Thank you for the opportunity to open this debate. May I say that what the Green Paper ‘The BEST for Teaching and Learning’ refers to is commendable, that is:

‘to further the process of supporting and developing the profession of teaching—in the interests of every single child at school in Wales.’

I welcome what the Minister for Education says in the document:

‘At the same time, the publication of a separate Green Paper for Wales gives further evidence of our willingness to listen to the voice of the profession in Wales, and to give it due and proper weight.’

I would like to emphasise the words ‘listen to the voice of the profession’. There is room for professional discussion and consensus which would suit our individual education system in Wales, rather than forcing on our schools a system that is totally unsuited to their culture and ethos.

I commend the fact that the document, in order to fulfil the aim of raising standards, emphasises the key role of the teacher in the classroom and accepts that there is a substantial task to accomplish in terms of raising teachers’ morale and strengthening the status and image of the profession in general. While it is possible to agree on an analysis of the problem, much of what is proposed in terms of improving the situation is unacceptable from the standpoint of England and the education system in Wales.

Today we concentrate on the intention to enforce a system on our schools which links pay to results. This system, if operated, would immediately undermine the basic aim of developing the profession for the benefit of the children, as it would lead to injustice and a decline in the relationship between teachers and their readiness to work as a team. Operating this recommendation would certainly lower teacher morale and intensify the recruitment crisis. There is no firm evidence that pay based on the outputs and results of pupils would achieve that which is claimed. We oppose the recommendation primarily for the following reasons.

First, the philosophy and the thinking behind it is unacceptable to most of the profession and is totally incompatible with the need to develop an education system in Wales that is based on co-operation rather than competition. Also, our schools do not have the climate or the appropriate system to be able to internalise such a revolution. As the responses of all the teachers’ unions clearly show, an investment of millions of pounds would be needed to change the situation. Creating new, complicated and impractical bureaucracy could undermine some of those valuable systems which are rooted in our schools, such as monitoring and observing lessons, self-appraisal, recognising under-achievement and setting targets. These are already firmly in place. They are valuable elements that could be developed and adapted to a system of rewarding the efforts and performance of every teacher.

Furthermore, the proposals for Wales are not essentially different from those in the document for England. A good opportunity was lost, especially in the context of the formation of the Assembly, to develop different, relevant and more radical answers. Teacher appraisal, which is a valuable instrument for recognising the needs of the professional development of teachers in the context of a school development scheme, should not be linked to a performance-related pay scheme. We should not connect these two things. Certainly, we should not link this to teacher performance, which depends upon outputs such as pupil results. I agree with the principle that all teachers who perform effectively and contribute as team members in a successful school should be rewarded. However, I cannot agree with the Green Paper’s proposed means of achieving this. The system is a valuable and important instrument in our schools. It promotes the professional development and effectiveness of our teachers. This appraisal system is not one of assessing teachers’ performance. Although the two systems influence and overlap each other, they are two separate systems. It is a basic flaw of the Green Paper that it attempts to combine two such conflicting systems. The system of teacher appraisal is a developing, formative system which needs perfecting. It is based on trust between the evaluator and those being appraised. The strengths and weaknesses of the individual are identified, confidentially, as a basis for his or her further development in accordance with the direction and demands of the school development scheme. The confidential element is essential to any discussion on weaknesses and improvement. It is a statutory system and, in stating that teacher appraisal is not taken seriously, the Green Paper does an injustice to those schools which have benefited and continue to benefit from the system.

The truth is that the system has been deprived of finance. It would be possible to resume using this valuable system, at less cost, and protect every teacher’s right to professional development. By developing an effective and credible appraisal system in our schools, it would then be possible to get to grips with the crucial issue: rewarding teachers on the basis of performance. That is the bone of contention.

In today’s world, I believe that the profession will have to face the appraisal of performance. We must not mix the two things, namely appraisal and assessment as recommended in the Green Paper. Rather, let us build and perfect a system of rewarding performance on the basis of what already happens in our schools—monitoring, the observation of classes, self-appraisal, recognising underachievement and setting targets. This is good practice that has been praised by school inspectors. Let us refine the good practice with which our teachers are familiar and establish criteria that would be challenging, but within the reach of every teacher. Recognised, agreed and challenging criteria would also motivate better performance. It would be a naturally productive process, and constructive rather than threatening.

After consulting and agreeing upon the criteria, we will be able to realise and safeguard two important aims in our schools: an appraisal scheme that would promote the right of every teacher to in-service development and a fair and challenging system that would reward good performance, but not performance based on pupils’ output and examination results.

The third system that should be included in every school system is that for dealing with the small minority in the profession who are short of accomplishing all the requirements.

I wish to close by asking you to support the proposal and to agree to transfer this matter to the Under-16 Education Committee for further discussion and consultation with the profession on the three systems that I recommend we should adopt in our schools.

in Welsh I must declare an interest since I am a school teacher until the end of this term. The changes that are proposed in the Green Paper are part of a series which have been thrown at teachers for a decade.

yn Saesneg Fel y dywedais, mae’r newidiadau sydd yn wynebu’r proffesiwn dysgu yn rhan o gyfres sydd wedi bod yn cael eu cyflwyno ers dros ddeng mlynedd. Mae pob un yn ergyd sydd yn tanseilio hyder ac ysbryd athrawon ym mhob rhan o’r proffesiwn. Yn 1988 ymddangosodd y Cwricwlwm Cenedlaethol—hwn oedd i fod i ateb popeth. Yn ei sgîl, daeth tunelli o ffeiliau, dogfennau drud a pharhaodd ychydig dros bum mlynedd. Yn ystod y pum mlynedd hynny, dywedwyd wrth athrawon aeddfed, proffesiynol a phrofiadol bod y dulliau addysgu a ddefnyddid ganddynt gynt yn anghywir. A allwch chi ddychmygu’r effaith a gafodd hynny mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru a Lloegr? Yna, bum mlynedd yn ddiweddarach, dywedwyd wrthynt fod y rhaglen a roddwyd iddynt, y Cwricwlwm Cenedlaethol gwych, yn anghywir ac yn cael ei ddisodli.

in Welsh We can imagine the feeling of relief and the therapy as people threw all those documents away. Hundreds and thousands of pounds worth of documents were put into black bin bags.

yn Saesneg Paham y dylem gredu bod y cynigion diweddaraf yn well na’r rhai a gawsom bryd hynny? Beth am y rhai a gawsom yn 1995? Dyma ni, ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach yn eu diwygio eto. A oes unrhyw rheswm dros gredu eu bod yn well? Cenedl fechan ydym ni a ni oedd y genedl lythrennog gyntaf yn y byd, diolch i ysgolion cylchynol Griffith Jones yn y ddeunawfed ganrif a Madam Bevan a fu ar flaen y gad yn y maes. Rhaid inni fod yn ddigon dewr i gymryd camau tebyg heddiw a gwneud pethau drosom ni’n hunain.

yn Saesneg Prin ganrif yn ddiweddarach, drwy gyfrwng Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru 1889 cafwyd yr addysg uwchradd ddi-dâl gyntaf ym Mhrydain. Yn ddiweddarach yn y ganrif, daeth y glowyr a’r gweithwyr haearn ynghyd a chyfrannu eu ceiniogau i sefydlu Prifysgol Cymru. Nid y Llywodraeth a wnaeth hyn ychwaith; y bobl oedd yn gyfrifol. Gofynnaf i chi gael hyder ynoch chi’ch hunain, fel cynrychiolwyr pobl Cymru a sicrhau ein bod ni’n penderfynu beth sydd orau i’n hysgolion. Rhaid inni beidio ag edrych dros y bont i gael arweiniad. Mae cynnig Plaid Cymru’n dda ond nid yw hynny’n wir am syniadau’r Papur Gwyrdd. Deallaf y byddwn yn derbyn y gwelliant ond nid wyf yn hoff o’r geiriad. Edrychwch ar y geiriau a ganlyn.

in Welsh Look at the wording of the English version of the amendment:

in Welsh What effect will that have?

yn Saesneg Pa effaith a gaiff hynny ar broffesiwn addysgu? Dychmygwch sut y bydd athrawon yn teimlo wrth ddarllen y geiriau hynny—maent yn teimlo’n ddigon isel yn barod. Nid chwerthin y byddant hwy, Alun. Maent yn gofidio’n fawr. Maent yn isel iawn eu hysbryd ac wedi bod felly ers 10 mlynedd o leiaf.

in Welsh I am pleading with you to support this. I am not happy with the amendment. I did not know until today that we were accepting it. Er nad oeddwn yn gwybod ein bod yn derbyn y gwelliant, yr wyf yn barod i gydsynio am mai hynny yw penderfyniad fy mhlaid.

in Welsh I must say that I do not like the wording at all.

Hoffwn gynnig safbwynt ychydig yn wahanol. Bûm yn rhiant lywodraethwr ers 1985 ac felly yr wyf wedi gweld rhai o’r newidiadau. Yr wyf ar hyn o bryd yn llywodraethwr mewn ysgol gynradd ac mewn ysgol uwchradd. Cynorthwyais i sefydlu Cymdeithas Llywodraethwyr Ysgolion Gwent sydd bellach wedi dod yn Gymdeithas Llywodraethwyr Ysgolion Casnewydd a Chymdeithas Llywodraethwyr Ysgolion Torfaen. Yr wyf yn un o’r aelodau a sefydlodd Gonffederasiwn Cymdeithasau Llywodraethwyr Ysgolion Cymru, neu Lywodraethwyr Cymru. Mewn cynhadledd yn ddiweddar, trafodwyd y Papur Gwyrdd. Fel arfer, dim ond ychydig o amser a ganiatawyd ar gyfer ymgynghori gyda llywodraethwyr ar y Papur Gwyrdd a gynigid.

Mae Llywodraethwyr o anghenraid yn ymwneud â gwella safonau i blant ac maent am gael y gorau i’w staff. Felly, mae ganddynt ddiddordeb yn natblygiad proffesiynol staff oherwydd bod hynny’n golygu gwella safonau i’r plant sydd yn mynychu’r ysgolion. Rhaid inni gadw ein llygad ar y bêl. Yr ydym yn addysgu dinasyddion yfory a rhaid inni sicrhau’r fargen orau iddynt ar bob gafael.

Bydd Llywodraethwyr yn edrych ar y cynnig hwn, heb ddim hyfforddiant nac ymgynghori, a rhaid i’r drefn fod ar waith erbyn mis Medi. Oni fydd, ni chaiff athrawon eu harfarnu ymhen y flwyddyn. Bydd hyn yn faich arall ar lywodraethwyr, pobl sydd yn llawn bwriadau da, pobl led-broffesiynol sydd yn gwasanaethu eu hysgolion yn ddi-dâl. Rhaid inni greu’r systemau hyn. Rhaid imi gefnogi’r cynnig hwn, oherwydd ni allaf gefnogi arfarnu athrawon mewn ffordd amhroffesiynol. Rhaid gwneud hyn gydag agwedd broffesiynol a thrwy ymgynghori a chan gynnwys pawb.

Fodd bynnag, hoffwn newid y gair ‘principal’ i’r gair ‘principle’. Gobeithiaf siarad o blaid y gwelliant hwn tua diwedd y ddadl.

Gwrandewais ar y ddadl gyda diddordeb brwd, ac fel Gareth Jones, mae gennyf innau bryderon ynghylch cynigion y Llywodraeth. Nid oes gan y Blaid Geidwadol wrthwynebiad ideolegol i gysylltu cyflog a pherfformiad. Fel strwythur, mae’n gweithio’n dda mewn sawl sector. Fe’i gwelir ar waith ym myd diwydiant a chyllid, ac yn y sector gwasanaethau. Mae wedi darparu targedau a chyfle i bobl gael eu gwobrwyo. Yr wyf wedi credu erioed y dylai cyflog sydd yn gysylltiedig â pherfformiad fod ar gael i wobrwyo rhagoriaeth a’r arferion gorau ac i ysbrydoli’r gweithwyr hynny i fod yn greadigol ac yn flaengar.

Fodd bynnag, nid yw’r hyn sydd yn dda i un sector o anghenraid yn dda i sector arall. Credaf fod cysylltu cyflog â pherfformiad yn anodd i’w wneud yn y proffesiwn addysgu. Felly, mae gennyf gydymdeimlad â’r pryderon a godwyd gan Blaid Cymru, ond yn bwysicach, â’r pryderon hynny a fynegwyd gan y proffesiwn addysgu’n gyffredinol. Mae’r drefn a amlinellir ym Mhapur Gwyrdd y Llywodraeth wedi’i chanoli ormod ac yn rhy haearnaidd. Mae’n debyg i gynlluniau eraill ar gyfer y proffesiwn addysgu yn yr ystyr ei fod yn adlewyrchu meddylfryd ‘y dyn yn Whitehall sydd yn gwybod orau.’

Byddai’n well gennym weld unrhyw arian ychwanegol yn cael ei roi i’r penaethiaid ac i’n llywodraethwyr sydd ar flaen y gad yn darparu addysg yng Nghymru. Onid ydynt mewn gwell sefyllfa na Gweinidog yn San Steffan neu yng Nghaerdydd i benderfynu beth yw’r ffordd orau o wobrwyo a chymell ein hathrawon? Rhaid rhoi terfyn ar yr obsesiwn gyda rheoli o’r canol. Ni chafwyd dim eglurhad ynghylch a fydd yr holl arian a ddyrennir ar gyfer cyflog a gysylltir â pherfformiad yn ychwanegol at yr arian a ddyrannwyd eisoes i gyllidebau addysg ai peidio. Ni ddylid gwobrwyo athrawon drwy gyfrwng y cynllun hwn ar draul eu cyflogau sylfaenol.

Byddai hefyd yn golygu cryn waith biwrocrataidd. Nid yw’n glir sut y bydd yr aseswyr allanol yn gweithio. Sut y cânt eu penodi, ac i bwy y byddant yn gyfrifol? Ai dim ond haen arall o weinyddiaeth ychwanegol yw hon ar ben yr awdurdodau addysg lleol, y Swyddfa Safonau mewn Addysg a’r Adran Addysg a Chyflogaeth? Llai o dâp coch sydd ei angen ar athrawon, nid rhagor.

Codwyd pryderon hefyd ynghylch y meini prawf perfformio y byddai angen eu defnyddio mewn unrhyw gynllun cyflog a gysylltir â pherfformiad. Byddai angen gosod targedau ar sail meini prawf gwrthrychol yn hytrach nag ar sail barn oddrychol pobl nad ydynt o anghenraid yn gweithio mewn ystafell ddosbarth. Mae ysgolion yn amrywio ac mae pob ystafell ddosbarth yn wahanol. Gall setio a ffrydio ddrysu’r darlun wrth ddefnyddio trefn talu ar sail canlyniadau. Ni ellir disgwyl i athro/athrawes sydd yn gyfrifol am ddosbarth gallu is gael yr un canlyniadau ag athro/athrawes sydd yn gyfrifol am ddosbarth ffrwd uchaf.

Rhaid inni fod yn adeiladol wrth wobrwyo athrawon a’r arferion gorau, ond ni allwn gyflawni hyn drwy gyfrwng cymysgedd o ganoli, biwrocratiaeth a phenderfyniadau mympwyol. Pe bai’r cynllun hwn yn rhoi arian yn nwylo penaethiaid a llywodraethwyr er mwyn iddynt hwy benderfynu sut i wobrwyo’u staff, byddem yn fwy cefnogol.

Cytunaf â’r thesis a gyflwynir yn y cynnig a’r cynnig diwygiedig, i’r graddau nad yw’n rhesymol disgwyl i athrawon gael eu talu ar sail canlyniadau eu hysgol, yn enwedig drwy ystyried canlyniadau arholiadau. Fel sydd yn wir am y gwasanaeth iechyd a sawl gwasanaeth arall, nid yn yr ystafell ddosbarth yr ysbyty na’r feddygfa y mae canfod yr hyn sydd yn pennu’r canlyniadau, ond yn y gymdeithas lle mae’r ysgol honno.

Os ydym am gyflwyno cyflogau ar sail perfformiad drwy ystyried canlyniadau, yna bydd athrawon sydd yn gweithio yn yr ardaloedd mwyaf anodd dan anfantais ddifrifol. Pan ddywedaf na ddylid talu athrawon ar sail canlyniadau, nid wyf yn dweud na ddylid gwobrwyo perfformiad da. Yr wyf yn gadarn o’r farn y dylid cydnabod a gwobrwyo gwaith da gan athrawon.

Yr wyf yn llywodraethwr yn Ysgol Gyfun Cymer Afan yng Nghwm Afan ers 15 mlynedd. Aeth fy mhlant i’r ysgol honno. Un o’r pethau mwyaf rhwystredig a brofais fel llywodraethwr ysgol oedd gweld athrawon brwd ac awyddus yn cael eu penodi bob blwyddyn, yn rhoi gwerth ychwanegol rhagorol i’r drefn addysg, ac yna ar ôl ychydig o flynyddoedd yn penderfynu symud yn eu blaenau. Maent yn penderfynu symud er mwyn dringo ysgol gyrfa a cheisio gwell statws proffesiynol. Mewn ysgol gyfun yn y Cymoedd, bydd llawer o athrawon brwd ac uchelgeisiol yn gweld nad oes modd iddynt gael y statws proffesiynol a’r bri y dymunant eu cael.

Mae hyn yn gosod her fawr i’r drefn addysg, yn enwedig yn yr ardaloedd lle mae’r angen addysgol ar ei fwyaf. Rhaid i’r rhai sydd yn cynnig y cynnig hwn, er fy mod yn cytuno â chraidd eu dadl, ateb y cwestiwn penodol, sef, sut mae cymell a gwobrwyo athrawon sydd yn darparu gwasanaeth â gwerth ychwanegol sylweddol dan amgylchiadau anodd iawn?

Rhaid inni ystyried y syniad o greu cyrion rhagoriaeth. Gwyddom ddigon am ganolfannau rhagoriaeth yn ein dinasoedd a’n trefi mawrion. Maent yn denu’r bobl uchelgeisiol sydd yn ceisio parch proffesiynol a gwobrwyon academaidd o fri. Fodd bynnag, bydd y rhain yn ymadael â’r ardaloedd lle mae’r angen ar ei fwyaf. Ac mewn ardaloedd fel y Cymoedd a chanol ein dinasoedd, mae’r ddeddf gofal groes yr un mor berthnasol ym myd addysg ag y mae ym myd iechyd.

Felly, mae angen inni ddatblygu’r syniad o gyrion rhagoriaeth ym myd addysg, lle gall athrawon deimlo eu bod yn gwneud swydd sydd yn cael ei gwobrwyo’n dda ac sydd yn uchel ei pharch mewn ardaloedd lle bo’r angen addysgol ar ei fwyaf. Drwy greu cyrion rhagoriaeth fel hyn, bydd modd i’n hathrawon gael statws proffesiynol a dringo ysgol gyrfa yn yr ardaloedd di-fraint hyn. Fodd bynnag, nid yw bri a statws yn ddigon. Mae’n rhesymol hefyd iddynt gael rhyw fath o dâl ariannol am eu hymdrech arbennig. Dyna paham, er fy mod yn cytuno â’r thesis a gynigir yn y prif benderfyniad, y byddwn yn cymeradwyo’r gwelliant i’r Cynulliad hwn.

Mae cysylltu cyflog â pherfformiad yn syniad da ar yr amod ei fod yn ymwneud â pherfformiad athrawon yn hytrach nag â pherfformiad y plant. Nid ceir yw plant. Gallwch hyfforddi athrawon fel y gallwch chi hyfforddi rhywun sydd yn gweithio ar linell cydosod ceir. Gallwch roi’r un deunyddiau crai at ei gilydd—yng nghyswllt ceir—y cydrannau. Gall y gweithwyr sydd yn gosod y rhannau hynny at ei gilydd fwy neu lai warantu y bydd y canlyniadau yr un ffunud â’i gilydd. Gall athrawon roi’r un deunyddiau crai at ei gilydd, yr un llyfrau, offer, arbenigedd, amser ac ystafelloedd dosbarth. Fodd bynnag, bydd canlyniadau dau blentyn sydd yn eistedd wrth ochr ei gilydd yn aml iawn yn syfrdanol o wahanol.

Mae seilio unrhyw fath o gyflog a gysylltir â pherfformiad ar berfformiad disgyblion yn groes i holl hanfod addysg dda. Mae llu o resymau pam fod un plentyn yn gwneud yn well na’r llall. Yn ogystal â gallu, gall y rhesymau hyn gynnwys ffactorau megis profiad y plant cyn dod i’r ysgol, pryd yn union yn ystod y flwyddyn ganwyd plentyn, cefndir cymdeithasol ac economaidd, maint y dosbarth, ai bachgen ynteu merch yw’r plentyn, cefndir ethnig ac ieithyddol, anghenion addysgol arbennig, iechyd ac yn y blaen.

Mae’r ffactor cefndir cymdeithasol ac economaidd yn golygu bod nifer fawr o blant mewn rhai ysgolion nad ydynt yn gwneud cystal ag y byddent dan amgylchiadau eraill. Effaith talu ar sail canlyniadau fydd cadarnhau’r duedd sydd eisoes yn bod, sef y bydd yr athrawon sydd yn cyflawni orau yn symud i’r ysgolion lle ceir y canlyniadau gorau. Canlyniad hyn fydd cadarnhau safle’r ysgolion sydd ar waelod y tablau perfformio.

Mae’r ddogfen yn disgrifio trefn feichus a gorfiwrocrataidd sydd yn anad dim yn anymarferol. Credaf ei bod hi’n gosod penaethiaid mewn sefyllfa annymunol, yn enwedig mewn ysgolion bach. Credaf ei bod yn gosod llywodraethwyr mewn sefyllfa annymunol, oherwydd yn ôl y ddogfen, cânt benderfynu a ydynt am dalu’r dyfarniadau ychwanegol ai peidio. Mewn ysgolion sydd yn brin o arian, gallai hynny fod yn benderfyniad anodd iawn. Efallai y bydd athrawon sydd am herio penderfyniadau‘n cymryd camau cyfreithiol.

Mae’n cyfeirio at arfarnu fel petai eisoes ar waith. Nid yw hynny’n wir. Mewn rhannau helaeth o Gymru, rhyw led ddilyn y drefn o ran ffurfioldeb yn unig a wneir. Mewn rhannau eraill o Gymru, mae pobl fwy neu lai wedi rhoi’r gorau i’w defnyddio. Yr unig ffordd y gall athrawon rhagorol gael eu gwobrwyo ar hyn o bryd yw iddynt ymadael â’r ystafell ddosbarth. Mae hynny’n hollol anghywir. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r syniad bod yn rhaid inni wneud addysgu’n yrfa ynddi’i hun os ydym am godi safonau addysgol, yn hytrach na’i weld yn gam tuag at reoli.

Ni fydd y Papur Gwyrdd yn datrys y broblem hon. Mentraf awgrymu y bydd yn gwneud y sefyllfa’n waeth. Fel y dywedodd Owen John Thomas, bydd yn llethu ysbryd athrawon fwy nag erioed, os oes modd gwneud hynny. Nid yw’r ffordd y cyflwynwyd y cynnig ar gyflog ar sail perfformiad yn dderbyniol. Yr wyf yn siomedig iawn bod gennym gynigion ar gyfer Cymru sydd i bob golwg yn gam yn ôl o’u cymharu â’r agwedd oleuedig a gymerwyd, er enghraifft, gyda golwg ar osod targedau mewn ysgolion yma yng Nghymru. Bellach, mae modd gosod targedau ar gyfer un flwyddyn sydd yn is na thargedau’r flwyddyn flaenorol, gan ystyried sefyllfa grŵp o ddisgyblion ar y pryd a faint o gynnydd y gellir disgwyl iddynt ei wneud. Dyna agwedd sydd ei hangen ym myd addysg. Rhaid gweld pa gynnydd y gellir ei wneud a pha werth y gallwch ei ychwanegu.

Yr oeddwn i, fel pobl eraill, yn siomedig iawn pan gynhyrchwyd y Papur Gwyrdd. Buom yn disgwyl yn hir amdano a chawsom ein harwain i gredu y byddai’n wahanol, ond mae’n ddrwg gennyf ddweud i’r Ysgrifennydd Gwladol lafurio ac esgor ar lygoden, a llygoden Seisnig oedd hi hefyd.

Bu’r ymateb i broses ymgynghori’r Llywodraeth yn llethol o negyddol. Felly, yr her bellach yw profi mai ystyr ymgynghori yw ymgynghori ac y gwrandewir ar farn pobl. Ymateb negyddol a gafwyd o bob rhan o fyd addysg. Meddyliwch eto a dewch â set o gynigion inni. Cefnogwn y syniad o wobrwyo rhagoriaeth ym myd addysgu. Cefnogwn y syniad o roi rhywbeth i athrawon anelu ato o fewn y proffesiwn addysgu heb iddynt orfod ysgwyddo cyfrifoldebau rheoli, ond rhowch inni set o gynigion sydd yn addas ar gyfer Cymru.

Fel Democratiaid Rhyddfrydol, ni fyddwn yn pleidleisio o blaid y gwelliant oherwydd credwn nad yw’n ddigon cryf o bell ffordd, er ein bod yn derbyn ei fod yn well na’r sefyllfa yr ydym ynddi ar hyn o bryd. Fodd bynnag, ni chredwn ei fod yn ddigon da. Byddwn yn ddiolchgar petai Ysgrifennydd y Cynulliad dros Addysg yn mynd i’r afael â’r ofn a fynegwyd o sawl tu y bydd y £40 miliwn sydd yn gysylltiedig â’r cynnig hwn yn cael ei dynnu o gyllideb Cymru oni weithredir y cynllun hwn. Mae hwn yn ofn ymarferol a rhaid inni fod yn dawel ein meddyliau ynghylch hyn.

Tan y mis diwethaf, yr oeddwn yn gyfrifol am arfarnu a datblygu staff mewn coleg lle ceir 1,000 o staff ac oddeutu 20,000 o fyfyrwyr. Credaf ein bod i gyd yn cydnabod bod addysgu’n broses hynod o gymhleth. Nid yw’n briodol mynd ato gydag agwedd syml y mesurydd neu’r teiliwr. Mae unrhyw ymgais i greu cyswllt amrwd rhwng cyflogau athrawon a chanlyniadau disgyblion yn hollol annerbyniol. Gwelir peth o’r addysgu gorau yng Nghymru mewn ysgolion nad ydynt yn serennu yn y tablau perfformio. Mae’n siŵr bod gweithio mewn ysgol megis Penrhys, er enghraifft, yn dalcen caled iawn.

Fodd bynnag, nid yw’r ffaith fod mesur perfformiad yn anodd yn golygu na ddylid mynd i’r afael â’r dasg. Ni ddylai fod y tu hwnt i allu’r Cynulliad hwn, o gydweithio gyda sefydliadau allanol gan gynnwys cynrychiolwyr undebau llafur etholedig y proffesiwn addysgu, i ddyfeisio cynllun. Gallai’r cynllun hwn ymgorffori arsylwi perfformiad yn yr ystafell ddosbarth, cyfraniad athrawon at fywyd ehangach ysgol, cyfranogiad ac ymrwymiad athrawon i ddatblygu proffesiynol a datblygu staff a pherfformiad disgyblion mewn arholiadau gan ddefnyddio’r dulliau ychwanegu gwerth priodol. Gallwn ddyfeisio cynllun gwobrwyo sydd yn codi safonau byw ymarferol y miloedd o bobl broffesiynol ymroddedig sydd yn gweithio yn ysgolion Cymru.

Amheuaf fod cysylltu cyflog â pherfformiad athrawon ar sail canlyniadau arholiadau yr un mor anodd â chysylltu ein cyflogau ninnau gyda maint ein mwyafrifoedd. Nid yw hynny’n golygu fodd bynnag na allwn lunio trefn sydd yn gwobrwyo athrawon da. Mae’r proffesiwn addysgu yng Nghymru yn ystod y 40 mlynedd diwethaf wedi colli llawer o’i statws. O ganlyniad, nid yw’r proffesiwn wedi bod yn denu pobl ac mae hynny wedi bod yn broblem.

Pan oeddwn i yn yr ysgol prin 14 o flynyddoedd yn ôl, roedd gennyf ddau ddewis, naill ai mynd i’r brifysgol a chael gradd a fyddai’n arwain at yr hyn a welid yn swydd dda, neu radd a llwybr i’r proffesiwn addysgu, a ystyrid, ar y pryd, hyd yn oed gan y rhai a roddai gyngor imi, yn ddewis gwaeth na’r gwaethaf.

Rhaid i hynny newid. Ni allwn adael i’r sefyllfa barhau. Cyfeiriodd Brian Gibbons eisoes at un o’r problemau sydd yn codi yn sgîl cysylltu cyflog gyda chanlyniadau arholiadau. Byddai pobl yn gadael yr ysgolion anodd er mwyn cael swydd yn y rhai sydd yn cynnig bywyd brafiach. Mewn rhai ysgolion, bydd plant yn llwyddo mewn arholiadau heb fawr ddim ymdrech. Canlyniad hyn fyddai bod athrawon di-ddrwg di-dda mewn ysgolion lle mae’r rhieni’n uchelgeisiol iawn yn cael cyflog uwch nag athrawon rhagorol mewn ysgolion lle mae sicrhau canlyniadau da’n anos. Byddai llif o athrawon da yn gadael yr ysgolion llai cyfforddus eu delwedd.

Ar y llaw arall, rhaid inni ganfod ffordd o wobrwyo pobl am eu gwaith. Mae llawer o athrawon sydd yn rhoi o’u hamser hamdden i addysgu. Bydd rhai’n rhoi hyfforddiant ychwanegol i’w disgyblion adeg arholiadau y tu allan i’r drefn arholi arferol er enghraifft. Bydd athrawon eraill yn rhoi o’u hamser i ddysgu cerddoriaeth ac eraill i ddysgu chwaraeon, a bu’n argyfwng ar ddysgu chwaraeon yn yr 80au yn sgîl y mynyddoedd o bapur a luchiwyd at athrawon. O ganlyniad, dioddefodd chwaraeon a daeth yn fan gwan yn y byd addysg.

Rhaid inni ddod o hyd i ryw ffordd o gefnogi a gwobrwyo’r bobl hynny sydd yn gweithio fel hyn. Mae’r gwelliant yn awgrymu ein bod yn llunio trefn rheoli perfformiad. Mae hyn yn golygu y byddwn yn gallu gweld gwendidau mewn meysydd penodol ym myd addysg ac y gallwn wobrwyo athrawon, fel nad oes raid iddynt adael yr ystafell ddosbarth i ddringo ysgol gyrfa. Dyna fyrdwn y gwelliant. Anogaf bawb i’w gefnogi.

Fe gytunwch i gyd i’r ddadl fod yn un ragorol y prynhawn yma. Yr oedd cyfraniadau Carwyn Jones, Gareth Jones, Jenny Randerson, Jonathan Morgan a Brian Gibbons i gyd yn cynnwys pwyntiau tebyg.

Yr wyf yn cydnabod cryfder y teimladau ynghylch cyflogau athrawon yn y proffesiwn addysgu, y Cynulliad ac mewn mannau eraill. Mae hwn yn fater allweddol wrth gymryd unrhyw gam i wella ansawdd addysg ein hysgolion a chreu trefn sydd yn cydnabod swyddogaeth hanfodol athrawon. Yr ydym yn benderfynol o godi statws addysgu a gwella strwythur gwobrwyo’r proffesiwn. Yr ydym wedi bod yn gyson a byddwn yn parhau i fod yn gyson ynghylch hyn. Yn gyfnewid am drefn asesu iawn, mae’r Papur Gwyrdd, Y Gorau ar gyfer Addysgu a Dysgu yn cynnig cynyddu’n sylweddol gyflogau cyfran helaeth o’n hathrawon, a buddsoddi o ddifrif yn gyfnewid am ddiwygio angenrheidiol.

Gwn fod dryswch a phryder ynghylch sut y dylid ymdrin ag asesu perfformiad a chyflog. Mae sawl mater anodd yn codi, llawer ohonynt yn rhai technegol. Mae angen datrys y rhain wrth inni barhau i drafod gyda chymdeithasau ac undebau’r athrawon. A dweud y gwir, bu Doug McAvoy o Undeb Cenedlaethol yr Athrawon yn yr adeilad i’n gweld. Af i’r afael â rhai o’r pryderon yn awr, Jonathan, gan siarad nid fel dyn o San Steffan, ond fel menyw yng Nghymru. Yr wyf yn eich sicrhau na fyddwn yn dileu codiad blynyddol y Corff Adolygu Athrawon Ysgol i unigolion, nac yn gwneud hwnnw’n amodol ar unrhyw drefn newydd i arfarnu perfformiad. Bydd pob athro/athrawes yn elwa o’r fframwaith cyflogau ac amodau gwaith presennol. Disgwyliwn i athrawon gael cynnydd blynyddol yn eu cyflog hyd at y trothwy, fel y maent ar hyn o bryd, ar yr amod eu bod yn gwneud eu gwaith yn foddhaol.

Fodd bynnag, nid oes bwriad o gwbl o barhau â’r drefn arfarnu bresennol nad yw’n cydnabod y gwaith nodedig a gyflawnir gan athrawon o’r naill flwyddyn i’r llall. Yr wyf wedi ymrwymo i sicrhau bod gallu proffesiynol athrawon a’u llwyddiant yn cael eu hadlewyrchu’n iawn mewn trefn arfarnu fodern ond yr wyf hefyd am weld datblygu’r strwythur cyflog presennol er mwyn gwobrwyo’r athrawon mwyaf effeithiol. Mae nifer o’r siaradwyr y prynhawn yma wedi gwneud y pwynt hwnnw. Yr wyf am sicrhau gwobrau uwch i’r athrawon sydd yn perfformio orau, er mwyn cynorthwyo i godi statws y proffesiwn ac er mwyn recriwtio a chadw’r bobl orau. Gwnaeth Brian Gibbons y pwynt hwn. Er mwyn cyflawni hyn, yr wyf am agor y drws ar gyflog uwch i athrawon sydd am ganolbwyntio ar addysg heb ysgwyddo cyfrifoldebau rheoli. Mae athrawon o safon uwch sydd am aros yn yr ystafell ddosbarth yn haeddu gwell rhagolygon ar gyfer dringo a chydnabod eu sgiliau diamheuol.

Er gwaetha’r darpar fanteision, nid wyf am orfodi trefn wobrwyo ychwanegol ar athrawon yn groes i’w dymuniadau personol. Ni orfodir yr un athro/athrawes i groesi’r trothwy i’r drefn gwobrau uwch, a fyddai’n ychwanegol at y strwythur cyflogau presennol. Dan y cynigion hyn, ni fydd unrhyw athrawon yn waeth eu byd a gallai’r mwyafrif fod yn well eu byd. Ni wneir dim cysylltiadau amrwd, uwchben y trothwy nac oddi tano, rhwng gwobrwyo addysgu rhagorol a chanlyniadau arholiadau neu asesiadau. Nid yw hyn ac ni fu erioed yn rhan o’r cynlluniau hyn. Seilir unrhyw drefn i wobrwyo rhagoriaeth ar ymgynghori eang ac ni fydd yn fiwrocrataidd nac yn haearnaidd. Mae athrawon wedi cael digon ar fiwrocratiaeth. Byddwn yn ystyried y gwahanol ofynion sydd yn codi yn sgîl setio grwpiau fesul pwnc ac oedran yn unol â’n hanghenion a’n hamgylchiadau yng Nghymru.

Bydd cyfle sylweddol i ysgolion osod ffiniau’r arfarnu mewn ffordd sydd yn sensitif ac yn hawdd i’w rheoli. Mae’n hanfodol fod trefn arfarnu newydd yn galluogi athrawon i ddisgrifio’n syml sut y maent yn gwella addysgu a dysgu. Diben hyn fydd cyfiawnhau cynnydd ychwanegol ar ben yr ategiad gwreiddiol i’r trothwy dros gyfnod o amser. Nid yw’r ymateb i’r ymgynghori ar y Papur Gwyrdd yn awgrymu bod y proffesiwn yng Nghymru yn awyddus i drafod cyflogau ac amodau gwaith ar wahân i’w cydweithwyr yn Lloegr. Yr wyf yn benderfynol o sicrhau nad yw athrawon yng Nghymru’n colli’r manteision sydd ar gael i’w cydweithwyr yn Lloegr. Ni ddylai Cymru ychwaith gael ei hystyried yn lle llai deniadol i ddysgu ynddi yn y cyfnod hwy. Byddai hynny’n niweidiol o ran gwireddu’n hamcan sef gwella safonau addysgol a statws y proffesiwn yng Nghymru. Ymgynghorwyd yn eang ar y mater hwn yng Nghymru.

Yr ydym yn ystyried yr ymateb a gafwyd i’r cynigion yn y Papur Gwyrdd. Byddwn yn parhau i weithio’n galed i sicrhau consensws sydd yn briodol ar gyfer Cymru gyda golwg ar sut mae gwobrwyo rhagoriaeth yn yr ystafell ddosbarth. Byddaf yn bwydo gwybodaeth i’r Pwyllgor Pwnc, ac, yn naturiol, bydd ganddynt gyfle i gyflwyno eu sylwadau ar y cynnydd a wneir. Mae’r cynnig hwn yn adlewyrchu dymuniad i ystyried y farn gref a arddelir yn y proffesiwn ac mewn mannau eraill. Mae hefyd yn adlewyrchu’r ffaith fod angen trin athrawon yn deg a’u gwobrwyo’n briodol am eu proffesiynoldeb, eu hymrwymiad a’u cyfraniad hollbwysig tuag at wella addysg yng Nghymru. Gobeithio y bydd y Cynulliad yn cymeradwyo gwelliannau’r Llywodraeth i’r cynnig a gynigiwyd gan Gareth Jones. Nid wyf wedi ymateb i gwestiwn Jenny Randerson am nad wyf yn deall y ffigurau. Efallai y gallwn fynd i’r afael â hynny gyda’n gilydd wedyn.

Thank you for the opportunity to summarise this important debate. I do not believe that there is any issue more important, or an issue that attracts more interest from Welsh people. There is strong feeling on this matter. It is seen as a test of the Assembly’s ability to draw up relevant policies that are acceptable and if necessary, different, for Wales.

I welcome the nature of this debate. It has been excellent in terms of its standard from every part of the Assembly. We had a masterly presentation by Gareth Jones. This was a result of very detailed knowledge of the situation. He was a teacher who became a headteacher and knows what goes on, on both sides. He knows what being a teacher is. He also knows the requirements of a headteacher in terms of creating motivation to accept challenging changes that progress the school’s agenda. All the contributions have impressed me. As the First Secretary said, there is a strong element of consensus. I was pleased to hear Jonathan Morgan speaking in such an enlightened and intelligent way. That is heartening. All of the speakers spoke from experience: Jenny Randerson, Owen John Thomas, Brian Hancock and Alun Pugh who, until very recently, was trying to run an appraisal process for teachers in further education.

A Welsh perspective has come to the fore in this debate. In response to some of the First Secretary’s comments, we accept that there should be a reward or financial remuneration for good teachers. There is no argument about that. It is appropriate that teachers are rewarded for being good teachers and staying in the classroom, rather than moving into the school’s management sector.

There has to be a process to decide what is a good teacher and how to acknowledge that. There is no suggestion that there should be different negotiations about different salary levels in Wales compared to what happens in England. Our proposal makes this quite clear. That would be a major problem, but we believe it is possible to be different in terms of promotion conditions as far as moving teachers to higher categories and giving them financial reward for that. That is a strong possibility. This is a crucial test for the Government of Wales as the Presiding Officer describes it. A key test for the Government and the Assembly will be to see whether it is possible to have a system of this kind, which is appropriate and commendable. Otherwise, will we be tied to orders from London? A threat has been mentioned that perhaps Wales would not get the additional money for teachers unless we accept this package in its entirety. I am sure we all feel uneasy about that, therefore we should be free to follow our own path.

Clearly, the Government’s recommendations are unacceptable and inappropriate. There is general opposition to them. I have not encountered any sector that supports these recommendations, not among teachers, parents, governors, local authorities or directors of education. This is a strong feeling. There are many deficiencies; I cannot go over them all because of lack of time. There are concerns about crossing the threshold to the second level and the requirement for teachers who have crossed it to undertake additional responsibilities. If the idea is to reward good teachers who stay in the classroom, why add to their duties?

The crux of the matter is the question of linking teachers’ salaries with their pupils’ performance. This has been discussed in detail today. The National Union of Teachers was established to get rid of performance related pay nearly a century ago, and here we are talking about it in the Government’s debate. That is very sad. This system is bound to be unjust. Talk of annual appraisals that will decide whether teachers will receive their increment is threatening and sounds senseless to us. It will also be extremely bureaucratic and will worsen the recruitment crisis. That is the most important issue.

As a party, we want the Under-16 Education Committee to discuss this matter in detail and at length. Consultation is underway and the Government is receiving the results at the moment. Rather than the Secretary informing the Committee of the Government’s decision, the Committee should discuss and receive views from all directions. The Committee will then reach a consensus on what is acceptable and beneficial and consider what will improve teachers’ morale and recruitment and raise standards. The matter should then come before the Assembly.

What shall we do with the Government of Wales’ amendment? It partly meets our concerns, but it is inadequate and I do not like the use of the word ‘crude’. It is as though it is a condition to the objection of performance related pay. Even if there were some beautiful, refined, sophisticated, elegant methods of linking pay to pupils’ performance, I would still reject it. There should not be a link between teachers’ performance and pupils’ results. We do not want to see this in Wales. I am rather doubtful of the phrase ‘performance management system’ because it suggests something oppressive, but we will see what that means. There is some doubt about the Assembly’s powers in this context. We are not sure what the Assembly’s discretion will be. I received a note of advice from the Department for Education about this during the last hour. If the Government in London insists on continuing with this in Wales, it can certainly do so. If we and London had the political will to give us the discretion in Wales to be different, the Assembly could follow its own path. That is what we want to see happening.

The Assembly will receive the Government’s recommendations and the Committee’s comments in October and we will then have the opportunity to decide. On that basis, I am willing to advise my party not to oppose the amendment, though we will not support it. When we receive the recommendations in the Assembly, if there is mention of linking teachers’ pay with pupils’ results, we will oppose it, there will be general opposition in Wales and we will campaign against it. For the time being, we feel it is appropriate to allow the Committee to consider the matter and go through the process I suggested.

I said we would not object to the amendment.

Yes.

Pe bai safiad y Llywodraeth yn cael ei amlinellu’n gynnar yn y ddadl, gallem o leiaf ddadlau ar sail gwybodaeth. A ellid ystyried hynny i’r dyfodol?

Cyfeiriaf at un agwedd o hynny—adeilad newydd arfaethedig y Cynulliad. Mae’n wir bod costau’n anochel wrth gynnal Cynulliad. Ni cheir democratiaeth yn rhad. Yr ydym yn derbyn hynny yn y grŵp Ceidwadol ac yr ydym wedi ymrwymo i wneud i’r Cynulliad weithio. Fodd bynnag, yr ydym yn amheus ynglŷn â chost enfawr adeilad newydd i’r Cynulliad. Gwyddom oddi wrth y Prif Ysgrifennydd mai ychydig gostau a wynebwyd hyd yma yng nghyswllt adeilad newydd y Cynulliad, felly holwn a oes angen adeilad newydd arnom.

Cyfarfu Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol yn Nhŷ Crucywel, sef yr adeilad hwn. Mi gofiaf, fel y gwna aelodau eraill y grŵp, inni bleidleisio’n anffurfiol ar addasrwydd yr adeilad hwn ar gyfer Cynulliad. Hwn oedd yr unig achlysur inni fod yn gwbl unfrydol; dywedasom ei fod yn gwbl anaddas. Yr oeddem yn anghywir. Mae staff y Swyddfa Gymreig ac eraill wedi gweithio’n aruthrol i drawsnewid yr adeilad hwn. Dyma gartref y Cynulliad erbyn hyn.

Gellir gwella rhai o’r cyfleusterau yma: gellir caboli rhai ac ychwanegu eraill o’r newydd. Nid oes prinder lle yma, o leiaf nid o ran potensial. Hwyrach y byddai hyn yn amherthnasol pe na bai cost anferthol ynghlwm wrth yr adeilad newydd hwn. Yn y Papur Gwyn, nodir y bydd y gost rhwng £12 miliwn a £17 miliwn. Nid oes dim wedi newid. Gwyddom, ac nid pwynt gwleidyddol pleidiol yw hwn gan ei fod yn digwydd dan bob llywodraeth, fod y costau hyn yn codi wrth i’r gwaith fynd rhagddo.

Cafwyd tair dadl o blaid adeilad newydd i’r Cynulliad. Codwyd y cyntaf ddoe gan Helen Mary Jones, sydd newydd adael y Siambr. Mae’n debyg bod pobl Llanelli yn poeni am ei bod hi tu ôl i biler. Yn ôl y sôn mae terfysg a chythrwfl ar fin torri allan yn Llanelli. Mae’n gost afresymol i symud piler o’r fath, fel y byddai etholwyr Llanelli yn cytuno yr wyf yn siŵr. Mae’n rhaid bod grŵp Plaid Cymru wedi cytuno i’r trefniadau eistedd felly, mi dybiaf, yr oedd yn benderfyniad bwriadol i’w rhoi hi yn y fan hon.

[Torri ar draws.]

Nid oedd unrhyw fwriad o’r fath. Mae rhan nesaf yr araith yn ganmoliaethus i Helen Mary. Os yw etholwyr Llanelli am gael cadarnhad o’i chyfraniad o’r tu ôl i’r piler, mae yma 59 o Aelodau a fyddai’n tystio ei bod hi’n gwneud gwaith da o’r tu ôl i’r piler a’i bod hi’n weladwy ym mhob ystyr ond yr un amlwg. Yr wyf yn falch ei bod hi yma ar gyfer y rhan hon o’r araith ac yn weladwy iawn ym mhob ystyr.

Mae’r ail ddadl am yr awditoriwm, yr oriel gyhoeddus, ac a yw’n ddigon mawr i’r bobl sydd yn dymuno gwrando ar y dadleuon. Mae’n fater o bryder os yw bob amser bron yn llawn. Mae llawn hyd at fod yn orlawn yn beth da mewn llawer ffordd. Gallwn edrych ar ffyrdd o sicrhau awditoriwm mwy heb wario’r holl arian yma.

Mae’r ddadl olaf yn un bwysig ac yn ymwneud â symbolaeth, pwysigrwydd symbol i’n Cynulliad newydd a’r Gymru newydd. Ddoe, siaradodd y Prif Ysgrifennydd am flaenoriaethau ei weledigaeth ef. Yn ei anerchiad Cyflwr y Genedl, dywedodd, ‘Gwell cyfle i gael gwaith, gwell addysg, gwell iechyd, gwell ansawdd bywyd i bobl Cymru, wedi eu seilio ar y gwerthoedd gorau.’ Mae’n weledigaeth a gefnogir gan y rhan fwyaf ohonom, o leiaf ar ffurf pennawd bras. Fodd bynnag, a maddeued Christine imi, teimlai llawer ohonom fod diffyg grym yn y weledigaeth.

Sut y mae’r arian a werir ar adeilad newydd i’r Cynulliad yn gweddu i’r fframwaith hwn? Pa rai o’r blaenoriaethau hyn a wasanaethir gan adeilad newydd? Heriaf unrhyw un o Ysgrifenyddion y Cynulliad i ddweud nad oes ots ganddynt golli £17 miliwn o’u cyllideb i gyllido’r adeilad newydd hwn. Heriaf unrhyw Aelod o’r Cynulliad i ddweud y byddent yn hapus i’w hetholaeth neu ranbarth golli arian i gyllido’r adeilad newydd. Mae’r Aelodau i gyd yn rhy gyfrifol i honni hynny. Fodd bynnag, bydd yn rhaid i gyllideb rhywun neu gyfuniad o gyllidebau ddioddef. A oes angen adeilad newydd arnom? A oes ei angen arnom fel symbol o’n Cynulliad?

Mae gennym symbolau ddigon i gyrff cyhoeddus, i gynghorau lleol ledled Cymru. Byddai ymwelydd o’r gofod yn eu hadnabod yn eu hysblander. Dychmygwch y darlun. Mae ymwelydd o’r gofod, brodor o Fawrth, wedi glanio yng Nghymru. Ni ŵyr fawr ddim am y sefyllfa’n lleol. Hwyrach na ŵyr y gwahaniaeth rhwng cigysydd a llysfwytäwr. Efallai na fyddai’n deall y gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn na’i oblygiadau. Hwyrach y byddai ef neu hi yn cael blas ar gig eidion ar yr asgwrn. Fodd bynnag, gallwch fod yn siŵr y gallai’r ymwelydd hwn o’r gofod fynd â chi i unrhyw dref neu ardal neu fan—

Yr wyf wedi fy nrysu gan eich cynnig. Darllenaf eich bod am i’r Cynulliad gondemnio gwastraffu arian cyhoeddus ar y Cynulliad ei hun pan ddylid ei wario ar wasanaethau cyhoeddus. Fodd bynnag, yr hyn yr wyf yn ei glywed gennych yw achos yn erbyn adeilad newydd. Ai eich honiad chi yw y dylid cau drysau’r Cynulliad hwn gan na allwn gario ymlaen yn yr adeilad hwn ac na ddylem wario arian ar adeilad newydd? Os mai dyna’r achos, pam ydych chi wedi gwario cymaint o amser ac arian cyhoeddus fel aelod o Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol, yn cynllunio ar gyfer dyfodol y Cynulliad?

Yr ydych dan gamargraff. Nid wyf yn awgrymu y dylid cau drysau’r Cynulliad. Fe’i gwneuthum yn glir fy mod o’r farn bod yr adeilad hwn yn addas i Gynulliad ac y gellid gwella a chaboli’r cyfleusterau. Diolchaf am y cyfle i ddweud hyn. Nid wyf yn siarad yn erbyn y Cynulliad, yr wyf yn siarad yn erbyn gwastraff. Nid yw adeilad newydd yn ffordd ddoeth o wario arian trethdalwyr Cymru. Gellir gwario’r arian hwnnw yn ddoethach. Nid yw hyn yn erbyn y Cynulliad, ond yn erbyn gwastraff.

Mewn unrhyw dref, mewn unrhyw ardal, gallwch adnabod yr adeiladau cyhoeddus, symbol yr awdurdod lleol, boed yn Rhondda Cynon Taf neu yn Neuadd y Sir, Caerdydd, Neuadd y Sir, Abertawe neu Neuadd y Sir, Powys. Saif yr adeilad cyhoeddus mewn man amlwg yn y dref, mae’n hyll fel arfer, yn rhy fawr i’w anghenion, mae’r gwres ar ei uchaf a thelir amdano gydag arian pobl eraill.

Fe wyddoch chi, Edwina, fod gennym yn Abertawe rai o’r tai gwaethaf, eto mae gennym Neuadd y Sir o’r radd flaenaf. Mae’r un peth yn wir yng Nghaerdydd ac yn Rhondda Cynon Taf lle ceir tlodi difrifol, fel y clywsom gan Christine Chapman. Eto i gyd, saif yr adeiladau cyhoeddus hyn, testamentau a godwyd gydag arian pobl eraill er y gellid bod wedi ei wario’n fwy buddiol mewn mannau eraill. Nid ymosod yr wyf ar waith pobl yn y mannau hyn nac ar fwyafrif helaeth y cynghorwyr a fu’n gwasanaethu ar y cynghorau hyn.

Oni fyddai’n well i Gymru wario £17 miliwn ar wasanaethau cyhoeddus hanfodol, ar ofal iechyd, yn darparu gofal i gleifion sydd â chanser neu ar ysbyty plant? Gallem ddarparu addysg i’r rhai sydd yn dysgu gydol eu hoes, i’r rheiny sydd am ddychwelyd at addysg gan na chawsant gyfle cyn hyn. Gellid gwario’r arian ar ein cymunedau cefn gwlad sydd dan gymaint o bwysau, ar well cymorth i ffermwyr, ar annog pobl i ddod i mewn i ffermio o’r newydd efallai neu ar wella trafnidiaeth yng Nghymru.

Yng nghanolbarth a gorllewin Cymru, gallai’r arian hwn wneud gwahaniaeth pe câi ei wario ar ysbytai cymuned. Yng Nghwm Tawe gallai helpu i ddod â swyddi i Ystradgynlais. Ledled Cymru, gellid ei ddefnyddio i ddenu pobl newydd i mewn i ffermio. Yng Nghaerdydd, gellid ei ddefnyddio i gyllido ysbyty plant. Dyma’r weledigaeth gadarnhaol y dylem ei harddel dros Gymru.

Ni ddylai Cynulliad Cenedlaethol Cymru gael ei ddirnad gan bobl Cymru fel adeilad newydd costus. Dylai gael ei weld fel corff sydd yn helpu i gyflenwi gwasanaethau cyhoeddus o’r radd flaenaf. Nid adeilad yw’r Cynulliad; y Cynulliad yw’r bobl sydd yma yn gweithio dros Gymru. Ar ddiwedd pedair blynedd nid ydym am weld mai’r unig newid gwirioneddol neu dybiedig i Gymru yw adeilad newydd i’r Cynulliad, y talwyd amdano trwy dynnu arian o gyllidebau eraill.

Ni wnaed unrhyw ymgais i geisio barn pobl yng Nghymru am yr adeilad newydd hwn. Rhoddwyd sicrwydd gan y Prif Ysgrifennydd y bydd gan Aelodau’r Cynulliad lais ynddo a chroesawaf hynny. Mae angen hefyd inni roi llais i bobl Cymru a chanfod eu teimladau hwy, trwy reithgor dinasyddion efallai. Hoffwn wybod a allai hynny ddigwydd. Bydd llawer ohonom yn cofio ymateb pennaf pobl pan ddewiswyd y cynllun buddugol. Teimlent ei fod yn ddianghenraid ac yn ddrud. Ymddengys bod y prosiect hwn yn cael ei noddi gan garfan Blairiaid y Blaid Lafur. Mae Tony Blair wedi ei amgylchynu gan bobl digon anghynnes, fel chwain ar gefn draenog. Fe ddywedwch chi, Alun, fy mod I’n ddyn bach pitw, ond yr oeddwn am ddweud bod y geiriau hyn yn nodweddiadol o wleidyddiaeth San Steffan ar ei gwaethaf. Nid fy ngeiriau i ydynt. Geiriau Ken Livingstone AS ydynt am eich arweinydd. Gallaf brofi nad fi biau’r geiriau, dônt o erthygl yn y New Statesman. Ni wn i ba raddau y mae aelodau eraill y Blaid Lafur yng Nghymru yn rhannu’r farn hon. Fodd bynnag, byddwn yn eu condemnio am fynd yn rhy bell. Hwn yw cartref y Cynulliad. Ni ddylai fod yn wersyll dros dro ond yn adeilad inni wella arno trwy fod yn ddarbodus, gan sicrhau bod arian yn cael ei wario ar wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru a’u bod yn cael eu hehangu a’u gwella.

Chi, Edwina, yw ceidwad yr arian, ein meistres. Disgwyliwn i chi gadw allweddi’r coffrau gwariant cyhoeddus yng Nghymru yn saff. Dylech wneud yn siŵr mai dim ond ar wasanaethau cyhoeddus hanfodol y caiff ei wario. Mae yna lawer o adeiladau cyhoeddus costus nad ydynt yn cael eu defnyddio i’w heithaf ledled Cymru. Bydd y blaid Geidwadol yn ymladd i sicrhau bod yr adnoddau sydd ar gael i Gymru yn cael eu gwario ar wasanaethau cyhoeddus hanfodol, nid ar adeiladau cyhoeddus nad ydynt yn hanfodol. Yn y pen draw, mae £70 miliwn i symud piler yn llawer iawn o arian.

Mae llawer o bobl yng Nghymru nad ydynt wedi eu hargyhoeddi bod y Cynulliad yn ddilys. Nid dim ond at bobl yn fy etholaeth i ym Mynwy y cyfeiriaf. Un o bryderon pobl Cymru yn ystod y refferendwm oedd y bydd pob ceiniog a werir ar y Cynulliad hwn yn geiniog yn llai i ysgolion ac ysbytai Cymru.

Os codir yr adeilad newydd hwn, ni fydd ynddo unrhyw swyddfeydd na chyfleusterau. Dim ond siambr ddadlau i Aelodau’r Cynulliad a geir. Fe’i codir am gost o un rhan o dair o filiwn o bunnoedd yn fras am bob Aelod etholedig. Mae’n benderfyniad a fydd yn peri dicter mawr ar hyd a lled Cymru.

Mae’r gwasanaeth iechyd mewn argyfwng. Yr oedd y Prif Ysgrifennydd fel pe bai’n cyfaddef hynny ddoe. Mae’r sefyllfa mor ddrwg fel na fydd un gŵr bonheddig o Gasnewydd yn cael triniaeth ddargyfeiriol bedrwbl ar ei galon, i achub ei fywyd, am fod y gwasanaeth yn brin o ychydig filoedd o bunnoedd. Anogaf bob Aelod yn y Siambr i edrych o’ch cwmpas ac ystyried yn ofalus sut yr hoffech i’r £17 miliwn gael ei wario. Gobeithiaf y byddwch yn gwrthod yr adeilad newydd hwn ac yn cefnogi ymgyrch o blaid cyllid i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru fel y caiff pobl Cymru y gwasanaeth iechyd y maent yn ei haeddu.

Wrth gefnogi’r cynnig, hoffwn ailadrodd pwyntiau huawdl fy nghyfeillion. Yn y cyfnod cychwynnol, pwysig hwn yn hanes y Cynulliad, dylem fod yn gosod cynseiliau ac yn canolbwyntio ar ein gwaith. Beth bynnag fo’ch barn am adeilad newydd ffansi, nid yw’n rhan annatod o waith y Cynulliad Cenedlaethol. Byddwn yn rhoi’r argraff i bobl Cymru ein bod yn boddio’n dymuniadau ein hunain os mai’r peth cyntaf a wnawn gyda gweledigaeth ac egni yw codi adeilad newydd i’r Cynulliad. Nid oes unrhyw gyfiawnhad i hynny. Ei ddiben yw darparu lle i’r Siambr a rhai ystafelloedd eraill ar gyfer cyfarfodydd pwyllgorau ac ati. Gwneir llawer o’n gwaith beunyddiol yn yr adeilad hwn, ac mae’r gwasanaeth sifil a staff cefnogi eraill wedi darparu’n rhagorol ar ein cyfer yn hynny o beth. Diolchaf i bawb dan sylw am ein cefnogi a sicrhau ein bod yn cael dechrau da, yn enwedig gyda’r dechnoleg newydd. Yr ystyriaeth graidd yw’r gwaith y mae gofyn inni ei wneud. Mae braidd yn ddigalon ein bod yn dechrau trwy ddadlau am adeilad newydd i’r Cynulliad cyn inni argyhoeddi pawb—[Torri ar draws.]

Yr wyf yn falch bod y sylw yna yn anfwriadol ddigrif i aelodau’r Blaid Lafur. Gadewch imi sôn am y dadlau yn y Blaid Lafur am yr adeilad hwn. Gadewch inni feddwl yn hanesyddol. Mae’n wir ein bod yn 60 gwleidydd newydd, rhy bwysig yn ein golwg ein hunain efallai, oni fyddwn yn ofalus. Efallai nad ydych chi am fod yn ddiymhongar, ond yr ydym ni yr ochr hon i’r Siambr yn dymuno bod felly. Cawsom ein hethol. Nid oedd y rhan fwyaf ohonom wedi ein paratoi ac yr oeddem yn ansicr o’r gweithdrefnau a pha ddyletswyddau y byddem yn eu hysgwyddo. Mae pawb ohonom yn dysgu wrth ein gwaith. Wrth i fwy ohonom gyflwyno’n haraith a’n cyfraniadau cyntaf, calonogol yw gweld safon y bobl a etholwyd. Nid wyf yn cynnwys fy hun, nid wyf mor hunandybus â hynny. Cafwyd llawer o bryder ar y dechrau am ansawdd yr ymgeiswyr i’r Cynulliad. Credaf, heb unrhyw amheuaeth, mai pobl sydd am weld gwell gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu datblygu a’u cyflwyno yng Nghymru sydd wedi dewis y Cynulliad. Ceir ymroddiad anrhydeddus gan y bobl sydd yma ond ni fyddwch yn llwyddo os canolbwyntiwch ar godi adeilad newydd.

Mewn capel y cyfarfu Mam y Senedd, os nad yw hwnnw’n derm amhriodol a dethol. Datblygwyd llawer o’n dadlau gwleidyddol oherwydd y penderfyniad hwnnw yn y drydedd ganrif ar ddeg. Ni cheisiasant hwy adeilad newydd, ffansi. Defnyddient yr hyn oedd ar gael, a gweithio’n dda gydag ef. Byddai’r cynseiliau cynharaf yn ein harwain at gynildeb. Os hoffech gael enghreifftiau Nordig, byddent yn cwrdd o amgylch coed derw neu beth bynnag fyddai yn llain y pentref. Ni theimlent fod angen adeilad newydd arnynt. Gwnaethant y gwaith oedd yn bwysig a dyna’r hyn y dylem ninnau ei wneud. Dylem fod yn canolbwyntio ar ein gwaith.

Pam nad oes angen adeilad newydd arnom? Wrth i Gaerdydd dyfu’n ddinas ddiwydiannol fawr yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cadwodd ein cyndadau a’n mamau ran yng nghanol ein prifddinas ar gyfer ei hadeiladau dinesig. Sefydlwyd y ganolfan ddinesig gyda’r orau ym Mhrydain, os nad yng ngorllewin Ewrop, ac mae adeilad neo-baróc ysblennydd yn disgwyl amdanom. Yn yr adeilad hwnnw y byddem oni bai am y ffrae aruthrol yn y Blaid Lafur am delerau ac amodau ei ryddhau. Ni fyddem yn trafod a ddylem godi adeilad newydd i’r Cynulliad ai peidio. Byddem yn yr adeilad hwnnw. Cytunai’r pleidiau gwleidyddol mai dyna ddylai ddigwydd. Cafwyd ffrae ymysg rhai o wleidyddion y Blaid Lafur, felly mae pobl Cymru yn gorfod wynebu bil o £20 miliwn i ddatrys yr anghydfod a chael Siambr newydd wedi ei chodi yma yn y maes parcio.

Nid yw hwn yn rheswm adeiladol dros godi adeilad hanesyddol newydd. Mae adeilad rhagorol, nad yw’n 100 mlwydd oed, ar gael inni. Mae pobl yn adnabod yr adeilad ym mhob rhan o’r byd. Dyna’r dewis os dymunwn gael presenoldeb ac urddas, sef yr hyn y tybiaf yr ydym yn ei geisio gyda Siambr newydd ffansi. Nid wyf yn difrïo hynny. Gellir dadlau bod pobl yn disgwyl cael adeilad o werth gwirioneddol ag adeiledd hanesyddol. Mae adeilad yn disgwyl, yn gorwedd yn segur ac nid ydym yn barod i ddatrys y sefyllfa. Mae’n adlewyrchiad trist ein bod ni yn awr yn siarad am adeilad newydd. Er nad yw’n gost afradlon efallai, mae £20 miliwn yn llawer o arian.

Yr ydym wedi sôn am ein gweledigaeth ni ar gyfer y mileniwm. Os ydym am nodi ein bodolaeth trwy gyfrwng rhyw fath o brosiect cyfalaf, gallem ystyried dewisiadau eraill. Soniwyd am ysbyty plant. Cafwyd datblygiadau dramatig ym maes meddygaeth plant yn ystod fy oes i. Bydd yr Aelodau hŷn yn cofio’r clefydau a ddioddefai llawer o blant; clefydau a’u parlysai ac a’u nychai. Erbyn hyn yr ydym yn sylweddoli bod math newydd o feddygaeth plant yn datblygu. Datblygir cyffuriau fel arfer ar gyfer y farchnad oedolion. Yn aml, nid ymchwilir yn dda i’r effaith a gânt ar blant. Mae angen inni ddatblygu arbenigedd yng Nghymru, fel a wnaed ym Mryste, a chael ein canolfan ragoriaeth ein hunain mewn ysbyty plant. Nid wyf yn dweud na allwn wneud hynny os cawn adeilad newydd i’r Cynulliad. Efallai y daw ysbyty yn ddewis o hyd. Hwyrach y cyflwynir cynlluniau i wireddu hyn. Nid wyf yn dweud y gallem gael ysbyty yn lle adeilad newydd i’r Cynulliad. Nid cael un ar draul y llall yw’r unig ddewis. Fodd bynnag, mae’n enghraifft o’r hyn y gallem ei wneud gyda’r arian. Mae i’r syniad o ysbyty weledigaeth wirioneddol. Gallem ddal i gael adeilad hynod trwy ddefnyddio Neuadd y Ddinas. Ni allwch ddweud nad ydym yn cymryd y Cynulliad o ddifrif. [Torri ar draws.]

Yr wyf yn ei chael hi’n anodd derbyn hyn gan gynrychiolydd plaid a fu’n rheoli Cymru rhwng 1979 a 1997. Cafodd y pethau y dywedir wrthym yn awr sydd yn dda ac yn ddymunol am ysgolion ac ysbytai eu tanseilio’n systematig, gan bolisïau’r Llywodraeth a gefnogai ef a chan y trefniadau cyllido a sefydlwyd gan y Llywodraeth a gefnogai. Os ydym i roi hygrededd i’r pethau hyn, dylai gydnabod mai’r blaid a ddilynai ef sydd wedi peri bod y gwasanaeth iechyd ac addysg yn y cyflwr y maent ynddo heddiw. Mae pobl Cymru wedi pleidleisio dros Lywodraeth Lafur, sydd wedi addo y bydd biliynau o gyllid ychwanegol yn cael eu rhoi i’r gwasanaeth iechyd ac addysg er mwyn cywiro’r diffygion hynny.

Mae David Melding wedi gwneud yr honiadau hyn am Neuadd y Ddinas dro ar ôl tro. Gŵyr pawb am natur y drafodaeth honno. Ni fwriadaf ei hailadrodd yn awr. Byddai cost Neuadd y Ddinas wedi bod bron iawn yn ddwbl cost y cynnig sydd dan ystyriaeth gennym am adeilad newydd. Os yw am ddadlau’r achos o blaid yr adeilad hwnnw, ni all ddadlau ar y sail honno.

Gŵyr yr Aelodau fy mod yn gynghorydd yng Nghaerdydd. Yr wyf yn datgan y buddiant hwnnw. Nid oes llawer ers imi ofyn i arweinydd y Cyngor a yw’r adeilad hwnnw yn dal ar gael, oherwydd yr oeddwn i yn wreiddiol yn ffafrio Neuadd y Sir, Caerdydd. Dywedwyd wrthyf yn bendant nad oedd ar gael a’i fod wedi ei glustnodi ar gyfer Amgueddfa am Gaerdydd. Nid wyf am droedio ar alar preifat y Blaid Lafur ynghylch y mater hwn ond dylid cyhoeddi’r ffeithiau fel y maent.

Y cyfan y gallaf ei ddweud mewn ymateb i’r siaradwr cyntaf a dorrodd ar draws yw nad yw’r Prif Weinidog presennol yn cyd-fynd â’r pardduo difeddwl ar 18 mlynedd o lywodraeth Geidwadol. Ni fyddai un o’i gyd-aelodau mwyaf profiadol yn cytuno ag ef. Mae hynny yn rhywbeth iddo ef cnoi cil arno. Mae’r ddadl hon y byddai rywsut yn costio £34 miliwn i gynnal Sesiwn Llawn a gwneud gwaith yn Neuadd y Ddinas, y byddai’n costio £34 miliwn i ymgynnull mewn Siambr sydd yno’n barod, yn ynfyd. Nid oes neb erioed wedi dadlau bod yn rhaid i’r swyddfeydd i gyd hefyd fod yn Neuadd y Ddinas, ond dyna sut y cyrhaeddir y ffigwr o £34 biliwn.

Mae’r Siambr yn Neuadd y Ddinas. Mae’r adeilad hwn yn un o’r gorau o’i fath ym Mhrydain. Nid yw’n cael ei ddefnyddio i’r dibenion y bwriadwyd ef ar ei gyfer gan ein cyndadau a mamau. Daeth pawb i gytundeb o blaid Neuadd y Ddinas. Dim ond ar ôl i chi ddadlau gyda chydweithiwr arall dylanwadol y canfuwyd yn sydyn ei fod yn anaddas am ryw reswm. Nid wyf felly yn derbyn eich ymyrraeth.

Ychydig yn ôl, bûm yn siarad â Maer Caerdydd. Dywedodd yn bendant wrthyf na fyddai’r gost o adnewyddu Siambr Neuadd y Ddinas i’w gwneud yn addas i’r Cynulliad yn ddim ond chwarter miliwn o bunnoedd.

Hwyrach bod un arall o Aelodau’r Cynulliad yn cael problemau gyda’i rifau sero a’n bod yn cael ffigurau chwyddedig. Dylai wneud yn siŵr bod y wybodaeth yn gywir.

Hwyrach na chaiff y pwynt nesaf hwn gystal derbyniad ar fy ochr i o’r tŷ. Ddoe, soniais am y broses o ddatblygu datganoli. Meiddiais ddarogan y gallem, ymhen amser, weld system seneddol ffederal ym Mhrydain. Beth fydd ymateb rhanbarthau Lloegr, neu Loegr gyfan, sut bynnag y caiff ei rhannu, os mai un o gostau ymuno mewn cyfansoddiad ffederal newydd yw bod yn rhaid i chi wario £20 miliwn ar adeilad newydd? A ydych yn meddwl y bydd hynny’n anogaeth i bobl gefnogi’r math o gyfansoddiad cytbwys y mae’n rhaid inni weithio o’i blaid bellach? Mae’n gosod cynsail gwael. Gallwn ddweud wrth bobl y Deyrnas Unedig nad oes raid wynebu cost adeilad newydd gwastraffus er mwyn gael llywodraeth newydd. Defnyddiwch yr adeiledd sydd yn bodoli’n barod.

Pa enghraifft well sydd yna o atgyfnerthu undod y Deyrnas Unedig na thrwy ddefnyddio un o’i hadeiladau dinesig gorau? Dylem fod yn Neuadd y Ddinas.

I have difficulty with the wording of the proposal. I had thought to raise a point of order at the beginning but I know that would try the patience of the Presiding Officer. Considering the exact wording of this motion, everyone should have declared an interest at the beginning because we are all employed to be here in the Assembly. Some of us are employed at higher terms than others but we are all employed to be in the Assembly. According to the exact wording of the proposal, that investment is a waste of time. If we are going to oppose this proposal, we are arguing for our own salaries and allowances. We can justify all this by saying that we offer services to the public. According to the Standing Orders, we should have declared an interest.

I do not agree with the exact wording of the proposal and, since Professor Nick Bourne is a learned man, I take it that he has worded it carefully. He refers to the Assembly as a body rather than a building and says that money is wasted on that body. I am not sure whether that was a freudian slip on his part, and possibly on the part of the Conservative group. It suggests that they oppose the Assembly rather than the new building.

We have heard the old argument since 1979. I remember hearing these arguments about a cancer hospital and a children’s hospital in 1979: if there had been a vote in favour in the 1979 referendum important projects would be lost, and we could not invest the money in hospitals.

I listened carefully to Rod Richards, with his lively imagination taking us on a fantasy trip through the last Conservative Government. However, I did not hear any mention of a children’s hospital or a cancer hospital, even when he was talking creatively about what the Conservative Party had achieved in health. Therefore, I am not sure what happened to all the money that was saved when people were persuaded to vote ‘no’ in 1979.

I have difficulty with this debate. Suddenly, the Conservative group has a great interest in investing in the public sector. Again, it is obvious that I and Rod Richards have quite different recollections of the years between 1979 and 1997. I recall that the main theme of that Government was cutting taxes. As far as I can see, the direct result of cutting taxes is that there is less money in the Treasury to invest in the public sector. I must say to Ron Davies that unfortunately the current Labour Government is following the same policies. Therefore, why the sudden interest in the public sector? If a children’s hospital and a cancer hospital were so important, why did the last Conservative Government, and the present Labour Government believe that they could cut taxes and reduce the money available in the Treasury to invest in things that they now view as important and valuable?

Rhodri mentioned a cancer hospital. As he knows, the last Conservative Government allocated funds for the cancer unit that is being built in Glan Clwyd Hospital. I know that he does not go to north Wales often, but perhaps if he were to visit Glan Clwyd Hospital he would learn about this.

I referred yesterday to the large number of hospitals and other units that were built during the 18 years when the Conservative Party was in power. The point is this: we have a choice between wasting money or spending that money on a hospital. In government, choices are very difficult: spend money on one part of the public sector or on another. This time, the choice is very different: to waste money on ourselves rather than building a hospital which would be of benefit to children and parents. It would be something we could look back to during the next millenium and say that it was a good decision made by the first Assembly.

I am grateful for the explanation. It is obvious by now that the unit built with the support of the Conservative Party was adequate to deal with the problems of cancer treatment. Taxes could be cut because there was no need to invest in that particular service. However, suddenly there is a need to invest that money now. Therefore, I believe that his argument is once again deficient.

Let us return to the crux of the argument. It is easy to be negative and argue against something. Some of us feel strongly that we need a new Chamber because we believe that this Chamber belongs not only to us but to all the people of Wales. The main argument for a new Chamber is to ensure public access, so that the public feels it is part of what is happening.

This morning, in the Economic Development Committee meeting only ten people could come in to listen to the discussion. When important matters such as Objective 1 are discussed, the public will be interested in witnessing the discussions. This building does not allow that. It is not convenient for disabled people to enter this building. We need to consider such issues.

The investment does not mean one sum of money in one financial year, but a sum which is invested over a number of years. Let us be reasonable. This building is one that has—

Mae’n ymddangos bod yr Aelod wedi methu’r pwynt. Nid ydym yn trafod yr hyn sydd wedi digwydd yn y gorffennol, nac a oes angen gwasanaethau ysbyty, er bod yna angen yn amlwg. Gobeithiaf ein bod i gyd yn cytuno ar hynny. Yr ydym yn trafod sut orau i wario’r arian, ar adeilad newydd ynteu ar ysbyty newydd. Ni ddeallaf pam fod y drafodaeth mor faith. Mae’n ddewis syml. Llawer gwell fyddai i’r Aelod benderfynu pa ochr i’r ddadl y mae’n ei chefnogi.

I thought that I was helping the Conservatives as it is obvious that they gave up on this argument a while ago. They were calling on their own people to intervene in the debate to ensure that it lasted a full hour. If the matter is that simple, I am surprised that the Conservative Party has chosen to spend an hour discussing the subject. An hour suggests that it is a complex subject that requires lengthy discussion. I return to the basic point: I believe that the Conservative Party is mistaken in believing that the Assembly belongs to them alone. We want to ensure that the Assembly is open to the people of Wales, and I have supported the idea of a brand new building in the Bay from the outset. It will allow us to use the latest technology and ensure that our discussions and our use of public money are effective. It will also allow the public to come in and witness what we are accomplishing.

Hoffwn ailadrodd yr hyn a ddywedwyd gan rai Aelodau eraill gan ei bod yn bwysig i ni edrych ar rai ystyriaethau penodol. Yr wyf wedi gwrando’n fanwl ar Nick a David. Hoffwn feddwl mai lles pobl Cymru yw eu cymhelliad o blaid arbed arian ar yr adeilad newydd. Fodd bynnag, ar ôl 18 mlynedd o ddifrodi Torïaidd mewn ardaloedd fel etholaeth Ogwr, yr wyf yn amau hynny. Mae ysbyty plant yn syniad gwych yn wir. Trueni na fyddent wedi meddwl amdano yn ystod eu 18 mlynedd mewn grym.

Yr wyf am sicrhau mynediad i gynifer â phosibl o’r cyhoedd i Siambr y Cynulliad. Os edrychwch chi tu cefn i ni ar yr oriel gyhoeddus heddiw, ychydig iawn o le sydd yna. Mae hyn yn golygu cyfyngiadau o ran ein gwylio ni, a democratiaeth yng Nghymru, ar waith. Dim ond pan fo’n wirioneddol dryloyw y mae democratiaeth yn ffynnu, ac y gwelir bod gwleidyddion o fewn cyrraedd i bobl. Os oes pobl y tu allan yn y man ymgynnull gallant ein gwylio ar y sgrîn ond byddai’r rhan fwyaf yn hoffi dod i mewn, eistedd i lawr a gweld beth sydd yn digwydd. Fel rhywun sydd wedi gweithio i Aelod Seneddol ac a fu’n trefnu teithiau i Dŷ’r Cyffredin, gwn mor anodd a chymhleth yw hi i gael grŵp o etholwyr, o unrhyw ran o’r DU, i mewn i’r Tŷ. Mae’n hunllef logistaidd erbyn i chi fynd o un adran i’r llall a chael hawlen a thywysydd. Nid wyf am weld hynny yn y Cynulliad.

Pan fydd Ysgrifennydd y Cynulliad yn ateb, yr wyf am iddi roi sicrwydd i mi ac i Aelodau’r Cynulliad y bydd mynediad i’r cyhoedd yn ystyriaeth allweddol. Yr wyf eisoes wedi derbyn nifer o ymholiadau gan etholwyr sydd yn dymuno mynd â grwpiau o blant ysgol i adeilad y Cynulliad. Byddwn yn falch iawn o’u gweld yno ond yr wyf am iddynt weld rhywbeth gwerth ei weld ac nid wyf am iddynt orfod disgwyl mewn rhes na chael anhawster i gael seddau. Nid wyf am i bethau fod fel y maent yn Nhŷ’r Cyffredin. Nid dyna’r hyn yr ydym am ei gael yma. Cynnwys plant ysgol yn y broses ddemocrataidd yw’r ffordd ymlaen i Gymru.

Yr wyf wedi fy nhristáu, oherwydd yr hyn sydd gennym yn y cynnig hwn yw obsesiwn gyda chost democratiaeth ar draul ei heffeithiolrwydd. Yr ydym yn ceisio ailgynnal ymgyrch y refferendwm unwaith yn rhagor. Nid siarad yr ydym am adeilad y Cynulliad ond siarad am—[Torri ar draws.]

Nid wyf am ildio.

Trafod yr ydym nid yn unig gostau’r Cynulliad ond hefyd a ddylem gael Cynulliad o gwbl. Clywais ar y newyddion fod y Senedd wedi rhoi’r gorau i ddefnyddio memrwn a’i bod wedi dechrau defnyddio papur o’r diwedd. Maent wedi penderfynu eu bod am edrych tua’r dyfodol. Dylai’r Cynulliad yntau edrych tua’r dyfodol.

Buom yn trafod Neuadd y Ddinas, Caerdydd, fel canolfan amgen ar gyfer y Cynulliad. Yn ôl a ddeallaf mae siambr Neuadd y Ddinas, Caerdydd, yn dal i gael ei defnyddio gan y Cyngor ac nid yw ar gael mwyach. Ni chynigiwyd erioed y dylid defnyddio’r siambr honno am nifer o resymau: mae’n fach iawn, prin fod mynediad o gwbl i bobl ag anableddau ac ni fyddai wedi bod yn bosibl inni osod ein technoleg newydd yno. Y cynnig oedd y dylid adnewyddu’r ystafelloedd ymgynnull yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd, ond nid oedd yn ddewis. Yr oedd y costau dan sylw yn llawer rhy uchel ac yn uwch na chostau’r adeilad newydd.

Teimlaf mai yn Abertawe y dylai’r Cynulliad fod wedi ymgartrefu oherwydd byddai wedi bod yn symbol i fath newydd o wleidyddiaeth ddatganoledig. Collasom y frwydr honno, er i hynny ddigwydd mewn ffordd annheg ac yr wyf yn siŵr y byddai Ron yn anghytuno â hynny. Mae’n rhaid inni symud ymlaen gan ein bod mewn democratiaeth newydd ac yn dechrau ar gyfnod newydd. Mae nifer o ASau, nad ydynt yn Aelodau o’r Cynulliad, yn canmol ein cyfleusterau er eu bod hefyd yn cydnabod cyfyngiadau’r Siambr hon.

Cyfeiriodd Nick Bourne at yr arian y gallem ei wario pe na baem yn codi adeilad newydd ac aeth ati i wario’r arian sawl gwaith drosodd. Dywed mai ni yw gwarcheidwaid arian y cyhoedd ond ei Lywodraeth ef a anfonodd £57 miliwn yn ôl i’r Trysorlys.

Y Llywodraeth Geidwadol flaenorol a gyflwynodd y tâl cymunedol, a arweiniodd at golli £16.5 miliwn o arian cyhoeddus. Os ydym yn mynd i siarad am arian a wastraffwyd, mae angen inni edrych hefyd ar eu record hwy. Soniodd Nick Bourne hefyd y gellid gwario’r arian ar ysbytai cymuned. Pa Lywodraeth a roddodd yr ysbytai cymuned mewn perygl? Neb llai na’r Llywodraeth Geidwadol flaenorol, wrth gwrs. Dywedwyd na fu i’r Llywodraeth Geidwadol awgrymu’r ysbyty plant, ond nid yw hynny’n wir. Awgrymodd David Hunt y dylem gael ysbyty plant ym Mae Caerdydd, ond och ni allai ganfod yr arian i’w chyflwyno. Dyna ddangos faint ei gonsýrn dros yr NHS a Chymru.

Nid yw Cymru mwyach yn atodiad i Loegr. Mae’n ddemocratiaeth hunan-hyderus a bywiog sydd yn tyfu. Mae’r adeilad hwn yn anaddas fel cartref hirdymor i’r Cynulliad. Yr wyf wedi dod ag amheuwyr o’m plaid fy hun i mewn i’r adeilad hwn gan ddangos iddynt y rhesymeg y tu ôl i’r angen am Siambr newydd, agored, o fewn cyrraedd i bawb. Cytunasant mai cyfyng yw’r cyfleusterau yma a gallant weld y rhesymeg o blaid creu adeilad newydd. Nid oes digon o le inni drafod ac yr ydym eisoes wedi amlygu rhai problemau; er enghraifft, Helen Mary yn eistedd y tu ôl i’r piler.

Dylai’r Aelodau edrych yn ôl a gweld cyn lleied o seddau sydd ar gael i’r cyhoedd. Os ydym am fod yn agored ac yn hygyrch, rhaid inni ddarparu cyfleusterau priodol i’r cyhoedd yn ogystal â’r Aelodau. Rhaid inni sicrhau nad oes gofyn dogni nifer y tocynnau a rydd yr Aelodau i’w hetholwyr—mae hynny wedi dechrau digwydd yn barod.

Mae’r adeilad newydd yn symbol o’n democratiaeth newydd. Mae’n cynnig cyfleusterau modern ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Bydd yn sefyll dros hunan-hyder newydd Cymru. Gobeithiaf y byddwn yn rhoi llais i Aelodau’r Cynulliad a’r cyhoedd wrth ei ddylunio. Mae’r Prif Ysgrifennydd eisoes wedi addo hynny inni. Bydd gan holl bobl Cymru ran wrth sicrhau bod gennym adeilad ar gyfer y Cynulliad.

Os ydym am ddewis adeilad newydd, gan beidio â symud i Abertawe, rhaid iddo fod yn un da. Rhaid inni droi’r ffocws oddi ar bres ac ystyried ansawdd ein democratiaeth ac ansawdd y gwasanaethau y gallwn eu cyflenwi. Dylai’r ansawdd hwnnw gael ei adlewyrchu yn ansawdd y cartref a godwn i’r Cynulliad. Nid Cynulliad ail orau mohonom ac ni ddylem ychwaith fodloni ar ddemocratiaeth ail orau yng Nghymru.

Dagrau crocodeil yw’r dagrau chwerwaf oll mae’n siŵr. Pan glywaf Geidwadwyr yn mewian am gyflwr ysbytai, ysgolion a swyddi, estynnaf am y tabledi cyfog. Ni soniaf am y 18 mlynedd o Lywodraeth Dorïaidd a aeth heibio oherwydd bob tra y gwnaeth rhywun hynny yn y Siambr hon, sylwais fod yr Aelodau Ceidwadol i gyd yn ochneidio. Tybiwn mai dim ond arnaf fi yr oedd sôn am y 18 mlynedd hynny yn cael y fath effaith.

Soniodd Nick Bourne am ymwelydd o’r gofod. Yr wyf yn siŵr nad Tori oedd yr ymwelydd. Mae’n siŵr y byddai ymwelydd Ceidwadol o’r fath wedi ystyried buddsoddi mewn teithiau i’r gofod yn oferedd gwastraffus sydd yn afradu arian cyhoeddus.

Tu cefn i’r cynnig hwn gan y Blaid Geidwadol, sydd wedi ei eirio’n wael, mae statws democratiaeth yng Nghymru. Mae democratiaeth Gymreig, yn ei egin ffurf, yn cael ei derbyn gan bobl Cymru. Mae’r Blaid Geidwadol—er gwaethaf deallusoli Aelodau fel David Melding—ym mêr eu hesgyrn yn dal i’w chael hi’n anodd derbyn bod darlun democrataidd Prydain wedi newid. Cenhadaeth y Blaid Geidwadol erioed fu rhwystro democratiaeth rhag cael ei hehangu, fel y gallai unrhyw fyfyriwr hanes lefel A dystio. Credaf yr hoffai’r pleidiau eraill yn y Siambr hon ddathlu democratiaeth newydd Cymru, tra bo’r Blaid Geidwadol fel pa bai a chywilydd ohoni.

Mae’n bleser gennyf gyfrannu at y ddadl hon. Hoffwn innau, fel Val Feld a Rhodri Glyn Thomas, atgoffa’r Aelodau o’r penderfyniad yn y papur. Yr oeddwn wedi disgwyl trafod y materion hynny. Nid yw cynnwys y penderfyniad hwn yn peri unrhyw syndod i’r pleidiau sydd dros ddatganoli, sef y mwyafrif yma. Mae’n sicr eu bod yn gwerthfawrogi’r eironi: i’r blaid a ymfalchïodd gymaint yn ei gwrthwynebiad i ddatganoli, yn ystod yr ymgyrch chwyrn o’i blaid, elwa am i’r Llywodraeth Lafur gyflwyno datganoli gydag elfen o gynrychiolaeth gyfrannol. Heb PR, ni fyddai’r blaid hon, ar wahân i un Aelod, yma i drafod unrhyw un o’r materion hyn.

Gwrandewais yn astud ar y safbwyntiau a fynegwyd yn y Siambr brynhawn heddiw. Fel Ysgrifennydd Cyllid, yr wyf fi, yn fwy na’r rhan fwyaf ohonoch efallai, yn dra ymwybodol o’r cyfrifoldeb ar y Cynulliad i sicrhau ei fod yn cadw’i gostau yn realistig ac yn dangos bod yr hyn a wnawn yn cynrychioli’r gwerth gorau. Mae hyn yn sylfaenol i’n llwyddiant.

Nid wyf am inni gweryla am godi adeilad newydd. Nid fi a roddodd y ddadl hon ar yr agenda. Fel pawb ohonom yn y Siambr, yr wyf am i’r Cynulliad gyfeirio cymaint â phosib o gyllid i’r gwasanaethau rheng flaen er budd pobl Cymru’n gyffredinol. Fodd bynnag, rhaid hefyd i’r Cynulliad gael adnoddau digonol i allu cyflawni ei ddyletswyddau tuag at bobl Cymru. Mae ‘digonol’ yn golygu digonol; nid moethus ond nid rhad ychwaith. Yr ydym yn dal i weithio o fewn y gyllideb o £17 miliwn i £20 miliwn. Bu Nick yn sôn am y ffigur o £17 miliwn. Gadewch inni fod yn glir mai’r ffigurau a drafodwyd wrth i Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 fynd drwy’r Senedd oedd costau cyfalaf sefydlu Cynulliad ac yr oedd hynny’n cynnwys y trefniadau ar gyfer Tŷ Crucywel.

Hoffwn ddiolch i Ron a Jenny am eu cyfraniadau ynghylch Neuadd y Ddinas. Mae angen gwneud rhai sylwadau am yr hen gynnen hon. Nid yw’n ddigon mawr i ddal yr Aelodau a’r staff cefnogi gweinyddol angenrheidiol, Swyddfa’r Llywydd ac Adran yr Ysgrifennydd. Prin oedd y lle i’r cyfryngau, nid oedd dim lle o gwbl i’r cwmni darlledu sefydlog, ac ni fyddai lle ychwaith i’r staff gweinyddol i gyd. Mae’n bur debyg y byddai’r Aelodau wedi gorfod rhannu ystafelloedd. Ni fyddai hynny wedi bod yn ddigonol. Nid yw’r syniad y byddem yn hapus i deithio ar fws o Dŷ Crucywel, gan godi llaw’n fodlon wrth deithio i Siambr y Cynulliad yn Neuadd y Ddinas, yn syniad realistig.

Yr wyf yn fodlon â’r cyfleusterau sydd gennym yma. O’r diwrnod cyntaf cawsom ddarpariaeth o safon uchel sydd, yn gwbl briodol yn fy marn i, wedi ennyn canmoliaeth mwyafrif yr Aelodau a’r rhan fwyaf o’r rheini sydd wedi ymweld â ni. Darparwyd ar ein cyfer hefyd amgylchedd gweithio a’r cyfarpar angenrheidiol inni allu bwrw i’n gwaith yn syth. Hoffwn i David Melding gofnodi fy niolch i bawb a fu â rhan yn y ddarpariaeth ac yn y gwaith o drawsnewid yr adeilad hwn i’r fath safon uchel o fewn amserlen mor dynn. Serch hynny, er mor dda yw’r Siambr hon, nid yw’n ddigonol yn y tymor hir. Gwelaf fod Helen Mary Jones wedi gadael. Mae’n ddrwg gennyf, nac ydyw, mae hi tu ôl i’r piler y cyfeiriwyd ato ddoe. Nid pileri doethineb ydynt yn sicr a barnu wrth gyfraniad rhai Aelodau yn y drafodaeth hon ar yr adeilad newydd.

Cafwyd llawer o feddwl creadigol wrth ailgynllunio’r ystafell, ond ni all hynny guddio’r ffaith nad yw’n siâp delfrydol i gynorthwyo dadl ddemocrataidd briodol. Mae angen cynllun eistedd mwy agored arnom, gallu gweld heb ddim rhwystrau ar ein traws, mwy o le, ac, yn bwysicaf ôl, mae angen gwell mynediad i’r cyhoedd oddi mewn i’r Siambr ac yn ei chyffiniau. Mae angen inni gynnal ein busnes mewn modd agored a thryloyw. Ni allwn fod yn agored a thryloyw os mai dim ond dyrnaid o bobl a all ein gweld ni’n gweithio. Tybiaf i Janice Gregory wneud pwynt da. Hoffwn yn arbennig weld gwell cyfleusterau i bartïon o blant ysgol fel eu bod yn gallu ymweld â’r Cynulliad, ei weld wrth ei waith a chael eu hysbrydoli gan weledigaeth o’r hyn y mae’n ei olygu.

Yr hyn sydd gennym yw ateb da dros dro. Mae’n annigonol fel calon y Cynulliad yn y tymor hir. Mae yna fanylion pwysig y mae gofyn eu datrys yng nghynllun yr adeilad newydd a bydd y Prif Ysgrifennydd yn ymgynghori â’r Llywydd ac Arweinwyr y Pleidiau yn fuan ynghylch y rhain. Yr ydym yn dal yn argyhoeddedig mai datblygu’r adeilad newydd a gynigiwyd gan Bartneriaeth Richard Rogers yw’r dewis cywir, ac y dylem fwrw ymlaen i adeiladu’r cynllun modern a blaengar hwn heb oedi.

Mae’r Prif Ysgrifennydd a minnau yn gobeithio y bydd ein cyd-Aelodau yn gwbl gytûn pan gyflwynir y ffeithiau iddynt. Gobeithiaf y gallwn gefnogi’r prosiect adeiladu ac y byddwn yn edrych ymlaen at ei gwblhau yn y flwyddyn 2001. Cytunaf â sylwadau Rhodri Glyn am bobl Cymru, mai hwy biau’r adeilad a’r Cynulliad. Dyna’r allwedd i galon Cymru wrth iddi symud i’r mileniwm. Tybiaf ein bod wedi cael y cydbwysedd yn iawn a theimlaf fod y costau sefydlu a’r costau rhedeg a amcangyfrifir yn rhesymol a’u bod yn cynrychioli gwerth am arian.

Dywedaf wrth y cynigwyr yn y ddadl hon fod cost anochel ynghlwm wrth sefydlu corff newydd, datganoledig, mwy democrataidd sydd am ddod â’r broses benderfynu yn nes at y bobl y mae’n eu gwasanaethu. Cyfrifoldeb y Siambr hon, yn bendant iawn, yw sicrhau nad yw’r gwariant a achosir yn wastraffus. Croesawaf sylwadau adeiladol Aelodau sydd am weld y Cynulliad yn llwyddo i wella llywodraeth ac, yn enwedig, y modd y rheolir arian cyhoeddus yng Nghymru. Fodd bynnag, yr wyf yn gresynu at unrhyw ymgais i ddefnyddio ystyriaethau cost fel esgus i ymosod ar ddilysrwydd y sefydliad hwn y mae cynifer ohonom wedi ymladd mor galed i’w wireddu yng Nghymru.

Ddoe, dywedodd y Prif Ysgrifennydd mai un o flaenoriaethau allweddol y Cynulliad yw cyflawni’r gwerth gorau o fewn Llywodraeth. Mae gan bob Aelod rôl i’w chwarae er sicrhau bod y corff hwn yn ychwanegu gwerth at fywydau pobl Cymru, ei fod yn cyflawni dyheadau’r genedl Gymreig ac yn sicrhau bod delwedd werth chweil o Gymru yn cael ei chyfleu ar lwyfan y byd. Cawn ein barnu ar yr hyn a wnawn a sut y’i gwnawn. Dyna’r her sydd yn wynebu holl Aelodau’r Cynulliad.

Nid oedd cyflwyno’r cynnig hwn yn ymosodiad o fath yn y byd ar y Cynulliad. Ni allai dim fod yn fwy clir. Nid oes neb ar yr ochr Geidwadol wedi codi amheuon am y refferendwm. Dim ond y pleidiau eraill sydd wedi defnyddio’r gair ‘refferendwm’. Felly ailadroddaf y pwynt hwn. Yn fy marn i, mae’n gywilydd bod rhywun, bob tro yr awgrymir y byddai’n ddoethaf gwario arian ar wasanaeth yn hytrach nag ar y Cynulliad ei hun, yn dweud ein bod yn ceisio ailgynnal y refferendwm. Ni fyddwn wedi treulio chwech neu saith mis o’m bywyd ar Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol yn paratoi ar gyfer y corff hwn, yn sefyll etholiad a chael fy ethol pe bawn yn amau dilysrwydd y corff hwn. Ni fyddwn ychwaith wedi dadlau mor bwysig yw ymgynghori â’r Aelodau a’r cyhoedd ynglŷn â chartref i’r Cynulliad yn fy araith ragarweiniol, pe bawn am ddiddymu’r corff hwn. Prin y byddai hynny’n gwneud synnwyr.

Mae hefyd yn fy nhristáu, bob tro yr awgrymwn ni wario arian ar wasanaethau cyhoeddus, fod pobl yn dweud na wnaethom ni hynny yn ystod ein 18 mlynedd fel llywodraeth. Braf yw gweld bod pawb yn ôl pob golwg wedi derbyn y 18 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol. Mae’n siŵr bod hynny’n ganmoliaeth. Fodd bynnag, bob tro y rhown ni gynnig adeiladol ger bron, peidied â’i ddiystyru gan bobl yn dweud y gallem ni fod wedi gwneud hynny fel Llywodraeth. Nid dyna ddiben y Cynulliad hwn. Os ydym i ddianc rhag gwleidyddiaeth San Steffan, gadewch inni ganolbwyntio ar yr hyn y gallwn ei wneud yn Siambr y Cynulliad hwn, er mwyn popeth.

Awgrymais wahanol ddewisiadau. Nid wyf yn awgrymu y gellir eu cyflawni oll am £17 miliwn neu £12 miliwn. Mae’n amlwg na ellir. Fodd bynnag, mae’n bwysig ein bod yn cael trafodaeth adeiladol am yr adeilad newydd i’r Cynulliad. A yw’n wario buddiol ar arian cyhoeddus? A allem wario’r arian yn ddoethach mewn mannau eraill? Ar hyn y dylem ni edrych dros y misoedd nesaf.

Mae Prif Ysgrifennydd y Cynulliad, ac Edwina erbyn hyn, wedi addo y caiff eraill lais. Yr wyf yn croesawu hynny ond gobeithiaf y bydd yn fwy eang na phobl yn y Cynulliad yn unig. Os ydym o ddifrif am gael democratiaeth agored a llais i bobl yng Nghymru, gofynner iddynt am eu barn. Wrth imi siarad â phobl, mae ganddynt amheuon mawr am yr adeilad newydd hwn. A oes gwir angen cartref newydd i’r Cynulliad arnom? Ymddengys mai Siambr y Cynulliad sydd wrth graidd y drafodaeth. Mae pawb ohonom wedi cydnabod y gwaith rhagorol a wnaed yn gwella’r adeilad hwn i’r safon yma, a’r cyfleusterau sydd ar gael. Yr ydym yn awr yn siarad am Siambr i’r Cynulliad, nid adeilad cyfan.

Nid mater o refferendwm yw hyn, nid ailgynnal y ddadl datganoli. Mater yw o ddefnyddio arian cyhoeddus yn ddoeth. A mynd yn ôl at anerchiad Cyflwr y Genedl y Prif Ysgrifennydd ddoe, yn sail i’r holl amcanion a nodwyd yn y papur hwnnw a’r araith yr oedd Gwerth Gorau. Sut mae gwella’r rhagolygon am swyddi? Sut mae gwella tai? Sut mae gwella iechyd? Sut mae gwella addysg? Os bydd rhywun, bob tro yr awgrymwn ni wario arian, yn dweud na allwn fod o ddifrif am wario arian ar wasanaethau cyhoeddus am mai Ceidwadwyr ydym, yna mae’n ddiwrnod du ar ddemocratiaeth. Mae’n dristwch na allwn gynnal dadl wirioneddol yma yn Siambr y Cynulliad. Hwyrach bod hyn yn un peth da a welwyd brynhawn heddiw; ein bod yn dechrau gwneud hynny. Gadewch inni edrych ar yr arian a gweld a ellir ei wario’n fwy doeth.

Yr wyf yn gyfarwydd â llawer o’r pwyntiau a wnewch. Fodd bynnag, os ewch chi’n ôl at y cwestiwn a godwyd gan Helen Mary, y cyfeiriasoch chi ato, cewch weld bod y Cynulliad wedi cael gwybod y bydd yna gyfle i ymdrin â’r materion hyn ar yr adeg briodol. Pa ddiben sydd mewn ceisio dod â’r broses i ben ar hyn o bryd? Nid yw hynny’n swnio fel cyfraniad at ddadl.

Nid wyf yn siŵr i Helen Mary ofyn cwestiwn o’r fath. Oedd hynny yn y ddadl hon?

I egluro, ni ofynnais i’r cwestiwn hwnnw, ond fe’i gofynnwyd. Fodd bynnag, ar hyn o bryd yn y ddadl, ni thybiaf fod pwy a’i gofynnodd yn bwysig. Y pwynt yw inni gael sicrwydd gan y Prif Ysgrifennydd, ac mae Plaid Cymru yn ddiolchgar am hynny.

Fel y dywedais, yr wyf yn croesawu’r sicrwydd y ceir trafodaeth wirioneddol am Siambr y Cynulliad ac a yw’r arian yn cael ei ddefnyddio’n ddoeth. Yr wyf yn siŵr y bydd pob plaid am gyfrannu i’r drafodaeth honno i benderfynu a yw’n ddefnydd doeth o arian cyhoeddus, a ydym yn cael y gwerth gorau ac a ellid gwario’r arian yn well yn rhywle arall. Mae’n bosibl iawn y ceir amrywiaeth barn am sut y dylid gwario’r arian, a dyna pam yr oeddwn am sôn am opsiynau gwahanol yn gynharach.

I ddod yn ôl at y pwynt sylfaenol, ar ddiwedd pedair blynedd, wrth inni gamu tuag at etholiadau nesaf y Cynulliad, yr ydym am allu troi at bobl Cymru a dweud beth a gyflawnwyd gennym ni fel Cynulliad. Yr ydym am sicrhau y daw mwy allan i bleidleisio na’r niferoedd isel iawn yn y refferendwm. Yr ydym am i bethau symud ymlaen. Dim ond os ceir dadlau adeiladol y gallwn wneud hynny, os trafodwn ni sut mae defnyddio’r swm cyfyngedig o arian cyhoeddus sydd ar gael yn ddoeth.