in Welsh A month has gone by since we met here for the first time as the body to undertake the historic task of drawing up a new future for our people and our country. Therefore, it is timely that I should set before the Assembly the values and priorities which will sustain and steer my work and that of my Cabinet over the ensuing months and years. I hope that they will create a foundation for a collection of principles that will be agreed by the whole Assembly. That is my intention today.

yn Saesneg Mae sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn ymgorffori gobeithion llawer o bobl o wahanol safbwyntiau gwleidyddol; pobl a ymgyrchodd dros flynyddoedd lawer i alluogi pobl Cymru i gael mwy o lais wrth wneud penderfyniadau sydd yn effeithio ar eu bywyd bob dydd. Gan ein bod wedi treulio cymaint o’n mis cyntaf yn ymwneud â materion ymarferol o ddydd i ddydd, mae’n werth ein hatgoffa ein hunain inni fod yn gweithio ar ddechrau cyfnod newydd i Gymru. Caniateir 11 mis ar gyfer sefydlu awdurdod lleol newydd, tra’r ydym ni wedi dechrau ar ein gwaith ar unwaith.

yn Saesneg Dros yr wythnosau diwethaf hyn, mae nifer fawr o unigolion—yn Aelodau etholedig, swyddogion, staff llawer o gyrff gwahanol—wedi gweithio ag egni a brwdfrydedd mawr i sicrhau bod y Cynulliad yn dechrau ar ei waith. Yr ydym wedi derbyn sylw nid yn unig gan bobl Cymru, ond gan y cyfryngau Prydeinig a rhyngwladol. Credaf inni lwyddo, yn rhannol o leiaf, i ddangos iddynt ddelwedd o Gymru egnïol, modern a hyderus. Ni all sefydlu’r Cynulliad byth fod yn nod ynddo’i hun, rhaid iddo fod yn fodd i hybu gwelliannau gwirioneddol ym mywydau pobl yng Nghymru. Mae hynny’n golygu llawer o waith caled yn ogystal â’r dathliadau a’r optimistiaeth. Dyna pam y mae’n rhaid inni bwyso a mesur a chynllunio ymlaen a, heddiw, byddaf yn egluro sut yr wyf fi a’m cydweithwyr yn y Cabinet yn rhagweld y bydd y Cynulliad yn gweithio’n ymarferol i ddod â newid.

yn Saesneg Byddaf yn rhoi cyflwyniad byr ac yn gosod egwyddorion, gyda’r bwriad o wrando ar y ddadl a fydd, gobeithio, yn mynd â’r Cynulliad ymlaen. Er mwyn bod mor fyr â phosibl, byddaf yn cyfeirio at ddogfennau. Fodd bynnag, deallaf nad ydynt yn cyrraedd rhai Aelodau o’r Cynulliad o hyd, pa un a anfonir hwy’n electronig neu ar ffurf papur. Bwriedir i’r ddadl hon fod yn fan cychwyn yn hytrach nag yn ddiweddglo, felly gobeithio na fydd hyn yn ein rhwystro rhag ceisio adeiladu consensws.

yn Saesneg Mae’r gyfran gymharol isel a bleidleisiodd yn yr etholiad ar 6 Mai a chanlyniad y refferendwm yn rhoi cyfrifoldeb arnom ni, fel Aelodau etholedig. Mae’r broses o sefydlu’r Cynulliad a datblygu dulliau gweithio sydd yn cynnwys partneriaeth a chydweithredu, gan ymestyn allan at grwpiau ar draws Cymru, yn hanfodol. Y sialens yw dangos nad rhethreg ydyw a’n bod yn golygu yr hyn a ddywedsom—fe all cydweithredu barhau am bedair blynedd, nid yn unig am ychydig ddiwrnodiau. Mae hynny’n sialens i’r holl bleidiau yn y Cynulliad. Fodd bynnag, wrth inni ddechrau gweithio yn ôl y dulliau newydd hyn er mwyn datblygu’r cynlluniau a’r partneriaethau sydd yn ofynnol yn y ddeddfwriaeth, fy ddylem gofio mai’r hyn sydd o bwys i ni yn y pen draw yw canlyniadau; gwell cyfleoedd gwaith, gwell iechyd, gwell addysg a gwell ansawdd bywyd i bobl Cymru.

yn Saesneg Heddiw, yr ydym yn rhoi gerbron y Cynulliad ddatganiad dechreuol o werthoedd a blaenoriaethau a gytunwyd gan y Cabinet ac yr ydym yn dechrau trafodaeth ar y blaenoriaethau a ddylai lywio gwaith y Cynulliad yn y dyfodol. Mae’n anorfod fod y datganiad yn gyffredinol ei natur ond fe ddylai oleuo’r ffordd y byddwn yn ymdrin â phynciau penodol. Mae arnom angen gwerthoedd cyson y gallwn eu defnyddio i fesur ein heffeithiolrwydd wrth wasanaethu pobl Cymru. Mae arnom angen amcanion cyffredin sydd yn gallu arwain ein gweithredoedd ac mae arnom angen cytundeb ar flaenoriaethau y gallwn ganolbwyntio ein hadnoddau, dynol ac ariannol, arnynt.

yn Saesneg Fe ddywedodd Aneurin Bevan mai crefydd sosialaeth yw iaith blaenoriaethau. Ni allaf warantu y byddai pawb yn y Siambr hon yn dewis yr union farn honno ond, os ydym i ddefnyddio’r adnoddau penodol yn ein cyllideb i’r eithaf, rhaid inni geisio sicrhau rhyw raddau o unfrydedd ynghylch blaenoriaethau cyffredinol.

yn Saesneg A ninnau’n ymgynnull yma, ond ychydig fisoedd cyn dechrau mileniwm newydd, gadewch inni ystyried y cyfeiriad yr ydym yn dymuno i’n gwlad ei ddilyn. Mae fy Nghabinet yn meddu ar weledigaeth eglur o’r dyfodol a ddymunwn i Gymru. Mae’n weledigaeth sydd yn adeiladu ar sail yr hyn a gyflawnodd y Llywodraeth Lafur yng Nghymru yn ei ddwy flynedd cyntaf mewn grym, ac mae’n parhau â’r nodau a’r amcanion a sefydlwyd gan y Swyddfa Gymreig yn ystod y cyfnod hwnnw. Cyflawnwyd llawer yn yr amser hwnnw. Torrwyd ar faint dosbarthiadau mewn ysgolion babanod. A dros £11 miliwn wedi ei ddyrannu ar gyfer lleihau maint dosbarthiadau babanod eleni, disgwyliaf y bydd 90 y cant o’r broblem a ddaeth i’n rhan yn 1997 yn cael ei datrys. Darparwyd lle mewn meithrinfa ar gyfer pob plentyn pedair oed os bydd ei rieni yn ei ddymuno. Gosodwyd targedau ymestynnol er mwyn codi safonau addysgol, ac ymgymerwyd â mesurau penodol i wella llythrennedd a rhifogrwydd.

yn Saesneg Bu diweithdra tymor-hir yng Nghymru yn broblem anodd. Mae bron 17,000 o bobl ifanc a bron 7,000 o bobl hŷn a fu’n ddi-waith dros y tymor hir wedi cael cyfleoedd newydd i dderbyn addysg, hyfforddiant a chyflogaeth drwy’r Fargen Newydd yng Nghymru. Ar nodyn personol, yr oeddwn yn gweithio gyda phobl ifanc ddi-waith cyn mynd i’r Senedd. Gwelais fywydau ifanc wedi eu chwalu drwy ddiffyg cyfle a gobaith, a diffyg dyfodol oherwydd nad oedd ganddynt swydd. Gwelais bobl ifanc yn crwydro i dorcyfraith oherwydd diffyg gweithredu i ladd hynny yn yr egin. Yr oedd angen gweithredu i ddelio â’r sgandal honno. Dicter ynghylch y gwastraff ar fywydau ifanc, y gwastraff ar ein dyfodol, a barodd imi ddechrau mewn gwleidyddiaeth genedlaethol. Dyna pam yr wyf yn falch o fod wedi cael rhan mewn troi dicter yn weithredu, drwy gynllunio’r Fargen Newydd a buddsoddi’r arian o’r dreth ffawdelw o’r cyfleustodau preifateiddiedig i sicrhau dyfodol i gynifer o bobl ifanc. O ganlyniad i hynny, mae 17,000 o bobl ifanc ar draws Cymru wedi cael gobaith newydd. Bydd y genhedlaeth newydd yr wyf yn ei chyfarfod mewn ffatrïoedd a lleoedd gwaith ar draws Cymru yn sefyll yn dalsyth ac yn hyderus ac yn dweud, pan ofynnir iddynt, ‘Yr wyf yma ar y Fargen Newydd.’

yn Saesneg Rhywbeth arall y mae llawer ohonom yn teimlo’n angerddol yn ei gylch yw’r gwasanaeth iechyd gwladol. Dangoswyd hynny yn ystod y sesiwn holi ychydig funudau’n ôl. Rhaid inni fynd y tu hwnt i’r ystadegau er mwyn cael effaith wirioneddol ar bobl—effaith ar ofal cleifion. Yr ydym wedi gwneud cynnydd. Mae’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru wedi ei aildrefnu er mwyn rhoi diwedd ar gystadlu a rhoi yn ei le bartneriaeth sydd yn cyfuno gwasanaethau cymunedol, iechyd ac aciwt i greu gwasanaeth iechyd sengl i bob ardal yng Nghymru. Mae ein cronfeydd yn cynnwys £1 biliwn yn ychwanegol ar gyfer NHS Cymru. Fodd bynnag, fe gaiff yr arian hwnnw ei wastraffu os nad awn i’r afael â’r angen i sicrhau bod yr arian yn mynd at ofal gwell i gleifion, nid i weinyddu a dileu hen ddyledion. Bydd canlyniad y cyfrif stoc a sefydlais, o dan yr Ysgrifennydd Parhaol ac yn cynnwys y Comisiwn Archwilio, yn rhoi sail i weithredu i’r Cynulliad, a rhaid inni beidio â methu’r sialens o sicrhau iechyd NHS Cymru.

yn Saesneg Fe wnaed llawer i fynd i’r afael â throsedd ac anhrefn yng Nghymru. Bydd cyflwyno system newydd i ymdrin â throseddwyr ifainc yn helpu i dorri cyfraddau troseddu. Mae’r gweithredu i helpu heddluoedd i weithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol a mudiadau cymunedol mewn gwaith atal troseddau wedi meithrin ymdeimlad o ddiogelwch a sicrwydd ehangach mewn llawer o gymunedau. Rhaid inni barhau i gefnogi hynny.

yn Saesneg Mae pethau wedi digwydd eisoes, ond mae llawer rhagor i’w wneud. Ar ddechrau ein gwaith fel Cynulliad, mae angen inni asesu cyflwr y genedl mewn modd realistig. Fe geir crynodeb rhagorol o’r sefyllfa bresennol yn y nodiadau ar gefndir polisi i Aelodau’r Cynulliad a gyhoeddwyd i gyd-ddigwydd â’r ddadl hon. Nid wyf am ymdrin â phob dim gan y bydd yn rhaid inni ddychwelyd at y ddogfen hon ac at y pwyntiau hyn. Felly, yr wyf yn dymuno tynnu sylw at bedwar mater y cyfeirir atynt yn y ddogfen honno.

yn Saesneg Yn gyntaf, fe geir anghydraddoldebau mawr o ran iechyd o fewn Cymru a rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig ac Ewrop. Er enghraifft, dros y pum mlynedd at 1997, yr oedd y gyfradd marwolaethau ymysg pobl o dan 75 oed ym Merthyr Tudful yn 30 y cant yn uwch na’r cyfartaledd yng Nghymru ac yn 50 y cant yn uwch nag ym Mhowys, sydd yn ardal gyfagos. Mae’r disgwyliad einioes cyffredinol yng Nghymru tua thair i bedair blynedd yn is nag ydyw ymysg y goreuon yn Ewrop. Rhaid inni fynd i’r afael ag achosion gwaelodol afiechyd yng Nghymru a lleihau’r gwahaniaethau rhwng gwahanol rannau o’r wlad. Rhaid i hynny gynnwys gweithio ar y cyd â gwasanaethau cymdeithasol, gwell cysylltiadau â gwasanaethau tai ac addysg a gweithio clòs gyda’r sector gwirfoddol.

yn Saesneg Ynglŷn ag addysg a hyfforddiant, er bod safonau’n codi a chamau breision wedi eu cymryd dros y ddwy flynedd diwethaf, mae gennym sialensau mawr i’w hwynebu o hyd. Mae dros hanner y boblogaeth o oed gweithio heb unrhyw gymhwyster NVQ lefel 3 neu’r hyn sydd yn cyfateb iddo, ac mae mwy nag un rhan o bum heb unrhyw gymwysterau o gwbl.

yn Saesneg Mae ennill statws Amcan 1 i orllewin Cymru a’r Cymoedd wedi ei groesawu fel cyfle aruthrol i foderneiddio ein hisadeiledd economaidd a chymdeithasol. Mae hefyd yn arwydd o’r tlodi mewn rhai rhannau o Gymru. Nid oedd y Cynnyrch Mewnwladol Crynswth y pen yng Nghymru rhwng 1994 a 1996 ond 82 y cant o gyfartaledd yr Undeb Ewropeaidd—yr isaf ym Mhrydain Fawr. Yn ardal Amcan 1 yr oedd yn 71 y cant. Mae anweithgaredd economaidd mewn llawer rhan o Gymru ymhell uwchlaw’r cyfartaledd, yn enwedig ymysg dynion dros 50 oed. Mae dros 30 y cant o’r boblogaeth o oed gweithio ym Merthyr Tudful, Blaenau Gwent, Castell Nedd, Port Talbot a Chaerffili yn economaidd anweithgar. Yn yr wythnosau nesaf, fe welwn strategaeth ddrafft ar gyfer defnyddio arian Amcan 1 i drawsnewid y darlun hwnnw. Fel yr addewais yn fy ateb i Helen Mary Jones yr wythnos diwethaf, bydd cyfle i’r holl Aelodau chwarae rhan i’w chael yn iawn. Nid ydym wedi cyrraedd eto, ond mae ymrwymiad ar ran Jon Shortridge, yr Ysgrifennydd Parhaol, a’i dîm, ac ar ran busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol i’w chael yn iawn. Rhaid inni ymateb i’r sialens fel Aelodau o’r Cynulliad.

yn Saesneg Dylai’n gweithredoedd fel Cynulliad, wrth inni gychwyn i ateb sialensau fel y rhain, gael eu symbylu gan set gyson o werthoedd. Nid wyf yn petruso rhag pwysleisio mai’r cyntaf o’r gwerthoedd hynny yw partneriaeth. Mae egwyddor partneriaeth a chydweithrediad wedi ei gosod yn gadarn yn adrannau Deddf Llywodraeth Cymru 1998, ond gallwn roi bywyd i’r egwyddor honno drwy ein gweithredoedd. Yr wythnos diwethaf, fe agorais ddadl ar egwyddorion partneriaeth yn y Siambr hon, a chymerodd y Cynulliad y camau cyntaf tuag at sefydlu’r partneriaethau hynny gyda manylion y Cyngor Partneriaeth—y mecanwaith statudol a ddefnyddiwn i ddatblygu ein partneriaeth â llywodraeth leol. Heb bartneriaethau effeithiol, bydd egwyddorion allweddol datganoli—bod yn agored a chynwysoldeb—yn aros yn rhethreg. Ond drwy weithio mewn partneriaeth y byddwn yn datblygu’r polisïau iawn ar gyfer pobl Cymru. Fel Ysgrifennydd Gwladol, gyda fy nau Weinidog iau, yr wyf wedi ceisio rhoi partneriaeth ar waith yn y misoedd diwethaf hyn. Mae hynny wedi atgyfnerthu fy nghred mewn datganoli. Ni all tri Gweinidog ei gyflawni, mae arnom angen ymrwymiad y Cynulliad cyfan. Mae arnom angen gwaith tîm Cabinet y Cynulliad i droi partneriaeth yn ffaith.

yn Saesneg Yn ail, rhaid i’r Cynulliad fod yn gorff cynhwysol. Rhaid iddo weithio ar ran Cymru gyfan, gan ddryllio’r rhwystrau traddodiadol rwng pobl mewn gwahanol rannau o’r wlad. Fel Gogleddwr, yr wyf wedi profi’r rhwystrau hynny. Rhaid inni ddefnyddio’n hadnoddau i helpu’r rhai sydd â’r angen mwyaf. Fodd bynnag, mae’n bosibl y bydd angen inni sicrhau y gall pawb gyfrannu ym mywyd y Gymru newydd, hyderus yr ydym yn ceisio ei hadeiladu. Rhaid inni weithio i greu cyfleoedd i bawb yng Nghymru. Er enghraifft, mae datblygu’r tair strategaeth bwyd i hybu cynnyrch Cymru yn rhywbeth sydd yn hollbwysig i’n cymuned wledig, ond fe ddaw â manteision i ddefnyddwyr ym mhob rhan o Gymru hefyd. Yn ystod yr ychydig wythnosau o oes y Cynulliad, mae Aelodau eisoes wedi codi problemau camwahaniaethu ar sail hil ac amddifadedd economaidd a chymdeithasol mewn ardaloedd gwledig a threfol o Gymru. Rhaid inni brofi’n polisïau a’n rhaglenni’n gyson i sicrhau eu bod yn wynebu materion o’r fath yn effeithiol.

yn Saesneg Yn drydydd, rhaid inni feddwl a gweithredu’n strategol. Byddwn yn wynebu amrediad o bryderon ar draws ystod eang ein cyfrifoldebau bob dydd ac, yn anorfod, fe bwysir arnom i weithredu ar unwaith i ymdrin â hwy. Rhaid inni sylweddoli mai rôl o gydlynu cyffredinol sydd gan y Cynulliad. Bydd microreoli, y perygl o fynd yn sownd yn y manylion, yn demtasiwn cyson y bydd yn rhaid inni ei wrthweithio. Ein gorchwyl fel Cynulliad, yn bennaf, fydd gosod y fframwaith cyffredinol lle y gall eraill gyflawni ar lefel leol. Wedyn, rhaid inni eu cwestiynu’n barhaus, boed y rhain yn bartneriaid neu’n asiantaethau i ni, ynghylch eu perfformiad yn ôl y targedau a osodwyd iddynt. Rhaid i ninnau fod yn agored i’n cwestiynu. Rhaid inni ddefnyddio’r wybodaeth a’r profiad a enillir i fynd i’r afael ag achosion gwaelodol y problemau a chanfod atebion tymor-hir cynaliadwy.

yn Saesneg Yr egwyddor olaf yw llywodraeth dda. Mae’n hanfodol bod y Cynulliad nid yn unig yn dangos ei effeithiolrwydd a’i werth am arian ond ei fod hefyd yn cyflenwi gwerth gorau yn y gwaith a gyflawnir gennym ni a’n partneriaid. Mae hynny’n golygu ceisio rhoi pen ar y meddylfryd adrannol. Rhaid inni ganolbwyntio ar berfformiad pob rhan o’r gwasanaeth cyhoeddus. Rhaid inni hefyd greu cysylltiad rhwng meysydd polisi er mwyn cyflawni llywodraeth gyfunedig. Mae angen inni ryddhau egnïon newydd i gyflawni cynhwysiant cymdeithasol, datblygu gwasanaethau plant a hybu cyfle cyfartal. Ceir sawl maes pwysig y bydd yn rhaid inni eu hystyried. Rhoddaf sylwadau pellach ar y modd y byddwn yn dilyn y themâu trawstoriadol hyn ac eraill, cyn hir.

yn Saesneg Er mai gweinyddiaeth leiafrifol ydym, mae pobl Cymru yn disgwyl inni ddarparu arweiniad clir yn y Cynulliad a chyflawni’r ymrwymiadau yn ein maniffesto. Mae Aelodau eraill yn rhannu’r ymrwymiadau hyn felly yr wyf yn gobeithio y bydd cefnogaeth eang iddynt. Mae’r pleidiau’n rhannu tir cyffredin ynghylch y ffordd ymlaen i Gymru. Rhaid inni ddatblygu hynny yn y misoedd sydd i ddod. Rhaid i’r holl raglenni a pholisïau gydweithio i greu agwedd meddwl hyderus yng Nghymru, lle y gall pawb gyflawni ei botensial gan dorri ar draws ffiniau swyddogaethol traddodiadol. Rhaid inni greu gwell cyfleoedd gwaith a swyddi â medrau ac incwm uchel. Rhaid inni hefyd ymdrechu i sicrhau addysg well, iechyd gwell, ac ansawdd bywyd gwell a chyflawni gwerth am arian i bobl Cymru. Rhaid inni godi safonau addysgol a gwella lefelau medrau i bawb. Rhaid inni gysylltu ein cynlluniau i wrthweithio eithrio cymdeithasol a datblygu economi sydd yn seiliedig ar wybodaeth fel y gall pobl o bob cefndir gael mynediad at y medrau a’r dechnoleg ddiweddaraf. Addysg a hyfforddiant o ansawdd uchel yw’r allwedd i’n ffyniant economaidd a chymdeithasol yn y dyfodol. Mae gennym seiliau cadarn i adeiladu arnynt. Wrth gyflwyno’r egwyddorion hyn, yr wyf yn braidd gyffwrdd â materion a fydd yn gofyn gwaith manwl gan Aelodau o’r Cynulliad er mwyn cyflawni’r dyheadau hynny.

yn Saesneg Rhaid inni roi sylw i’r materion hynny sydd o’r pwys mwyaf i deuluoedd wrth geisio ansawdd gwell i bobl Cymru. Ymhlith y rhain y mae ansawdd eu hamgylchedd lleol, y gallu i gael cartref boddhaol, darparu cludiant dibynadwy a rhyddid oddi wrth droseddu ac ofnau ynghylch gweithgaredd troseddol. Rhaid inni sylweddoli bod y pryderon hyn mor wir i rai sydd yn byw mewn cymunedau gwledig bychain ag yr ydynt i rai sydd yn byw yn y ddinas. Rhaid inni sicrhau bod egwyddorion datblygu cynaliawy wedi eu hymgorffori yn ein gwaith. Rhaid inni ymdrin â materion allweddol o ran ansawdd bywyd a chyflawni atebion cynaliadwy, tymor-hir.

yn Saesneg Y flaenoriaeth olaf yw rhoi gwerth am arian i bobl Cymru. Yr ydym am sicrhau’r gwerth gorau a chyflawni pob gwasanaeth yn fwy effeithlon. Gallai’r gwasanaethau hynny gael eu darparu gan y Cynulliad neu gan ein hasiantaethau a’n partneriaid. Rhaid i’r Cynulliad arwain at fanylu mwy effeithiol ar wariant cyhoeddus yng Nghymru a defnydd mwy effeithiol ar yr adnoddau sydd ar gael i Gymru. Dyma fydd y prawf allweddol. Er mwyn bod yn sicr o’n blaenoriaethau, rhaid inni ddatblygu cynllun busnes, er mwyn gweithredu o fewn fframwaith. Mewn datganiad yr wythnos nesaf, bydd Edwina Hart yn dod â chynigion gerbron i fynd â hyn ymlaen, drwy gysylltu cyllid a pholisi yn ein dull gweithredu. Er mai cynllun ar gyfer y Cynulliad fydd hwn, rhaid iddo adlewyrchu cynlluniau ein partneriaid ac estyn adain dros gynlluniau’r rhai a fydd yn ein helpu i gyflawni’n rhaglen weithredu. Wrth ddatblygu’r cynllun hwn, rhaid inni ystyried y safbwyntiau a fynegir yn y Siambr a rhai y tu allan. Felly, byddwn yn ymgynghori â’n partneriaid, cyrff eraill a’r cyhoedd i sicrhau bod y blaenoriaethau cywir gennym a’n bod yn cytuno ar y modd i’w cyflawni.

yn Saesneg Nid oes gennym bwll diwaelod o adnoddau i gyrraedd ein nodau. Yr oedd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant llynedd wedi gosod cyllideb Cymru ar £7.8 miliwn eleni a £8.2 miliwn ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. [Cywiriad: £7.8 biliwn, £8.2 biliwn.] Rhaid i’r Cynulliad gadw deupen llinyn ynghyd. Dyna pam y bydd yn rhaid inni gymryd dewisiadau anodd a rhaid inni sicrhau bod yr adnoddau sydd ar gael yn cyrraedd y bobl y maent i fod i’w helpu. Mae hynny’n ategu’r angen i bennu blaenoriaethau eglur. Mae hefyd yn golygu bydd yn rhaid inni gael y gwerth gorau am arian o’r cronfeydd a ymddiriedir i ni.

yn Saesneg Ni ddylem synied yn rhy isel am faint y dasg sydd o’n blaen. Ni ddylem wangalonni o’i herwydd chwaith. Yn hytrach, rhaid inni wynebu’n cyfrifoldebau’n benderfynol ac yn eofn. Rhaid inni ymaddunedu i wasanaethu ein gwlad. Rhaid inni weithio gyda’n gilydd i oresgyn ein gwahaniaethau, i ganlyn yr amcan pwysicaf sydd gennym o adeiladu Cymru well. Yn hytrach na rhoi rhestr siopa o bolisïau neu bynciau unigol y bydd angen i Bwyllgorau’r Cynulliad a’r Cynulliad ymdrin â hwy, yr wyf yn cyfeirio at rai egwyddorion pwysig wrth amlinellu’r ffordd ymlaen. Mae’r sialens inni weithio gyda’n gilydd dros Gymru yn un bwysig. Bydd hynny’n galluogi’r Cynulliad a’i Aelodau i edrych yn ôl a dweud; mae Cymru’n wlad well oherwydd ein gwaith: dyna a gyflawnwyd gennym.

in Welsh There is something enchanting in opening a debate on ‘the state of the nation’ on behalf of the opposition. I will speak about that rather than on the details of the First Secretary’s paper. There will be an opportunity to talk about details of the paper later on.

in Welsh In many senses, it is a miracle that we are here today being able to hold this type of debate in an elected, democratic body for Wales. Many people throughout the ages have dreamt of this kind of opportunity. However, here we are on the threshold of a new century, a new millennium, at long last being able to discuss the reality of our situation as people of Wales, on Welsh land. As a nation we are still here.

in Welsh It is one thing to analyse the state of our nation and our people. It is another matter to be able to do something about it, to improve it. At the end of the day, is it not possible for us to do something? Unless we can do something to improve the situation, then our ability to talk, discuss and debate will be superficial and irrelevant.

in Welsh The state of the nation is the theme for today. Before we can emphasise and analyse its state, we must define what we mean by the nation. What creates our nationality? For some, it is a matter of history, of mutual experiences and aspirations. To others, it is a matter of territory, this corner of the world for which our ancestors fought. To many, it is a matter of language and culture and the miracle of a language that goes back to Roman times, one of the oldest living languages in Europe still being spoken. It is a language that 20 per cent of Welsh people speak fluently and 57 per cent of households have at least one person being able to understand. The language was supposed to die before the end of the millennium but is amongst the 15 per cent of the most spoken languages in the world according to the number of speakers. It is our nation’s minority language perhaps but a language which belongs to the whole nation. So, for some, naturally, nationality is about the convergence of people, language and land. For others it is about the rugby team that we support—very good news from Argentina last week. To others, it is about music, heritage or religion. To me, what makes us a nation, is our values: our community, social and humanitarian values. Throughout the ages, we have had to face the poverty and hardship of the deprived. As a society, we must share the burden hand in hand and fight against threat. At other times we must rejoice together, and today is one of those days. Our values bring us together, keep us together and give us the confidence to welcome the people who come into our midst. It is those radical, progressive values that give us the confidence to welcome people to Wales to share those same values.

in Welsh Everyone living in Wales and thinks himself Welsh is part of this nation. Whichever language, colour, religion or race, everyone living in Wales is a citizen of Wales and part of the Welsh nation that we are discussing today. Our values are our civilisation: for those of us able to work and fortunate enough to be employed, our readiness to help our less fortunate fellow citizens—the disabled, the sick, the elderly and young people; our readiness to shoulder the burdens of brothers and sisters in Wales; our readiness as a nation to shoulder the burden of those less fortunate wherever they might be in this world. Due to the emphasis that we as a party place on social justice, we have appointed Helen Mary Jones as a member of our shadow Cabinet, who has a portfolio of poverty, social inclusion and equal opportunities. We believe the Government should also include such a portfolio in its Cabinet.

in Welsh Poverty should be high on the Assembly’s agenda considering the poverty facing individuals, families and communities—particularly the elderly. It is our duty to face problems of drugs and hopelessness amongst young people. At the threshold of the millennium, it is only right and proper that one of the first motions on the Assembly’s agenda is that of Jubilee 2000. This asks us to forgive the debts of the third world’s poor countries.

in Welsh ‘Forgive us our trespasses as we forgive those who trespass against us.’

in Welsh To be able to help our fellow citizens in Wales and across the world, we must have the resources. We must establish a strong economy as a basis on which to build. We must have a firm economy to maintain our services, communities, people and culture. Therefore, what is the state of this old nation’s economy?

in Welsh The Welsh economy’s performance is appallingly bad at the moment. Parts of the industrial valleys and west Wales have the highest unemployment level in Britain, varying between 10 and 15 per cent. We have very low economic activity rates in many regions of Wales, which reflect hidden unemployment. It is possible that a quarter of a million people want to work but cannot get work. The GDP per head in Wales is the lowest of any country or region in Britain. Parts of west Wales and the Valleys have a very low GDP compared to the whole of Europe and are therefore eligible for Objective 1 status.

in Welsh The Assembly must place the economy at the top of the priority list to increase the quality of life and standard of living; to bring skills, dignity and hope to our young people and to achieve this in a sustainable fashion. We must enable those companies already established in Wales to expand and to employ more people. This means placing an emphasis on helping small and medium-sized enterprises and not pouring all the resources into the large international companies. The Assembly must draft new guidelines for the Welsh Development Agency to assist small businesses and secure a fair proportion of new jobs in the west and the old industrial valleys. We must establish a development bank to help people start up new companies. We must take full advantage of the European structural funds available. We must use Objective 1 funding fully, and that from 1 January 2000.

in Welsh We must return to the crucial question of the match funding. If we are to get about £300 million per annum of new funding from Europe, then we have to have £200 million per annum for match funding. Some will come from the private or voluntary sectors, but the majority of it has to be new match funding from the Exchequer. We must have that from January 2000 and not from April 2001. Tony Blair said he would not let Wales down. We have heard those words often enough over the past three months. If we do not get this money until April 2001, Mr Blair and the Government will let us down. They will let down the unemployed of Wales, the workers of Wales on a low income, the young people of Wales who need new skills, the rural areas of Wales, whose economy is suffering terribly these days, and will be letting Wales down as a country and a nation.

in Welsh The agricultural economy is in an appalling state. The net income per head on our farms is inadequate to live on. The average age of our farmers is getting older—over 57-years-old at the moment. Young people are leaving the industry. We have to create a new climate for our farmers and for rural areas. We must gain new markets for our products. We need direct help to export Welsh lamb, beef and milk. We need schemes to help our family farms and agri-environmental schemes such as expanding the excellent Tir Gofal scheme. We must help to turn our farm products into added value in rural areas. We also need a scheme to assist our farmers to retire and to assist young people coming into the industry.

in Welsh The First Secretary referred to education and training. We used to have respect towards education. It was supposed to be the key to free the sons and daughters of the coalminers and quarrymen giving them a better future. Today, it is the sharpest weapon we have to create a better economy. We must create a new respect towards education and teachers. It is nonsense to try to pay teachers according to their output as if they were workers on a factory floor. The Government must reject the performance-related-pay scheme for teachers. We have tabled a motion to this end and invite Members of every party to support it. We will present definite schemes to the Education Committees. Some will involve edu-care for children under 7 years old. We want to move, over a number of years, towards the Welsh baccalaureate as an exam for 18-year-olds. That will revamp the assessment and inspection system in our schools and create an all-Wales skills audit. This is a challenge for the Government and we hope it will respond positively.

in Welsh Health is so important to us and uses up much of the Assembly’s resources. We are facing a totally unnecessary crisis in the health sector. This is a result of the failure of Governments—not just one—to manage the money effectively. This week, the Welsh Office’s capital health programme disappeared because of the need for the resources to go into the current programme. It is incredible that three months into the financial year the authorities are informed by letter from Mr Gregory that there is no capital funding available for this year. It has all been spent on revenue. Over the past few months, we have been led to believe that substantial additional funding would be forthcoming from London for the Welsh health service. This change is so great that it undermines schemes such as the Porthmadog Hospital, which Rod Richards referred to; the new renal unit scheme at Aberystwyth to which Cynog Dafis and Elin Jones referred, and many other schemes throughout Wales and our constituencies as we all know. There is a need for us to have a capital scheme for the health service to which we can work over a number of years; it is not something that can be switched on and off. It is fair to remind you that it is the London Government which cut a penny off income tax and put it back a few months ago in the Budget. This money is needed now to sustain education and health services, and we will be tabling motions to the Health Committee: motions on the direct employment of doctors, where there is a shortage of GPs for example in the former industrial areas particularly; methods of saving money on the massive drugs bill that we have at the moment; recommendations to reintroduce free eye and dental checks also if possible. We can reinstate the fundamental values of the health service that all parties in Wales have supported over the years.

in Welsh In many other fields, we as a party will be presenting plans to improve the state of our nation: new, flexible schemes to improve housing, recommendations to improve transport links between north and south Wales, ideas on how to shift the business tax burden to help small shops in our towns. We will introduce methods of making the arts accessible to all parts of our country, energy-saving schemes and alternative energy-creation schemes. We will present to the Assembly a practical programme of work that can be implemented within our powers and within our finance. We know, however, that the powers that this Assembly has will not be adequate for everything we want to do. At times there will be a need to change acts fundamentally to implement our policies, indeed, to implement the aspirations and hopes of members of every party here. We will need to be able to introduce bills in the House of Commons in the hope that we can have a fast-track system there to pass them, by using the Welsh Grand Committee for example.

in Welsh In the fullness of time, I have no doubt that we will also need to have full powers to legislate in this Assembly, powers similar to those of the Scottish Parliament. We will also need greater financial freedom in order to vary taxes in the next Assembly, if not during the next four years.

in Welsh We will need to provide a stronger and more effective voice for Wales in Brussels. We know that Hywel Ceri Jones makes numerous recommendations in his report, and there are points there that need to be put into action soon.

in Welsh I referred to a number of fields where the state of our nation is less than satisfactory. That, of course, is the basis of our programme to improve these things for the benefit of the people of Wales. After all, the credibility of the Assembly will depend on winning the hearts and minds of the residents of our country, in every part of the country. However, there are many positive and good things that exist in Wales today. For example, the continuous adherence to social values crosses all the party boundaries within this Assembly. Other examples are young people’s concern for protecting our environment, the resurgence of the Welsh language, the success of our contemporary popular groups, not least in Cardiff. Most remarkable is the new confidence which is to be seen and felt amongst the young people of Wales. We can build on all of this. The challenge is to turn the Assembly into an instrument to improve the state of our nation and to give new hope. That is a responsibility for us all, and we as a party will be willing to co-operate with everybody on such an agenda.

yn Saesneg Mae cyflwr ein cenedl heddiw yn cynnig her enfawr. Mae gennym broblemau economaidd a chymdeithasol anferth, ond mae gennym hefyd, o’r diwedd, yr arwyddion cyntaf o system newydd o lywodraeth. Lle’r Cynulliad hwn yw profi y gall wneud gwahaniaeth gwirioneddol ym mywydau pobl Cymru. Yn awr gallwn feiddio gobeithio y gall ein cenedl edrych tua’r unfed ganrif ar hugain yn fwy hyderus. Ein cyfrifoldeb ni—bob un ohonom—yw peri i hynny ddigwydd.

Yr oedd araith y Prif Ysgrifennydd ymhlith y gwaethaf a glywais ers talwm. Yn sicr, hi oedd yr araith waethaf a glywais yn y Cynulliad hwn. Fe ddywedodd y Prif Ysgrifennydd ei fod am gael gwell addysg, gwell iechyd, gwell hyn ac arall; ansawdd uwch o hyn, ansawdd uwch o’r llall. Onid ydyw pawb? Onid yw pawb ohonom yn yr un busnes? Nid yw’n gosod esiampl da iawn i’r Cynulliad iddo sefyll yma am bymtheg munud a darllen rhestr o ddymuniadau fel pe bai’n fyfyriwr yng Nghyfnod Allweddol 4. Fe fyddai o fudd i bobl Cymru pe na bai ef a’i Lywodraeth yn camarwain pobl y wlad hon â’r ystadegau a ddefnyddiant.

Gadewch imi roi enghraifft i chi. Bydd y Prif Ysgrifennydd yn cyfeirio o hyd at y cynnydd yng nghyfanswm y gwariant o £1 biliwn ar y gwasanaeth iechyd. Mae hyn yn swnio’n ffigur mawr iawn, ond mae’n gynnydd o £160 miliwn y flwyddyn, nad yw’n anghyffredin iawn o gwbl os bwriwch olwg yn ôl dros hanes y Llywodraeth Geidwadol flaenorol dros 18 mlynedd. Byddwn yn herio’r Prif Ysgrifennydd i ddweud wrthyf fy mod yn anghywir pan ddywedaf fod y ffigur o £1 biliwn y mae’n ei ddatgan o hyd o gwmpas y wlad, a hynny ers amser hir iawn, yn ddim mwy, mewn gwirionedd, na chynnydd o £160 miliwn y flwyddyn. Gwelaf ei fod yn brysur yn arwyddo ei lythyrau, felly af ymlaen. Yr oedd ganddo’r wyneb hefyd, yn ystod y cwestiynau, i ddweud wrthyf fod ei Lywodraeth wedi etifeddu gwasanaeth iechyd oedd mewn anhrefn, ac yr oedd hynny mewn ymateb i’m cwestiwn ynghylch pam yr oedd ef a’i Lywodraeth wedi dileu’r prosiect cyfalaf ym Mhorthmadog—yr ysbyty a gynigiwyd gan ein Llywodraeth ar gyfer Porthmadog. Wel, gadewch imi ddweud wrtho, o’r frest, am y math o anhrefn a etifeddodd mewn rhaglen gyfalaf gan ein Llywodraeth ni. Fe etifeddodd y rhaglen adeiladu ysbytai fwyaf a gyflawnwyd erioed yng Nghymru gan unrhyw Lywodraeth ar unrhyw adeg. Crybwyllaf enwau rhai o’r lleoedd lle’r oeddem un ai wedi codi ysbyty newydd sbon neu wedi ychwanegu unedau mawr at ysbytai presennol. Dyna Fronglais, y Llwyn Helyg, Caerfyrddin, Treforys, Singleton, Ystradgynlais, Llanelli, Pen-y-bont ar Ogwr, Caerdydd, Ysbyty Brenhinol Gwent—nid yw’r Ysgrifennydd Gwladol wedi dechrau ymddiddori, felly fe af ymlaen—Wrecsam Maelor, Glan Clwyd, Llandudno, Ysbyty Gwynedd ym Mangor. Yr oedd pob un o’r prosiectau cyfalaf mawr hyn wedi eu dechrau, eu hadeiladu a’u cwblhau o dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol. Un o’r penderfyniadau cyntaf ynghylch cyfalaf—y cyntaf un yn fwy na thebyg—gan y Prif Ysgrifennydd hwn oedd dileu’r ysbyty arfaethedig ym Mhorthmadog yng Ngwynedd.

With regard to Ysbyty Bronglais and the extension to it: that hospital was built with savings from the closure of the old hospital on North Road. In fact, the scheme is what is termed ‘cost neutral’, therefore no additional funding came from the Welsh Office for that scheme.

That is not absolutely true. The Member for Ceredigion knows perfectly well that the extension—

The Regional Member for Mid and West Wales.

in Welsh Well, one of the Members for Mid and West Wales. I have forgotten the question, but the First Secretary knows what my point was.

yn Saesneg Fe gyfeiriodd y Prif Ysgrifennydd at yr hyn a etifeddodd gan y Llywodraeth flaenorol ym Mai 1997. Yn ystod 18 mlynedd o Lywodraeth, bu i ni drawsnewid yr economi a etifeddwyd gennym yng Nghymru yn 1979.

yn Saesneg Yr wyf yn fwy na bodlon ildio i’r Prif Ysgrifennydd ar unrhyw adeg yn ystod fy araith, ar yr amod y bydd yn cymryd sylw. Os na fydd yn cymryd sylw ac yn parhau i arwyddo llythyrau, efallai na fyddaf yn ildio iddo.

Nid wyf am ddod yn rhan o’r ddadl blentynnaidd hon sydd ar ffurf rhai Tŷ’r Cyffredin. Yn ystod araith Rod Richards, gwneuthum rai nodiadau ar y pwyntiau a wnaeth. Nid wyf yn arwyddo llythyrau. Os yw’n dymuno bod yn sarhaus, efallai y gallai wneud hynny yn ei ffordd ei hun a pheidio â chamarfer gweithdrefnau’r Siambr hon drwy roi celwyddau yn y cofnod.

Nodais y pwynt a wnaeth y Prif Ysgrifennydd ac edrychaf ymlaen at ei sylwadau ar fy araith. Yr wyf yn ei atgoffa bod y Ceidwadwyr wedi trawsnewid yr economi drylliedig a etifeddodd gan y Llywodraeth Lafur yn 1979, yn economi modern uwch-dechnolegol a etifeddwyd gan ei Lywodraeth ef ar 1 Mai 1997, ynghyd â’r gymynrodd economaidd y maent bellach yn ei gwastraffu.

Yr oedd yr hyn a etifeddasom o ran addysg yn 1979 yn gywilydd i unrhyw gymdeithas fodern. Ni a gyflwynodd y Cwricwlwm Cenedlaethol. Ni a roddodd bwerau i rieni a llywodraethwyr dros ysgolion. Ni a sefydlodd y gyfundrefn o archwiliadau i sicrhau codi safonau. Ni a roddodd y Gymraeg o fewn y Cwricwlwm Cenedlaethol ac—A yw’r Ysgrifennydd Cynulliad dros Ddatblygu Economaidd yn dymuno ymyrryd?

A yw Rod Richards yn fodlon cadarnhau mai ef, yn 1999, a roddodd ar y llyfr statud y byddai pob ysgol yng Nghymru yn cynnwys y Gymraeg yn rhan o’r Cwricwlwm Cenedlaethol hyd at Gyfnod Allweddol 4?

Nid yw cof Mr Rhodri Morgan yn hir nac yn gywir. Fe ŵyr fod y ddeddfwriaeth y cyfeiriais ati wedi ei gweithredu yn 1988. Nid oeddwn yn Aelod Seneddol yn 1988 ond yr oedd ef. Buasai’n gwbl amhosibl imi fod â rhan yn y Mesur hwnnw neu’r Ddeddf a’i dilynodd. A gaf–[Torri ar draws.] Dewch ymlaen. Gadewch inni weld ei diwedd hi.

Nid oedd yn ymddangos bod Rod Richards am weld ei diwedd hi pan ymatebodd i’m hymyriad diwethaf. A yw’n dweud nad oes a wnelo Cymraeg yng Nghyfnod Allweddol 4 drwy Gymru ddim ag unrhyw weithred o’i eiddo fel Gweinidog yn y Swyddfa Gymreig?

Mae hynny’n gwestiwn gwahanol. Yr oeddwn yn Weinidog am ran o’r cyfnod hwnnw a chyfrannais at sicrhau eithrio ar gyfer rhai ysgolion am gyfnod amser penodol, dan adolygiad hyd Fedi 1997 neu 1998. Llywodraeth Rhodri Morgan a ataliodd yr eithrio a gyflwynais i.

Nid wyf am gymryd gormod o amser ar lawr y Cynulliad er y byddai llawer yma yn hoffi imi wneud. Pan ddarllenais gyntaf y ‘Gwerthoedd ar gyfer Gwaith y Cynulliad Cenedlaethol’, credwn eu bod yn ystrydebol ac wedi eu drafftio’n fwy na thebyg gan un o’r mwydod bach sidanaidd hynny sydd yn trigo yn Millbank Tower. Pan ddarllenais hwy yr eildro, teimlwn yn sicr ei fod wedi ei ddrafftio gan un o’r mwydod sidanaidd—

Nid oeddwn yn cyfeirio at unrhyw Aelod penodol yn y Siambr hon. Yr wyf yn eithaf sicr nad oes neb sydd yn gweithio yn Millbank Tower sydd yn Aelod o’r Siambr hon. Gyda pharch i Val Feld, nid wyf yn credu imi fod yn anghwrtais wrth neb, oni bai ei bod yn gwybod am rywun yma sydd yn gweithio yn Millbank Tower.

Ni ellid anghytuno â’r ‘Gwerthoedd ar gyfer Gwaith y Cynulliad Cenedlaethol’ oherwydd ei bwrpas yw gwella Cymru. Fodd bynnag, yr hyn sydd yn fy nigalonni ynghylch y ddogfen hon yw nad ydyw’n annog Aelodau’r Cynulliad i godi, i ddadlau ac i ddweud yr hyn y maent yn ei feddwl. Nid oes dim ynddi sydd yn annog syniadau newydd. Nid oes dim ynddi sydd yn annog arloesi neu sylwebaeth wreiddiol. Beth y mae’n ei annog? Mae’n annog yr Aelodau i fod yr un fath: dim byd ond parlwr cath fach.

Os yw hon i fod yn ffenestr siop i Gymru, deffrowch, codwch a dywedwch beth yr ydych yn ei wirioneddol gredu. Os na wnewch ddim ond cytuno â’ch gilydd, ni chyflawnwch ddim. Dyma’r adeg i ddechrau.

Dechreuaf drwy annog yr Aelodau i ystyried y diffiniad newydd o ddistawrwydd: hynny yw, os nad yw’ch meicroffon ymlaen, nid ydych wedi siarad. Mae rhai ohonom sydd yn gofidio am y sylwadau yr ydym newydd eu clywed ac yn dymuno na fuasai’r meicroffonau ymlaen. Os oes un peth y dylem ei annog yn y Siambr hon, hynny yw dadlau a gwrthwynebiad pan fo angen hynny. Dylai gwrthwynebiad fod yn adeiladol ac nid yn ddinistriol.

Ni chlywais unrhyw ddatganiad cadarnhaol o gredoau Rod Richards. Edrychaf ymlaen at y ddadl honno oherwydd yr wyf yn sicr bod yna faterion y mae’r Ceidwadwyr a phleidiau eraill yn y Cynulliad hwn yn cytuno arnynt.

Yr wyf yn atgoffa’r Aelodau am y ddadl yr wythnos diwethaf ar bartneriaeth. Hanfod yr hyn a ddywedodd y Prif Ysgrifennydd yw bod rhaid inni adeiladau ar sail y partneriaethau hynny. Fodd bynnag, nid yw partneriaeth yn hawdd ac nid yw partneriaeth bob amser yn golygu na ddylech fod yn feirniadol. Gall rhywun fod yn feirniadol, a bod â rhywbeth cadarnhaol i’w ddweud yr un pryd. Mae’r problemau yr ydym newydd eu hwynebu yn ddisgrifiad o’r hyn oedd cyflwr ein cenedl drwy lygaid croes, ac nid yw’n ddisgrifiad o hanes a rannaf fi. Ni chredaf fod llawer o Aelodau eraill yn ei rannu chwaith.

Nid yw’n hawdd bod yn rhydd rhag beirniadaeth ac ni ddylem fod yn rhydd rhag beirniadaeth. Nid yw’r ddogfen hon yn eglur ynghylch yr hyn y dylem ei ddatgan a beth yw’n gweledigaeth ar gyfer cyflwr y genedl. Yn fy marn i, rhoddwyd y teitl anghywir i’r ddogfen hon. Nid yw’n ymwneud â chyflwr ein cenedl oherwydd nid yw’n cyflwyno cyflwr y genedl. Nid yw hyd yn oed yn cyflwyno cyflwr y Cynulliad. Rhaid inni edrych ymlaen ac ymgymryd â chyfrifoldeb drosom ein hunain. Y mae’r ddogfen hon yn anuchelgeisiol, yn niwlog, yn dweud ychydig iawn ac yn addo llai byth. Pe baem yn Lloegr, credaf y byddai’n apelio at yr hyn a alwem yn ganol. Byddai wedi ei hysgrifennu ar gyfer y Daily Mail. A’r etholiad drosodd, ni fyddai Peter Hain yn ei hoffi am na fyddai’n dweud ond ychydig iawn wrth y cadarnleoedd y mae’n honni eu hadnabod cystal.

Beth yw’r sialensau cadarnhaol yr ydym am eu gweld yng nghyflwr y genedl? Beth yr ydym am ei gael oddi wrth ddadl ar gyflwr y genedl? Beth y dylai dadl ar gyflwr y genedl ei roi i ni? Mae arnom angen datganiad o’r sialensau a wynebwn yng Nghymru. Yr ydym am gael gweledigaeth i’n harwain i ateb y sialensau. Y broblem ynghylch y datganiad ysgrifenedig, a chydnabyddaf fod yr hyn a ddywedodd y Prif Ysgrifennydd wedi peri problemau i rai ohonom, yw nad yw’n cyflwyno’r sialens. Prin yw’r weledigaeth a gynigir ynddo ac nid oes ynddo raglen weithredu. Y broblem y bydd yn rhaid inni ymdrin â hi gyntaf yw bod hyn yn nodweddiadol o natur y llywodraeth sydd gennym yn awr yng Nghymru.

Heb fwyafrif yn y Siambr, mae’r llywodraeth yn ei chael yn anodd, ac fe’i caiff yn anodd, i edrych neu gynllunio ymlaen. Ychydig sydd yn y ddogfen y gall ei ymrwymo ar gyfer y flwyddyn sydd i ddod. Gobeithio nad yw hyn yn batrwm ar gyfer llywodraeth sydd yn wynebu’r posibiliad o fethu neu o gael ei threchu. Fe allai roi argraff o lywodraeth sydd yn byw dan ofn cael ei threchu ym mhob pwyllgor ac ym mhob dadl. Dylem chwilio am lywodraeth nad yw’n osgoi’r materion anodd a’r sialensau caled.

Mae’r ddogfen hon yn meddu geiriau llywodraeth ansefydlog. Mae’n methu â diffinio cyflwr y genedl, heb sôn am fynd i’r afael â’i phroblemau. Yr ydym yma am fod pobl Cymru yn disgwyl inni lwyddo. Gallwn lwyddo gyda’n gilydd ond ni ddylai neb gredu y bydd hynny mor hawdd ag y tybiwn.

Beth yw cyflwr ein cenedl? Mae diffyg hunanhyder yng Nghymru. Dywedwyd hynny gan lawer yn ystod yr ymgyrch cyn etholiadau’r Cynulliad. Credaf ei fod yn wir. O’i chymharu â gweddill y DU, ffyniant o 83 y cant sydd gan Gymru. Mae gennym gyflawniadau addysgol truenus, a ddisgrifiwyd gan Alun gynnau. Yr ydym yn gwario llai ar addysg fesul disgybl na’r DU yn ei chyfanrwydd. Am bob £100 a fuddsoddwn ni yng Nghymru yn addysg plentyn o Gymro, fe werir £112 yn Lloegr. Mae gennym safonau afiechyd gwarthus. Mae gennym dlodi echrydus mewn rhannau o Gymru, stoc dai hŷn, stoc dai sydd yn dadfeilio yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat a diraddiad amgylcheddol. A ninnau bellach wedi cael statws Amcan 1, ni fydd gennym arian cyfatebol tan Ebrill 2000 ar y cynharaf.

Fe ddylai fod gennym weledigaeth wrth ymdrin â chyflwr y genedl. Beth yw’r gweledigaethau yr ydym am eu cael ar gyfer ein pobl? Fe ddylai rhyddid fod ar y blaen, gan roi hyder i bobl ffurfio eu dyfodol eu hunain a chyfle i fynegi barn ar eu materion eu hunain. A chymdeithas hefyd, gan adeiladu ar sail y cyfalaf cymdeithasol sydd yn asgwrn cefn i fywyd Cymru, cryfhau ein cerddoriaeth, ein chwaraeon, ein diwylliant a’n celfyddydau. Mae cyfiawnder cymdeithasol yn bwysig, gofalu am y gwannaf a’r mwyaf dirwasgedig yn ein gwlad. Dylid galluogi pobl, gan roi gwir lais iddynt yn nyfodol eu cymunedau a’u gwlad. Rhyng-genedlaetholdeb, adeiladu partneriaeth, allforio llwyddiant a gobeithio am Gymru sydd yn ddigon hyderus i edrych tuag at allan fel y gall Cymru fod yn esiampl i Loegr.

Mae hyn oll yn gofyn dewrder gwleidyddol, dewrder gwleidyddol sydd yn dweud, ‘Oes, mae yna feysydd yr ydym yn cytuno arnynt yn naturiol ond bydd raid inni ymladd yn galed rhyngom a’n gilydd i drafod ac adeiladu rhaglen gadarnhaol, lawn gweledigaeth ar gyfer y dyfodol. Rhaid inni arloesi a bod yn wahanol ac nid ydym am fod fel San Steffan.’

Mae rhai materion a allai fod yn sail i gonsensws ar draws y pleidiau yng Nghymru. Ceir consensws ar lawer o’r materion hyn. Mae ein heconomi yn hanfodol. Os na fyddwn yn adeiladu ffyniant i bob rhan o Gymru, ni fyddwn wedi cyflawni’n gwaith. Ni fyddwn wedi cyflawni’r hyn yr ydym yma i’w gyflawni os na fyddwn wedi dod â ffyniant i bob rhan o Gymru.

Mae dod â ffyniant yn golygu sefydlu busnesau newydd, adeiladu medrau, datblygu entrepreneuriaeth, angori gwledydd mawr yng Nghymru drwy greu amgylchedd busnes ffyniannus, adeiladu sector gwasanaethau pwerus, creu syniadau arloesol ac adeiladu ar sail y technolegau newydd. Mewn addysg, mae’n golygu lleihau maint dosbarthiadau, atgyweirio adeiladau ysgol a darparu cyfleoedd dysgu ar lefel uchel. Mewn iechyd, mae’n golygu lleihau amseroedd aros, buddsoddi mwy yn y meysydd lle y mae’r angen mwyaf, rhoi pwyslais ar wasanaeth iechyd yn hytrach na gwasanaeth afiechyd. Mae gwell llywodraeth yn golygu agor y Cynulliad ar draws Cymru, nid yma yng Nghaerdydd yn unig, gan roi llais gwirioneddol i bobl a gadael iddynt weld beth sydd yn digwydd yma.

Beth yw fy nghasgliad ynghylch cyflwr y genedl? Ymhle y byddwn am fod ymhen blwyddyn? Rhaid i Gymru fod ar y ffordd at adnewyddu. Fel Aelodau o’r Cynulliad, rhaid inni allu wynebu’n hetholwyr a dweud wrthynt bod nifer penodol o fusnesau newydd wedi eu sefydlu yng Nghymru. Rhaid inni allu dweud wrthynt bod nifer penodol o ddisgyblion nad ydynt bellach mewn dosbarthiadau o fwy na 30 a bod y nifer hwn yn cynnwys plant dros saith oed. Ymhen blwyddyn, rhaid inni allu siarad â balchder am etholwyr i ni nad ydynt bellach yn disgwyl mwy na chwe mis i weld ymgynghorydd mewn ysbyty ac nad ydynt bellach yn disgwyl mwy na chwe mis am lawdriniaeth. Ni fydd modd cyflawni pob dim o fewn un flwyddyn. Ni fyddwn wedi cyflawni’r dasg honno ymhen pedair blynedd, ond rhaid i lywodraeth newydd Cymru allu cyfeirio at gyflawniadau penodol. Os yw’r Cynulliad hwn i dyfu mewn statws ac os yw pobl Cymri i werthfawrogi’r gwaith a gyflawnwn, bydd raid inni wneud cystal ag yr ydym yn dweud. Rhaid i gyflwr y genedl fod yn well nag ydyw yn awr. Rhaid i’r Cynulliad wneud gwahaniaeth a rhaid i bobl Cymru allu sylwi ar y gwahaniaeth.

Yr wyf am sefyll i roi’r araith hon. Mae fy etholwyr yn Llanelli yn cwyno fy mod yn llechu y tu ôl i bileri yn yr ystafell hon. Nid dyna yw fy mwriad ac mae’n ymwneud â ffurf yr stafell hon ac yn brawf ychwanegol bod yr adeilad hwn, er ei fod yn dda tra bydd ef, heb fod yn ddigonol ac yn addas i’r tymor hir, gan nad wyf yn un sydd yn dueddol o lechu. Hoffwn siarad am faterion cynwysoldeb a chyfle cyfartal. Yng ngolwg fy nghefndir a’m portffolio yng Nghabinet yr Wrthblaid, ni fyddwch yn synnu fy mod yn falch o weld y pwyslais ar y materion hyn.

Fodd bynnag, er nad yw’r ddogfen yn ceisio bod yn gynhwysfawr, cefais fy synnu a’m siomi o weld nad oedd cyfeiriad at ddau o’r grwpiau pwysicaf a eithrir yn ein cymdeithas—ein dinasyddion anabl a benywod. O dan bennawd cynwysoldeb, mae’n rhestru pobl ifanc, pobl hŷn a phobl o leiafrifoedd ethnig. Er y byddem ni yng ngrŵp Plaid Cymru yn hoffi tynnu sylw at y camwahaniaethu yn erbyn y grwpiau hyn, mae’n hollbwysig cynnwys benywod a phobl anabl.

O dan bennawd ‘Gwell Cyfleoedd am Waith’, mae’n sôn am anweithgaredd economaidd ymysg dinasyddion iau a hŷn ac effaith yr anweithgaredd economaidd hwn ar ffyniant yn ein cymunedau. Yr hyn sydd yn lleihau cyfoeth cyfartalog llawer o gymunedau yw anweithgaredd ymysg benywod a phobl anabl, yn enwedig mewn rhannau o orllewin Cymru ac yng nghymunedau’r Cymoedd.

Wrth edrych o gwmpas y Siambr, fe allai fod yn anodd cofio bod camwahaniaethu yn digwydd o hyd yn erbyn benywod yn ein cymdeithas. Gallwn ymfalchïo bod gennym gynrychiolaeth o 40 y cant ar gyfer yr hyn sydd yn 52 y cant o’r boblogaeth. Mae hynny’n gamp pan gymharwch ni â’r rhan fwyaf o seneddau yn Ewrop ac mae’n arbennig o dda o’i gymharu â San Steffan. Fodd bynnag, mae’n hollbwysig na fyddwn yn anghofio mai dim ond 10 y cant o’n Haelodau Seneddol yng Nghymru sydd yn fenywod, bod 70 y cant o weithwyr clerigol yn fenywod ac mai 30 y cant o’r rhai sydd mewn swyddi rheoli sydd yn fenywod, a bod y rhan fwyaf o’r rheini yn rheolwyr ar lefel isel. Mae hyn yn effeithio ar gyfoeth a ffyniant pobl ac yn effeithio ar gyfoeth a ffyniant eu teuluoedd. Mae’r un peth yn wir am bobl anabl. Ceir canran uchel iawn o rai â salwch tymor-hir a phobl anabl yn ein cymunedau.

Os na ddarparwn gyfleoedd i greu cyfoeth a swyddi i’r bobl hyn, ni fyddwn yn cyrraedd y targedau yr ydym wedi eu gosod i ni’n hunain er mwyn lleihau tlodi. Er mwyn cyrraedd y targedau mae arnom angen mesurau ymarferol penodol. Yr wyf yn sicr bod llawer yn y Cynulliad Cenedlaethol yn dymuno gweld camau ymarferol fel gofalu bod lleoedd gwaith yn hygyrch i bobl anabl a darparu cymorth gofal plant fforddiadwy, effeithiol. Dylid cael cymorth i rai â chyfrifoldebau cynnal fel y gall cynhalwyr cynradd, sydd yn fenywod gan mwyaf, gymryd rhan yn y lle gwaith.

Bydd grŵp Plaid Cymru yn pwyso’n drwm i sicrhau y gosodir targedau penodol o ran cydraddoldeb i’r cyrff hynny y mae’r Cynulliad yn gyfrifol amdanynt, yn enwedig cyfundrefnau datblygu economaidd fel Awdurdod Datblygu Cymru a’r Cynghorau Hyfforddi a Menter. Os methant â chyflawni’r targedau cydraddoldeb hyn fe osodir sancsiynau. Byddwn yn cyd-fynd â llawer a ddywedwyd am y posibiliad o wneud gwahaniaeth yn gyflym i les pobl yn ein cymunedau. Cytunaf mai tasg hanfodol y Cynulliad Cenedlaethol yw gwneud gwahaniaeth i’r rhai yr arferwyd eu heithrio o ffyniant ac o’r brif ffrwd. Yr wyf yn sicr y bydd y Prif Ysgrifennydd ac Aelodau ei Gabinet yn cytuno y bydd yn rhaid inni ymestyn allan at fenywod a phobl anabl i wneud hynny’n effeithiol.

Wrth groesawu gweddill y ddogfen hon ac ategu rhai o’r siaradwyr blaenorol, yr wyf am sicrhau nad yw’r ddogfen hon yn eiriau teg yn unig ond y caiff ei throi’n weithredu gwirioneddol. Mae llawer o’r ddogfen bron ar ffurf maniffesto etholiad. Wrth inni ymdrechu i sefydlu hygrededd y Cynulliad, yr ydym bron â chyflwyno ein nodau corfforaethol, ein haddewid i bobl Cymru.

Nid yw addewidion yn golygu dim os na ategir hwy â gweithredu a chyllid a dargedir yn eglur. Mae angen ystyriaeth a gweithredu ar sail consensws ar gyfer llawer o’r dyheadau ac addewidion yn y ddogfen hon. Ni allwn ddisgwyl i sectorau fel addysg a iechyd wella dros nos. Mae hyn yn sicr yn wir ar ôl y dinistr a achoswyd iddynt am 18 mlynedd gan blaid Dorïaidd, a fyddai’n gwadu bodolaeth cymdeithas hyd yn oed. Rhaid inni sicrhau y gall ac y bydd y Cynulliad hwn yn gwneud penderfyniadau a fydd weithiau’n anodd ond a ddaw â’r enillion y mae pobl Cymru yn eu haeddu.

Os cymerwn fy etholaeth yn enghraifft ac edrych ar y darlun lleol, bydd pobl Cwm Cynon yn awyddus, uwchlaw pob dim, i’r Cynulliad wneud gwahaniaeth yn eu bywydau. Nid ydynt am gael diweithdra. Maent am gael tŷ dymunol, maent yn disgwyl addysg foddhaol i’w plant, ac yn haeddu gofal iechyd hygyrch. Bydd y Cynulliad yn sefyll neu’n syrthio yn ôl y cyfraniad a wnawn i fywyd pobl yn y Cymoedd a gorllewin Cymru. Nid ydynt wedi eu dynodi’n ardaloedd Amcan 1 heb reswm. Os na wnawn wahaniaeth iddynt hwy, cystal inni roi’r gorau iddi yn awr. Dyna’r sialens i bob un ohonom.

Yn Ebrill eleni, yr oedd dros 2,000 o bobl yn ddi-waith ac yn hawlio budd-daliadau yng Nghwm Cynon yn unig. Y gyfradd hawlio yno oedd 7.8 y cant—y gyfradd ail uchaf yng Nghymru a’r 87fed uchaf yn y Deyrnas Unedig. Nid yw’r gyfradd hawlio bob amser yn adlewyrchu’r gwir ddarlun o anweithgaredd economaidd ac mae’r sefyllfa yn waeth o lawer. Bydd yn rhaid i’r Cynulliad wella bywyadau y bobl hyn a byddant yn dweud wrthym os ydym yn gwneud gwahaniaeth.

Mae’r Blaid Lafur wedi dechrau’n dda yn genedlaethol. Cafwyd gostyngiad o dros 30 y cant yn nifer y di-waith yng Nghwm Cynon rhwng Ebrill 1996 ac Ebrill eleni. Mae’n rhaid inni barhau â’r tuedd. Wedi inni roi sylw i’r economi mae’n hanfodol inni ymdrin â rhai o’r problemau eraill a wynebir gan bobl fel y rhai yng Nghwm Cynon. Mae’r cysylltiad rhwng tlodi ac afiechyd wedi ei nodi’n aml. Pan ddechreuwn adfer yr economi, bydd iechyd pobl yn dechrau gwella. Proses sydd yn rhedeg o’r gwaelod i fyny ydyw. Wedi inni sicrhau sylfeini economi sicr a diogel, wedi ei yrru gan fusnes cryf a pholisi cadarn, wedyn gallwn weithio ar iechyd gwell, mwy o gyfleoedd ar gyfer addysg a hyfforddiant, ac amgylchedd diogel, sicr a chynaliadwy.

Yr wythnos diwethaf cawsom y ddadl am y Cyngor Partneriaeth. Rhaid inni gael partneriaethau cryf â llywodraeth leol. Croesawaf fod y ddogfen hon yn cyflwyno gwerthoedd a fydd yn sicrhau partneriaeth gref â’r sector gwirfoddol. Ceir llawer o arbenigaeth yn y sector hwn a fydd yn ein helpu wrth drawsnewid Cymru. Yr wyf yn falch bod gennym botensial yn y Cynulliad i weithio’n glòs â’r sector gwirfoddol. Mae angen inni adfywio ein cymunedau a gwneud gwahaniaeth ym mywydau pobl. Fe ddyfynnaf Rod Richards yn y fan hyn: ‘Nid ydym am gael rhestrau dymuniadau.’ Nid oes neb ohonom am gael rhestrau dymuniadau. Felly, gobeithio y byddwn oll yn gweithio gyda’n gilydd yn adeiladol fel y gellir troi’r dyheadau a’r gwerthoedd hyn yn swyddi, ffyniant, cyflawniadau addysgol a gwell safon byw i’r rhai ohonom sydd yn byw, yn gweithio ac yn chwarae yng Nghymru. Os na wnawn hynny, byddwn wedi gwastraffu’r cyfle mwyaf a gawsom i wneud gwahaniaeth.

I will sit to give my comments. I am in a state of shock. I thought that I had been living in Wales between 1979 and 1997. Listening to Mr Rod Richards, it is obvious that I have been living in a very different country. Rod said that Alun’s speech was the worst he had ever heard. Having listened to Mr Rod Richards’ speech, it is impossible to say that because his negative, counter-productive contribution was of a lower standard than that given by Alun as far as substance and vision is concerned.

On the Assembly’s official opening day, someone reminded us that we will be known by our fruit. We must take note of those words and remember that people will remember what has been said. This will reflect on their attitude.

Thank you, Alun, for your comments in accepting what has been said by some people, that your presentation was incomplete. Of course it was—Alun was trying to lead the discussion. A debate means that more than one person contributes to what needs to be said and needs to be done.

May I refer specifically to Alun’s comments on partnership and a strategy for the future of Wales, and refer to the need for a partnership and strategy within and outside the Assembly. Partnership means that every Assembly Member must act responsibly. We should do this by not objecting to everything presented by another party. We should carefully weigh and measure what is being proposed, and endeavour to co-operate to ensure that Wales benefits from what is done. We must agree on priorities, and try to achieve them, even if we have to compromise on less important matters at times in order to accomplish what is really important in the long term.

From attending a number of meetings in the last few days, I realise that there are enterprising and innovative ideas and schemes being proposed in Wales at present. Last week, I was at a meeting in Carmarthen which discussed the draft consultative document for proposals for European Objective 1 structural funding. Myself, Alun and Christine Gwyther were at the official opening of the Technology and Farming Diversification Centre at Gelli Aur, Carmarthen. Yesterday I was at the launch of the agri-foods partnership at the Halliwell, Carmarthen, and this morning I attended the CBI breakfast. In all these places, people had enterprising, innovative plans that they were keen to see realised in Wales.

As Assembly Members, we have a responsibility to endeavour to ensure that the plans bear fruit in Wales and that people have the chance to develop their plans. We must act responsibly. We must keep an eye on what we are trying to achieve, rather than be distracted by trivial minutiae. May I give a warning, however. Although I welcome generally what has been proposed by Alun, I must remind him that the European Objective 1 money is wholly fundamental to the adventurous and innovative proposals that are being put forward in Wales at the moment. If the Government does not guarantee additionality along with a guarantee that match funding will be provided much sooner than 2001, we will be in danger of losing not only the opportunity of accomplishing this strategy within the Assembly, but also the opportunity of working in partnership with people who are very eager to fulfil the strategy outside the Assembly.

Yr wyf yn croesawu’r datganiad hwn. Fel rhywun, ynghyd ag eraill yn yr ystafell hon, a dreuliodd flynyddoedd lawer yn gweithio i greu’r sefydliad hwn, ac a gollodd lawer iawn o waed a chwys a dagrau i ni gael bod yma, credaf, ar ôl cyrraedd y pwynt hwn yn ein hanes, ei bod yn hanfodol inni amlinellu’r gwerthoedd a’r weledigaeth y dymunwn eu dilyn wrth weithio fel Cynulliad. Mae’r ddogfen hon yn cyflawni hynny. Mae’n pennu ffiniau eang iawn a phriodol iawn ar gyfer y dulliau y dylem geisio eu harfer yn ein gwaith. Wrth ymdrin â chyflwr ein cenedl, mae un ffactor pwysig yn berthnasol tu hwnt i lwyddiant ac effaith bosibl y Cynulliad hwn.

Dros yr ychydig ddyddiau diwethaf hyn ac, yn wir, fis yn ôl, fe ddangoswyd yn eglur i ni gyn lleied o ddiddordeb oedd gan y rhan helaethaf o’r bobl yng Nghymru yn y broses wleidyddol ac yn y Cynulliad hwn yn arbennig. Os yw’r Cynulliad hwn i’w gyfiawnhau, rhaid inni ganfod ffyrdd i ymestyn allan ar draws Cymru fel y bydd pobl yn teimlo bod y Cynulliad yn gweithio drostynt a bod ganddynt gyfran yn yr hyn a gyflawnir. Er bod hyn yn ymwneud yn bennaf â’r hyn a gyflawnir ar lawr gwlad, mae’n ymwneud hefyd â’r modd y bydd pobl yn edrych ar y Cynulliad hwn. Mae gennym gyfle pwysig iawn yn y modd y gweithredwn, yr adeiladwn ein partneriaethau a’r modd y gwnawn rywbeth real o’r syniad o gynwysoldeb i geisio cael pobl i gyfranogi eto yn y broses wleidyddol a’u cael i gredu ei bod o bwys gwirioneddol iddynt.

Soniwn am bartneriaeth, ac mae hynny’n hanfodol bwysig. Nid yn unig y dylem sefydlu partneriaethau rhwng y pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad hwn—ac fe hoffem gael y Torïaid yno os yw Rod yn fodlon chwarae. Os nad ydyw, efallai y bydd rhai o’i gyd-weithwyr yn fodlon—mae hefyd yn bwysig cael y partneriaethau ffurfiol sydd gennym ag awdurdodau lleol, y gymuned fusnes, a’r sector gwirfoddol. Pwysicaf oll yw’r bartneriaeth a ddatblygwn dros y blynyddoedd â phobl Cymru, a’r modd y byddwn yn ymestyn allan y tu hwnt i’r strwythurau ffurfiol at y bobl sydd heb gymryd rhan yn y broses hon, a’r bobl sydd yn profi realiti bob-dydd y problemau o dlodi ac anghydraddoldeb yr ydym yn ymdrin â hwy.

Gobeithiaf bod cynwysoldeb yn air fel ‘mamolaeth’ a ‘theisen afalau’, y gallwn oll ei gefnogi. Fodd bynnag, yr hyn sydd yn bwysig yw beth a wnewch yn ymarferol. Dyna pam y mae trafodaethau ynghylch materion fel y rhyngrwyd, a godwyd yn gynharach, mor bwysig. Maent yn bwysig i hygrededd y sefydliad hwn yn y tymor hir fel y gall pobl deimlo ein bod yn hygyrch a’u bod yn gallu dod i’r Siambr neu i’r adeilad hwn i glywed ac i weld yr hyn a wnawn. Mae’r graddau y bydd pobl yn deall natur ein trafodaethau a’n dadleuon a’r graddau y byddant yn ein gweld allan ar y stryd yn bwysig iawn i hygrededd tymor-hir y sefydliad hwn. Y mae yr un mor bwysig i gael dadleuon adeiladol; dadleuon lle y byddwn yn rhoi her i’n gilydd ac yn cyrraedd gwraidd y materion, ond a gynhelir mewn hinsawdd sydd yn ein galluogi i gyfnewid gwahanol syniadau.

Er mwyn cyflawni hynny, rhaid inni ymestyn allan y tu hwnt i’r cytundebau ffurfiol hyn yr ydym yn eu sefydlu a chanfod ffyrdd i ddenu mwy o bobl i ddull gweithredu’r Cynulliad, a chanfod ffyrdd i ni allu clywed eu barn. Gobeithio y gallwn wneud hynny ac y bydd y Cabinet yn ystyried datblygu rhaglenni penodol. Nid yw’r pethau hyn yn digwydd drwy osmosis: maent yn digwydd drwy sefydlu rhaglenni ymarferol sydd yn canfod ffyrdd i ymestyn allan at gymunedau fel y gallant gyfranogi. Bydd llwyddiant rhaglenni fel cynwysoldeb, cynaladwyedd a chyfle cyfartal yn dibynnu hefyd ar osod amcanion pendant a sylwi ar eu cynnydd. Mae’n bwysig ein bod, fel Cynulliad, drwy ein strwythurau pwyllgor, yn sicrhau y byddwn yn monitro ac yn gwerthuso ein cynnydd ansoddol yn ogystal â’n cynnydd meintiol.

Nid wyf yn un sydd yn cefnogi tâl yn ôl perfformiad i Gabinet y Cynulliad, ond rhaid inni ystyried dulliau i fesur y cynnydd a wnawn yn ôl y gwerthoedd hyn ac i sicrhau mai un o’r pethau a wnawn drwy statud yw adrodd ar ein cynnydd tuag at gydraddoldeb. Rhaid inni ystyried dulliau i adrodd ar ein cynnydd tuag at gyflawni’n hamcanion o dan y gwerthoedd hyn. Rhoddir barn ar y cynnydd a wnawn wrth gysylltu â phobl Cymru ymhen pedair blynedd arall, a rhaid i’r elfen honno fod yn rhan bwysig o’n rhaglen. Gobeithio y gallwn ystyried dulliau ymarferol i sefydlu rhaglenni sydd yn mesur ac yn gwerthuso ein cynnydd ochr yn ochr â’r nodau pwysig hyn.

Efallai fod y rhaglenni hyn yng nghefn meddyliau pobl ond nid ydynt wedi eu geirio’n eglur. Mae mynegi gwerthoedd ar gyfer y Cynulliad yn bwysig iawn. Mae fy mhwynt cyntaf wedi ei wneud yn gryf gan Val: hynny yw, yr angen i roi prawf ar berfformiad. Mae’r datganiad yn dweud y byddwn yn profi’n polisïau a’n rhaglenni ac y byddwn yn profi gwerth ychwanegol ac effeithiolrwydd ein gwaith yn gyson. Fodd bynnag, nid yw profi ar ei ben ei hun yn ddigon da; rhaid inni hefyd weithredu i gywiro unrhyw feysydd anfoddhaol. Peryglus iawn yw meddwl mai profi yw’r unig beth angenrheidiol; rhaid inni ymdrechu’n gyson i wella ein safonau. Dros y degawd a aeth heibio, fe fu adegau pan ymchwiliwyd i gyrff neu ymddygiad a chael nad oeddent yn cyrraedd y safon. Yr hyn a gawn mewn gwirionedd yw rhyw feirniadaeth mewn iaith sydd braidd yn fiwrocrataidd. Ymhlith pobl gyffredin Cymru, mae hyn yn arwain at fagu drwgdeimlad ac at ledaenu straeon. Rhaid i’r Cynulliad weithredu i sicrhau bod pobl yn deall yr hyn sydd yn digwydd a’r hyn a wneir.

Mae’r ail bwynt sydd gennyf yn ymwneud â’r paragraff ar addysg well. Yr wyf yn falch o weld datganiad ar ‘ddinasyddiaeth weithredol’, ond mae angen inni hefyd sicrhau bod addysg yn eang, a’i bod yn rhoi dealltwriaeth o werthoedd diwylliannol eang. Rhaid iddi ddatblygu gallu plant i feddwl ac i feirniadu’n adeiladol fel y gallant ymdrin yn effeithiol â phroblemau ac anawsterau sydd yn codi yn eu bywydau a helpu pobl eraill i wneud hynny. Mae’n bwysig bod modd i’n plant gael gwybodaeth sylfaenol am wyddoniaeth a thechnoleg yn ogystal â’r celfyddydau ac athroniaeth a diwylliant y wlad hon ac am eu cefndir ethnig eu hunain. Mae gan Gymru dreftadaeth sosialaidd radicalaidd a fynegwyd drwy ofal am eraill, drwy chwarae teg, a drwy ddeall gwerthoedd y gymuned, y gymdeithas a’r genedl. Yr wyf am i genedlaethau’r dyfodol wybod am y gwerthoedd hynny. Byddai rhagor o genedlaethau o blant Thatcher yn niweidiol i’r wlad hon.

Ynglŷn â sylwadau Rod Richards am gymynrodd ei lywodraeth ef—yn y Cymoedd lle’r wyf yn byw ers ugain mlynedd, mae gennym genhedlaeth o blant Thatcher. Mae cyfran fawr o’r boblogaeth wedi ei dieithrio a’i phellhau oddi wrth gymdeithas, yn anghyflogadwy, yn ddi-addysg, yn byw gyda’r gymynrodd o genhedlaeth o bolisïau yr oedd Rod Richards—

Onid yw’n wir mai cynghorau Llafur oedd yn tra-arglwyddiaethu yn y Cymoedd llwydion a ddisgrifiwch, drwy’r blynyddoedd hynny?

Nid cynghorau Llafur oedd yn gyfrifol am gau’r pyllau glo neu greu’r amgylchedd economaidd a barodd i sylfaen economaidd Cymru ddiflannu i ebargofiant bron.

Yr wyf yn cymeradwyo’r ddogfen hon i’r Cynulliad. Dywedodd rhai, fel beirniadaeth bron, fod ymdeimlad cynnes a mynwesol iawn yn ei chylch—ethos teimlad-da. Siawns bod hynny’n rhinwedd. Os llwyddwn i adeiladu cymdeithas a gwlad ag elfen gynnes, ac ymdeimlad da, byddwn wedi cyflawni rhywbeth. At hynny y dylem anelu. Rhaid inni gefnogi’r ddogfen hon am ei bod yn ymgorffori’r gwerthoedd hyn.

Dylid cymeradwyo’r ddogfen hefyd am ei bod yn ymdrin â sialens afiechyd. Mae sefyllfa gymharol Cymru wedi dirywio’n eithaf sylweddol yn y maes hwn dros yr 20 i 25 mlynedd diwethaf. Mae iechyd cenedl y Cymry wedi dirywio o’i gymharu â rhannau eraill o’r DU ac Ewrop gyfan. Un o’r rhesymau pam yr oeddwn yn gryf o blaid y symudiad at ddatganoli yng Nghymru oedd oherwydd methiannau polisïau canolog. Dim ond drwy ymgymryd â chyfrifoldeb dros ein materion ein hunain, a drwy ddatblygu polisïau, y gallwn ymdrin â’r hyn a etifeddwyd gennym.

Nid yw iechyd pobl Cymru yn ganlyniad i ryw wendid corfforol neu enetig ac nid yw’n broblem syml o ddiffygion yr NHS. Mae’n ganlyniad i’r amgylchiadau cymdeithasol ac economaidd a brofwyd gan bobl dros yr ugain mlynedd diwethaf. Dylem gefnogi’r datganiad gwerthoedd hwn, am ei fod yn dangos ymateb cyfannol i’r hyn a etifeddwyd. Mae’r datganiad yn cydnabod pwysigrwydd addysg, adfywiad economaidd, a gwerthfawrogi ein dinasyddion. Os byddwn yn sicrhau cynnydd yn y meysydd hyn, fel y dywedodd Christine yn gynharach, fe awn ymhell iawn tuag at ateb y sialens a roddir gan afiechyd, sydd yn rhan o’r etifeddiaeth Gymreig.

Fodd bynnag, mae’n ymwneud â mwy nag ymdrin â’r hyn sydd yn pennu afiechyd. Yn ogystal â hynny, mae arnom angen NHS fydd yn ymateb i broblemau afiechyd cyfredol. Mae gennym NHS sydd wedi ei ailwampio ac yn canolbwyntio ar ymdrin ag afiechyd o fewn ein poblogaeth. Gwelsom ddiwedd ar y gwastraff a’r ymrannu o ganlyniad i’r farchnad fewnol a’r nifer fawr o ymddiriedolaethau a sefydlwyd i greu cystadleuaeth. Mae’r NHS yn gweithio orau drwy gydweithredu ac yr oedd yn methu oherwydd cystadlu. Os mabwysiadwn y dull gweithredu cynhwysol, cydweithredol a grynhoir yn y gwerthoedd hyn, bydd yr NHS yn darparu gwasanaeth gwell.

Yr ydym yn gweithio tuag at oes newydd yn y cynllunio o ofal iechyd i’n cymuned. Yr ydym wedi sefydlu grwpiau iechyd lleol lle y bydd y staff gofal iechyd rheng-flaen yn cymryd rhan weithredol wrth gynllunio a chyflenwi gofal. Mae meddygon teulu, nyrsys, cynrychiolwyr o’r sector gwirfoddol, aelodau o’r cyhoedd a llywodraeth leol yn dod at ei gilydd i gynllunio gwell gofal iechyd i’w cymunedau ac i sicrhau y caiff ei gyflenwi. Mae hyn yn enghraifft o roi’r gwerthoedd hyn ar waith. Mae gennym gyfle unigryw yng Nghymru, oherwydd y ffordd y datblygwyd cynlluniau’r gwasanaeth iechyd. Ceir perthynas gydffiniol unigryw rhwng awdurdodau llywodraeth leol a’r gwasanaeth iechyd, sydd yn un o’r agweddau mwyaf deniadol ar y math o bolisi cymdeithasol sydd yn cael ei ddatblygu.

Mae’r ddogfen hon yn hybu cydweithredu ac integreiddio. Bydd gennym wasanaeth iechyd mwy agored ac atebol a fydd yn arwain at amodau iechyd gwell i bobl Cymru. Bydd yr ysbryd cydweithredol yn arwain at Gymru well, Cymru iachach ac NHS sydd yn fwy ymatebol.

Mae gennyf sylw byr i’w roi ar y ddogfen a chais i’r Prif Ysgrifennydd, felly gobeithio ei fod yn cymryd sylw ac nid yn arwyddo llythyrau.

Mae’n ddrwg gennyf ond—

Yr wyf yn ymddiheuro. Yr oedd hynny’n sylw anystyriol ar fy rhan. Fe welaf beth yr ydych yn ei wneud yn dda iawn a gallaf weld nad ydych yn arwyddo llythyrau.

Fe ddylem fod yn ymwybodol y bydd y Cynulliad yn ddarostyngedig i’r Ddeddf Hawliau Dynol newydd sydd yn cynnwys y Cytundeb Ewropeaidd yn ein cyfraith ddomestig. Ar 1 Gorffennaf, y Cynulliad fydd yr unig gorff yn y DU a fydd yn atebol i’r rhwymedigaethau cenedlaethol hyn fydd yn effeithio ar bopeth a wnawn yma. Drwy’r Cynulliad, fe ddaw mater hawliau dynol adref i Gymru gyntaf. Gofynnaf i’r Prif Ysgrifennydd nodi statws unigryw’r Cynulliad yn hyn o beth drwy ddiwygio’r ‘Gwerthoedd ar gyfer Gwaith y Cynulliad Cenedlaethol’ i gynnwys yn benodol ein parch at hawliau dynol o dan y pennawd ‘ansawdd bywyd gwell’.

Nid wyf am ddechrau drwy ddyfynnu o’r efengyl, ond fe nodaf ei bod yn well gennyf Ioan na Mathew.

Fe ddechreuaf drwy ddymuno’n dda i’r Adran Weithredol. Mae hwn yn sefydliad newydd, yn fodel newydd o lywodraeth ac yr ydym yn disgwyl llawer iawn oddi wrth aelodau’r Adran Weithredol, lawer ohonynt wedi eu dyrchafu’n sydyn i rolau nad oeddent yn eu disgwyl rai misoedd yn ôl. Nid yw’n hawdd rhedeg pethau, a bydd llawer ohonom sydd â phrofiad o redeg cyfundrefnau yn sylweddoli bod ymgymryd â chyfrifoldeb gweithredol a bod yn gyfrifol am ganlyniadau, yn dasg anodd. Ni fyddai er budd pobl Cymru pe baem yn dymuno’n ddrwg i Lafur yn y dasg honno, felly yr wyf yn dymuno’n dda i chi yn ddiffuant.

Fe ellir derbyn y ddogfen hon yn rhesymol. Mae’n ymwneud â dyheadau. Y modd y byddwn yn cyflawni dyheadau yw mater gwleidyddiaeth. Cadwaf fy hawl i archwilio hynny’n fanwl ac i wrthwynebu pan fo hynny’n briodol.

Fy marn i yw bod consensws, fel alcohol, yn beth ardderchog yn gymedrol. Fel Ceidwadwr, ni chefais fy rhoi yma i fod yn un o weision bach Llafur. Yr wyf yma i wrthwynebu Llafur pan fo hynny’n briodol—nid mewn ystyr mympwyol. Fodd bynnag, ni fyddai eistedd yn ôl a derbyn yr hyn a gynigir yn gwella polisi cyhoeddus. Mae’n bwysig inni blagio, archwilio a rhoi anogaeth. Fe wneir hynny o sabwynt dde-ganol.

Mae un eitem ar bartneriaeth y buaswn wedi hoffi ei gweld yn y ddogfen hon. Hynny yw, i gryfhau undod cyfansoddiadol y Deyrnas Unedig. Yr ydym oll yn credu bod y Deyrnas Unedig wedi gwasanaethu pobl Prydain yn dda. Yr ydym yn credu’n angerddol bod rhaid cadw undod cyfansoddiadol y wlad hon. Mae’r Blaid Geidwadol yn credu y gwneir hynny orau drwy wladwriaeth unedol. Dyna oedd barn y rhan fwyaf o Geidwadwyr ar adeg y refferendwm ar ddatganoli. Fodd bynnag, yr ydym wedi symud ymlaen. Yr ydym wedi derbyn y penderfyniad ac mae hynny wedi peri rhywfaint o anhawster ymysg ein cefnogwyr. Yn naturiol, yn ein hymgyrch etholiadol fe ddywedodd ein cefnogwyr wrthym, ‘Nid ydym am bleidleisio am nad oeddem am gael y sefydliad hwn.’ Wel, mae wedi ei sefydlu a rhaid inni weithio er mwyn sicrhau ei lwyddiant. Byddai anfon neges gymysg yn awr at bobl Prydain, a phobl Cymru yn arbennig, yn niweidiol i undod cyfansoddiadol Prydain Fawr. Rhaid inni weithio gyda phleidiau a sefydliadau eraill drwy’r Deyrnas Unedig i sicrhau y byddwn yn datblygu cyfansoddiad cwbl gytbwys. Bydd angen peth amser i wneud hynny. Nid wyf yn dweud y gellir gwneud hynny ar unwaith. Wrth ddweud bod ar y Blaid Lafur angen amser, nid wyf yn golygu hynny fel canmoliaeth ddeufiniog. Mae angen amser arnom i gyd. Mae’n rhywbeth y bydd yn rhaid inni weithio drosto.

Yr wyf am ddweud ac am roi ar gof a chadw yn gwbl ddiamwys fy mod yn teimlo, pan agorwyd y sefydliad hwn yn rasol gan Ei Mawrhydi y Frenhines, fod y Cynulliad yn meddu ar urddas mawr. Ni roddir dim o hyn yn ôl—yr ydym wedi symud oddi wrth y modd y cawsom ein llywodraethu. Mae’n fwy na thebyg ein bod mewn proses ddynamig. Credaf y bydd yn gorffen fel ffurf ar wladwriaeth ffederal. Fodd bynnag, mae’r symudiad hwnnw wedi dechrau a gallaf eich sicrhau y byddaf am fod yn adeiladol iawn o ran datblygu ein gweithdrefnau cyfansoddiadol. [Cymeradwyaeth.] Nid wyf wedi arfer o gwbl â chymeradwyaeth yn fy statws fel cynrychiolydd Ceidwadol. Ni allaf addo bod yn adeiladol am byth. Pan ddeuwn i archwilio cynigion y Cynulliad i gyflawni’r dyheadau hyn, fe fyddwn, fel Ceidwadwyr, yn feirniadol mewn modd priodol. Gobeithio, ymhen pedair blynedd, y bydd pobl Cymru’n dweud: ‘Yr oeddem yn ansicr. Fe fu inni benderfynu o leiafrif bychan i gael Cynulliad Cymreig, ond fe gredwn yn awr fod ein gwasanaethau cyhoeddus wedi eu gwella.’

Nid rhywbeth i’w gyflawni gan y Cynulliad yn unig yw hynny, ond i’r holl bleidiau.

I welcome the positive values contained in this document. I do not have any enlightened comments or otherwise. Neither will I give you advice on how to proceed about your business. If you want to bicker, fight or be constructive, I am sure you will follow whichever route you wish to take. It does not matter who is responsible for the state of our nation as it is today: whether we have had 20 years or more of maladministration, history is history. What we must agree on—and I believe we are agreed—is that the state of our nation is a cause of concern to each of us. That is the Assembly’s starting point, and we must be positive and look forward.

We have heard a great deal of talk of visions. We all have our own personal vision. What causes me concern is that those visions, from what I hear, are to a great extent based on Objective 1 funding. We are placing all our eggs in one basket, thinking that this will bring the answer that will meet the needs of our country. I hope, from the bottom of my heart, that that is true and that we will be able to look forward to that. I will not bother the First Secretary by asking when the funding will come, because that question has been asked time after time. We have heard references to April 2001. If we have to wait until then to get this funding from the Exchequer, what is the situation in the interim concerning private sector funding? If private sector funding is available, let us say next year, and there are projects in Wales ready to proceed, do we have the administration in place through this Assembly? Do we have the methods and processes for that kind of development in place? I am rather sceptical whether that mechanism is in place and I think the money will be held back—money which would otherwise be available for us to regenerate the economy. I would like a comment on that.

Yr wyf yn cytuno â’r ddogfen. Fodd bynnag, mae hon yn ddadl lle y mae arnom angen arweiniad. Efallai mai arwyddair fyddai’r union beth i ni. Fe ddywedodd un dyn mawr, Lloyd George, Rhyddfrydwr ardderchog:

‘yr huotledd gorau yw hynny sydd yn arwain at gyflawni pethau.’

Yn y bôn, yr oeddem yn gweld diffyg tri phwynt yn y ddogfen hon. Mae diffyg dewrder ynddi, diffyg targedau a’r angen am ddiwylliant rhagweithiol. Mae’r rhethreg yn iawn. Fodd bynnag, gwelaf ddiffyg targedau ynddi. Rhaid imi gael gweld targedau mewn datblygu gwledig a chymunedol. Gwelaf ddiffyg dewrder pryd y mae’r Llywodraeth yn hepgor Pennod 8 o’r ddeddfwriaeth ddraft am lywodraeth well a galluogi’r gymuned. Dyma lle y dylem arwain yng nghyflwr y genedl hon. Rhaid inni greu targedau a fydd yn ein gwneud yn arweinwyr byd-eang. Fe ellir gwneud hynny, mewn datblygu cymunedol a chynhyrchu ynni cynaliadwy. Dylai’r ddogfen hon gynnwys targedau gwirioneddol: 30 y cant oddi wrth ynni adnewyddadwy erbyn 2010; 10 y cant o fusnesau bychain newydd—efallai, ryw ddydd. Gadewch inni bennu targedau a rhoi hwb i’r geiriau teg a glywn ni heddiw. Dyma’r unig ffordd y symudwn ymlaen tuag at ddyfodol gwell. Heb y dewrder hwn i gyfarwyddo Awdurdod Datblygu Cymru a’r Cynghorau Hyfforddi a Menter i gyrraedd targedau blynyddol, byddwn yn cael ymhen pedair blynedd fod gennym rethreg wag ac etholwyr na fyddant am bleidleisio. Rhoddaf bwys ar y pwyntiau hyn, ar sail geiriau’r Rhyddfrydwr mawr hwnnw, Lloyd George –a thad y tŷ hwn. Dewrder, targedau a diwylliant rhagweithiol i hydreiddio’r Swyddfa Gymreig, fel y bydd arloesi yn byw drwy’r Cynulliad.

Yr wyf yn cynrychioli etholaeth Preseli Sir Benfro, sydd yn nodedig oherwydd dirywiad cyflym yn ei ffyniant economaidd dros 18 mlynedd o Lywodraeth Mr Richards. Mae’r etholaeth wedi methu cael y buddsoddiad a’r cyfleoedd mwy a ddarparwyd mewn rhai rhannau eraill o Gymru, felly croesawaf yr ymrwymiad yn y ddogfen hon—sydd yn ddogfen o werthoedd ac nid yn gynllun gweithredu fel y cyfryw—i leihau’r gwahaniaethau rhwng rhanbarthau Cymru a chau’r bwlch yn y perfformiad economaidd. Yr wyf hefyd yn croesawu’r ymrwymiad i gynyddu cyfleoedd mewn ardaloedd llai ffyniannus ac i gydnabod anghenion penodol ardaloedd gwledig ac ardaloedd lle y ceir amddifadedd cymdeithasol. Yn fy etholaeth i, fe geir ardaloedd o amddifadedd yn y wlad a’r dref. Dylai fod yn ddiddordeb pennaf gan y Cynulliad hwn i flaenoriaethu problemau pobl sydd â’r angen mwyaf—yn cynnwys yr anabl fel y crybwyllodd Helen Mary Jones—a rhanbarthau sydd â’r angen mwyaf, ac wedyn buddsoddi yn y bobl hynny, a datblygu cyfleoedd gwaith yn yr ardaloedd hynny, fel fy etholaeth i.

Nid oes dim yn y ddogfen hon y byddwn yn anghytuno ag ef, ond ar yr un pryd yr wyf yn siomedig am nad oes dim i’n hysbrydoli i newid. Mae arnaf ofn fy mod yn cytuno â Rod Richards ar rai pethau, ond peidiwch â phoeni, nid wyf am fy mynegi fy hun yn yr un modd. Mae braidd fel maniffesto Torïaidd: mae llawer o benawdau ynddo ond prin yw’r manylion. Yr hyn sydd yn fy siomi yw’r hyn na ddywedir yn hytrach na’r hyn a ddywedir, hynny a’i diffyg gweledigaeth a’i diffyg manylder ynghylch targedau. Nid oes raid ichi ragnodi sut i gyrraedd y targedau hynny, ond rhaid ichi osod targedau. Mae pawb ohonom, er enghraifft, o blaid,

‘gwella ansawdd presennol yr amgylchedd ac ymdrin â meysydd y mae angen eu gwella’

ond y mater allweddol yw sut y byddwn yn gwneud hynny, pa bryd, ac ym mhle.

Mae pawb ohonom o blaid cludiant cyhoeddus da. Fe garwn i fynd ymhellach a sôn am system drafnidiaeth integreiddiedig. Mae cludiant cyhoeddus da mewn ardaloedd gwledig yn fater allweddol mewn tlodi gwledig ac eithrio cymdeithasol. Mae ticedu integreiddiedig yn ein hardaloedd trefol yn fater allweddol wrth fynd i’r afael â llygredd yn y trefi a’r dinasoedd. Buaswn wedi hoffi gweld hynny. Yr wyf yn arbennig o siomedig yn yr adran o dan y pennawd ‘Gwell Cyfleoedd am Waith’, oherwydd mae’n sicr mai hwn yw’r mater pwysicaf. Mae cael swyddi o ansawdd gwell, swyddi â chyflogau gwell a mwy o swyddi yn hanfodol i ansawdd ein bywyd a’n hiechyd.

Ni ddylai dogfen a ysgrifennwyd ar yr adeg hon yn hanes Cymru fod heb ryw gyfeiriad at arian Amcan 1 ac yn union pa fecanweithiau ac amserlen a gynigir i’w weithredu. Nid wyf yn holi’r Prif Ysgrifennydd ynghylch amseru eto, yr wyf yn gofyn pa mor fuan y gallwn ddisgwyl gweld Amcan 1 yn gwneud gwahaniaeth.

Fe geir cyfeiriad derbyniol iawn yn y ddogfen at hybu iaith a diwylliant Cymru, ond byddem wedi hoffi gweld mwy o bwyslais ar y ffaith ein bod yn ddinasyddion o Ewrop hefyd. Mae masnachu yn Ewrop yn hanfodol i’n ffyniant. Prin yw’r cyfeiriad at hynny, ond buaswn wedi hoffi gweld mwy o bwyslais arni.

Uwchlaw popeth, addysg yw’r allwedd i’n ffyniant economaidd a chymdeithasol ac fe geir cyfeiriadau derbyniol iawn at yr angen i wella medrau. Unwaith eto, ceir diffyg targedau, ond credaf mai’r diffyg hanfodol yma yw’r ffaith bod gennym gyflawniad addysgol is, a hefyd gwariant addysgol is. A allwn feiddio ag awgrymu bod cysylltiad rhwng gwariant is ar addysg a chyflawniad is? Rhaid ymdrin â’r anghysondeb hwn mewn ariannu. Bydd yn anodd, ond pan siaradai pobl â mi ynghylch y modd y bydd y Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth, un peth a ddywedwn eodd y byddem yn gwneud penderfyniadau mwy effeithlon, oherwydd mae tri dyn yn y Swyddfa Gymreig—a dynion a fu yno erioed, o’m profiad i—yn sicr o’i chael yn anos i wneud penderfyniadau effeithlon na 60 o bobl sydd mewn cysylltiad â’u hetholaethau. Credaf, drwy benderfynu effeithlon, y byddwn yn canfod ffordd well i ariannu addysg nag yn Lloegr.

Croesawaf rai syniadau yn y ddogfen hon yn fawr iawn, fel dinasyddiaeth weithredol, sydd yn rhoi naws Gymreig benodol i’n system addysg. Un peth sydd yn codi ofn arnaf, ac fe gyfeiriwyd ato eisoes, yw bod rhai pobl yng Nghymru, yn enwedig pobl ifanc, heb na gwybodaeth na diddordeb ynghylch ein cymdeithas a’n democratiaeth. Mae hynny’n arbennig o frawychus pan gaiff ei amlygu ar ffurf rhagfarn ddall fel y gall ddigwydd weithiau. Fel Democrat Rhyddfrydol, yr wyf am weld cymdeithas lle y mae pobl wedi eu galluogi gan wybodaeth, yn edrych tuag allan ac yn cael gofalu am eu penderfyniadau eu hunain.

Yr oedd llawer o lawenhau pan gawsom arian Amcan 1. Mae pobl wedi tueddu i anghofio ei bod yn gwbl warthus bod ein heconomi wedi ei wanhau i’r pwynt lle y mae arnom angen y cyllid hwnnw ac yn ei haeddu. Fe gymer ddegawdau i drawsnewid Cymru yn llwyr, felly rhaid inni ddechrau heddiw. Uwchlaw popeth, rhaid inni fod yn barod i sefyll dros ein hegwyddorion, a bod yn benodol ynghylch ein hamcanion. Gallwch fod yn benodol heb gau allan syniadau. Os yw’r Cynulliad i wneud ond un gwahaniaeth, hynny fydd y teimlad ymhlith y bobl fod eu llais wedi ei glywed, a bod eu cyfraniad wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Canmolaf yr egwyddorion sylfaenol yn y ddogfen hon, ond yr wyf yn siomedig ynghylch y diffyg manylion a’r diffyg targedau. Fodd bynnag, gallwn oll gefnogi’r egwyddorion.

I agree with the principles of partnership and co-operation in the document, because Wales has massive problems. We have heard that our gross domestic product is 82 per cent, but we must respond to the challenge of resolving the problems of our deprived areas. I represent such an area.

In Rhondda Cynon Taf, the GDP is 62 per cent and as a result we have massive problems such as unemployment. The official figure is about 8 per cent but the real figure, announced by Yorkshire University, is 31 per cent if you include those who have taken early retirement and those who cannot claim benefits.

We have depopulation and empty houses and health problems too. If we could solve the economic problems, many of the health problems would vanish. It is also a fact that we have social problems such as drugs. We must give priority to resolving the economic problems of these areas.

There are several aspects we should consider to resolve these problems. First, the flexibility of these areas. There has been a lack of investment in the past. As regards infrastructure, we must invest in our roads. There are also many sites that are vacant because of toxic pollution, and the lack of money to clean up these sites causes problems for the local authority.

One of the most important things we should do is to invest in businesses, and it is interesting to look at the numbers. If you consider per capita investment. Wales is way behind England, and if you look at Rhondda Cynon Taf and compare it with south-east Wales there are three times as many companies in those areas. We must try to increase the number of business in Wales, especially in deprived areas. As regards the number of jobs in the service sector, we lose out. To reach the same level as England we should have 12,000 additional posts in transport, 40,000 in the financial services, and 72,000 in the business sector.

It is a challenge and an opportunity for us to make a difference to the people of Wales. It is important for us to invest in new businesses and in existing businesses. Establishing a bank to maintain these businesses would be a great help.

In addition, we must invest in training. Ireland showed the way by using 38 per cent of its Objective 1 funds on training. That has transformed their economy, and we can do the same. The Assembly must give priority to resolving generations of injustice in different parts of Wales. If we do that, we will have succeeded.

Croesawaf sylwadau David Melding ar fod yn adeiladol a gobeithio bod ei gyd-weithwyr yn cytuno ag ef. Bydd raid inni oll fod yn adeiladol wrth gyflawni’r newidiadau y cyfeiriodd Christine Chapman atynt yn gynharach. Gyda golwg ar y sylwadau bod diffyg targedau a phwyntiau gweithredu penodol yn y ddogfen hon—nid dyna fwriad y ddogfen hon ar hyn o bryd. Mae’n cyflwyno cyd-destun ar gyfer y Cynulliad, lle y gallwn ddatblygu amcanion a chynlluniau gweithredu. Yn hynny o beth, credaf fod y ddogfen yn bwysig tu hwnt.

Fodd bynnag, mae gennyf bwyntiau ychwanegol y gallai’r Prif Ysgrifennydd ddymuno eu derbyn. O ran yr adran ar werthoedd ac ar yr agenda cynhwysol, mae’r nod o gyfiawnder cymdeithasol yn un pwysig. Mae’r ymadrodd ‘cyfiawnder cymdeithasol’ yn cynnwys y gwerth craidd y mae llawer yn teimlo y dylai’r Cynulliad ei gyflawni ar gyfer pawb drwy Gymru. Hoffwn hefyd gynnwys sylw y byddwn yn gwrthsefyll pob math o gamwahaniaethu a chamwahaniaethu hiliol yn arbennig. Byddai o gymorth i gynnwys sylw felly yn y fan honno.

Gobeithio y gellir cynnwys ychwanegiadau o ran blaenoriaethau hefyd, yn yr adran ar gyfleoedd gwaith gwell. Mae lefelau tâl, cyflog ac incwm hefyd yn bwysig. Y rhain yw’r wir felltith yn y sefyllfa yng Nghymru. Rhaid i’r Cynulliad ymdrin â mater lefelau tâl yng Nghymru er mwyn sicrhau tro ar fyd yn ffyniant economaidd y bobl.

Yn yr adran ar addysg, cefnogaf y syniad o ddinasyddiaeth weithredol a chredaf y dylem gynnwys yr ymadrodd ‘dysgu ar hyd oes’. Mae’n cwmpasu syniadau fel dewisiadau a chyfleoedd ychwanegol y mae ar gymaint o bobl eu hangen yn eu bywydau. Mae’n arbennig o bwysig yng Nghymru.

Yn olaf, ni welais gyfeiriad at dai yn yr adran ar iechyd na’r adran ar ansawdd bywyd gwell. Ni allwch fyw heb gartref. Digartrefedd yw un o’r pethau mwyaf ofnadwy y mae’n rhaid i bobl eu hwynebu. Carwn weld ymrwymiad i ddileu digartrefedd, gan gysylltu hynny â materion ansawdd tai, a chyflwr tai yng Nghymru. Mae hynny i gyd yn gysylltiedig â phroblemau tlodi a iechyd.

Gobeithiaf y bydd y Prif Ysgrifennydd yn derbyn y pwyntiau penodol hynny fel y gallwn wneud y ddogfen hon yn fwy cynhwysfawr.

Hoffwn ganolbwyntio’n benodol ar yr adran olaf, Ansawdd Bywyd Gwell’. Mae’r ddogfen sydd o’n blaen yn cynnwys ymadroddion teg iawn. Yr wyf yn cytuno â hwy a chredaf ei bod yn ddogfen fuddiol iawn. Fodd bynnag, teitl y ddadl hon yw ‘Cyflwr y Genedl’. Pe bai hyn yn fater masnachol, fe allem gael ein herlyn o dan y ddeddf disgrifiadau masnachol, oherwydd nid yw hyn yn ddisgrifiad o gyflwr y genedl. Cyfres o werthoedd a dyheadau i Gymru yw’r rhain, wedi eu nodi mewn geiriau amhenodol iawn. Wrth wneud hyn, bydd y Prif Ysgrifennydd a’i Gabinet am gael eu barnu yn ôl cynnwys y ddogfen hon. O dderbyn ei natur uchelgeisiol a nodau’r dyheadau hyn, pan ddaw’r etholiadau i’r Cynulliad ymhen pedair blynedd, fe allai fod yn edifar ganddynt ofyn am gael eu barnu yn ôl y ddogfen hon.

Fe wnaed y sylw mai maniffesto yw hon i bob pwrpas. Ni allai ddim fod yn bellach o’r gwir. Byddai maniffesto neu ddogfen bolisi yn cynnwys cyfres o addewidion, a’r rheini wedi eu costio â gweithredoedd ynghylch sut y câi’r addewidion eu gweithredu. Ni ddigwyddodd hynny yn y fan hyn. Os mai dyna’r math o ddogfen yr ydym am ei gael, rhaid inni fod yn fwy manwl. Gobeithio y gallwn drafod hynny rywbryd. Fodd bynnag, mae’r ddadl hon wedi fy nghalonogi. Mae’r Aelodau wedi trafod materion na roddwyd sylw iddynt yn y ddogfen hon yn eithaf manwl.

Mae’r adran ar lywodraeth dda wedi ei thrafod ar ddull pen-i’r-gwaelod. Yr ydym yn trafod sut y byddwn yn darparu llywodraeth dda bron fel petaem am orfodi llywodraeth dda. Nid oes dim o’i le ar hynny fel y cyfryw. Fodd bynnag, fe ddylai’r ddogfen hon sôn hefyd am alluogi, rhoi cyfrifoldeb i bobl a’u gallu i lunio eu tynged a’u bywyd eu hunain. Mae hynny’n bwysig iawn. Dylai galluogi a rhoi cyfrifoldeb i bobl dros eu bywyd eu hunain fod yn bwysig pan ddeuwn i ystyried sut y caiff Cymru ei llywodraethu gan y Cynulliad a llywodraeth leol.

Credaf fod sylw byr am dai, yn yr adran ar ‘ansawdd bywyd gwell’, ac yn yr un modd am ddatblygu cynaliadwy a’r amgylchedd. Mae pob un wedi ei wasgu i’r adran honno ac mae hynny’n destun gofid oherwydd mae pob un o’r materion hyn yn bwysig a dylsent fod wedi cael sylw ychydig yn fanylach. Pan gyhoeddodd y Prif Ysgrifennydd ei Gabinet ac Ysgrifennydd y Cynulliad dros yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol, nid oedd sôn o gwbl am dai, a phrin fu’r sôn amdanynt ers hynny. Gobeithio y bydd hynny’n newid wedi i Bwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leo ddechrau.

Mae gennym broblem ddifrifol iawn ynglŷn â thai. Mae yna fil atgyweirio o £1.1 biliwn ar gyfer tai yng Nghymru. Mae cysylltiad uniongyrchol rhwng tai gwael ac afiechyd, ac mae ein problemau tai yn adlewyrchu tlodi a dieithrwch cymdeithasol. Wedi’r cwbl, pan fyddwch yn ddigartref ni allech gael eich dieithro ymhellach o gymdeithas. Mae angen inni ddechrau ymdrin â phroblemau digartrefedd a chysgu allan. Mae arnom angen data priodol ar hynny ac mae’n rhaid angen inni weithio mewn partneriaeth i geisio mynd i’r afael â’r broblem honno.

Dylai’r ddogfen fod wedi cynnwys mwy am yr amgylchedd. Yr ydym yn ffodus yng Nghymru fod gennym gefn gwlad prydferth iawn ac amgylchedd o ansawdd uchel. Fodd bynnag, mae gennym broblemau. Mae llygredd aer yn broblem ac mae adroddiad gan Gyfeillion y Ddaear wedi crybwyll bod llygredd aer uchel o gwmpas rhai ffatrïoedd yn ne Cymru. Yr ydym yn dal i fewnforio gwastraff gwenwynig i waith Rechem ym Mhont-y-pŵl, ac mae gwastraff niwclear yn cael ei waredu o hyd yn Sir Benfro. Mae’r rhain yn faterion y bydd yn rhaid inni roi sylw iddynt. Rhaid inni sicrhau na ddaw Cymru’n domen ysbwriel i wastraff pobl eraill. Mae traffig cynyddol hefyd yn broblem amgylcheddol, gan ei fod yn achosi llygredd. Ceir enghraifft o hynny yn yr Hafod, fy ardal i yn Abertawe. Mae ganddi un o’r lefelau llygredd uchaf yn y ddinas oherwydd lefel y traffig sydd yn defnyddio ffordd annigonol. Yr ateb i hynny yw ffordd osgoi. Felly mae angen inni ystyried sut y gallwn integreiddio trafnidiaeth, ac mae’n rhaid inni ymdrin â phroblemau cludiant cyhoeddus.

Ceir sylw byr ar ddatblygu cynaliadwy yn y ddogfen hon hefyd. Yr oedd wedi ei grybwyll yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998, ac fe ddylai fod yn rhan bwysig o waith y Cynulliad hwn. Rhaid iddo hydreiddio ein busnes a rhaid ei gynnwys yn amcanion a phwyntiau gweithredu pob Pwyllgor. Yr unig fodd i ymdrin â hynny a’i fonitro yw drwy bwyllgor datblygu cynaliadwy ar wahân. Gobeithio y gellir rhoi sylw i hynny pan fyddwn yn creu cynlluniau ar gyfer datblygu cynaliadwy.

Pan fyddwn ni, fel cenedl, yn edrych ar y ddogfen hon, mae ynom deimlad o ddisgwylgarwch ynghylch sut y gallwn wneud gwahaniaeth ym mywydau pobl. Nid yw’r ddogfen hon wedi cyflawni’r disgwyliad hwnnw. Nid yw ond yn codi rhagor o gwestiynau. Gobeithio y bydd hynny’n newid, ac y dechreuwn gyflawni’r disgwyliadau sydd arnom, wrth inni ddechrau trafod y materion a godir yn y ddogfen hon ac yn y ddadl.

A gaf ddangos yr hyn a allai’r ddogfen hon ei olygu i rywun yn fy etholaeth i. Ddoe, yr oeddwn mewn seremoni wobrwyo i rai sydd yn cymryd rhan yng nghynllun Dug Caeredin. Yr oedd y rhai a gymerai ran yn bobl ifanc sydd, gyda chymorth y gwasanaeth prawf ac asiantaethau’r gymuned leol, wedi llwyddo i ennill tystysgrif. Eu tystysgrif gyntaf, yn achos rhai ohonynt. Maent yn rhan o’u cymunedau unwaith eto.

Yr oedd y bobl ifanc hyn yn gadarnhaol iawn ynghylch yr hyn y bydd y Cynulliad yn ei gyflawni ar eu cyfer hwy. Bydd y ddogfen hon a sylwadau’r Prif Ysgrifennydd yn rhoi cyfle iddynt ddychwelyd i’w cymunedau a gweithio gyda’u cymunedau a’u cyfoedion. Yr oeddent yn gadarnhaol. Gobeithio y gallaf ddychwelyd a dweud wrthynt mai hon yw’r ddogfen y byddwn yn dechrau gweithio arni, mai hon yw’r fframwaith ar gyfer cydweithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol a chymunedau, ond yn bwysicaf oll mewn partneriaeth â hwy a llawer iawn tebyg iddynt ar draws Cymru. Maent yn barod i barhau i adeiladu ar eu cyflawniadau. Fel Cynulliad rhaid inni sicrhau y gallant gyflawni eu potensial yn llawn.

Mae rhai o’r sylwadau beirniadol ar y ddogfen hon ac ar ddatganiad y Prif Ysgrifennydd hefyd efallai, yn annheg. Mae natur y ddogfen yn golygu bod rhaid iddi fod yn gyffredinol. Ni all ymdrin â manylion penodol am resymau amlwg. Dylem oll sylweddoli hynny.

Mae ar Gymru angen polisïau sydd yn mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol ac yn hybu cynhwysiamnt cymdeithasol. Mae’r dyheadau hynny yn berthnasol i bob rhan o Gymru. Mae chwarae teg yn ddywediad Cymraeg sydd yn berthnasol iawn ac sydd yn adnabyddus y tu mewn a’r tu allan i Gymru, am fod pobl Cymru wedi arfer rhoi pwys mawr ar chwarae teg, cyfiawnder cymdeithasol a thegwch. Mae’r rhain yn ddyheadau ac yn egwyddorion sydd yn cyd-fynd â’r athroniaeth a fu’n sylfaen erioed i bolisïau a chredoau fy mhlaid.

Mae’n fwy na thebyg y caiff y Cynulliad ei farnu yn ôl y modd yr hybodd gyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru, a’r modd y caeodd y bwlch mewn cyfoeth sydd rhwng Cymru a gweddill y DU a’r Undeb Ewropeaidd, ac yn ôl y modd yr ymdriniodd â phroblemau llecynnau sydd dan anfaintais ar draws Cymru. Ymhen pedair blynedd rhaid i’r Cynulliad allu dangos ei fod wedi ceisio ymdrin â’r problemau hyn a’i fod wedi creu mwy o gyfiawnder cymdeithasol ar draws Cymru. Fel Cynulliad, byddwn yn gallu edrych i fyw llygad pobl a dweud wrthynt ein bod wedi cyflawni rhywbeth sydd yn cyd-fynd â blaenoriaethau a phryderon traddodiadol Cymru, os gwnaethom ein gorau i ymdrin â phroblemau mewn addysg, iechyd a’r economi ym mhob rhan o Gymru.

Bernir y Cynulliad yn ôl yr hyn a wna wrth gyflenwi gwasanaethau i bobl Cymru. Rhaid inni osgoi rhoi’r argraff ein bod ni, yn y Siambr hon, yn llai na phroffesiynol. Byddai’n drueni pe bai pobl yn credu bod rhai yn y Siambr hon nad ydynt yn ei chymryd o ddifrif ond sydd yma am fod arnynt angen swydd—nid enghraifft o’r hyn y gall eich gwlad ei wneud drosoch chi, ond yr hyn y gall ei wneud i lenwi’ch poced.

Mae hefyd yn bwysig inni adeiladu hyder yn ein pobl. Y frawddeg bwysicaf yn y ddogfen hon yw’r dyhead i adeiladu Cymru hyderus sydd yn edrych tuag at allan, ac yn y fan hyn y mae’r broblem. Mae tuedd yn ein pobl i eistedd mewn cornel, gan feddwl na allant byth fod cystal â neb arall a’u bod yn byw mewn rhyw fath o wynfyd economaidd, a hwythau ddim. Yr ydym wedi ein goddiweddyd gan ranbarthau Sbaen ac, yn hynod iawn, gan Weriniaeth Iwerddon. Yn 1979, ni fuasem yn gymwys i dderbyn statws Amcan 1. Bellach yr ydym yn gymwys. Mae hynny’n dangos gymaint yr ydym wedi syrthio’n ôl. Dyna’r ystadegyn mwyaf arwyddocaol y gellir ei roi—

Nid wyf am ildio ar hyn o bryd. Dyna’r ystadegyn economaidd mwyaf arwyddocaol o’r cwbl.

Rhaid inni edrych tuag at allan. Diolch byth, mae chwynnyn Ewrosgeptigiaeth a dyfodd yn rhemp yr wythnos diwethaf dros y ffin yn blanhigyn gwannach o lawer yma yng Nghymru. Mae hynny’n dangos gymaint yr ydym yn edrych tuag at allan. Mae’n dangos y gallwn fanteisio ar y cyfleoedd a roddir inni yn Ewrop fel y gwnaeth Gweriniaeth Iwerddon. Fodd bynnag, rhaid inni beidio â’n twyllo ein hunain. Dechrau’n unig yw’r ddogfen hon. Mae’r rhaw yn y pridd, dyma’r adeg i ddechrau palu.

in Welsh May I welcome the way in which the debate developed generally, debating standards, values and priorities.

in Welsh However, some have asked too much from a paper that is trying to explain the principle of the standards and values.

yn Saesneg Yr oeddwn yn falch bod Ann Jones wedi cysylltu’r gwerthoedd yn y ddogfen â’r bobl yn ei hetholaeth. Dyna’r peth hanfodol. Ni roddaf sylw ar yr holl gyfraniadau a wnaed, ond mae rhai yn galw am ymateb.

yn Saesneg Ceisiais gysylltu egwyddorion a gwerthoedd â’r sialens hanfodol o gyflawni pethau a newid bywydau pobl. Nid dyma’r lle i dargedau. Rhywbeth i’r cynllun busnes a’r gwaith manwl yw hynny. Yn wir, mae angen inni edrych ar y dogfennau a etifeddwyd gennym fel Cynulliad. Er enghraifft, fe gyfeiriodd Mick Bates yn briodol at yr angen i ddatblygu’r economi gwledig. Mae cynllun busnes Awdurdod Datblygu Cymru am eleni, a etifeddir fel dogfen gan y Cynulliad, yn pwyso am roi mwy o sylw i anghenion canolbarth a gorllewin Cymru nag a wnaed yn y gorffennol. Ceir datblygiad y strategaeth bwyd a hwb i helpu busnesau cynhenid yn ogystal â chwilio am fuddsoddiad o’r tu allan.

yn Saesneg Felly, mae llawer o fannau lle y mae angen i Aelodau’r Cynulliad gael cysylltiad â’r hyn yr ydym yn ei etifeddu gan y Swyddfa Gymreig, a chydnabod bod trysorfa o bethau da y gallwn adeiladu arnynt. Mae angen i Jenny Randerson ystyried rhai o’r cynlluniau y byddwn yn eu hetifeddu. Yr oeddwn yn ceisio cyflwyno’r egwyddorion a’r delfrydau y dylem geisio eu cyflawni yn ein gwaith bob dydd. Fodd bynnag, fe gytunaf â hi na all tri Gweinidog yn y Swyddfa Gymreig wneud y cwbl y mae’r Cynulliad yn gallu ei wneud. Byddai hyd yn oed tair o fenywod yn cael hynny’n anodd.

yn Saesneg Croesawaf y rhan fwyaf o’r hyn a ddywedodd Dafydd Wigley. Fe ganolbwyntiaf ar un pwynt. Yr oeddwn yn credu bod llawer o sylwadau Dafydd am arian cyfatebol yn yr wythnosau diwethaf hyn yn rhethreg cyn yr etholiad. Fe wawriodd arnaf heddiw fod rhai o’r bobl a gyfrannodd at y ddadl hon heb ddeall y modd y bydd cronfeydd strwythurol yn gweithio. Yn hytrach nag ennill ar draul hynny, byddaf yn falch o drafod gyda Dafydd Wigley fy hun a dadlau ynghylch y pethau hynny o fewn y Cynulliad.

yn Saesneg Ar gronfeydd strwythurol, ni fyddwch yn cael pecyn unffurf lle bydd yr un swm yn dod bob blwyddyn drwy gyfnod cronfa strwythurol. Fe ddatblygir y gofynion yn fanylach. Fe weithredir cynllun, nad yw eto’n derfynol, a datblygir rhaglen wariant a gytunir gydag Ewrop. Drwy edrych ar ardaloedd eraill yn y Deyrnas Unedig ac yng Ngweriniaeth Iwerddon, fe geir cadarnhad bod amser ar gael ar gyfer trafodaeth o fewn Llywodraeth a’r Cynulliad fel rhan o drefn llywodraeth y Deyrnas Unedig, i sicrhau y gallwn ddefnyddio darpariaeth Amcan 1 i’r eithaf.

yn Saesneg Bydd yn rhaid ymdrin â nifer o bethau gan gynnwys arian cyfatebol. Yr wyf yn dal i gymryd rhan mewn trafodaethau ar hyn o bryd ar Amcan 2, gan sicrhau y cawn y gorau i Gymru, ac ar Amcan 3, sydd yn effeithio ar yr ardaloedd y tu allan i rai Amcan 1 a 2.

Yr ydym y tu allan i gyfnod etholiad bellach. Felly, gofynaf am eglurhad. A ydwyf yn iawn wrth ddweud y bydd prosiectau a fydd yn mynd ymlaen yn ystod y misoedd nesaf hyn, cyn y Nadolig? Fe gymeradwyir y rhain ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf, os nad y flwyddyn ariannol hon, a hyd yn oed os bydd proffil gwariant, fe fydd y mater o arian cyfatebol yn ystod y flwyddyn 2000 i 2001. Os yw hynny’n wir, ac os na fyddwn yn cael unrhyw arian ychwanegol oddi wrth y Trysorlys, a yw hynny’n golygu y bydd yn rhaid inni ganfod arian cyfatebol yn ystod 2000 i 2001 o’n hadnoddau ein hunain yn y Cynulliad, a fyddai fel arall yn cael eu gwario ar faterion eraill?

Mae’n dda gennyf ein bod yn dechrau trafod y materion difrif. Nid yw’r union amseru yn sicr eto, er bod pethau’n symud ymlaen yn gadarnhaol. Mae proffil y gwariant yn rhywbeth a ddaw yn y cyfnodau diweddarach wrth weithio ar y cynlluniau. Tra bydd cynlluniau’n datblygu, fe allai’r gwariant gwirioneddol ddod cryn amser ar ôl cymeradwyo’r cynlluniau. Mae proffil y gwariant yn rhywbeth bydd yn rhaid inni ei ystyried yn ofalus iawn. Mae’n fater o fanylder ond mae’n rhywbeth y bydd angen i’r Cynulliad ymdrin ag ef. Bûm yn ceisio dweud y gwir drwy ymgyrch yr etholiad.

Fe fu hynny’n anodd oherwydd cafwyd twrw lleisiau’n gofyn, ‘Ym mhle mae’r arian cyfatebol? Ym mhle mae’r siec yma?’ Ni ddaw sieciau gwag. Ceir proses bydd yn rhaid ei dilyn, a bydd hynny’n digwydd. Mae digon o amser i weithio drwy’r broses honno, ac i’r Cynulliad gymryd rhan lawn ynddi a sicrhau y cawn y cyfle i ymestyn am yr arian o’r cronfeydd ar yr adeg pan fydd hynny’n angenrheidiol o fewn proffil y gwariant.

There are two totally different elements here. I accept to some extent what Alun Michael is saying about the promise of match funding. It is not adequate for our purposes and I do not believe that it is adequate for the purposes of those people who are preparing projects for Objective 1 funding. There is a danger that those projects will be undermined.

However, there is a totally different element, namely the principle of additionality. In order to secure that principle, the Exchequer must introduce £100,000 into the budget now, or the plans will not be accepted by Europe, and we will not be able to start on the process.

Therefore, can we have a promise now that the principle of additionality is secured at the beginning, prior to debating the match funding.

Rhodri is right in saying that there is a principle of additionality. However, the Government has always gone through the process and has ensured that it is up to the standard the EU requires. You cannot ask for a blank cheque at the start of the process. We must go through the process and people must understand that, instead of asking for somebody to come to the Chamber with a bag of gold. That is not how things work.

Diolchaf i’r Prif Ysgrifennydd. A yw’n ymwybodol bod dryswch cyffredinol yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat ynghylch y mecanweithiau ar gyfer y broses ymgeisio, asesu a chymeradwyo? A yw’n fodlon rhoi sicrwydd i’r Aelodau y bydd ei adran yn cyhoeddi cyfarwyddyd cyn hir? Mae angen cyfarwyddyd o’r fath, ac yr wyf yn siarad yn benodol am wybodaeth a dynnwyd i’m sylw gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, sydd yn cynhyrchu ei gynllun strategol ei hun. Mae dryswch cyffredinol ynghylch y broses ymgeisio, asesu a chymeradwyo.

Yr wyf yn anobeithio ychydig wrth glywed y cwestiwn hwnnw oherwydd mae’n mynd â ni’n ôl i’r holl broses, y tybiwn ei bod wedi ei deall yn iawn. Yn fy ateb i Helen Mary Jones yr wythnos diwethaf, rhoddais sicrwydd y byddai cyfle i Aelodau’r Siambr hon ymateb i’r cynllun drafft sydd i’w gyhoeddi. Mae i’w gwblhau ddiwedd y mis hwn a’i gyhoeddi ddechrau Gorffennaf. Bydd yn rhoi cyfle i’r holl bartneriaid cysylltiedig roi eu sylwadau, fel y bydd gennym gynllun lle y bydd holl gwestiwn ymgeisio a’r manylion yn dilyn. Mae’n broses y bydd yn rhaid inni helpu i’w rhoi at ei gilydd. Drwy sicrhau statws Amcan 1 mae gennym gyfle i wneud pethau yn ôl y fframwaith amser sydd yn deillio o benderfyniadau y tu mewn i’r UE, na fydd yn gynharach na mis Ionawr nesaf, ac mae angen eglurhad o hyd oddi wrth Ewrop ar y raddfa amser sydd dan sylw.

I wish to endorse to what Rod Richards said about Conwy. Let me declare that I have an interest as a member of that council. There are difficulties in terms of interpreting the process as it is. That is why I refered to it in my earlier comments. A number of us attended a meeting last week. It emerged at that meeting that there was some confusion as regards to the process, and the timing. I ask you to consider this carefully. There is no understanding at the moment between the Assembly and local authorities.

in Welsh The process is quite clear. However, the debate before both elections concentrated on matters such as match funding. It did not look at the process itself and did not concentrate on issues like the redevelopment of parts of Wales which would come under Objective 1. I look forward to the debate when the document is ready, so that we can ensure that we understand the way forward.

yn Saesneg Yr wyf wedi fy arwain i drafod manylion am un maes, am fod y mater hwn wedi achosi dryswch mawr i lawer o bobl. Pan fyddwn yn trafod y ddogfen ddrafft a ddaw o’r tasglu, dogfen y bydd cyfle i’r Cynulliad a’n partneriaid ei harchwilio, gobeithio y byddwn yn gallu dychwelyd at yr agwedd gadarnhaol ar Amcan 1, a’r cyfle y mae’n ei rhoi inni ddatblygu’r economi yn y rhannau helaethaf o Gymru mewn modd cadarnhaol. Fel y dywedais, yr oedd heddiw i fod yn gyfle i bwyso a mesur y sialensau yr ydym yn eu hwynebu a nodi rhai o’r blaenoriaethau y gallwn gytuno arnynt.

yn Saesneg Mae angen egluro rhai o’r ffeithiau. Er enghraifft, cafwyd cyfeiriad at yr NHS. Dylem ddeall sut y cymhwysir yr egwyddorion yn y ddogfen at yr NHS. Dylem hefyd ddeall beth sydd gennym i gyflawni’r gwaith. Mae gennym gynnydd cyffredinol mewn arian eleni o £193 miliwn. Mae hynny’n gynnydd anferth o 10.2 y cant. Rhaid inni ofyn pam nad yw’r arian hwnnw yn fwy amlwg yn y darparu ar wasanaethau. Mae hynny oherwydd bod angen inni ymdrin â’r strwythurau a’r defnydd ar arian o fewn yr NHS.

yn Saesneg Peth arall sydd yn peri penbleth yw’r cyfeiriadau at wariant cyfalaf eleni. Mae £82 miliwn o gyfalaf. Nid yw’n fater o fod heb wariant cyfalaf. Estynnwyd £48 miliwn i ymddiriedolaethau i’w ddefnyddio yn ôl eu dewis ar wariant cyfalaf a rhoddwyd £35 miliwn i gwblhau nifer o gynlluniau sydd eisoes ar y gweill. Dros y tair blynedd nesaf daw £21 miliwn o’r gronfa moderneiddio cyfalaf ar gyfer eitemau fel iechyd a diogelwch a gwario-er-mwyn-arbed. Yr oedd £25 miliwn y gallesid eu defnyddio ar gyfer cyfalaf ond a ddyrannwyd i roi mwy o wariant refeniw, ac aeth £18 miliwn ar froceriaeth—y benthyciadau a’r dyledion oedd yn angenrheidiol i adfer cyflwr yr NHS.

Y pwynt yr oeddwn yn ceisio ei wneud oedd bod manylion a gododd yn y ddadl yr oedd angen eu cywiro os nad yw’r Cynulliad i gael ei gamarwain. Yr oedd pwyntiau o egwyddor sydd yn ategu’r ddogfen a gyflwynais yn gynharach ac y gallaf eu derbyn. Y rhain yw’r cyfeiriadau at adrodd ar gynnydd a phennu targedau yr holodd Val Feld amdanynt; y cyfraniadau gan Brian Gibbons a Janet Davies ar nifer o faterion a phwynt Sue Essex ynghylch gwerth craidd cyfiawnder cymdeithasol. Yr oedd Jocelyn Davies yn gywir wrth ddweud y byddai cynnwys y cytundeb ar hawliau dynol yn berthnasol i ni yn gynharach. Fe drefnir seminarau hyfforddi ar gyfer Aelodau’r Cynulliad yn y dyfodol agos, fel y gallwn ymdrin â’r mater hwn mewn modd gwybodus. Fel un oedd yn rhan o’r tîm a barodd gynnwys y cytundeb, yr wyf yn falch y byddwn ar y blaen ar y mater hwn.

Yr wyf hefyd yn derbyn pwynt Helen Mary am gyfle cyfartal. Bydd dyfodiad y Comisiwn Hawliau Anabledd, a fydd yn cysylltu â’r Cynulliad ac yn adrodd iddo, yn rhoi cyfle inni ymdrin â’r flaenoriaeth honno o ddifrif. Ynglŷn â buddiannau benywod, ni allaf ymatal rhag cyfeirio at y ffaith bod dros hanner yr Aelodau Llafur yn y Cynulliad a hanner yr Ysgrifenyddion Llafur yn fenywod. Mae hynny’n cyfrannu’n sylweddol at sefyllfa gymharol dda y Cynulliad hwn.

Yr oedd Christine Chapman yn gywir wrth ddweud bod angen cyflenwi gwerthoedd corfforaethol. Fe all maniffestos fod yn rhestrau dymuniadau. Dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf, gobeithiaf ein bod wedi troi maniffesto yn ddogfen sydd yn pennu targedau y bydd yn rhaid eu cyrraedd. Fodd bynnag, rhaid cyrraedd y rhain gan ddilyn gwerthoedd. Mae’n bwysig i’r Cynulliad sefydlu ei werthoedd craidd.

Yr hyn a ddywedaf wrth David Melding, a wnaeth gyfraniad diddorol, yw nad dewis hawdd mo consensws, ond dewis anodd. Mae cydweithredu a chyflawni delfryd gydweithredol yn anos na gwneud penderfyniadau a chael eich galw i gyfrif amdanynt. Mae gweithio gyda’n gilydd yn ôl gwerthoedd cyffredin, ceisio cymryd dogfen—un sydd yn athronyddol, yr wyf yn cytuno—a set o werthoedd a’u cymhwyso at ein gwaith o ddydd i ddydd yn sialens bwysig a mwy difrifol nag y mae llawer wedi sylweddoli o bosibl. Cael partneriaeth o fewn y Siambr hon, gyda’n partneriaid yng Nghymru a rhwng y Cynulliad a Whitehall a San Steffan yw hanfod datganoli.

Gobeithio y gallwn symud tuag at werthoedd cytunedig. Gobeithio y gallwn gytuno â’r hyn a welodd Peter Black yn ymadroddion teg; nid eu rhoi o’r neilltu yn bentwr, ond dweud eu bod yn ymadroddiad teg y byddwn yn eu cymhwyso’n ymarferol yn ein gwaith o ddydd i ddydd fel Cynulliad. Boed hynny’n fater o weithredu ar ddatblygu cynaliadwy, neu drafod gyda chynhadledd ar ddatblygu cynaliadwy sydd wedi cynnig cyfres o bwyntiau ymarferol i’w gweithredu gan y Cynulliad, mae’n ymwneud â rhannu cyfrifoldebau a phenderfynu, a rhoi ar waith yr egwyddorion partneriaeth a gyflwynwyd yn y ddadl yr wythnos diwethaf.

Yr wyf yn falch os yw’r ddadl hon wedi codi cwestiynau ac wedi peri i bobl ofyn ai dyheadau’n unig yw’r egwyddorion hyn, neu a ellir eu cyflawni. Credaf eu bod yn egwyddorion y gall y Cynulliad eu cyflawni os rhannwn y cyfrifoldeb o droi damcaniaeth yn ffaith.