gymru gyfan, o ran y £2 filiwn y mae Jenny wedi’i gyhoeddi fel cyllid ychwanegol i’r celfyddydau, o ganlyniad i’r cyllid refeniw ar gyfer Canolfan Mileniwm Cymru. Dilewyd dyledion Clwyd Theatr Cymru ac mae’r Cynulliad Cenedlaethol wedi buddsoddi symiau eraill o gwmpas Cymru, fel y cyllid ychwanegol a roesom i Ŵyl Jazz Aberhonddu yn ddiweddar.

Mae’r ffaith bod gennym Weinidog diwylliant a’n bod yn gallu canolbwyntio ar ddiwylliant yn golygu y gallwn gwrdd â’r gofynion hynny a sicrhau y caiff bywyd diwylliannol Cymru ei gyfoethogi o ganlyniad. Gwireddir y pwyslais ar bobl ifanc, cymunedau ac amrywiaeth ddiwylliannol yn y strategaeth ddiwylliant, ac mae’r cynnydd mewn cyllid yn fodd i ehangu cyfranogiad yn y celfyddydau yng Nghymru. Mae’r strategaeth yn cydnabod yn briodol werth cynhenid y celfyddydau a gweithgareddau diwylliannol. Mae’n bwysig hyrwyddo cyfranogiad yn y celfyddydau, yn enwedig ymysg pobl ifanc, gan fod celfyddydau’n cyfoethogi ein bywyd, yn creu sylfaen i feithrin gwerthoedd a chredoau ac yn rhoi pleser hefyd. Yn 2001-02, yr oedd y gwariant y pen ar y celfyddydau yng Nghymru’n fwy nag mewn unrhyw ran arall o’r Deyrnas Unedig. Yng Nghymru, gwariwyd £10 y pen o’i gymharu â dim ond £8.50 yn Lloegr, £9.87 yn yr Alban a £9.80 yng Ngogledd Iwerddon. Cyflawnir uchelgais y Cynulliad ar gyfer y celfyddydau, ac mae’r Llywodraeth bartneriaeth, drwy’r camau a gymerodd a’r cyllid ychwanegol a roddodd, wedi dangos ei hymrwymiad i gelfyddydau a diwylliant ac i’w hyrwyddo.

Gan fod Rhodri Glyn Thomas wedi lladd ar fy ngwybodaeth am hanes, rhaid imi ymateb ar unwaith, a dychwelyd eto at bwnc Iolo Morganwg. Gwn ychydig am ei fywyd, gan fy mod yn ei gael yn gymaint o ysbrydoliaeth. Yr oedd yn rhyw fath o Dori drwg mewn ffordd, ac efallai y datblygaf y pwynt hwnnw. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Mae’n bwynt difrif. Dymunaf weld rhagor o gerfluniau o Gymry enwog, a mwy o gefnogaeth i’n harlunwyr a’n cerflunwyr.

Oes oedd Iolo Morganwg yn rhyw fath o Dori, cymeraf fod y Blaid Dorïaidd o blaid cymryd cyffuriau ac yn cefnogi’r rhai sy’n cael eu carcharu am fynd i ddyled yn barhaus?

Nid yw’n ymddangos eich bod yn gwybod llawer am y traddodiad rhamantaidd, sy’n un o gyflawniadau diwylliannol mawr Prydain Fawr, gan fod y defnydd o opiwm ac ambell garchariad heb fod yn anghyffredin, mae arnaf ofn, ymysg y pendefigion uchaf. Yr oedd gan Iolo gysylltiadau â Threfflemin, Llancarfan a’r Bont-faen a byddai’n ardderchog pe byddai cerflun o Iolo Morganwg yn y Bont-faen, lle y mae ysgol gynradd wedi’i henwi ar ei ôl. Yr wyf yn siŵr bod enwi ysgol gynradd ar ei ôl yn weithred iach, gan ei bod yn cydnabod ei athrylith a’i gyflawniadau. Dylid rhoi copi o’r cerflun i sefyll ar Rodfa Lloyd George. Carwn weld cerfluniau ar hyd Rhodfa Lloyd George, yn datgan disgleirdeb gwahanol Gymry a hyrwyddodd eu diwylliant ac a gyflawnodd bethau mawr eraill yng Nghymru, Prydain ac yn fwy eang.

Dychwelaf at Iolo Morganwg—

A wnewch ildio?

Na wnaf. Dywedais y byddwn mor gryno ag y bo modd.

Rhaid dweud ei fod yn ddyfeisgar. Efallai mai at hynny yr oedd Rhodri Glyn Thomas yn cyfeirio’n gynharach. Fodd bynnag, gŵyr pob Tori da mai dyfeisiad yw pob traddodiad, i ryw raddau. A yw o bwys a oedd Iolo Morganwg wedi darganfod neu adfywio traddodiad eisteddfodol sy’n mynd yn ôl i niwloedd amser—i’r oesoedd tywyll, neu i’r cyfnod canoloesol o leiaf? A yw o bwys a oedd wedi’i adfywio neu ei ddyfeisio? O ganlyniad i’w gyflawniad mae’r digwyddiad diwylliannol mwyaf yn Ewrop gennym. Sefydlodd y traddodiad eisteddfodol a rhoi i Gymru un o gyflawniadau eithriadol y mudiad rhamantaidd ym Mhrydain. Cyflawniad eithriadol y mudiad rhamantaidd yn Lloegr oedd ailddyfeisio’r frenhiniaeth. Mae’r frenhiniaeth a welwn heddiw â’i holl addurniadau yn mynd yn ôl i oes Fictoria. Dyna pa mor hen ydyw. Mae’n draddodiad ardderchog, er nad ydyw ond yn 150 mlwydd oed. Rhoddodd frenhiniaeth gyfansoddiadol i ni sy’n ysbrydoli hanner y byd.

Gwnaf ildio.

Gan fod David yn derbyn mai dyfeisiadau oedd llawer o’r hyn a gyflawnodd Iolo, yr wyf finnau’n derbyn y dylid ei gydnabod. Yr oedd yn ffigur pwysig. Gwaetha’r modd, yr oedd llawer o’r hyn yr honnodd Iolo Morganwg ei fod yn wir yn ddyfeisiad; yr oedd popeth a wnaeth Margaret Thatcher i Gymru’n real, sy’n beth trist.

Mae’n drueni’ch bod yn gorfod gwneud pwynt diflas, oherwydd credais ein bod yn cael sgwrs bwysig. Nid drwy hud a lledrith y cafwyd yr eisteddfod sydd gennym yn awr. Fe’i cafwyd drwy weithred o athrylith gan un dyn—cododd draddodiadau o bob cwr o Gymru a’u gwneud yn fwy grymus a chydlynol.

A wnewch ildio?

Na wnaf. Dylem ddathlu ei gyflawniad pwysig ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg gan ei fod yn byw gyda ni, gan roi nerth a hyder mawr i ni fel cenedl ddiwylliannol. Dylid cael cerflun i Iolo Morganwg; gadewch inni gael un.

Mae’r agenda ddiwylliannol wedi cael hwb ymlaen ers datganoli. Yr wyf yn falch imi fod, yn nyddiau cynnar y Cynulliad, yn aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, lle y gwnaethom ystyried yr adolygiad o ddiwylliant. Cytunaf â Glyn Davies ynghylch potensial diwylliant i gynyddu amlygrwydd Cymru, yn ogystal â’i effaith ar yr economi. Ers y dyddiau cynnar, mae’r Cynulliad wedi cyflawni llawer dros Gymru, a rhaid inni barhau i sicrhau bod diwylliant a’r celfyddydau’n berthnasol ac yn cynrychioli ein treftadaeth ddiwylliannol amrywiol, gan gynnwys yr hyn a geir yng Nghymoedd y De.

Cefnogaf syniad rhagorol Huw Lewis o gael amgueddfa hanes llafur; dylem ystyried hynny o ddifrif. Mae’n bwysig bod pobl yn ein cymunedau’n cael eu hysbrydoli i gymryd rhan ac i gydnabod ein diwylliant yn rhan ganolog o fywyd Cymru, nid yn ddiddordeb ymylol i aelodau mwy cefnog cymdeithas. Fodd bynnag, a minnau wedi siarad â rhai etholwyr sy’n gysylltiedig â chyrff diwylliannol, yr argraff y gânt yw bod gormod o gyrff mawr, neu hyd yn oed rai sydd wedi’u lleoli yng Nghaerdydd, yn cael grantiau ar gyfer gweithgareddau diwylliannol. Mae Cyngor Celfyddydau Cymru a llywodraeth leol yn dal i wynebu heriau o ran peri i fwy o bobl y Cymoedd i gymryd rhan. Rhaid inni sicrhau bod grwpiau bach yn gallu cael adnoddau ariannol a’u bod yn cymryd rhan ar lefel allweddol. Mae rôl bwysig i brosiectau cyrff cymunedol lleol a grwpiau gwirfoddol yn y gymuned a wasanaethant. Os ydym i hybu diwylliant fel gweithgaredd canolog, mae’n hollbwysig bod y grwpiau hynny’n cael yr un cyfle i gael cyllid ag y mae prosiectau mwy. Gan hynny, dylai cyrff mawr fod mor rhagweithiol ac arloesol ag y bo modd wrth gyfathrebu â grwpiau llai.

Ynghylch mynediad i ddiwylliant, mae hanes lleol, y celfyddydau, cerddoriaeth, barddoniaeth, drama ac opera i gyd yn gallu cyfoethogi bywydau pobl a gwrthweithio allgáu cymdeithasol. Gallant helpu i greu cydlyniad cymdeithasol hefyd. Gwnaed argraff arnaf yn ddiweddar pan befformiodd adran ieuenctid cwm Cynon yn fy etholaeth, yng Nghwmaman, ddrama a oedd yn ymdrin â pheryglon cyffuriau. Yr oedd hynny’n ddefnydd arloesol o ddiwylliant i roi sylw i fater difrifol.

Cafwyd bod cynnig mynediad rhad ac am ddim i amgueddfeydd ac orielau cenedlaethol Cymru yn fenter ragorol, a chafodd dderbyniad da gan deuluoedd na allent fforddio ymweld â lleoedd o’r fath cyn hynny.

Yn olaf, yr wyf wrth fy modd y bydd y Ganolfan Mileniwm Cymru newydd gennym; yr ydym yn ei gweld yn tyfu ar garreg ein drws. Bydd yn arddangos diwylliant Cymru ac yn cynnig cynyrchiadau nad oeddent ond yn cael eu perfformio yn Llundain o’r blaen. Mae hynny’n sicr o fod yn beth da i Gymru. Rhaid inni ddechrau bod yn uchelgeisiol yng Nghymru ac wedyn byddwn yn llwyddiannus.

Credaf fod dosbarthu teg a chyfartal yn hollbwysig, a dyna pam yr oeddwn wrth fy modd o glywed y cyfraniad gwych gan fy ffrind Alison Halford yn gynharach. Mae cymorth refeniw o £2 filiwn ar gyfer y celfyddydau yng ngweddill Cymru yn fach iawn ac yn sarhad, a dweud y gwir. Nid yw hynny’n golygu fy mod yn bychanu’r strategaeth ddiwylliant hon ond, os ydym i newid y sefyllfa i bobl Cymru, rhaid inni ddeall sut y mae mewn gwirionedd. Mae bywyd i’w gael y tu allan i Gaerdydd, ac ymddengys mai hynny yw craidd pob mater yn y fan hon. Ystyriwch yr hyn a wariwyd ar yr adeilad dros y ffordd; mae afradlondeb o’r fath yn un o ffeithiau bywyd.

Ni allaf ddelio â chi’n awr, gan mai dim ond dau funud sydd gennyf, mae’n ddrwg gennyf.

Yr wyf yn ymwybodol o’r gonsuriaeth ariannol a fu’n mynd ymlaen rhwng Cyngor Sir Caerdydd a Llywodraeth y Cynulliad. Arian ar gyfer y tir? Na, ni raid ichi dalu hynny. Arian ar gyfer y cais i fod yn Brifddinas Diwylliant Ewrop? Ie, rhown yr arian ichi ar gyfer hynny. Yn y diwedd, bydd y gost yn aruthrol. Gadewch inni aros i weld beth fydd y costau refeniw. Yr wyf yn bryderus ynghylch eu maint pan ystyriwch gyn lleied a roddwyd mewn mannau eraill.

Yn y dyfodol, mae’r Ceidwadwyr yn cynnig oriel genedlaethol. Ym mhle y’i codir? Gwell fyddai peidio â’i chodi yng Nghaerdydd, oherwydd rhaid inni estyn llaw a gwneud datganiad i’r bobl yng ngweddill Cymru. Rhaid inni ddweud wrthynt eu bod yn gyfartal. Dylent hwy gael adeilad. Nid oes gan Lywodraeth Cynulliad Cymru bron ddim adeiladau y tu allan i Gaerdydd—maent yn arbennig o brin yn y Gogledd. Rhaid inni estyn llaw fel bod pobl yn teimlo eu bod wedi’u cynnwys. Bydd pa bynnag adeilad a godwn yn symbol o ragoriaeth Cymru yn y dyfodol, a thrwy gynnwys pawb, bydd o gymorth i roi hygrededd i’r Cynulliad Cenedlaethol. Nid oes diben mewn siarad: rhaid inni weithredu. Hyd nes y dywedwn ein bod am godi adeilad y tu allan i Gaerdydd i gynnwys pobl eraill, byddwn yn cael ein hamau bob amser a bydd pobl yng ngweddill Cymru yn gweld diffyg diffuantrwydd ynom.

Rhaid inni ddilyn y pwyntiau a wnaed heddiw. Rhaid inni edrych tua’r dyfodol. Rhaid inni beidio â chael ein gweld yn adeiladu rhagor o ddatblygiadau mawr yng Nghaerdydd; rhaid inni gael ein gweld yn gweithio mewn rhannau eraill o Gymru. Rhaid inni barchu’r ffaith bod y mwyafrif y tu allan; rhaid inni beidio â boddio lleiafrif a faldodwyd mewn un gornel fach o dde-ddwyrain Cymru.

Yn gryno, gwnaf dynnu sylw at fethiant y Gweinidog dros ddiwylliant i ystyried yn ddifrifol yr angen i roi cyllid yn uniongyrchol i’r eisteddfod gerddorol gydwladol yn Llangollen. Mae’n dathlu diwylliant o Gymru a phedwar ban byd. Jenny, a wnewch ystyried cyllido eisteddfod Llangollen yn yr un modd ag y cyllidwyd Gŵyl Jazz Aberhonddu yn ddiweddar? Rhoddai hynny sicrwydd i’r eisteddfod oherwydd, ar hyn o bryd, mae’n ei chael bron yn amhosibl cynllunio ar gyfer y tymor hir. Gwrandewais ar y wers hanes heddiw am eisteddfodau ac, er y gwn fod Eisteddfod Llangollen yn gymharol newydd, dylem ofalu amdani, yn enwedig yn y cyfnod yr ydym yn ei wynebu ar hyn o bryd. Dylem sicrhau ei dyfodol.

Gwnaf fy ngorau i ymateb gystal ag y gallaf.

Yr wyf yn meddwl weithiau fod Owen John a minnau’n byw mewn dau fyd ar wahân: gwnaeth yr un araith yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf, ac fe’i hatebais yn gydwybodol. Efallai na wrandawodd ar fy atebion. Yr ysgrifenyddiaeth sy’n monitro, a changen celfyddydau’r gwasanaeth sifil sy’n darparu’r ysgrifenyddiaeth. Credaf mewn llai o fiwrocratiaeth a mwy o gyflawni, Owen John. Mae’n hollbwysig na chyfyngir yr adnoddau i ysgrifenyddiaethau, sydd ond yn golygu biwrocratiaeth. Mae Cymru’n Creu yn monitro’n gydwybodol; mae’r Pwyllgor Diwylliant yn monitro’n fwy cydwybodol byth, o bosibl; ac mae’r llythyr cylch gwaith yn darparu’r fframwaith y mae’r strategaeth ddiwylliant yn gweithio oddi mewn iddo. Rhoddir gwybod i’r Cynulliad am yr holl wariant, ac mae’r Pwyllgor yn delio â hynny a’r llythyrau cylch gwaith.

Mewn ymateb i’r pwynt am Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, mae 20 o’n 22 awdurdod lleol yn meddu bellach ar strategaeth ddiwylliant sydd un ai ar y gweill neu wedi’i chwblhau. Mae diwylliant yn rhan o gynllun cymunedol pob awdurdod lleol hefyd. Mae’r syniad o oriel hanes yn cael ei ddatblygu’n weithredol ar hyn o bryd, ac fe’i ceir yn y strategaeth. Felly, mae cynlluniau’n cael eu datblygu, ond bydd yn rhaid ystyried cyllid yn ddiweddarach.

Soniodd Glyn am yr effaith ar y sector preifat, y teimlaf ei bod yn gadarnhaol. Yr ydym yn adfywio’r arfer o ymweld ag amgueddfeydd. Ddydd Sadwrn, bûm yn bresennol yn y dathliadau Gŵyl Dewi yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, ac yr oedd yn brofiad amgenach na bod mewn amgueddfa. Yr oedd miloedd o bobl yno mewn grwpiau mawr, teuluol, yn mwynhau diwrnod allan ac yn ailafael yn yr arfer o ymweld ag amgueddfa. Mae Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis yn enghraifft dda o amgueddfa sydd wedi gweithio gyda’r sector preifat, ar ôl cyflwyno mynediad rhad ac am ddim i amgueddfeydd, a bu effaith gadarnhaol ar y mynediad i atyniadau yn y sector preifat. Glyn, mae’n ddrwg gennyf eich bod yn ystyried ‘Dyfodol Dwyieithog: Bilingual Future’ yn bropaganda. Mewn gwirionedd, yr oedd yr holl bleidiau’n ei gefnogi ac yr oedd yn fframwaith i’n polisi.

Alison, gwyddoch fod dadansoddiad o’r ffigurau wedi dangos bod y Gogledd bellach yn derbyn llawer mwy na’i gyfran ganrannol o gyllid yn nhermau ei boblogaeth. Efallai nad felly yr oedd yn y gorffennol, ond felly y mae’n awr. Yr ydym yn unioni unrhyw gam a fu yn y gorffennol. Gwnaethoch anwybyddu’r ffeithiau mewn cysylltiad â Clwyd Theatr Cymru. Er mwyn i bawb gael gwybod, y ddyled y gwnaethoch ei wfftio oedd £560,000. Y cynnydd, nad ymddengys ei fod o bwys gennych, oedd 15 y cant. Mae Clwyd Theatr Cymru bellach yn cael cyllid sylweddol o £1.3 miliwn y flwyddyn.

Mae gan Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru fenter newydd o’r enw ‘Rhannu’r Trysorau’, a ddylai, ymhen amser, greu modd i arteffactau fel mantell aur yr Wyddgrug ddod yn ôl i’r Gogledd. Ymdriniaf â’r mater hwnnw pan ymwelaf â’r Gogledd ddydd Iau, gan ei fod yn bwysig. Hefyd, a minnau wedi siarad â phobl yn y Gogledd, gwn nad yw’ch barn am ein cais ar gyfer Prifddinas Diwylliant Ewrop yn un gyffredin. Fe’i gwelir yn gyfle i Gymru gyfan, nid i Gaerdydd yn unig. Mae’r cyllido’n gwbl dryloyw bellach a phwyslais ar weithredu a geir—drwy gael cronfa ddiwylliant—yn hytrach nag ar strwythurau a sefydliadau. Serch hynny, Rhodri Glyn, yr wyf yn ymwybodol o bwysigrwydd y gwaith o ddatblygu strategaeth drama.

Bydd cynlluniau pendant ar gael mewn pryd ar gyfer cylch cynllunio’r gyllideb nesaf. Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig.