Tybiaf fod yr holl bleidiau’n cwblhau eu maniffestos ar hyn o bryd, os na wnaethant eisoes, a bod y testun wedi mynd i’r argraffydd. Mae’n iawn holi am werth addewidion, oherwydd dyma adeg pan ydym yn ystyried beth y dylem ei addo i’r etholwyr os bydd ein plaid yn llwyddiannus yn yr etholiadau ac yn ffurfio’r Llywodraeth nesaf. [Chwerthin.] Mae maniffesto’n gontract gwerthfawr os dewisir eich plaid i ffurfio’r Llywodraeth nesaf; nid mater chwerthin ydyw. Efallai y dylai’r Dirprwy Brif Weinidog fod wedi ymatal rhag glaschwerthin o’r fath. Yn 1999, ar ôl dwy flynedd mewn Llywodraeth, gwnaeth y Blaid Lafur yng Nghymru ddwy addewid i bobl Cymru mewn cysylltiad â rhestrau aros: ni fyddai neb yn disgwyl yn hwy na chwe mis am driniaeth fel claf allanol ac ni fyddai neb yn disgwyl yn hwy na 18 mis am driniaeth fel claf mewnol. Y canlyniad, ar ôl pedair blynedd o Lywodraeth Lafur-Democratiaid Rhyddfrydol, yw methiant llwyr.

Mae’r nifer anhygoel o 82,460 o gleifion yn disgwyl yn hwy na chwe mis bellach am driniaeth fel claf allanol, sef cynnydd o 277 y cant ar y ffigur yn 1999, ac mae 5,330 o gleifion yn disgwyl yn hwy na 18 mis bellach am driniaeth fel claf mewnol, sef cynnydd o 142 y cant ar y ffigur yn 1999. Dyna fethiant llwyr yn ôl unrhyw safon, ac mae’r Blaid Lafur mewn Llywodraeth—gyda chefnogaeth ei chynghreiriaid Rhyddrydol bellach—wedi torri ei haddewidion. Byddai’n briodol i bobl Cymru ystyried y ffaith honno pan bleidleisiant ar 1 Mai.

Efallai fod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi cael achlust o’r trychineb hwn pan daflodd addewidion y maniffesto, ym Mehefin 2000, a chyhoeddi rhai newydd o’i heiddo ei hun. Ei haddewid gyntaf oedd y byddid yn torri rhestrau aros cleifion mewnol i 65,000. Ei hail addewid oedd y byddai nifer y cleifion sy’n disgwyl yn hwy na chwe mis am driniaeth fel claf allanol yn cael ei dorri i 20,000. Yr oedd disodli’r addewidion gwreiddiol yn y maniffesto yn beth eithaf cywilyddus, ond, er tegwch, gellid dadlau nad y Gweinidog a ysgrifennodd faniffesto 1999—caiff wadu hynny os wyf yn anghywir. Fodd bynnag, cyhoeddodd yr addewidion newydd hyn o’i gwirfodd. Beth yw’r canlyniad? Mae’r Blaid Lafur yn hynod gyson, os nad yw’n ddim arall. Gwaetha’r modd, cysondeb annymunol yw hwn am ei fod yn arwain at ragor o fethiant a thor-addewidion. Mae 76,000 o gleifion yn disgwyl am driniaeth fel claf mewnol ar hyn o bryd; 16 y cant ar gyfeiliorn o addewid newydd y Gweinidog. Mae 82,460 o gleifion allanol yn disgwyl yn hwy na chwe mis am driniaeth; 300 y cant ar gyfeiliorn oddi wrth addewid y Gweinidog ym Mehefin 2000.

Yr ydym i gyd ar y rhestr aros hwyaf: mae pawb yng Nghymru’n dal i ddisgwyl i’r Blaid Lafur a’i chanlynwyr Rhyddfrydol ymddiheuro am y methiant ofnadwy hwn. Yr wyf yn amau y byddwn yn disgwyl yn hir am yr ymddiheuriad hwnnw.

Bob tro y mae David yn codi ar ei draed i siarad am iechyd, caf fy argyhoeddi’n llwyr gan ei ddadl hyd nes y cofiaf yr hyn a ddigwyddodd rhwng 1979 a 1997. A yw David yn ymwybodol o’r sefyllfa a gododd yn ddiweddar yn ysbytai Wrecsam Maelor a Gobowen, a orfodwyd i roi blaenoriaeth i drin cleifion o Loegr cyn rhai o Gymru, am fod y targedau yn Lloegr yn wahanol? Gan ei fod yn dadlau y byddai’n rhoi blaenoriaeth i gleifion o Gymru, beth a wnâi’r Blaid Geidwadol yn yr amgylchiadau hynny i sicrhau blaenoriaeth i gleifion o Gymru?

Mae Rhodri yn iawn wrth ddweud bod yr holl gleifion yng Nghymru yn dioddef ddwywaith, oherwydd cyflwr ofnadwy y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Os oes rhaid inni fynd dros y ffin i gael triniaeth, yr ydym yn gorfod aros yn hwy am y driniaeth honno nag y mae cleifion o Loegr. Serch hynny, mae cleifion o Loegr sy’n croesi’r ffin yn cael eu trin yn gynt mewn ysbytai yng Nghymru nag y mae cleifion o Gymru. Byddem ni’n sicrhau bod cleifion yng Nghymru’n cael gwasanaeth sydd ymysg y goreuon yn Ewrop, ac un sy’n gystal o leiaf â’r un yn Lloegr. Dyna a wnaem.

Mae’n beth da bod Rhodri wedi codi’r mater hwn, oherwydd dymunaf ystyried y cymariaethau—

Gwnaf ildio’n ddiweddarach.

Dymunaf gymharu ein gwasanaeth ni a’r un yn Lloegr gan fod hynny’n amlygu methiant llwyr y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Blaid Lafur yng Nghymru.

Nid ildiaf ar hyn o bryd.

Mae gan Gymru 46.2 miliwn yn llai o drigolion na Lloegr, ond mae 81,784 yn fwy o gleifion yng Nghymru’n disgwyl chwe mis a rhagor am driniaeth fel claf allanol. Mae’n anhygoel bod gennym fwy o bobl yn disgwyl o ran niferoedd absoliwt—mwy na 80,000—nag a geir yn Lloegr gyfan, gyda’i chapasiti anferth. Mae’n syfrdanol. Nid oes neb yn Lloegr yn disgwyl yn hwy na 18 mis am driniaeth fel claf mewnol. Nid oes yr un claf sy’n disgwyl cyn hwyed â hynny. Yng Nghymru, mae 5,330 yn y sefyllfa druenus o orfod disgwyl mor hir am driniaeth fel claf mewnol.

Dywedwch eich bod am gael y driniaeth orau yn Ewrop. Er hynny, gŵyr pawb y bydd rhaid cynyddu’r capasiti er mwyn cael y driniaeth orau yn Ewrop. Yr unig fodd i wneud hynny yw buddsoddi rhagor yn y gwasanaeth. A ydych yn cefnogi’ch arweinydd, sydd am dorri cyfraniadau yswiriant gwladol, neu a ydych am roi i’r GIG yng Nghymru y buddsoddiad y mae arno’i daer angen?

Ni chredwn fod gwariant ychwanegol yn arwain o reidrwydd at fuddsoddiad effeithiol. Dyna’ch methiant chi, a deuaf yn ôl at y pwynt hwnnw mewn eiliad a dangos ichi sut y byddwn ni’n troi’r gwariant hwn yn fuddsoddi effeithiol—sy’n rhywbeth na allech chi fyth ei wneud. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Yr wyf yn falch fy mod yn cael ymateb; mae’n amlwg fy mod yn taro nerf. Mae gwleidyddion Llafur a Rhyddfrydol yn haeru bod angen llawer o amser i droi llong y GIG yn ei chylch. Y broblem yng Nghymru yw bod y llong wedi dechrau suddo dan gapteiniaeth y Gweinidog, y Blaid Lafur a’u cynghreiriaid Rhyddfrydol.

Mae’r Prif Weinidog wedi gwneud honiad rhyfedd, ac anghywir, fod mwy o gleifion yn disgwyl yng Nghymru am fod mwy o gleifion yn cael eu trin. Dadl ddengar yw honno. Y drafferth yw nad ydyw’n wir. Mewn gwirionedd, y gwrthwyneb sy’n wir. Bu gostyngiad o 3 y cant yn nifer y triniaethau ar gyfer cleifion mewnol mewn ysbytai yng Nghymru ers 1999. Yr wyf yn atgoffa’r Aelod eich bod wedi llwyddo i drin 3 y cant yn llai o gleifion, er eich bod wedi gwario 40 y cant yn fwy ar y gwasanaeth iechyd. Mae’n gyflawniad eithriadol ac anhyfryd. Dyna pam yr ydym yn yr argyfwng sydd ohoni. Dywedaf eto mai dim ond y Blaid Geidwadol a fyddai’n troi gwariant ychwanegol yn fuddsoddi effeithiol.

Gan mai chi yw awdur honedig y maniffesto Ceidwadol, edrychwn ymlaen at glywed gennych yn union faint yn llai o arian y credwch fod arnoch ei angen i sicrhau gwasanaethau effeithlon. Hefyd, o ran gonestrwydd eich dadl, mae’r ffigurau a ddyfynnwch yn rhai ar gyfer episodau dan law ymgynghorydd, a gwyddom fod llawer iawn o weithgaredd yn y GIG yng Nghymru nas cyflawnir gan ymgynghorwyr, felly mae nifer y cleifion a gaiff eu trin yn fwy na hynny. Nid oes ond rhaid ichi ymweld ag ysbyty i weld y gwir. Mae’n drueni na wnewch hynny’n amlach.

Twyllresymu llwyr yw hynny. Yr ydych yn ceisio ymwrthod â chyfrifoldeb. Mae triniaethau ar gyfer cleifion y tu allan i’r ysbyty’n bwysig, ac yr oeddent yn digwydd cyn 1999. Dywedwch na ddylem ganolbwyntio ar weithgaredd mewn ysbytai, ond gwnaeth eich plaid chi addewidion penodol ar weithgaredd mewn ysbytai. Gwnaethoch ddwy addewid yn eich maniffesto yn 1999 a oedd yn ymwneud â gweithgaredd mewn ysbytai a dim arall.

Ni wnaf ildio. Cawsoch eich cyfle a gwnaethoch gawl ohono.

Yr ymateb traddodiadol gan y Blaid Lafur i’r beirniadaethau hyn yw dweud, ‘Wel, wyddoch chi, drwy dynnu sylw at y ffeithiau annymunol hyn, yr ydych yn tanseilio staff y GIG.’ Nid oes dim sydd ymhellach o’r gwir. Teyrnged i’n staff rhyfeddol yn y GIG yw bod cleifion, pan gânt driniaeth, yn ei gwerthfawrogi ac yn sylweddoli ei bod yn driniaeth sydd gyda’r gorau yn Ewrop. Nid y driniaeth yw’r broblem; mae’n rhagorol, ac fe’i darperir gan y staff. Y rhestrau aros yw’r broblem, ac maent hwy’n gyfrifoldeb i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, y Blaid Lafur a’u cynghreiriaid Rhyddfrydol. Yr ydym ni’n dadlau erioed, er mwyn sicrhau bod y gwariant ychwanegol yn effeithiol, y dylid canolbwyntio ar recriwtio rhagor o staff. Fodd bynnag, mae’r Gweinidog wedi newid ei chân. Yn yr hydref, dywedodd am staff y GIG—ac yr wyf yn siŵr y canfyddwch oslef fygythiol yn ei sylwadau—

Nid rheolwr y GIG wyf fi. Y GIG sy’n rhedeg y gwasanaeth a myfi sy’n darparu’r arian. Dylwn gael fy ngalw i gyfrif ar fy ngallu i ddarparu’r arian.

Felly, cewch anghofio am ei holl benderfyniadau gwleidyddol a’i holl addewidion: rhowch y bai ar y staff. Credaf fod hynny’n resynus. Dim ond y Blaid Geidwadol a all achub y GIG a’i droi’n gorff effeithiol ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, oherwydd credwn mewn gwasanaeth iechyd gwladol sy’n gynhwysfawr, yn rhad ac am ddim, ac yn effeithiol ac un sydd ar gael i bawb—GIG Cymru modern sy’n addas i’r unfed ganrif ar hugain, ac yn diwallu anghenion y claf heb oedi hir.

Teimlaf fod rhaid imi sefyll ar fy nhraed ac ymateb. Yr wyf yn siŵr y cytunwch, David, fod y GIG wedi cael ei ddinistrio bron gan y Torïaid. Oni wnewch ganmol penderfyniad y Gweinidog i fuddsoddi £6 miliwn mewn llawfeddygaeth drwy’r dydd a’r nos yn fy etholaeth i yng Ngogledd Caerdydd yn Ysbyty Athrofaol Cymru? Bydd hynny’n sicr o wneud tolc mawr yn y rhestrau aros. Rhowch glod lle y mae’n ddyledus. Cyfleuster pwysig yw hwn: ef yw’r gorau yn y DU a’r gorau yn Ewrop, yn ôl pob tebyg.

Canmolaf eich perfformiad pan fydd y rhestrau aros yn dechrau mynd yn llai a phan gadwch yr addewidion a oedd yn eich maniffesto. Fe’ch llongyfarchaf bryd hynny ond nid cyn hynny. Erbyn 2007, byddem ni’n gwarantu amser aros arferol i gleifion mewnol o ddim mwy na chwe mis, ac mae honno’n addewid anrhydeddus y byddem yn ei chadw. Byddai bysedd y cloc yn dechrau troi pan welai’r claf ymarferwr cyffredinol, nid pan welai ymgynghorydd ar ôl hir ddisgwyl. Bydd pobl Cymru’n barnu’r Blaid Lafur yn llym ymhen ychydig wythnosau, a bydd yn iawn iddynt wneud hynny, oherwydd gwnaeth addewidion y mae’n amlwg ei bod wedi’u torri.

Yr oedd hwnnw’n gyfraniad diddorol gan David: cafwyd prynhawn o gyfraniadau diddorol gan y blaid Dorïaidd. Gofynnodd David Davies yn gynharach ym mhle’r oedd y cellweiriwr; mae’r cellweirwyr yn eistedd ar feinciau’r Torïaid. Clywsom am sefydliad sydd mewn argyfwng, sy’n ddigyfeiriad, yn anniben, yn ddiffygiol o ran glanweithdra ac yn ddiarweiniad—y blaid Dorïaidd yw honno. Mae’r GIG yn dioddef oherwydd ei lwyddiant. Mae’n hawdd i’r Ceidwadwyr geisio troi’r sylw oddi wrth eu chwalfa wleidyddol, a fydd yn digwydd yn y chwe wythnos nesaf wrth iddynt fynd o’r golwg yn llwyr ac wrth i’r llinell las denau fynd yn deneuach byth, oherwydd beth bynnag y byddant yn ei addo, gwyddant na fyddant byth eto mewn sefyllfa i allu ei gyflawni. Fel y dywedodd Sue Essex, ni wnaiff y bobl anghofio’r hyn a wnaeth y Ceidwadwyr yn ystod eu cyfnod diwethaf mewn grym, pan ddechreuasant chwalu’r gwasanaeth iechyd. Rhaid inni gofio hynny. Nid yw addewidion David Melding yn gwneud unrhyw wahaniaeth i ni.

A gytunwch fod angen inni wybod pam nad yw’r buddsoddiad mwyaf erioed yn y GIG yn arwain at well gwasanaethau? A gytunwch fod y sefyllfa orthopedeg wedi mynd yn anhrefn llwyr yn ardal Gwent—eich ardal chi—lle y mae’r rhestr aros hwyaf yng Nghymru? A ydych hefyd yn cytuno fod rhaid inni ddal i ddygnu arni gyda Jane Hutt am hyn? Nid fy ngeiriau i yw’r rhain; yr Aelod sy’n eistedd y tu ôl i chi, Lynne Neagle, a ddefnyddiodd y geiriau hynny wrth ysgrifennu yn ei phapur lleol.

Dylech wybod bod y rhestr orthopedeg yng Ngwent wedi gostwng o 400 yn y misoedd diweddar. At hynny, yr oeddwn wrth fy modd pan gyhoeddodd y Gweinidog, ar ôl adolygiad yr Athro Brian Edwards, ei bod yn buddsoddi swm enfawr yn y gwasanaeth iechyd yng Ngwent ac yn Ne Morgannwg er mwyn delio â phroblemau orthopedig. Yn achos Ysbyty Nevill Hall, yn benodol, yr ydym yn falch bod ward wedi’i neilltuo bellach ac ynddi 20 o welyau ychwanegol. Pwy a ddygodd yr holl welyau? Y Torïaid a wnaeth. Yr ydym yn ceisio ailgodi’r gwasanaeth byth ers inni ddod i rym. Un ffaith ddiddorol yw bod 173 o welyau aciwt ychwanegol wedi’u darparu rhwng 2000 a 2002.

Yr oedd y mwyafrif helaeth o’r gwelyau a gollwyd yn ystod cyfnod y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf yn rhai mewn gofal geriatrig a seiciatryddol am fod y patrymau triniaeth wedi newid. A fyddech yn rhoi’r hen bobl hynny a’r rhai sâl eu meddwl yn ôl yn yr ysbyty?

Nid hynny sydd dan sylw. Gan fod gennych gynifer o ystadegau da ar flaenau’ch bysedd, rhowch wybod i ni am y 70 o ysbytai y gwnaethoch eu cau yn y 19 blynedd hynny.

Mae hwnnw’n ystadegyn diddorol. Ein rhaglen adeiladu ni oedd yr un fwyaf erioed, ac yn fwy o lawer nag un eich Llywodraeth chi. A wyddoch fod 18 o ysbytai wedi cau ers i’ch plaid chi ddod i rym yng Nghymru?

Ni allaf ddweud a yw hynny’n wir, ond mae’n nifer llai o lawer na’r 70 o ysbytai y gwnaethoch chi eu cau, ac un ohonynt oedd ysbyty orthopedig Rhydlafar. Dylech ymfalchïo yn hynny, o ystyried y problemau yr ydym wedi’u profi yn yr ardal honno. Mae pobl yn byw’n hwy ac yn cael budd o dechnegau modern. Mae gennyf brofiad o hyn, gan fy mod wedi cael clun newydd, ac yr wyf wedi gweld rhai 90 mlwydd oed yn cael ail glun newydd. Dyna ogoniant y gwasanaeth iechyd gwladol.

Mae’r Gweinidog wedi llwyr ymrwymo i wella’r gwasanaeth iechyd a’i ddatblygu er lles y bobl, a buddsoddir £1 biliwn ychwanegol yn y gwasanaeth. Dylem fod yn falch o’r gwaith a wnaed. Yn 2001-02, recriwtiwyd 4,000 o staff ychwanegol i’r GIG, gan gynnwys 69 o ymgynghorwyr ychwanegol. Ein targed ni yw darparu 6,000 o nyrsys ychwanegol erbyn 2010, ac, yn wahanol i’r Ceidwadwyr, gwnawn gyrraedd y targed hwnnw oherwydd byddwn ni mewn grym ac ni fyddant hwy—dyna’r pwynt. Mae Llafur yma i weithredu dros y bobl; maent yn haeddu gwasanaeth iechyd gwladol cadarn. Mae Jane Hutt wedi rhoi’r ymrwymiad hwnnw, a dyna pam yr wyf yn falch o siarad heddiw. Pan fydd Jane Hutt yn ymateb i’r ddadl hon, fel y gwnaeth Jane Davidson yn gynharach, bydd fel taflu gemau o flaen moch—dywedaf hynny ar ôl gwrando ar y dadleuon y prynhawn yma ac ar ymateb yr Aelodau Ceidwadol. Nid yw’r Ceidwadwyr yn cydnabod y gwaith caled a chadarnhaol a wnaiff Gweinidogion ar ran cymunedau—nid ydynt ond yn beirniadu ar y cyrion.

Fodd bynnag, daw eu hawr. Ar 1 Mai bydd y bobl yn penderfynu; cawn weld wedyn faint o Geidwadwyr fydd yn eistedd yn y Siambr. Mae’r amser bron ar ben. Nid oes dwywaith nad yw Llafur yn buddsoddi rhagor yn y gwasanaeth iechyd gwladol, ac yn cryfhau ei ymrwymiad iddo. Deallwn anghenion pobl Cymru. Dim ond Llafur a all sicrhau gwasanaeth iechyd gwladol da. Bydd ymrwymiad y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’m plaid fy hun yn sicrhau y gwireddir hynny yn y dyfodol.

Cyfeiriaf yn fy sylwadau at y bobl hynny a ddaeth i’m gweld mewn cymorthfeydd a’r rhai a gysylltodd â mi drwy lythyr neu’r e-bost. Bydd o ddiddordeb imi glywed sut y bydd Aelodau o’r weinyddiaeth hon yn delio â’u cwynion. Gŵyr Aelodau o’r Cynulliad fod llawer o bobl yn dod i’n gweld—yn enwedig pobl hŷn—ac arnynt angen triniaeth orthopedig. Mae’r llythyrau a dderbyniant yn dweud wrthynt fod rhaid iddynt aros 200 wythnos neu ragor i weld ymgynghorydd. Nid yw achosion o’r fath yn eithriadol: tybiwn fod ymron bob Aelod wedi gorfod ceisio eu hegluro. Sut yr eglurwch hynny i bobl? Ni fydd yr ad-drefnu arfaethedig yn gwneud gwahaniaeth. Mae’r morâl yn isel eisoes a bydd yn disgyn ymhellach am fod rhaid i staff ailymgeisio am eu swyddi. Mae’n anodd dychmygu dim sy’n fwy tebygol o arwain at ddamnedigaeth.

A wnaiff y Gweinidog egluro pam y mae cymaint o ddefnydd o asiantaethau nyrsio, sy’n peri costau aruthrol i awdurdodau iechyd yng Nghymru? Ni allai corff masnachol yn y sector preifat barhau os talai gostau mor anferth. Mae’r defnydd o staff asiantaethau’n digalonni staff hefyd. Ychydig wythnosau’n ôl, bûm yn siarad â nyrs staff mewn ysbyty yng Nghymru; yr oedd yn ddig oherwydd y ffioedd a delid i nyrsys asiantaeth, a oedd â llai o gymwysterau a phrofiad na hi, ac a godai ffioedd a oedd yn fwy o lawer na’r hyn a enillai hi mewn mis.

A wyddoch fod un asiantaeth nyrsio, Thornbury Nursing Services, yn codi hyd at £100 yr awr am rai gwasanaethau nyrsio a bod Awdurdod Iechyd Gwent yn defnyddio’r cwmni hwnnw?

Diolch i chi am y sylw hwnnw: mae’n egluro’r pwynt y buom yn ei wneud y prynhawn yma. Sut yr eglurwch i bobl—yn enwedig yr henoed—fod rhaid iddynt ddisgwyl yn hwy ac yn hwy am lawdriniaethau ar gataractau, am gymhorthion clywed ac am driniaeth orthopedig? Blocio gwelyau yw un o’r problemau sylfaenol sy’n wynebu’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru, ac un arall yw’r system annheg o dalu perchnogion cartrefi gofal. Pa gamau a gymer y Gweinidog i ddatrys y broblem o flocio gwelyau a geir o ganlyniad i adran 54, ac Atodlen 3, Deddf Cenedligrwydd, Mewnfudo a Lloches 2002? Nid wyf yn ceisio dal y Gweinidog ar ei bai; yr wyf yn ceisio gwybodaeth o ddifrif. Byddwn yn falch o gael ateb ysgrifenedig, ar yr amod y gosodir ef yn y Llyfrgell i’r holl Aelodau gael ei weld.

Mae’r sector gofal o dan warchae eisoes. Bydd y Gweinidog, a’i dirprwy—er ei fod wedi gadael y Siambr—yn cofio am noson y fforwm gofal a gynhaliwyd 10 niwrnod yn ôl, y bu David Melding yn bresennol ynddi hefyd, lle yr ymosododd perchnogion cartrefi gofal arnaf fi, a minnau’n Aelod o’r wrthblaid. Gofynnwyd imi egluro pam yr oedd y sefyllfa hon wedi codi mewn cyfnod mor fyr. Ynghylch y mater o ysbytai, y bu Peter Law mor garedig â’i godi, cafodd Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd ei ailadeiladu’n gyfan gwbl o dan y weinyddiaeth Geidwadol. Do, gwnaethom gau ysbytai, ond yr oeddent yn rhai a godwyd o dan y weinyddiaeth Ryddfrydol ddiwethaf, yn ôl pob tebyg. Ysbytai hen-ffasiwn oeddent, a thlotai oedd llawer ohonynt, a dweud y gwir. Yr oedd yn rhaid eu cau ac yr oeddent yn ddrud iawn i’w rhedeg. Gwnaethom godi ysbytai modern yn eu lle ledled Cymru.

in Welsh First, I congratulate health service staff—and not only because I am one of them—on their hard work, their commitment, their tenacity and their perseverance over the years, often under extreme pressure. I believe that there is cross-party understanding on the contribution of the staff to our health service.

in Welsh This debate is about waiting lists and about Labour’s manifesto pledges four years ago—pledges that have been blown apart by the figures before us.

yn Saesneg Gadewch inni ystyried yr addewidion maniffesto hynny: nid oedd neb yng Nghymru i ddisgwyl yn hwy na chwe mis am apwyntiad fel claf allanol, ac nid oedd neb i ddisgwyl yn hwy na 18 mis am lawdriniaeth fel claf mewnol, ar ôl gweld ymgynghorydd. Mewn gwirionedd, fel y clywsom, mae mwy nag 82,000 o bobl yng Nghymru’n disgwyl ers mwy na chwe mis i weld ymgynghorydd; dim ond 700 yw’r ffigur ar gyfer Lloegr. Mae mwy na 5,000 o bobl yng Nghymru’n disgwyl ers mwy na 18 mis am lawdriniaeth fel claf mewnol; y ffigur ar gyfer Lloegr yw sero. Dyna’r sail, yr wyf yn tybio, i’r cynnig hwn gan y Ceidwadwyr. Y disgwyl hwnnw am chwe mis gan gleifion allanol sydd fwyaf perthnasol i ni’r meddygon teulu, oherwydd, wedi inni atgyfeirio claf i ysbyty, mae triniaeth y claf hwnnw’n mynd yn angof. Gallwn anghytuno ynghylch y gwahanol ffigurau drwy’r prynhawn, ond yr wyf fi’n poeni am yr effaith a gaiff hyn ar gleifion. Mae triniaeth cleifion yn mynd yn angof tra ydynt yn disgwyl am chwe mis neu fwy i weld ymgynghorydd, sy’n golygu bod pobl yn aros mewn poen gynyddol wrth i’w hanhwylder clinigol waethygu. Deuant yn ôl i weld eu meddygon teulu dro ar ôl tro hefyd. Cymerir hyd at 9,000 o apwyntiadau gyda meddygon teulu yng Nghymru bob wythnos i drafod materion sy’n ymwneud â rhestrau aros—gellid dadlau bod gwell defnydd i’w wneud o’r apwyntiadau hynny, ar adeg pan fo pwyso i rywun gael gweld ei feddyg teulu o fewn 24 awr.

yn Saesneg Wedi ichi weld ymgynghorydd a chael eich rhoi ar restr aros cleifion mewnol ar gyfer llawdriniaeth, nid yw’r sefyllfa’n gwella. Mae cleifion yn wynebu oedi a gofid oherwydd atal llawdriniaethau. Derbyniais lythyr ychydig ddyddiau’n ôl am lawdriniaeth a ataliwyd drachefn am nad oedd gwelyau ar gael. Wrth i’r rhestrau aros gynyddu, yr hyn a gafwyd dros y blynyddoedd diweddar yn y GIG yw 30 y cant yn fwy o reolwyr, a 20 y cant yn llai o welyau. Dylid rhoi’r prif sylw, felly, i gynyddu capasiti—mwy o welyau, mwy o nyrsys a mwy o feddygon. Ni ddylid tynnu sylw oddi wrth hynny drwy aildrefnu am y chweched tro mewn 13 blynedd, gan barlysu rheoli, fel bod rheolwyr yn meddwl am eu swydd nesaf yn hytrach na delio â’r dull gweithredu systemau cyfan sydd ei angen i roi trefn ar restrau aros.

yn Saesneg Y Ceidwadwyr a gychwynnodd y ddadl hon. Mae hanes trawiadol iddynt mewn iechyd. Weithiau byddaf yn rhyfeddu at eu digywilydd-dra a hwythau wedi treulio 18 mlynedd yn distrywio’r GIG, yn cau 70 o ysbytai, heb unrhyw gynllunio staff, gan golli gwelyau dirifedi, aildrefnu dro ar ôl tro, cyflwyno’r farchnad fewnol—

Cawsoch eich cyfle, David. Y Ceidwadwyr hefyd a gyflwynodd ymddiriedolaethau, dal cronfeydd a mentrau cyllid cyhoeddus, gwnaethant hybu preifateiddio a thorri gwariant cyhoeddus, ac maent yn gobeithio ei dorri’n fwy byth.

A wnewch ildio?

Na wnaf. Byddwch chi’n ymateb i’r ddadl hon. Yr wythnos diwethaf, gwnaeth Michael Ancram—un o’ch ASau chi, Nick—ladd ar ddatganoli, gresynu at fethiant yr ymgyrch ‘na’, y gŵyr y Ceidwadwyr bopeth amdani, gan wadu bodolaeth Cymru. Mae’ch criw chi am wneud rhywbeth ynghylch iechyd yng Nghymru—tewch â’ch dwli. Pan ddaw 1 Mai, bydd pobl Cymru’n penderfynu ym mhwy y maent yn ymddiried i redeg y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Gallant benderfynu cael rhagor o’r un peth o dan Lafur neu’r Democratiaid Rhyddfrydol, neu newid realistig o dan Blaid Cymru.

Ymdriniaf â gwelliant y Llywodraeth, lle y mae’n ceisio’i llongyfarch ei hun am ganolbwyntio ar amseroedd aros yn hytrach na rhestrau aros. Mae’n amlwg oddi wrth y gwelliant hwnnw fod y Llywodraeth yn gweld ei bod wedi methu ar restrau aros, ond ei bod yn awgrymu ei bod wedi llwyddo ar amseroedd aros. Tybed a yw’r Gweinidog yn sylweddoli’r effaith y mae camdrafod y Llywodraeth ar amseroedd aros yn y GIG yng Nghymru’n ei chael ar gleifion orthopedig yn y Gogledd. Mae’r cleifion hynny’n ystyried mai Ysbyty Dosbarth ac Orthopedig Robert Jones ac Agnes Hunt, Gobowen, yw eu canolfan ragoriaeth leol ar gyfer gofal orthopedig. Mae Gobowen mewn lleoliad unigryw bron yn Lloegr, gan fod Cymru’n ei wynebu ar dair ochr.

Er agosed yr ysbyty i Gymru, yn ddaearyddol ac yn draddodiadol, mae polisïau Llywodraeth y Cynulliad yn ei orfodi i wahaniaethu rhwng cleifion o Gymru a rhai o Loegr. Y targed amser aros cenedlaethol i gleifion allanol yn Lloegr ar gyfer llawdriniaeth orthopedig yw 21 wythnos, a bydd yn gostwng cyn hir i 17 wythnos. Yng Nghymru, y targed ar gyfer yr amser aros i gleifion orthopedig yw 78 wythnos. Mae’r cleifion mewnol mewn sefyllfa debyg: y targed ar gyfer yr amser aros yn Lloegr yw 12 mis, ac fe’i gostyngir cyn hir i naw mis, tra bo’r targed yng ngogledd Cymru’n 18 mis. Mae’n werth nodi, hyd yn oed ar adeg pan fo’r gwariant yng Nghymru’n uwch o lawer nag ydyw yn Lloegr, fod y Llywodraeth yn dal i fethu â darparu triniaeth o fewn cyfnod rhesymol ar gyfer cleifion sy’n dioddef yn aml gan yr anhwylderau mwyaf poenus. Mae’n gwbl gywilyddus bod cleifion yn profi’r fath wahaniaethu, dim ond am eu bod yn digwydd byw mewn rhan o’r DU a weinyddir gan y Llywodraeth hon. Onid yw’r Gweinidog yn teimlo y dylai ymddiheuro i bob claf orthopedig yn y Gogledd am y methiant truenus hwn i reoli’r GIG, y mae llawer o bobl yn dibynnu arno, ac am eu siomi cymaint?

Ni chredaf fod y ddadl heddiw yn ymwneud ag amseroedd aros mewn gwirionedd. Pe byddem wedi cyrraedd y targedau, yr wyf yn siŵr y byddai’r Torïaid, wrth ddynesu at yr etholiad, wedi canolbwyntio ar agwedd arall ar y gwasanaeth iechyd. Y gwir amcan, fel y dywedodd Liam Fox, yw darbwyllo’r cyhoedd fod y GIG—

A wnewch ildio?

Na wnaf, ni wnaf ildio.

Y gwir amcan yw darbwyllo’r cyhoedd nad yw’r GIG yn gweithio, nad yw erioed wedi gweithio ac na wnaiff weithio byth eto. Mae hynny, ynghyd â’r datganiad gan Iain Duncan Smith i’r perwyl bod Cabinet gwrthblaid y Torïaid yn gobeithio sicrhau 20 y cant o arbedion yn gyffredinol yng ngwariant llywodraeth, yn dangos mai’r Torïaid yw’r unig rai yng Nghymru sy’n credu y gallwch gael rhagor o’r GIG drwy fuddsoddi llai ynddo. Mae’r GIG yng Nghymru’n gwybod y bydd, o dan Lafur, yn cael £900 miliwn ymhellach yn ystod y tair blynedd nesaf. Mae problemau. Er hynny, mae’r GIG yn gwneud gwahaniaeth ym mywydau miloedd o bobl ym mhob wythnos o bob blwyddyn. Nid i’r meddygon a’r nyrsys yn unig y mae’r diolch am hynny, ond hefyd i’r rhai yr anghofiwn sôn amdanynt yn aml mewn dadleuon fel hon, sef y porthorion, y glanhawyr, y gwyddonwyr, y therapyddion, staff y cartrefi gofal a’r gweithwyr cymdeithasol. Soniodd y Torïaid am dorri amseroedd aros, recriwtio rhagor o feddygon a nyrsys a buddsoddi mewn cyfleusterau newydd. Pam na wnaethant hynny yn ystod eu 18 mlynedd mewn Llywodraeth pan gynyddodd y rhestrau aros wrth gau gwelyau, pan gwtogwyd ar leoedd hyfforddi i nyrsys yng Nghymru a phan ddaeth y rhaglen adeiladu ysbytai i ben i bob pwrpas?

A wnewch ildio?

Na wnaf, ni wnaf ildio. Nid oes gennyf ddigon o amser ac mae gennyf lawer i’w ddweud.

Y pryder pennaf sydd gan y cyhoedd ynghylch y GIG yw’r aros am driniaeth. Felly, newyddion da yw bod y targed pwysig o sicrhau na fydd yr un claf yn disgwyl yn hwy na 12 mis am lawdriniaeth ar y galon wedi ei gyrraedd a’i gynnal. Yr ydym ar y llwybr iawn hefyd o ran sicrhau na fydd yr un claf, o ddiwedd y mis hwn ymlaen, yn gorfod aros yn hwy na chwe mis am archwiliad angiograffeg. Yn fy rhanbarth i yn y Gogledd, yn groes i’r hyn a ddywedodd David Ian Jones, yr ydym wedi dileu rhestrau aros o fwy na 18 mis i bob pwrpas. Bellach, nid oes ond rhyw 26 o bobl yn y Gogledd sy’n disgwyl yn hwy na 18 mis ac yr ydym yn delio â hynny.

Mae hynny’n rhy hir.

Efallai ei fod yn rhy hir, ond yr ydym yn delio â hynny, o leiaf, ac mae’n is o lawer nag ydoedd o dan y Torïaid.

Os gellir cyflawni hynny yng ngweddill Cymru, yr wyf yn siŵr y gwelwn y canlyniadau a ddymunwn. Llongyfarchaf staff y GIG ledled Cymru ar eu gwaith caled a’u hymroddiad yn yr ymdrech i dorri amseroedd aros a darparu’r gofal gorau posibl. Bydd cleifion yn mesur y cynnydd nid yn unig yn ôl y gostyngiad yn yr amseroedd aros ond hefyd yn ôl y gwelliant yn eu profiad o’r gwasanaeth. Yn ddi-os, aros—boed hynny i weld y meddyg teulu neu arbenigwr mewn ysbyty—yw’r testun pryder mwyaf i’r cyhoedd ond, os na wnawn wella’r profiad a gaiff cleifion, gallem gyrraedd pob targed a rhoi tic ym mhob blwch a dal i gael nad yw’r cyhoedd yn credu bod y GIG yn ddim gwell.

Nid cynyddu’r gweithgaredd mewn ysbytai yw’r unig fodd i sicrhau amseroedd aros byrrach; mae hynny’n gofyn am fwy o wasanaethau rhyngol, cymdeithasol a sylfaenol. Mae angen mwy o gymorth fel y gall pobl osgoi triniaeth mewn ysbyty drwy gael eu trin yn y gymuned. Mae hynny’n galw am ragor o glinigau diagnostig a chlinigau i gleifion allanol mewn canolfannau iechyd a gwell cyfleusterau ar gyfer ymarferwyr cyffredinol, fel bod y rhai sy’n dymuno gwneud yn gallu darparu mwy o wasanaethau diagnostig a mwy o feddygfeydd yn ystod y dydd. Mae arnom angen gwasanaethau mwy lleol, fel bod y rhai y mae arnynt angen triniaeth mewn ysbyty yn gallu dychwelyd i’w cartrefi pan ydynt yn barod. Rhaid rhoi mwy o bwyslais ar atal yn hytrach nag ar driniaeth yn unig. Rhaid defnyddio sgiliau’r fferyllydd yn well, a rhaid cael rhagor o ganolfannau galw heibio a gwasanaethau mewn ysbytai cymunedol er mwyn pontio rhwng ysbytai aciwt a chartrefi cleifion.

Yr oedd yn gofyn dewrder ac argyhoeddiad ar ran fy mhlaid i i greu’r GIG tua 60 mlynedd yn ôl. Gwnaethom drechu’r Ceidwadwyr, a ddywedai na ddylid gwneud hynny, a gwnaethom drechu’r sinigiaid a ddywedai na ellid ei wneud.

Gelynion y gwasanaeth iechyd gwladol heddiw, fel erioed, yw ceidwadaeth a sinigiaeth, a Llafur yw ei ffrind gorau o hyd.

I ddechrau, rhaid inni gydnabod bod cyllid ychwanegol wedi ei roi i’r gwasanaeth iechyd gwladol; fel y dywedodd David Melding, bu cynnydd o 40 y cant yn y cyllid. Fodd bynnag, yr wyf hefyd yn cofio’r nifer fawr o ddatganiadau gan y Prif Weinidog, mewn cysylltiad ag iechyd yn ogystal â phob portffolio arall, i’r perwyl y dylem farnu Llywodraeth y Cynulliad ar ei chanlyniadau a’i pherfformiad. Ar ôl cynyddu’r gwariant o 40 y cant mewn termau real, bu gostyngiad o 3 y cant yn nifer y llawdriniaethau a gyflawnir yn y gwasanaeth iechyd. Dyna’r canlyniad y byddwn yn seilio ein barn am Lywodraeth y Cynulliad arno. Pan ddaw diwrnod yr etholiad ar 1 Mai, bydd 81,784 o bobl yn datgan eu barn. Mae’r holl bobl hynny wedi canfod bylchau yn yr ymrwymiadau a wnaed ym maniffesto’r Llywodraeth Gynulliad Lafur cyn etholiadau diwethaf y Cynulliad.

Pan oedd rhestrau aros yn codi i’r entrychion, gwnaeth y Gweinidog gyflwyno cynllun ad-drefnu—a chyn-Weinidog Llafur yn San Steffan a ddywedodd mai gennym ni y byddai’r gwasanaeth iechyd mwyaf biwrocrataidd yng ngorllewin Ewrop, neu yn y byd, yn ôl pob tebyg, ar ôl rhoi cynllun y Gweinidog ar waith. Bellach bydd gennym 22 o fyrddau iechyd yn lle pum awdurdod iechyd, yn ogystal â’r holl gyrff eraill a gaiff eu creu. Sut y gall y Gweinidog gyfiawnhau’r ffaith y bydd 21 o aelodau ar fwrdd iechyd lleol Merthyr Tudful, er enghraifft, a dim ond 23 o staff? Ni all yr un corff weithredu’n effeithlon gyda’r fath strwythur beichus; mae ymron un aelod bwrdd i bob aelod staff. Ar y canlyniadau hyn y bernir y Gweinidog.

Alun, yr ydych yn codi pwynt ffeithiol na ellir ei herio, ond pa aelodau o’r bwrdd y caech wared arnynt? Cynrychiolydd y gofalwyr, y fferyllydd, y nyrs, y meddygon neu gynrychiolwyr llywodraeth leol?

Mae Kirsty Williams yn methu’r pwynt. Ni fyddem ni wedi creu unedau mor fach; byddem wedi creu unedau mawr, fel bod mwy o staff mewn cyfrannedd â nifer yr aelodau bwrdd.

A wnaiff yr Aelod ildio?

Mewn eiliad. Mewn plaid sydd â chymaint o obsesiwn â chynwysoldeb, nid oes ryfedd bod ei harweinydd wedi meddwl am strwythur ar gyfer Amcan 1 ac ynddo fwy na 600 o rolau partneriaeth. Mae hynny’n dangos y cywirdeb gwleidyddol a’r polisïau cynwysoldeb yr ydych yn ceisio eu dilyn, sy’n troi’n llanastr yn y diwedd. Er mwyn cynnig enghreifftiau o’r llanastr hwn, a’r cawl a wnaeth y Gweinidog ohoni, tynnaf sylw at dri achos a gododd yn fy nghymorthfeydd yn ddiweddar. Mae un achos yn ymwneud â gwraig 75 mlwydd oed a arhosodd am bedair blynedd i weld arbenigwr ar y llygad. Am ei bod wedi gorfod disgwyl mor hir, mae bellach wedi colli ei golwg bron yn llwyr. Mae hynny’n codi’r posibilrwydd o achos cyfreithiol mawr yn erbyn yr ymddiriedolaeth neu’r awdurdod iechyd. Mae achos arall yn ymwneud ag athrawes a arhosodd bum mlynedd, o’r adeg y gwelodd ei hymarferwr cyffredinol, i gael clun newydd. Er bod prinder athrawon yn y system addysg, gorfu i’r athrawes hon roi’r gorau i’w swydd am na allai ei chyflawni o ddydd i ddydd. Arhosodd bum mlynedd am lawdriniaeth—

Yr oeddwn ar fy ffordd i’m sedd.

Meddyliwch am y gost economaidd o hyfforddi’r athrawes honno i ddysgu plant yn yr ystafell ddosbarth, a hithau’n hawlio wedyn, gellir tybio, 12 mis o gyflog llawn a budd-daliadau ar gyfer y cyfnod pan na allai weithio, gan ymddiswyddo o’r proffesiwn yn y diwedd, fel bod rhaid hyfforddi athro arall i gymryd ei lle.

Gan symud ymlaen at y cywirdeb gwleidyddol y mae Kirsty Williams a chyd-Aelodau mewn pleidiau eraill yn hoff o dynnu sylw ato dro ar ôl tro, yr wyf yn siŵr y cytunai Kirsty fod codi lwmp o’r fron yn llawdriniaeth dirdynnol a thra phersonol i unrhyw fenyw. Pam yr oedd un o’m hetholwyr yn gorfod disgwyl am fwy na phedwar mis i gael y driniaeth radiotherapi yr oedd arni ei hangen, er bod adran oncoleg y coleg brenhinol yn datgan na ddylai fod wedi disgwyl yn hwy na phedair wythnos? Dyna enghreifftiau ymarferol o rai o’r 81,784 o bobl sy’n disgwyl yn hwy na chwe mis i weld arbenigwr. Pa sawl achos cyfreithiol y gellid ei ddwyn yn erbyn awdurdodau iechyd oherwydd methiant y Gweinidog i fynd â’r maen i’r wal yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru?

Mae gennyf feddwl mawr erioed o ymdrechion David Melding dros y tair blynedd diwethaf i beri i’r Blaid Geidwadol gymryd datganoli yng Nghymru o ddifrif a chael llais Cymreig neilltuol o ran y polisïau y mae’n eu dilyn yng Nghymru. Heddiw, o bob diwrnod, byddai’n dda gennyf pe byddai wedi dilyn polisi ei harweinwyr yn Llundain. Mae’n eironig bod y Blaid Geidwadol yn Llundain wedi lansio polisi ymgynghorol newydd heddiw ar iechyd—polisi y mae Liam Fox yn honni y bydd yn atal y GIG rhag mynd yn bêl-droed wleidyddol. Gwarchod pawb, ystyriwch beth a glywsom y prynhawn yma, ac nid ydym wedi clywed gan David Davies eto. Mae’n drueni nad ydynt yn gwrando ar Iain Duncan Smith, sydd yntau wedi galw heddiw am daflu targedau presennol y GIG am eu bod yn ddiystyr ar lawer cyfrif. Dyna’r unig beth sydd gan y blaid Dorïaidd i’w ddweud am y GIG yn y ddadl hon.

A wnewch ildio?

Na wnaf, yr wyf am fynd ymlaen. Mae’n debyg y dylem fod yn ddiolchgar ein bod yn canolbwyntio ar broblemau gwirioneddol heddiw, o leiaf. Rhaid inni chwilio ymhlith yr holl bleidiau am atebion i’r problemau hynny. Dylem fod yn ddiolchgar bod y Ceidwadwyr yn canolbwyntio ar darged sydd ychydig yn fwy perthnasol na’r un a oedd ganddynt hwy yn eu 18 mlynedd mewn Llywodraeth, pan oeddent yn canolbwyntio ar faint rhestrau aros, sy’n ddull mwy amrwd o fonitro perfformiad na’r un a ddefnyddir yn awr. Ymddengys, o’r hyn a ddywedodd y Ceidwadwyr heddiw, fod popeth yn iawn yn ystod y 18 mlynedd hynny, er bod cynnydd o 51 y cant yn nifer y rhai a oedd yn aros am driniaeth fel claf mewnol a chynnydd o 75 y cant yn nifer y rhai a oedd yn aros am driniaeth fel claf allanol yn y cyfnod hwnnw. Nid wyf yn taflu’r ffigurau hynny er mwyn bod yn gas wrth y Ceidwadwyr; mae’r ffigurau’n dangos bod problemau anodd eu trin yn y GIG y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hwy ar fyrder.

Croesawaf y newid at fonitro amseroedd aros yn hytrach na thargedau. Ni all neb yn y Siambr wadu nad oes gormod o bobl sy’n disgwyl yn rhy hir am eu triniaeth. Yr oedd David yn iawn wrth dynnu sylw at y pryder penodol ynghylch y sefyllfa o ran cleifion allanol. Rhaid ymdrin â’r materion hyn. Mae’r ffigurau sydd dan sylw heddiw’n dyst i faterion tymor-hir sy’n ymwneud â chapasiti yn y GIG yng Nghymru. Unwaith eto, nid yw’r Ceidwadwyr yn gwbl ddi-fai yn hyn o beth. Gwnaeth William Graham glodfori’r Blaid Geidwadol am godi cyfadeiladau ysbyty yng Ngwent. Mae hynny’n wych, William, ond ni wnaethoch unrhyw gynllunio strategol i sicrhau bod digon o gapasiti yn yr ysbytai hynny. Bu Dai Lloyd yn fyfyriwr yn yr ysbyty hwnnw. Hyd yn oed ar ôl ei ailgodi, nid oedd digon o welyau ynddo—nid oedd digon o welyau bryd hynny ac nid oes digon yn awr. Felly, mae’n anfaddeuol i’r Blaid Geidwadol ddatgan mai’r weinyddiaeth hon sydd ar fai am yr holl broblemau sydd ynglŷn â’r rhestrau aros.

A allwch roi’ch llaw ar eich calon a dweud wrthym eich bod yn fodlon ar y cynnydd a wnaeth Llywodraeth y Cynulliad ar ofal iechyd, pan fo 81,000 o bobl yn disgwyl yn hwy na chwe mis i weld arbenigwr?

Na allaf, yn sicr. Nid oes yr un Aelod yma sy’n fodlon ar y sefyllfa hon, a chamliwio yw awgrymu fel arall. Pe byddem yn fodlon ar y sefyllfa o ran unrhyw beth yng Nghymru, ni fyddai’r un ohonom yma. Dyna pam yr oeddem am gael ein hethol i’r Cynulliad. Mae Aelodau’n mynegi anfodlonrwydd mewn gwahanol ffyrdd, ond nid oes yr un ohonom sy’n fodlon ar yr hyn sy’n mynd ymlaen yng Nghymru, a dyna sy’n ysgogi pob un ohonom i fod yn y Siambr heddiw.

Mae ffigurau a ddarparwyd gan Lyfrgell y Cynulliad yn dangos bod capasiti wedi ei ostwng o dan y Blaid Geidwadol. Mae’n ofid mawr i mi fod hwnnw wedi ei ostwng, ynghyd â’r buddsoddi mewn lleoedd hyfforddi ar gyfer nyrsys, therapyddion a meddygon. Heddiw, yr ydym yn profi effeithiau’r diffyg buddsoddi hwnnw. Treuliais y tair blynedd a thri chwarter diwethaf yn ymdrechu’n daer i sicrhau bod nyrsys ym Mhowys yn cael cyflog cywir am eu gwaith. Gwn fod yr Aelodau Ceidwadol sy’n cynrychioli’r rhan honno o Bowys wedi ymgyrchu dros hynny hefyd. Mae wedi amharu’n ddifrifol ar y gallu i recriwtio a chadw nyrsys ym Mhowys. Fodd bynnag, byddai’r hyn a gynigiwch yn eich polisi newydd yn gadael i Bowys fynd yn ôl i’r sefyllfa honno lle y caiff gweithwyr gofal iechyd mewn ardaloedd gwledig lai o dâl am nad ydynt yn symud o gwmpas gymaint. Ni allwch osgoi hynny. Os yw’r Blaid Geidwadol wedi canfod modd i hyfforddi ymgynghorydd yn gynt na’r ddwy flynedd a hanner y bu’r Llywodraeth bartneriaeth hon mewn grym, rhowch wybod inni am hynny. Dylem fod wedi hyfforddi’r ymgynghorwyr hynny pan oeddech chi’n dal i fod mewn grym, er mwyn gallu trin y problemau difrifol y mae pobl yn eu hwynebu’n awr.

Mae naws cyfraniad y Ceidwadwyr heddiw’n fy nychryn. Nid yw’n cydnabod natur gymhleth y problemau a wynebwn. Mae David Melding yn gywir wrth ddweud bod gostyngiad o 3 y cant wedi bod yn nifer yr episodau o dan law ymgynghorwyr, ond pam y mae felly? Mae’r ffigur yn is oherwydd canllawiau newydd gan y colegau brenhinol ac oherwydd materion sy’n ymwneud â llywodraethu clinigol. Gwn fod eich arweinydd, David, yn credu bod llywodraethu clinigol—gwasanaethau diogel, mewn geiriau eraill—yn nod ganmoladwy, ond yr wyf yn sicr y cytunech â mi y dylem roi blaenoriaeth i ganolbwyntio ar sicrhau bod gwasanaethau’n ddiogel.

Mae gwahaniaethau dros y ffin—mae hynny’n un o ganlyniadau anochel datganoli, ond nid yw’r Ceidwadwyr yn nodi’r ffaith bod gwasanaethau awdioleg yn cael eu cyflwyno yng Nghymru dair blynedd o flaen Lloegr. Mae gan bobl Cymru hawl i fuddsoddiad mewn dulliau gofal sylfaenol ac ataliol—nid yw’r hawl honno’n bod yn Lloegr. Hefyd, gellir cael cyffuriau a phresgripsiynau’n rhatach nag yn Lloegr—

Dechreuaf drwy ddelio â’r disgrifiad ffantasïol o’r modd y cafodd y GIG ei sefydlu, a adroddodd Ann Jones yn gynharach. Y gwirionedd—na chewch yn y nodiadau briffio a ddarparwyd gan chwipiaid Llafur ichi eu darllen air-am-air—yw bod y GIG wedi’i sefydlu ar ôl i was sifil o’r enw Syr William Beverage ddrafftio adroddiad yn 1942 a oedd yn awgrymu y dylai Prydain sefydlu gwasanaeth gofal iechyd ffurfiol oherwydd y nifer o filwyr a ddychwelai o’r rhyfel ac arnynt angen gofal iechyd o’r fath.

Mae’r wers hanes hon yn bwysig oherwydd efallai y gwyddoch—ac yr wyf yn amau nad yw llawer o Aelodau Llafur yn gwybod—fod ymrwymiad yn y maniffesto Ceidwadol yn 1945 i sefydlu gwasanaeth iechyd gwladol.

Er mwyn gorffen y wers hanes, pan ailetholwyd Llywodraeth Geidwadol yn 1951, yr oedd yn fodlon iawn i barhau â’r GIG. Nid oedd yr awgrym lleiaf y byddai’n ei ddatgymalu. Ni fu erioed unrhyw wrthwynebiad gan y Ceidwadwyr i wasanaeth iechyd gwladol. Yr oedd yn sicr o gael ei sefydlu, cyn gynted ag y deuai’r ail ryfel byd i ben. Daeth Dirprwy Brif Weinidog y Llywodraeth Genedlaethol ar y pryd yn Brif Weinidog, sef Ramsay Macdonald—

Mae’n ddrwg gennyf. Dyna ddigon o hanes. Gwnaeth yr Aelod sylw diddorol arall pan ddywedodd y byddai’r Ceidwadwyr yn cwyno hyd yn oed pe byddent wedi cyrraedd eu targedau. Efallai y byddem, gan ein bod bob amser yn ceisio safonau uwch. Fodd bynnag, yr hyn a oedd yn ddiddorol am y sylw oedd ei fod yn gyfaddefiad nad oedd y targedau wedi’u cyrraedd. Mae 5,330 o bobl yn disgwyl ers mwy na 18 mis am driniaeth fel cleifion mewnol. Dyna gynnydd o 111 y cant ers 1999. Mae 82,460 o bobl yn disgwyl ers mwy na chwe mis am driniaeth fel cleifion allanol, sef cynnydd o 221 y cant ers 1999, a gelwir hynny’n welliant.

Trof at ddau fater sy’n peri pryder penodol. Yn gyntaf, yr oedi cyn trosglwyddo gofal, sy’n dangos y nifer enfawr o bobl—sy’n cynyddu o fis i fis—sy’n aros mewn wardiau ysbytai am na allant gael lle mewn cartrefi nyrsio neu breswyl, yn rhannol oherwydd rheolau Llywodraeth Cynulliad Cymru. Mae 266 o bobl yn disgwyl yn ardal Ymddiriedolaeth GIG Gofal Iechyd Gwent yn unig, ac mae’r ffigur hwnnw wedi bod yn codi o 200 ym mhob mis ers Ebrill—

Gwnaf ildio, er ei bod yn amheus gennyf a fyddech yn dangos yr un cwrteisi i mi.

Ni chaf fy ngalw, David, neu, fel arall, byddwn wedi ildio i chi. Diolch i chi am ildio. Bûm yn gyson bob amser wrth alw am adnoddau ychwanegol i Went, ac yr wyf yn fwy na bodlon cael fy marnu yn ôl fy record fel Aelod Cynulliad dros Dor-faen yn hynny o beth. Yr wyf wrth fy modd bod y Gweinidog bellach wedi rhoi adnoddau ychwanegol i gyllido’r capasiti ychwanegol sydd ei angen yng Ngwent. Fodd bynnag, sut y byddai’ch plaid chi wedi darparu’r buddsoddiad hwnnw, ac arweinwyr eich plaid wedi ymrwymo bellach i doriad o 20 y cant mewn gwasanaethau cyhoeddus yn gyffredinol?

Yr ydych yn anghywir, Lynne. Cawsom wers hanes eisoes; gadewch imi roi gwers gyfansoddiadol i chi. Nid fy nghyfrifoldeb i yw ateb dros yr hyn a wnâi’r Llywodraeth Geidwadol oherwydd nid oes Llywodraeth Geidwadol. Mae tua 166 o Aelodau Seneddol Ceidwadol, nad ydynt yn gwneud penderfyniadau ynghylch y gwasanaeth iechyd. Nid hwy sy’n gyfrifol am y llanastr o fewn y gwasanaeth iechyd. Y cynnydd aruthrol yn nifer y bobl–

Cawsoch eich cyfle; gadewch imi siarad yn awr. Eich lle chi yw amddiffyn eich record chi—nid ein lle ni yw amddiffyn Llywodraeth Geidwadol ddamcaniaethol. Fodd bynnag, nid un ddamcaniaethol fydd hi cyn hir, oherwydd eich record druenus. Mae pob un o’r 200 hyn yn aros, gyda phobl eraill, mewn wardiau cymysg fel arfer, heb allu cael y driniaeth y maent yn ei haeddu. Ar yr un pryd, maent yn atal pobl eraill rhag cael y llawdriniaethau y mae arnynt hwy eu hangen. Rhoddaf ystadegyn diddorol arall i chi—gyda’i gilydd, cafodd llawdriniaethau 6,524 o bobl eu canslo rhwng Ionawr a Rhagfyr 2002 yng Nghymru’n unig. Mae’r ffigur hwnnw’n warthus. Bydd rhywbeth arall yn y print mân o ddiddordeb i chi, sef y ffaith nad yw’n cynnwys llawdriniaethau a gafodd eu canslo gan gleifion a chleifion na fynychodd. Yr wyf yn amau bod hynny’n golygu, os yw awdurdod iechyd yn ysgrifennu at glaf gan ddweud y gall gael llawdriniaeth ben bore trannoeth, na fydd y claf hwnnw’n ymddangos yn yr ystadegau hynny. Gwn fod hynny wedi digwydd oherwydd siaredais â rhywun o Sir Fynwy’n ddiweddar sydd wedi dioddef oherwydd y camwedd hwnnw.

Yr unig ateb a gynigiasoch yw creu 17 cwango arall yn lle gwario’r arian ar weithwyr gofal iechyd proffesiynol, y cytunwch fod arnom eu hangen. Yr ydych yn gwario’r arian ar fiwrocratiaid ar gost o £15 miliwn yn y flwyddyn gyntaf yn unig. Oes, Lynne, mae arnom angen ymchwiliad i ddarganfod pam mai’r rhestrau aros yng Ngwent yw’r rhai hwyaf. Rhaid inni gael gwybod pam nad yw’r buddsoddiad mwyaf erioed yn arwain at well gwasanaethau. Rhaid inni gael gwybod pam y mae’r sefyllfa o ran orthopedeg ‘yn anhrefn lwyr’. Rhaid inni ddal i boeni Jane Hutt hyd nes y bydd yn gwella’r sefyllfa. Fodd bynnag, ni chyflawnir hynny drwy gwyno ar dudalennau papur newydd lleol gan obeithio na fydd neb yn sylwi. Rhaid gwneud hynny yn y Siambr, a Phlaid Geidwadol Cymru yw’r unig blaid sy’n gwneud hynny.

David Davies may need some medication to calm himself after that contribution. It is surreal and astonishing to hear the Conservative Party defending the NHS in Wales, and setting itself up as the health service’s guardian. It is astonishing to hear David Melding and David Davies agreeing on a policy point—there are all kinds of astonishing occurrences this afternoon.

I heard the Labour Party’s defence of what has been happening over the past three and a half years under the stewardship of the Minister for Health and Social Service. It appears that this increase in the waiting lists is a sign of the success of the Labour Party’s policy in the area of health—the success of creating a list of 82,000 people waiting over six months for treatment: the same success is not seen in England. Consider the success of creating a list of 5,000 people waiting over 18 months for in-patient treatment: that does not happen in England either.

When it established the Assembly Government, the Labour Party promised that no-one would wait over six months for treatment, and that no-one would wait over 18 months for in-patient treatment. It failed to achieve that. The Conservatives, this afternoon, attack the Labour Party’s policies because they do not have any policies of their own. The only idea that the Conservatives have is to create foundation hospitals in Wales. They are irrelevant to the needs of the health service in Wales and anyone that understands the health service knows that. The only reason that they can stand up and present this debate is that the Minister for Health and Social Services’s record is so disastrously poor, and so indefensible.

yn Saesneg Mae’n ddrwg gennyf, ond nid oes digon o amser.

in Welsh If the Minister and the Labour Government are not accountable to the Welsh electorate for that on 1 May, there is no accountability in politics.

Mae’r GIG yn annwyl gan bobl Cymru ac yn gallu gwrthsefyll dadleuon fel hon heddiw. Gellid defnyddio’r ddadl hon i hyrwyddo trafodaeth adeiladol, ond mae Plaid Geidwadol Cymru yn ei defnyddio i danseilio’r cynnydd a wnaed o ganlyniad i fuddsoddi sy’n fwy na’r hyn a gafwyd erioed o’r blaen gan Ganghellor Llafur a Llywodraeth Cynulliad Cymru dan arweiniad Llafur.

Arhoswch am y tro.

Ni allasai Plaid Geidwadol Cymru na Phlaid Cymru fod wedi sicrhau’r buddsoddiad ychwanegol hwnnw, a aeth law yn llaw â diwygio ac arloesi bob cam o’r ffordd, dros y pedair blynedd diwethaf. Rhaid gwneud llawer mwy, wrth gwrs. Yr ydych wedi cytuno’n aml â’r arloesi ond, wrth i’r etholiad ddynesu, rhaid inni gael ychydig o stŵr. Mae ein gwelliant yn crynhoi’r datblygiadau a’r arloesi sy’n symud tuag at dargedu amseroedd aros drwy flaenoriaeth glinigol—ac mae’r holl bleidiau wedi cytuno ar hynny. I’r cyfeiriad hwnnw yr ydym yn mynd ers Gorffennaf 2001. Mae’n amlwg nad yw David Ian Jones yn deall y gwahaniaeth rhwng amseroedd aros a rhestrau aros.

Wrth gofnodi’r cynnydd, rhaid cydnabod cyflawniadau’r staff sy’n gweithio dan bwysau yn y rheng flaen, er gwaethaf y pwysau cynyddol oherwydd derbyniadau brys. Rhaid inni ystyried y pwysau ar y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Bob blwyddyn, mae 800,000 o bobl yn cael eu derbyn i adrannau damweiniau ac achosion brys: 70,000 yn fwy na phum mlynedd yn ôl. Mae hynny’n rhoi pwysau ychwanegol ar y GIG yng Nghymru. Bob mis, cyflawnir 17,000 o lawdriniaethau a derbynnir ymron i 5,000 o gleifion brys i’n hysbytai bob wythnos. Tynnodd Sue Essex sylw at y cynnydd hwn, wrth gyfeirio at y 4,000 o bobl ychwanegol a gaiff eu trin yn yr uned llawfeddygaeth ddydd fwyaf yn Ewrop, mewn canolfan ragoriaeth yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd. Gadewch inni gofio bod ffigurau cyfrifiad 2001 wedi amlygu lefelau uwch na’r cyfartaledd o salwch sy’n cyfyngu ar fywyd ymysg pobl o oedran gweithio yng Nghymru. David, ni allwch fod yn hunanfodlon ynghylch y salwch, yr anghydraddoldeb a’r tanfuddsoddi y gwnaeth eich Llywodraeth eu gadael ar ei hôl wedi 18 mlynedd o gamlywodraethu. Dyna pam yr ydym yn canolbwyntio ar atal a mynd i’r afael ag anghydraddoldebau gyda’n strategaeth faeth ‘Bwyd a Lles’, y gronfa anghydraddoldebau iechyd, ac adolygiad Townsend.

Dai Lloyd, Alun Cairns a Rhodri Glyn, pam yr ydych yn canu’r un hen gân eto? Mae’r diwygiadau sy’n digwydd yn golygu y bydd GIG cryfach yn cymryd drosodd yn Ebrill. A wnewch ymddiried yn y bobl leol, y gweithwyr proffesiynol lleol, y cleifion, a chynrychiolwyr llywodraeth leol a fydd yn deall anghenion lleol ac atebion lleol, ac a fydd yn ymgymryd â’u cyfrifoldebau gyda £162 miliwn yn rhagor o arian?

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am ildio. Gan fod y Gweinidog yn gofyn a wnawn ymddiried mewn gweithwyr proffesiynol lleol, a wnaiff ddweud wrthym a ydyw wedi dyfeisio rhaglen sy’n niwtral o ran costau fel yr addawodd ar y dechrau?

Yr wyf wedi dweud hynny’n bendant. Caiff y cyllid ar gyfer costau rhedeg ei gapio ar 4 y cant, yn unol â’r polisi o sicrhau bod yr ad-drefnu ar y GIG yn niwtral o ran costau. Byddwn wedi amddiffyn gwasanaethau a phridiannu’r cyllid ar eu cyfer, Alun. Er enghraifft, bydd gwasanaethau canser ac anabledd dysgu’n cael £7 miliwn ychwanegol—cynnydd o 6 y cant. Bydd cynnydd o ymron i £38 miliwn yn y cyllid net ar gyfer rhagnodi cyffuriau. Bydd hynny yn nwylo’r byrddau iechyd lleol o 1 Ebrill ymlaen.

Beth am gyflawniadau ein staff a’n gwasanaethau? Ynghylch llawdriniaeth ar y galon, dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach nad yw’r un claf yn disgwyl yn hwy na 12 mis. Yn unol â’r amserlen, o ddiwedd Mawrth 2003 ymlaen, ni ddylai’r un claf orfod disgwyl yn hwy na chwe mis am ymchwiliad angiograffeg. Wrth gwrs, yr oedd Lynne yn fodlon ar adroddiad yr Athro Edwards; fel y dywedodd Peter Law, mae’n dangos y ffordd inni fuddsoddi rhagor ac i reoli newid. Fodd bynnag, nid yw William na David Davies am ddarllen yr adroddiad, fy ymateb i, nac am glywed am y buddsoddiad o £8 miliwn a gaiff Ysbyty Brenhinol Gwent, yn ogystal ag Ysbyty Llandochau. Mae hyn yn golygu newid ar bob lefel, o ofal sylfaenol i’r modd y mae ymgynghorwyr yn trefnu eu rhestrau, yn ogystal â’r buddsoddiadau mewn cyllid a bridiannwyd ar gyfer gwelyau, mewn cyfleusterau llawfeddygaeth newydd yn Ysbyty St Woolos, ac mewn canolfan llawfeddygaeth ddydd newydd yn Ysbyty Llandochau. Gwrthodwch ddarllen yr adroddiad gan nad yw er budd ichi ddarllen am gynnydd a llwyddiant. Mae hynny’n wir bob amser am wleidyddion yr wrthblaid: nid ydynt am weld cynnydd ac felly maent yn tanseilio’r GIG a’i staff yn y rheng flaen.

Ni fyddai’n fuddiol ichi gyfeirio at ein cynnig, sy’n cyfeirio at y rhestrau aros y gwnaeth eich plaid chi addo eu torri. Gwnaethoch addo na fyddai neb yn disgwyl yn hwy na chwe mis am eu hapwyntiadau, ac mae’n amlwg eich bod wedi torri’ch addewidion ar fwy nag un cyfrif. Yr ydych wedi torri’r addewidion a roesoch ychydig flynyddoedd yn ôl. A wnewch ymddiheuro’n awr i bobl Cymru am dorri’r addewidion hynny?

Fel y dywedais yn fy ymateb i gyfraniad Rhodri Glyn, gadewch inni egluro hyn: mae mwy na dwy ran o dair o gleifion yng Nghymru’n cael eu hapwyntiad cyntaf fel claf allanol o fewn chwe mis. Mae 40 y cant yn cael eu hapwyntiad fel claf allanol o fewn tri mis. Mae mwy na 60 y cant o gleifion yn cael eu triniaeth fel claf mewnol neu fel achos dydd o fewn chwe mis, ac mae 85 y cant yn ei chael o fewn blwyddyn. Ystadegau pwysig yw’r rhain. Mae rhagor i’w wneud. Dyna pam y cawn fframwaith gwasanaeth a chyllidol er mwyn sicrhau, wrth roi arian i fyrddau iechyd ac ymddiriedolaethau, y byddant yn cael eu rhwymo i ddarparu fel yr ydym yn disgwyl iddynt. Er hynny, fel y dywedodd y Prif Weinidog wrth ateb cwestiynau’n gynharach, yr ydym yn cofnodi cynnydd a gostyngiadau mewn amseroedd aros bob mis. Ategir hynny drwy fuddsoddi, drwy gynnydd yn nifer y staff, a thrwy ein buddsoddiad mewn hyfforddiant ac addysg bellach. Cawsom gynnydd o 12 y cant yn nifer y staff yn y GIG yng Nghymru o ganlyniad i fuddsoddi ychwanegol. Ni fu cynllun gweithlu gan y Torïaid erioed neu, os oedd un ganddynt, yr oedd yn seiliedig ar yr hyn y gallent ei dorri, flwyddyn ar ôl blwyddyn, drwy raglenni gwella costau. Yr wyf fi’n cofio’r rhaglenni gwella costau hynny, fel y mae Peter Law. Yr oeddent yn ymwneud â’r hyn y gellid ei dorri oddi ar wasanaethau craidd y GIG bob dydd. Heddiw, mae arnom angen 6,000 yn rhagor o nyrsys, 700 yn rhagor o feddygon a 2,000 yn rhagor o weithwyr gofal iechyd proffesiynol. Gwnawn gyflawni hynny erbyn 2010 gan ein bod yn hyfforddi 400 yn rhagor o feddygon a 600 yn rhagor o nyrsys ar hyn o bryd. Gwyddom y gallwn gyflawni hynny oherwydd hwnnw yw’r capasiti sydd ei angen i sicrhau gwell gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Wrth gwrs, mae’r ffordd o’n blaen yn hir, ond gwaith ar ei ganol ydyw o ganlyniad i’r salwch, y tanfuddsoddi a’r farchnad fewnol a oedd yn rhannu’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Yr ydym wedi agor pedwar ysbyty newydd yng Nghymru yn y flwyddyn ddiwethaf ac mae chwech yn rhagor yn ein rhaglen gyfalaf cyhoeddus. Mae’ch gwrthwynebiad i gynnydd, buddsoddi a diwygio yn afiach, yn ddi-fudd ac yn fanteisgar.

Yr wyf yn siŵr ein bod ni oll yn cytuno nad proffesiynoldeb staff y GIG yw’r pwnc dan sylw heddiw. Mae meddygon, nyrsys a staff ategol, fel y dywedwyd, yn gwneud gwaith rhagorol ac, yn sicr, nid yw’r cynnig heddiw yn ymwneud â’u proffesiynoldeb neu eu hymdrechion. Buasai’n beth da i’r Gweinidog ddechrau drwy ymddiheuro gan ei bod yn gwbl amlwg bod dwy addewid sylfaenol—yr unig rai a oedd ym maniffesto’ch plaid yn 1999 ac a adnewyddwyd gennych chi—wedi’u torri. Pe buasech ychydig yn fwy enillgar ac wedi ymddiheuro, gallasem roi clod i chi am hynny. Gwaetha’r modd, nid felly y bu. Fodd bynnag, cyn imi ddweud rhagor am y Gweinidog, dywedaf ychydig am y ddwy blaid arall—neu’r un blaid a hanner—Plaid Cymru a’r Democratiaid Rhyddfrydol. Mae’n hawdd i Blaid Cymru ymosod ar y Blaid Lafur ac arnom ni. Nid oes dim o’i le ar hynny; gwrthblaid ydyw. Fodd bynnag, hawdd gwneud hynny a chithau erioed wedi gorfod arfer grym ar lefel genedlaethol ac yn annhebygol o wneud hynny byth. Mae’n rhyfeddol eich bod yn sôn am yr aildrefnu a fu ac a barodd annifyrrwch, gan eich bod wedi cynnig pedwar neu bum cynllun eich hun, a phob un ohonynt yn anghyson ac yn ddrud, ac ni ŵyr neb beth yw eich polisi ar aildrefnu. Ni wyddom beth i’w ddweud am y Democratiaid Rhyddfrydol, oherwydd ymosodant ar y Torïaid un wythnos ac ar Lafur yr wythnos wedyn. Mae eu dogfen ymgyrchu, sy’n dal i gael ei dosbarthu i aelodau’r blaid, yn dweud wrthynt am gynhyrfu’n ddiddiwedd, ac i fod fel Torïaid mewn ardaloedd Torïaidd ac fel Llafur mewn ardaloedd Llafur, gan mai hynny yw’r modd i ennill pleidleisiau—[Torri ar draws.]

Cytunaf fod hynny’n swnio’n debyg i Peter Black. Yr wyf yn falch o ildio. Mae’n amheus gennyf a fyddech yn ceisio amddiffyn y Democratiaid Rhyddfrydol.

Fe’m syfrdanwyd gan y syniad y gallai rhywun ennill pleidleisiau yng Nghymru drwy gymryd arno mai Tori ydyw.

Mae llawer o bethau’n eich syfrdanu; ni wnaethoch sylweddoli bod y Ceidwadwyr o blaid y gwasanaeth iechyd, er eich bod yn Aelod o’r Cynulliad ers tair blynedd a hanner. Rhaid eich bod yn pendympian yn ystod y cyfnod hwnnw oherwydd dim ond hynny y buom yn ei ddweud. Mae’n hen bryd ichi ddeffro a chroesawn y ffaith eich bod wedi gwneud o’r diwedd, er y gallai fod yn rhy hwyr o ran yr etholwyr.

Ymddengys fod y Gweinidog wedi camddeall beth sydd o dan sylw yn y ddadl hon. Mae pawb yn cydnabod bod buddsoddi wedi digwydd, ond nid yw’n ymwneud â hynny. Mae gennych obsesiwn â buddsoddi, tra dylech ystyried y canlyniadau. Mae buddsoddi heb ganlyniadau’n ddiwerth. Gŵyr pawb, gan fod hynny wedi’i argraffu ym mhob math o ddogfennau, y gall gwerth buddsoddiad ostwng yn ogystal â chodi. Gwyddom beth sydd wedi digwydd, Weinidog: yr ydych wedi’ch difrïo a’ch diystyru. Nid oes dwywaith nad yw’ch bwriadau’n dda ond yr ydych ar goll yn llwyr. Cafwyd peth wbredd o ficroreoli ac wedyn dywedwch nad arnoch chi y mae’r bai ond ar y GIG; rhoesoch y gyllideb iddo, felly gadawer iddo fynd â’r maen i’r wal. Os felly, cymerwch gam yn ôl, gadewch iddo fynd ymlaen â’i drefnu a chawn wasanaeth gwell o lawer. Mae’r sefyllfa’n waeth o lawer yn awr na’r adeg y cymerasoch yr awenau.

Cytunaf â Kirsty Williams ar un pwynt, sef na ddylai’r GIG fod yn bêl-droed wleidyddol; dylai fod yn fater gwleidyddol, ac os na wnawn ef yn fater gwleidyddol, bydd pobl Cymru yn gwneud hynny. Gellid cyhuddo pob Aelod o’i wneud yn bêl-droed wleidyddol, ond hwn yw’r mater pwysicaf. Mae’r Llywodraeth yn cydnabod hynny a dyna pam y’i gwnaeth yn destun i’r unig ddwy addewid a oedd ganddi. Methodd â chadw’r ddwy addewid fyrbwyll hynny a methodd ag ymddiheuro am hynny heddiw.

Gan hynny, Weinidog, rhaid inni ddechrau o’r newydd. Nid oedd dim adeiladol yn eich araith; geiriau beirniadol oedd y cwbl. Chi yw’r Gweinidog a neb arall. Mae’n hen bryd ichi fynd â’r maen i’r wal. Bydd pobl yn barnu’r Llywodraeth hon a chi’n bersonol ar sail y tor-addewidion hyn. Anogaf Aelodau i gefnogi’r cynnig hwn. Mae dwy blaid y Llywodraeth wedi methu. Mae arnom angen dechrau newydd ac ni all neb ond Ceidwadwyr Cymru gynnig hwnnw.