Nid cyn tua phedwar neu bump o’r gloch hyd y gwelaf. Dyna yw’r broblem.

Fe gefais i’r un broblem. Deuthum o hyd iddo yn y diwedd ddydd Gwener ond nid tan y prynhawn. Fe arhosais draw o’m hetholaeth yn unswydd er mwyn disgwyl yn fy swyddfa i weld pa bryd y byddai’r cynnig yn ymddangos. Yr wyf yn ategu popeth a ddywedodd Mr Marek. Mae hon yn broblem fawr a rhaid inni ei datrys.

Llongyfarchaf y Dirprwy Lywydd ar ddod i’r Gadair am y tro cyntaf. Yr wyf yn synnu at hynny oherwydd nid oeddwn yn credu y byddai dileu arglwyddi etifeddol yn peri i’n Llywydd ddatgan diddordeb.

Mae’r pwynt yr oeddwn am ei wneud yn ateb i’r ddau fater o drefn ar un ystyr. Fe amserlennwyd y ddadl hon gan roi rhybudd byr iawn gyda chefnogaeth yr holl bleidiau drwy’r Pwyllgor Busnes. Mae’n rhoi cyfle i’r Aelodau ymateb i wahoddiad oddi wrth y Comisiwn Brenhinol ar Ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi i ystyried y materion y maent yn eu hastudio ar hyn o bryd. Yr ydym ni’n ceisio sefydlu systemau electronig newydd. Y Cynulliad yw’r cyntaf i wneud hyn i raddau helaeth ac yr oedd llawer ohonom wedi gallu dod o hyd i’r wybodaeth dros y penwythnos. Dyma fantais cyfrifiaduron pen-glin a’r gallu i gael mynediad i’r system electronig. Nid yw’n berffaith ond na foed inni hollti blew am hynny drwy’r amser. Gadewch inni ddathlu’r ffaith bod gennym system sydd, ar lawer ystyr, yn llawer mwy hyblyg ac addasadwy na’r rhai mewn sefydliadau llawer mwy hynafol fel Tŷ’r Cyffredin.

Yr oedd cytundeb ar draws y pleidiau i’r ddadl hon heddiw am ei bod yn ymwneud yn uniongyrchol â’n gwaith. Mae llythyr y Comisiwn a anfonwyd at y Llywydd, at arweinyddion y tair plaid arall ac ataf fi yn dweud bod Papur Gwyn y Llywodraeth, ‘Modernising Parliament—Reforming the House of Lords’, a chylch gorchwyl y Comisiwn, yn codi’r posibiliad y gallai diwygio Tŷ’r Arglwyddi chwarae rhan wrth derfynu’r rhaglen datganoli bresennol.

Yn ei lythyr, mae Ysgrifennydd y Comisiwn yn tynnu sylw at y ffaith bod y Papur Gwyn yn gofyn a allai Tŷ’r Arglwyddi ar ôl ei ddiwygio fod â rôl amlwg drwy gynrychioli’r rhanbarthau, neu gyrff rhanbarthol, a’r Cynulliadau a’r Seneddau. Mae’n nodi bod llawer o ail siambrau o gwmpas y byd wedi eu bwriadu i gynnwys buddiannau rhanbarthol. Mae Ysgrifennydd y Comisiwn wedi gofyn i Aelodau’r Cynulliad fynegi barn ar y pwynt penodol hwn. Fe nododd fod amrediad eang o gwestiynau eraill yn cael eu codi yn y ddogfen ymgynghorol y gallai Aelodau’r Cynulliad roi sylwadau arnynt ac y byddai croeso i’r sylwadau hynny.

Er mwyn caniatáu cyfle i Aelodau’r Cynulliad fynegi eu barn i’r Comisiwn, yr ydym wedi hyrwyddo’r ddadl hon ac wedi cyflwyno cynnig a eiriwyd ar ffurf a fyddai, fe gredem, yn ennyn y gefnogaeth ehangaf. Y nod yw cael barn a syniadau Aelodau’r Cynulliad ar y Cofnod ac yn rhan o’r drafodaeth. Bwriadaf anfon copi o’r Cofnod Swyddogol o’r ddadl heddiw at y Comisiwn i’w ystyried ganddynt. Barn Aelodau’r Cynulliad, yn hytrach na’r penderfyniad, fydd yn mynd ymlaen i’r Comisiwn.

Gobeithiaf y bydd y Cofnod yn dangos yr holl bleidiau’n cymryd rhan mewn dadl fywiog ac yn cyflwyno gwahanol syniadau, gan gytuno ar rai ac anghytuno ar eraill, ond mewn ysbryd cadarnhaol ar y cyfan. Mae’n hawdd bod yn bleidgar ond anos a mwy buddiol yw cymryd rhan mewn dadl adeiladol.

Yr wyf yn falch o fod yn aelod o Lywodraeth sydd wedi cyflwyno diwygiad yr ydym yn dymuno ei weithredu ers 100 mlynedd. Nid oeddwn yno ar hyd yr amser hwnnw. Mae diwygio Tŷ’r Arglwyddi a’i droi’n ail siambr fodern a blaengar ymhell o fod yn eitem newydd ar yr agenda. Drwy gael gwared ar afael annemocrataidd yr arglwyddi etifeddol fe gymerwn y cam unigol mwyaf at gyflawni’r agenda radicalaidd hwnnw.

Yr ydym yn ffrwyno gallu penrhydd yr arglwyddi etifeddol i rwystro penderfyniadau mwyafrif democrataidd yn Nhŷ’r Cyffredin. Fodd bynnag, yr ydym am fynd ymhellach fel Llywodraeth a gwella’r ail siambr. Cylch gorchwyl y Comisiwn Brenhinol yw dweud sut y gellir gwneud hynny.

Credaf y dylai Tŷ’r Arglwyddi ar ei newydd wedd gynnwys elfen ranbarthol, o ranbarthau Lloegr yn ogystal â Chymru, Gogledd Iwerddon a’r Alban. A ddylai’r Cynulliad chwarae rhan yn hynny? Fe gredaf y dylai, ond gellid cyflawni hynny mewn amryw o ffyrdd.

Gadewch inni daflu syniadau o gwmpas a bod yn adeiladol. Gadewch iddi fod yn ddadl wirioneddol. Mae’n iawn i Aelodau’r Cynulliad fynegi barn. Yr ydym yn rhan o raglen ddiwygio gyfansoddiadol, sydd yn fwy radicalaidd na dim y ceisiwyd ei gyflawni gan lywodraethau blaenorol, yn cwmpasu sefydlu’r Cynulliad hwn, Senedd yr Alban, Cynulliad Gogledd Iwerddon, a chynnwys y Cytundeb Ewropeaidd ar Iawnderau Dynol yng nghyfraith Prydain a llawer o ddiwygiadau eraill.

Ni ellir cwblhau’r rhaglen hon o adnewyddu democrataidd heb greu ail siambr ddiwygiedig sy’n berthnasol i sialensau llywodraeth seneddol yn y mileniwm newydd. Mae’n ddiddorol iawn sylwi bod cyfansoddiad Tŷ’r Arglwyddi yn gwbl etifeddol, heblaw am yr Esgobion ac Arglwyddi’r Gyfraith, tan 1958. Mae’n anodd credu iddo fod felly mor ddiweddar â hynny. Hyd heddiw, yr arglwyddi etifeddol yw mwyafrif helaeth Aelodau’r Tŷ. Felly, mae Tŷ’r Arglwyddi yn dioddef o ddiffyg cyfreithlondeb sy’n cyfyngu ar y graddau y gall gyfrannu fel ail siambr.

Ym maniffesto’r Blaid Lafur yn 1997 cafwyd addewid y byddai Tŷ’r Arglwyddi yn cael ei ddiwygio ac, fel diwygiad dechreuol hunangynhwysol nad oedd yn dibynnu ar ddiwygio pellach yn y dyfodol, cynigiwyd terfynu drwy statud hawl arglwyddi etifeddol i eistedd a phleidleisio yn Nhŷ’r Arglwyddi. Mae hynny’n newid radicalaidd, yn gam sylweddol tuag at foderneiddio. Yr ydym yn cynnig archwiliad pellgyrhaeddol o ddyfodol tymor-hir Tŷ’r Arglwyddi ar ôl symud yr arglwyddi etifeddol oddi yno. Byddai’n ormod ceisio cyflawni hyn oll ar yr un pryd. Yr oedd angen cytundeb ar derfynu hawliau arglwyddi etifeddol er mwyn cael trafodaeth briodol ynghylch yr hyn a ddylai gymryd ei le yn y tymor hir.

Yr ydym am i’r archwiliad ar ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi yn y dyfodol fod mor agored ac ymatebol ag y bo modd. Dyna pam yr wyf yn croesawu’r cyfle heddiw i holl Aelodau’r Cynulliad gymryd rhan yn y broses ac yn croesawu penderfyniad y Comisiwn i gynnal gwrandawiad cyhoeddus yng Nghaerdydd y mis nesaf. Gobeithio y bydd nifer dda o bobl o Gaerdydd a’r ardal o’i chwmpas yn bresennol yno.

Ni fyddwn yn cyrraedd consensws barn manwl brynhawn heddiw. Ni chredaf y dylem geisio gwneud hynny a dyna pam nad wyf yn ceisio hybu safbwynt penodol wrth agor y ddadl hon. Mae pleidiau gwleidyddol ac amryw o grwpiau diddordeb eisoes yn cyflwyno eu safbwyntiau arbennig i’r Comisiwn. Fodd bynnag, fe allwn ddangos pwysigrwydd ail siambr sy’n gynrychioladol o’r genedl gyfan a thrafod y modd y gellir cyflwyno diddordeb Cymreig yn y datblygiad hwnnw.

Gobeithio y gallwn gytuno ar y cynnig sy’n gofyn am gynrychiolaeth o Gymru, ond y byddwn yn dadlau sut y dylid cyflawni hynny, ai drwy un dull gweithredu neu gyfuniad o ddulliau.

Bydd y berthynas rhwng yr ail siambr a’r sefydliadau daganoledig yn gorfod bod yn rhan sylweddol o drafodaethau’r Comisiwn Brenhinol. Gobeithio y byddant yn edrych ar y modd yr ydym yn ceisio newid natur dadleuon, yn y Siambr hon, er enghraifft. Credaf ein bod yn gwneud hynny’n llwyddiannus. Fe allai natur y berthynas rhwng yr ail siambr a’r Cynulliad hwn, Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon gael effaith bendant ar swyddogaethau’r ail siambr a’r modd yr etholir ei haelodau. Mae’r Papur Gwyn yn cydnabod hynny.

Yng Nghymru, mae angen inni chwarae rhan fywiog yn y ddadl hon. Mae er budd pawb ohonom i Dŷ’r Arglwyddi gael ei drawsffurfio’n ail siambr o’r Senedd sy’n fodern, yn addas ac yn effeithiol ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, gyda lleisiau Cymreig yn cyfrannu at ei dadleuon a’i chyfraniad at fywyd y Deyrnas Unedig. Mae gennym gyfle unigryw i gyfrannu at barhau i foderneiddio ein cyfansoddiad. Gadewch inni afael ynddo heddiw.

Mae gennyf nifer o bryderon ynghylch rhai o gynigion y Llywodraeth. Mae’n ymddangos yn ymagwedd braidd yn ddidaro at ddiwygio’r ail siambr. Fe gafodd y Llywodraeth ddwy flynedd i gyflawni hyn ac yn awr dyma weld sefydlu’r Comisiwn Brenhinol. Hoffwn holi’r Prif Ysgrifennydd ynghylch cysylltiad yr eglwysi â’r ail siambr a gofyn iddo fynd â’r mater ymlaen at lefel y Cabinet. Mae’r broses gyfredol yn cynnwys yr Eglwys a chawsom drafodaethau â chynrychiolwyr yr eglwysi yng Nghymru sy’n argyhoeddedig bod arnynt angen cysylltiad o’r fath ag ail siambr ddiwygiedig, ond yn ehangach efallai ar lefel ecwmenaidd. Fe hoffwn i’r Prif Ysgrifennydd fynd â’r ystyriaeth honno i Lundain.

Rhaid inni hefyd ystyried y math o ail siambr yr ydym am ei gael. Yr ydym yn dechrau yn y lle anghywir. Y cwestiwn cyntaf y dylem ei ofyn yw beth yr ydym yn dymuno i Dŷ’r Arglwyddi ei gyflawni fel Siambr ddiwygiedig. Os ydym am iddo barhau fel siambr adolygu nid oes angen llawer o ddiwygio arno. Fodd bynnag, os ydym am iddo gwestiynu awdurdod Tŷ’r Cyffredin ac adolygu deddfwriaeth mewn modd mwy ystyriol, mae angen rhyw fath o gyfreithlondeb democrataidd. Mae llawer o gwestiynau heb eu hateb ac nid yw natur ddamweiniol y broses yn glod o gwbl i’r Llywodraeth. Byddai’n well gennyf weld rhyw fath o gyfreithlondeb democrataidd a fyddai’n golygu bod yr ail siambr yn fwy na dim ond siambr i rai a benodir gan y Prif Weinidog. Nid yw’r dull gweithredu dau gam hwn yn glod o gwbl i’r Llywodraeth a byddai’n dda gennyf pe baent wedi dechrau trafod y cwestiwn hwn o fan cychwyn gwahanol iawn.

I welcome Jane to the Chair and I look forward to a constructive and broad debate on the House of Lords.

It is a mistake to continue to call that House the House of Lords in the context of our debate because if a reformed second chamber comes into existence following this debate, it will have a very different title. I am sure that most of us would agree on that.

I accept that this debate is part of a much wider debate on constitutional changes. Alun has already referred to the fundamental changes that we have already seen—the establishment of the Assembly in Wales, the Parliament in Scotland and the Assembly in Northern Ireland. I hope that people in England realise the importance of devolution to them by now and that we will see devolution in England on a regional or national basis—it is a matter for them to decide. We already see the pattern beginning to emerge in England with the establishment of a particular strategic body for London and I sincerely hope that this will be part of a pattern that will develop.

In my comments, I will try to concentrate on the evidence that the Assembly as a body could offer to the process, rather than give the Plaid Cymru viewpiont. Plaid Cymru, and any other party, will have an opportunity to put forward its views on a party line as part of wider evidence. I welcome the fact that there will be a meeting in Wales to take that evidence.

I think that there are foundations that we should lay down as regards our discussion. Whilst the current system under the current constitutional settlement exists and whilst the legislative framework for Wales continues to be in Westminster, it is important that the Assembly has a voice in the House of Commons and in the reformed second chamber. That is extremely important from the viewpoint of the Assembly and if this second chamber is to remain as a reviewing body—and we are considering adding powers to that body—it is important that we have a voice as regards the constitution of that House.

Although Plaid Cymru is giving evidence seperately, I would like to include some issues in this debate. We believe that the House of Lords is an undemocratic, non-representative chamber that needs to be reformed far more than the Government proposes at the moment in the Bill. We must go much further and the Royal Commission is an opportunity for us to consider further models. We believe that, under the current constitutional settlement, we need a second chamber as a matter of principle. We need a reviewing body and we could look at specific powers. We should aim for a bi-cameral system.

The only other question is how to decide who should sit in this reformed body and how they will be elected or nominated. As a group, we feel that the majority of members in any refomed chamber should be elected but we accept that there will be room for additional members nominated by the Assembly, the Scottish Parliament, the Northern Ireland Assembly and any regional or national bodies in England. There is an important precedent in this field—we know that this is what happens in the second chamber in Germany more or less. We as a body must also consider nominating people to outside bodies. That right already exists, for example with the Regional Committees and other bodies in Europe. This body will have the right to nominate people to sit on them.

Alun referred to the fact that the Assembly has a role in the reformed constitution in the sense that the second chamber will be a reviewing body. The legislative framework will continue in London at present and we need a voice there. If it is reformed properly, the second chamber can take a much wider view of matters than the House of Commons. There is a shortage of time to deal with important constitutional matters in the House of Commons. This means that we should look at ways of using the second chamber to do that. If the second chamber is going to be more democratic, as it should be, it will be more representative in the sense that many of the members will be elected directly, and we could consider enhancing the powers of the second House.

I wish to refer to three specific points before I bring my comments to a close. First, we could give particular powers to the second chamber to look at constitutional matters. I am not only talking about considering the relationship between different levels in Britain’s countries, but also considering patterns outside Britain on a European level. We should look at the constitutional settlement as a whole. It is possible to do so in the second chamber.

Secondly, on matters pertaining to human rights, the discussion paper states that the second chamber will be able to adopt these matters as new powers. We should give that serious consideration. Thirdly, the second chamber could also concentrate on some foreign issues. I have already mentioned the relationship between the constitutional levels of the countries in Britain and our relationship with Europe. In the short term, I believe that will be of great assistance.

Those are my brief comments. It is important to note that the time set aside for comments was extremely short, given that the paper must be prepared by the end of this week. I hope that the practical matters debated here will be an important contribution to the debate as a whole.

Dirprwy Lywyddes, a gaf finnau dymuno’n dda i chi wrth ddod i’r Gadair am y tro cyntaf. Yr wyf yn sicr y bydd hyn yn dangos bod mwy nag un yn flaenaf ymysg cyfurddolion.

Mae’r cynnig sydd gerbron yn gofyn y dylem groesawu sefydlu Comisiwn Brenhinol ar Ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi.

Mae’r Blaid Geidwadol yn croesawu’r Comisiwn Brenhinol. Yn wir, buom yn galw am sefydlu un ers i’r Llywodraeth glytio ei chynigion anystyriol wrth ei gilydd am y tro cyntaf. Mae’n Gomisiwn a ddylasai fod wedi ei sefydlu ddwy flynedd yn ôl.

Mae’r ffaith na chafodd ei sefydlu bryd hynny yn arwydd o ymagwedd dameidiog a pheryglus y Llywodraeth hon at ddiwygio’r cyfansoddiad. Yn wir, fe orfodwyd y Llywodraeth i sefydlu Comisiwn nad oedd sôn amdano yn ei maniffesto. Nid ydym yn credu mewn newid er mwyn newid, ond yr ydym yn derbyn y bydd Llywodraeth sydd â mwyafrif llethol yn dod â newid. Mae’n ddyletswydd arnom felly i geisio sicrhau mai canlyniad y diwygiadau hyn fydd cryfhau yn hytrach na gwanhau ein cyfansoddiad. Yn ein barn ni, fe fyddai’n wella pe bai cylch gorchwyl y Comisiwn yn ehangach, gan ganiatáu iddo ystyried diwygio’r Senedd gyfan ac nid Tŷ’r Arglwyddi yn unig.

Fe gomisiynodd y Blaid Geidwadol adroddiad gan yr Arglwydd Mackay o Clashfern. Mae’n cynnig dadansoddiad difrifol o’r argyfwng cyfansoddiadol sydd bellach yn wynebu’r wlad ac yn cynnig modelau ar gyfer diwygio Tŷ’r Arglwyddi. Yr ydym yn ystyried yr adroddiad heb ymrwymo iddo a byddwn yn ei roi gerbron y Comisiwn Brenhinol er mwyn sicrhau y rhoddir sylw i’r materion pwysig.

Mae adroddiad Mackay yn berthnasol i Gymru. Mae’r diwygiadau cyfansoddiadol a orfodwyd gan y Llywodraeth hon ar y wlad wedi peri syndod i weddill y byd gwareiddiedig. Mae ein cyfansoddiad wedi datblygu dros ganrifoedd lawer. Mae wedi rhoi inni sefydlogrwydd pryd yr oedd yr holl wledydd mawr eraill yn Ewrop mewn anhrefn.

Mae newidiadau cyfansoddiadol anystyriol y llywodraeth eisoes wedi gwneud llywodraethu yn fwy cymhleth ac yn wir wedi gwanhau ein senedd genedlaethol. Mae’r Llywodraeth hon wedi dwyn anfri ar ddemocratiaeth drwy orfodi refferenda cyn-ddeddfwriaethol a gynhaliwyd yn ôl rheolau a ddyfeiswyd gan yr Adran Weithredol. Ychwanegwyd at yr ystryw hon drwy wrthodiad y Llywodraeth i gyflwyno rheolau sylfaenol annibynnol ar gyfer cynnal refferenda gwrthrychol.

Mae’r systemau pleidleisio cyfrannol wedi creu dryswch, ac mae’r system rhestr gaeëdig ar gyfer yr etholiad Ewropeaidd wedi cyfrannu at y bleidlais isel am nad oedd modd adnabod yr ymgeiswyr yn rhwydd. Cafwyd sawl amrywiad gwahanol ar ddatganoli: Cymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon. Mae cwestiwn West Lothian heb ei ateb byth. Nid yw’n syndod bod Aelodau Seneddol yn Lloegr, ym mhob un o’r pleidiau gwleidyddol, yn gofyn bellach am ateb i gwestiwn West Lothian ac nid yw rhai o’r atebion a gyflwynwyd yn gymeradwy iawn i lawer o bobl yng Nghymru.

Fe wnaeth y Llywodraeth hon ei gorau i osgoi archwilio priodol gan y Senedd—mae’r Prif Weinidog ei hun wedi ceisio gwthio’r Senedd i’r naill ochr a’i gwneud yn aneffeithiol. Mae’r Llywodraeth hefyd wedi ildio pwerau Senedd y DU i gyrff eraill ac i Ewrop yn arbennig.

Mae’r Llywodraeth hefyd wedi cynnwys y Cytundeb Ewropeaidd ar Iawnderau Dynol yng Nghyfraith Prydain er gwaethaf y gwahaniaethau mawr rhwng systemau cyfreithiol y DU a’r cyfandir, yn hanesyddol. Yr wyf yn rhagweld y bydd y maes hwn yn un a ddaw i flino’r Cynulliad, rywdro ar ôl 1 Gorffennaf.

Mae’r Blaid Geidwadol yn credu y dylai pob plaid wleidyddol gymryd rhan yn y diwygiadau hyn, fel y dylai pobl Prydain a phob sefydliad a chorff sy’n gallu cyfrannu. Yr ydym am weld cryfhau’r Senedd a’i hawdurdod dros yr Adran Weithredol yn dod yn rhywbeth gwir ac ystyrlon. Bydd yn anodd cyflawni hynny drwy ddiwygio un Tŷ ac nid y llall.

Mae chwe egwyddor y byddwn yn cadw atynt. Yn gyntaf oll, nid ydym am weld unrhyw gynnydd ym mhwerau nawdd y Prif Weinidog, yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol. Er mwyn sicrhau goruchafiaeth Tŷ’r Cyffredin yr ydym am weld cyfansoddiad gwahanol yn yr ail siambr i’r hyn a geir yn Nhŷ’r Cyffredin. Yr elfen annibynnol nad yw’n ddyledus i nawddogaeth am ei lle; elfen annibynnol sy’n ddigon i roi ei stamp ar Dŷ’r Arglwyddi neu’r ail siambr neu beth bynnag fydd yr enw arno yn y pen draw.

Yn ein barn ni, fe ddylid cael Aelodau o bob rhan o’r Deyrnas Unedig yn yr ail siambr, gan gofio am ddatganoli a newidiadau sefydliadol. Fodd bynnag, nid ydym yn credu y dylai Aelodau o un sefydliad gwleidyddol gynrychioli’r sefydliad hwnnw mewn sefydliad arall. Er enghraifft, byddem yn gwrthwynebu gweld Aelodau o Senedd Ewrop yn cymryd seddau yn yr ail siambr fel Aelodau o Senedd Ewrop. Yn yr un modd, nid ydym yn credu y dylai Aelodau o’r Cynulliad hwn fynd i’r ail siambr fel cynrychiolwyr o’r corff datganoledig hwn. Credaf fod hynny’n ein rhoi mewn sefyllfa wrthgyferbyniol i Blaid Cymru.

Yn bumed, dylid ystyried effeithiau diwygio ar ddau Dŷ’r Senedd. Yn olaf, mae arnom angen prawf eglur y byddai’r Tŷ newydd yn gweithredu’n well na’r un presennol wrth archwilio’r Adran Weithredol yn annibynnol a gwella deddfwriaeth.

Yr ydym am weld dadl genedlaethol. Mae adroddiad Mackay yn awgrymu dau fodel posibl ar gyfer yr ail siambr. Mae’r cyntaf yn golygu siambr ac iddi gyfansoddiad cymysg gan gynnwys Aelodau a benodir, a rhai a etholir yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol. Mae’r ail fodel yn un ar gyfer siambr a gaiff ei hethol yn uniongyrchol yn unig. Ni welwn unrhyw gyfiawnhad dros leihau pwerau’r ail siambr fel yr awgrymwyd ym Mhapur Gwyn y Llywodraeth. Dylai’r siambr ddiwygiedig feddu ar o leiaf yr un pwerau â’r un bresennol. Fe ddylai gadw’r pŵer i atal ymestyn oes Senedd, a chyda Phrif Weinidog fel yr un sydd gennym fe gredaf y dylai pawb weld pwysigrwydd hynny.

Mae’n dilyn o hynny ein bod yn llwyr wrthwynebu creu ail siambr â’i holl aelodau wedi eu henwebu; rhaid iddi gael elfen annibynnol. Mae’n destun gofid mawr nad yw’r Llywodraeth wedi annog trafodaeth ehangach ar y mater holl bwysig hwn—fe wnawn ni hynny yn awr ac wedi i’r Comisiwn gyflwyno ei adroddiad.

Yn ein casgliadau i’r Comisiwn Brenhinol yr ydym yn datgan:

Byddai Senedd gryfach yn gwella’r broses ddemocrataidd. Mewn cyferbyniad â hynny byddai ‘diwygiad’, a fyddai’n gwanhau ymhellach annibyniaeth y Senedd yn wyneb yr Adran Weithredol yn tanseilio ein democratiaeth gyfansoddiadol yn ddifrifol.

Yr oeddwn yn meddwl mai’r bwriad oedd defnyddio termau diryw yn Gymraeg, felly oni allwn eich galw’n Llywydd? Fe geir termau diryw yn Gymraeg fel yn Saesneg a’n hegwyddor yn y sefydliad hwn yw ceisio creu niwtraledd o ran rhyw, sy’n fy arwain at y pwyntiau yr wyf am eu gwneud.

Un o’r pethau y byddaf yn ymfalchïo mwyaf yn ei gylch fel un sy’n aelod o’r Blaid Lafur ers amser maith, yw’r gwaith y mae fy mhlaid yn ei wneud i gyflawni newid cyfansoddiadol. I lawer ohonom, mae hyn yn un o’r newidiadau mwyaf cyffrous sy’n digwydd yn ein cymdeithas. Yr wyf yn gwrando ar Rod ac yn clywed cymaint o ofid ac ofn ynghylch y broses o newid. Efallai ei bod yn rhan o hanfod Ceidwadaeth eich bod yn dymuno cadw’r status quo, ond i lawer ohonom yn y pleidiau gwleidyddol eraill, mae’r broses o newid yn hynod bwysig. Mae’n cynnig cyfle gwirioneddol inni adfywio’n democratiaeth, a dod â’r penderfyniadau’n agosach at bobl, gan ei gwneud yn wahanol ac yn hygyrch.

Mae sefydlu Cynulliad Cymru a Senedd yr Alban yn rhan bwysig o’r broses honno, am ei bod yn dod â syniad newydd o ddemocratiaeth yn ei sgil, sy’n caniatáu i bobl gymryd rhan mewn penderfyniadau. Tŷ’r Arglwyddi yw crair mwyaf yr hen drefn o wneud pethau a’r hyn sy’n ein hatgoffa fwyaf am nawdd a braint. Yn y byd modern rhaid inni symud oddi wrth hynny.

Y cwestiwn yw sut. Beth yw’r materion allweddol i ni yng Nghymru, fel rhan o’r Deyrnas Unedig, ynghylch sut i gyflawni hynny? Yr ydym wedi dysgu llawer dros y ddwy flynedd diwethaf yn y broses o drafodaeth ynghylch sut i sefydlu ein Cynulliad. Mae hynny’n ein rhoi mewn sefyllfa unigryw i allu cynghori a rhoi gwybod i’n cyd-weithwyr yn Llundain am yr hyn a allai weithio a sut i gyflawni’r newid hwn.

I mi, mae’n hanfodol bwysig bod yr ail siambr newydd yn manteisio ar yr hyn a ddysgwyd gennym a hefyd yn cynrychioli’r trefniant newydd yn y Deyrnas Unedig a welir mewn datganoli. Mae’n gyfle i greu sefydliad penderfynu gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig sydd yn adlewyrchu cymdeithas lle y mae gennym bedair cenedl: Lloegr, Cymru, Gogledd Iwerddon a’r Alban.

Mae’n bwysig inni ddefnyddio’r cyfle hwn i gyfuno anghenion a dyheadau ac wrth wneud hynny i adlewyrchu realiti gwleidyddol yr hyn y mae datganoli wedi ei olygu. Mae’n hynod o bwysig i Gymru gael llais o fewn strwythur sy’n adlewyrchu’r Deyrnas Unedig.

Hoffwn weld strwythur sy’n adlewyrchu Cymru, yr Alban, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Dylai fod yn strwythur sy’n cynnwys cymysgedd o aelodau etholedig ac enwebedig ac yn rhoi cyfle i bobl ymgeisio am swyddi yn yr ail siambr newydd hon. Dylai hefyd ganfod ffyrdd i greu cysylltiad rhwng gwleidyddion a rhai nad ydynt yn wleidyddion, ond sydd yn chwarae rolau yn ein cymdeithas ar draws y Deyrnas Unedig.

Mae yna gwestiwn mawr yn y ddogfen ymgynghorol am ehangu cynrychiolaeth. Mae’n amlwg bod Tŷ’r Arglwyddi ar hyn o bryd yn gorff anghynrychioladol. Yr ydym wedi dysgu llawer yng Nghymru a’r Alban am y modd i wneud pethau’n wahanol, ond dim digon, gan ein bod wedi methu dod ag unrhyw leiafrifoedd du neu ethnig i’n Cynulliadau newydd.

Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru mewn sefyllfa unigryw yn y Deyrnas Unedig am ei fod wedi sicrhau cynrychiolaeth o 40 y cant o fenywod. Hoffwn weld yr ail siambr newydd i’r Deyrnas Unedig yn dysgu o’n profiad ni ac yn cydnabod, pan geir cynrychiolaeth fwy cyfartal rhwng y rhywiau, fod y drafodaeth yn well, y broses penderfynu’n well a’r amrywiaeth o safbwyntiau’n fwy diddorol a chyffrous. Yr wyf yn sicr bod rhai o gyfarfodydd y Blaid Geidwadol yn ddiflas heb unrhyw fenywod yn cyfrannu, ond yr wyf yn sicr bod rhai yn eich plith sy’n gallu cynrychioli barn benywod.

Hoffwn weld y Llywodraeth yn cymryd camau pellach ac yn ei gwneud yn ofynnol inni gael cynrychiolaeth gyfartal o fenywod a dynion mewn ail siambr, gan fod hyn yn adlewyrchu’r gymdeithas y mae’n ei gwasanaethu. Dylid hefyd sicrhau bod cynrychiolaeth o leiafrifoedd du ac ethnig, pobl ag anableddau, pobl ifanc a phobl o wahanol gefndiroedd.

Mae hyn y gyfle i wneud gwelliannau. Hoffwn weld diwygiadau yn y Ddeddf Gwahaniaethu ar sail Rhyw 1975 i gydnabod bod gwir ddemocratiaeth yn un lle y mae benywod a dynion â’r un gallu i gymryd rhan. Mae hefyd yn gyfle i adeiladu ar sail y gwersi a gyflawnwyd gennym ar gyfer math newydd o siambr a math newydd o ddadlau. Fe ddylai fod yn siambr lle na fyddwn yn cuddio y tu ôl i enwau a nawdd a rhwysg, ond yn ceisio bod yn agored â’n gilydd; un lle y byddwn yn dynodi problemau ac yn ceisio eu datrys gyda’n gilydd. Gobeithio y gallwn symud oddi wrth yr holl ddefodaeth a rhwysg a fu ynglŷn â Thŷ’r Arglwyddi.

Yn olaf, y cwestiwn ynghylch rôl y siambr. Gan y bydd y siambr yn adlewyrchu’r cwbl o’r Deyrnas Unedig, mae’n bwysig iawn bod ganddi gyfrifoldeb dros faterion egwyddorol iawn. Rhaid iddi gael uwcholwg ynghylch y math o gymdeithas y dymunwn fod. Rhaid iddi fod yn ymwybodol o werthoedd cyfiawnder cymdeithasol a chydraddoldeb, materion iawnderau dynol a’r cwestiynau cyfansoddiadol cyffredinol sy’n ymwneud â’r modd yr ydym am weithredu. Mae hyn yn gyfle unigryw ac mae’n bwysig iawn yma yng Nghymru ein bod yn cynnig ein profiad ac yn sicrhau bod y trefniant newydd yn rhoi sylw i ac yn cydnabod y newidiadau yn y Deyrnas Unedig a welir mewn datganoli.

Hoffwn ddal ymlaen â’r hyn a ddywedodd Val. Fe geir pwynt allweddol y ddadl hon a’r ymgynghoriad ehangach ar ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi yn y ddogfen ymgynghorol a gyhoeddwyd gan y Comisiwn Brenhinol Mae’n darllen:

‘Yn gyffredinol, sut y gallai ail siambr fodern gyfrannu at lywodraethu’r Deyrnas Unedig yn well?’

Dyma graidd y mater. A yw’r strwythur presennol wedi ein gwasanaethu yn y modd gorau posibl ac os nad yw, ym mha fodd y gallwn ei newid? Fe gynigir hefyd yn y ddogfen ymgynghorol hon y dylai rôl yr ail siambr ategu yn hytrach na dyblygu rôl Tŷ’r Cyffredin. Ond fe ddylai barhau i herio pŵer yr adran weithredol, y Llywodraeth sydd mewn grym. Y tri pheth hyn—llywodraeth well, gwaith ategol a herio’r adran weithredol—yw’r tri gwerth craidd y dylid eu mabwysiadu mewn unrhyw ddiwygiad ar yr ail siambr. Mae angen cyplysu’r nodau hyn â’r modd y sefydlir cyfansoddiad yr ail siambr newydd. Unwaith eto, gan ddyfynnu o’r ddogfen ymgynghorol, yr wyf yn credu’n gryf y dylai’r diwygiad beri bod yr ail siambr ‘yn fwy cynrychioladol o’r gymdeithas gyfan’. Ar hyn o bryd, fel y nodwyd yn y Papur Gwyn, ‘Mae Tŷ’r Arglwyddi yn dioddef o ddiffyg cyfreithlondeb oherwydd ei gyfansoddiad anacronistig ac anghynrychioladol’.

Mae hyn yn arbennig o wir yn achos benywod, ac fe ategaf yr hyn a ddywedodd Val eisoes. Ac ar y pwynt hwn, hoffwn groesawu Jane wrth iddi ddod i’r Gadair heddiw.

Ar hyn o bryd, o blith y 751 o Arglwyddi Etifeddol yn Nhŷ’r Arglwyddi, dim ond 17, neu ddau y cant, sydd yn fenywod. O blith y 478 o Arglwyddi am Oes a benodwyd yn ôl telerau Deddf Arglwyddiaethau am Oes 1958, dim ond 87—18 y cant—sydd yn fenywod. Yn wir, o’r 1,290 o aelodau’r Tŷ dim ond 104 sydd yn fenywod. Mae hynny’n wyth y cant at ei gilydd. Mae’r rhain yn ffigurau diffaith iawn. Mae’r Tŷ yn gwbl anghydnaws, nid yn unig â’r wlad i gyd, ond â chyfansoddiad cyrff etholedig eraill yn y wlad hon.

Mae Tŷ’r Cyffredin wedi newid llawer rhwng 1918 pryd yr etholwyd yr Iarlles Markievicz, er na chymerodd ei sedd erioed, a’r is-etholiad yn 1997 pryd y daeth Jacqui Lait yn 121fed aelod benywaidd o’r Siambr bresennol. Hoffwn ychwanegu bod 101 o’r rheini’n cynrychioli’r Blaid Lafur. Mae gan Senedd yr Alban 48 o fenywod ymhlith ei 129 o Aelodau. Yma yn y Siambr hon, mae 24 o’r 60 o Aelodau’r Cynulliad yn fenywod, 15 ohonynt yn cynrychioli Llafur. Mae hynny’n llwyddiant i ryw raddau, ac yr wyf yn falch am hynny. Fodd bynnag, ni allwn fforddio bod yn ddifater: mae gennym ffordd bell o’n blaen.

Felly, mae gennym amrediad o gynrychiolaeth, o wyth y cant yn Nhŷ’r Arglwyddi i 40 y cant yma yng Nghaerdydd. Os ydym i wneud Tŷ’r Arglwyddi yn fwy cynrychioladol, mae’n rhaid i unrhyw gwestiwn ynghylch ei gyfansoddiad roi sylw i fater tangynrychiolaeth benywod.

Yr wyf hefyd yn derbyn bod cynrychiolaeth benywod yn well o lawer o’i chymharu â chynrychiolaeth lleiafrifoedd ethnig, pobl anabl ac, i raddau llai, pobl ifanc. Rhaid i’r holl rannau hyn o gymdeithas gael eu cynrychioli. Ni ddylai hynny fod yn symbolaidd, ond yn gynrychiolaeth wirioneddol yn yr ail siambr newydd hon. Er mwyn cyflawni hynny, rhaid inni feddwl o ddifrif ynghylch ethol rhan o’r siambr yn uniongyrchol ac enwebu rhan arall. Ni ddylai’r enwebiadau ddod o’r Llywodraeth a’r pleidiau gwleidyddol eraill yn unig, ond hefyd o’r Siambr hon, Senedd yr Alban, Senedd Ewrop, a hyd yn oed y sector gwirfoddol. Rhaid i fyd busnes a’r cyhoedd gael llais hefyd, er mwyn ychwanegu elfen annibynnol a ddaw â hyd yn oed fwy o arbenigaeth a phrofiad i’r siambr.

I grynhoi, rhaid i’r ail siambr hon fod yn un amlgrefyddol, rhaid iddi ddenu rhai o bob rhan o gymdeithas a rhaid iddi gael cynrychiolaeth sy’n adlewyrchu Prydain heddiw. Mae’n sicr nad yw hynny’n wir ar hyn o bryd. Rhaid iddi hefyd gael y pwerau i barhau i archwilio’r adran weithredol a bod yn rhan o broses ddeddfwriaethol y Deyrnas Unedig. Rhaid iddi hefyd gadw elfen y fainc groes fel na fydd yr un blaid â mwyafrif dros bawb.

Mae’r broses ddiwygio yn hir-ddisgwyliedig, ac os sicrhawn y bydd y Siambr yn y Cynulliad hwn yn anfon neges i’r Comisiwn Brenhinol i’r perwyl y dylai’r diwygiad ddigwydd o gwmpas egwyddorion cynwysoldeb a chyfle cyfartal, bydd hynny’n fan cychwyn ardderchog i’r diwygiad. Yr wyf finnau fel fy nghyd-weithwyr yn y Blaid Lafur yn sicr yn edrych ymlaen at weld Tŷ’r Arglwyddi modern yn y mileniwm newydd.

Carwn innau estyn croeso i Jane Davidson i’r Gadair. Credaf mai un o gyflawniadau lawer y Siambr hon yw bod gennym dîm Llywyddu sy’n gytbwys rhwng y rhywiau. Yn y cyd-destun hwnnw, hoffwn ychwanegu at y pwyntiau a wnaed gan y ddwy siaradwraig ddiwethaf.

Mae’n amlwg mai un o gyflawniadau mawr ein democratiaeth mewydd yng Nghymru yw’r modd y llwyddasom, i ryw raddau o leiaf, i wrthdroi’r eithrio traddodiadol o fenywod o fywyd cyhoeddus. Fel y dangosodd Christine, mae Tŷ’r Arglwyddi ar ei ffurf flaenorol yn gadarnle mawr i fraint gwrywaidd. Hoffwn weld ymestyn ar y cynnydd a wnaethom yn y cyfeiriad hwnnw. Mae rhai camau ymarferol y gellir eu cymryd i’r diben hwn. Mae yna bethau yr ydym wedi eu cyflawni yma, fel oriau gwaith sy’n gefnogol i deuluoedd, ac eraill nad ydym wedi gallu eu cyflawni eto, fel cyfleusterau ar gyfer plant.

Fodd bynnag, rhaid mynd i’r afael â’r angen am fesurau i gefnogi cynrychiolaeth gyfartal a chynrychiolaeth decach. Yr wyf yn cefnogi llawer o’r hyn a ddywedodd Val am hynny. Mae yna ddadl, nad wyf yn ei chefnogi, y dylai’r mesurau a ddefnyddir mewn siambr a etholir yn uniongrychol i hybu cyfle cyfartal ymysg ymgeiswyr fod yn fater i’r pleidiau gwleidyddol unigol. Bydd y rhai ohonom yn y ddwy blaid a gynrychiolir yma a gymerodd y llwybr hwnnw yn gwybod ei fod yn achosi cryn boen a gofid, ond ei fod o leiaf yn golygu bod y pleidiau gwleidyddol yn cadw rheolaeth. Fodd bynnag, mewn siambr lle y penodwyd rhai neu’r cwbl o’r aelodau, nid oes dadl o blaid hynny. Byddwn yn dadlau’n gryf y dylai’r Comisiwn ofyn i’r Llywodraeth fynd i’r afael â’r mater hwn a gwneud argymhellion penodol ynghylch mecanweithiau i gydbwyso’r rhywiau ar gyfer unrhyw aelodau a benodir i’r siambr newydd. Dylid hefyd cael mecanweithiau penodol i sicrhau y bydd grwpiau eraill a eithrir yn draddodiadol yn cael eu cynnwys yn y corff newydd, yn enwedig pobl o gymunedau lleiafrifol du ac ethnig. Wrth gwrs, byddai’r mecanweithiau hynny’n anodd eu cyflawni a byddai’n anodd cael consensws yn eu cylch. Fodd bynnag, os na wnawn hynny, fe wyddom y bydd strwythurau traddodiadol grym gwrywaidd yn dod ag anghydbwysedd os na chymerir camau cadarnhaol. Ni fydd hyn yn rhwydd, ond mae’n bwysig bod y Pwyllgor yn ymchwilio iddo.

Gobeithio y byddwch yn mwynhau bod yn y Gadair, Jane ac mai hwn fydd yr achlysur cyntaf ymysg llawer pryd y cawn Gadair gytbwys rhwng y rhywiau. Yr wyf hefyd am ailadrodd y pwyntiau a wnaed yn gynharach am anhawster cyflwyno gwelliannau, oherwydd mae hyn yn fater yr ydym yn ceisio canfod safbwynt Cymreig arno, yn hytrach na barn plaid y byddwn yn ei chyflwyno yn ein ffordd ein hunain. Mae yna faterion yn y cynnig hwn y byddwn yn teimlo’n anhapus yn eu cylch ac na fyddwn yn gallu eu cefnogi. Pe baem wedi cael cyfle i gyflwyno’r gwelliannau, byddem wedi gallu cyrraedd safbwynt eang ar draws y cwbl o’r Cynulliad hwn. Efallai y byddai’n synhwyrol, fel mesur dros dro, i ddefnyddio negeseuon e-bost i anfon yr wybodaeth at bawb ymlaen llaw.

Nid yw’r diwygio hwn ar Dŷ’r Arglwyddi ond yn un allwedd i ddiwygio’n democratiaeth, diwygiad sydd fel y gwyddoch yn hir-ddisgwyliedig ac yn un yr ydym wedi chwarae rhan allweddol ynddo. Gobeithio y bydd cynigion eraill yn ei ddilyn, a’r rheini hefyd yn gysylltiedig â diwygio’n democratiaeth, yn enwedig diwygio’r dull pleidleisio ar gyfer Tŷ’r Cyffredin a llywodraeth leol, sydd yn elfennau absennol yn y ddadl ar hyn o bryd. Mae’n holl bwysig bod yr ail siambr hon yn sefydlog. Rhaid iddi greu llywodraeth well, a dyna pam y mae’n rhaid iddi gyfrannu at y ddadl sy’n mynd ymlaen yn y Siambr hon ac yng ngweddill y Deyrnas Unedig ynghylch y trefniadau gwahanol. Rhaid imi ddweud hefyd fy mod yn parchu’r ffordd y cyflwynodd arweinydd y Ceidwadwyr, Rod Richards farn ei blaid brynhawn heddiw. Mae’r modd pwyllog y cyflwynodd ei safbwyntiau yn rhan o’r ysbryd newydd, a gobeithio y bydd yn teimlo mai hyn yw’r ffordd i wneud pethau yn y dyfodol. Yr oedd yn gallu codi materion mewn modd cadarnhaol, rhai y mae gennyf fi a’n Plaid rywfaint o gydymdeimlad â hwy. Fe welwn yr ail siambr fel gwrthbwys i Dŷ’r Cyffredin, ond fe all ac fe ddylai fynd ymhellach na’r pwerau sydd ganddo ar hyn o bryd. Fe ddylai fod yn amgenach na llais cynrychioladol, a dangos hefyd y rôl y gall ei chwarae ar ran rhanbarthau a gwladwriaethau’r Deyrnas Unedig.

Mae gwrthbwys yn amgenach na chorff adolygu ac fe allai ystyried materion rhanbarthol. Dylai edrych ar gysylltiadau Ewropeaidd sy’n datblygu rhwng rhanbarthau a gwladwriaethau Prydain a’r rhai sy’n digwydd o gwmpas Ewrop. Fe all edrych ar y broses datganoli a’r newidiadau sy’n digwydd. Fe all gael llais wrth gynnig newidiadau pellach, a fydd yn ganlyniad i’r newidiadau presennol a’r rhai arfaethedig yn ein trefniant cyfansoddiadol. Nid yw’r diwygiadau yr ydym yn rhan ohonynt ond yn un cam ymlaen ar y ffordd ac nid pen y daith.

Gallai’r Siambr hon ddidol y materion wrth iddynt gyrraedd a mynd â ni yn ein blaen. Gellir cymharu hynny â Sbaen, lle y mae gan y rhanbarthau ymreolus wahanol lefelau o bŵer yn ôl y galw sy’n codi yn y cymunedau hynny. Mae gan rai ohonynt bwerau i godi trethi, ac mae rhai heb y pwerau hynny. Mae gan rai ohonynt bŵer i wneud eu deddfau eu hunain, ac mae rhai heb y pŵer hwnnw, ac mae rhai yn dymuno cadw eu pŵer gyda Madrid, ac mae rhai nad ydynt am wneud hynny. Pobl y rhanbarthau hynny sy’n gwneud y penderfyniadau hynny drwy eu llais democrataidd yn eu Cynulliadau rhanbarthol ymreolus.

Yr wyf yn parchu’r modd y mae fy mhlaid, y Democratiaid Rhyddfrydol, wedi chwarae rhan wrth ddiwygio’r sefydliadau democrataidd hynny dros y blynyddoedd diwethaf hyn. Mae angen cadernid ar blaid i ymuno mewn Cyd-bwyllgor o’r Cabinet ac i beri ac i gyfrannu at foderneiddio llywodraeth. Dylai’r rôl honno fod yn symbol o’r modd y’n gwelir—nid yma yn unig ond drwy’r Deyrnas Unedig, wrth geisio dangos ffyrdd y gallwn weithio gyda’n gilydd.

Mae’r Papur Gwyn hwn yn gofyn a allai Tŷ’r Arglwyddi ar ôl ei ddiwygio fod â rhyw rôl agored fel cynrychiolydd i’r rhanbarthau neu’r cyrff rhanbarthol. Nid ydym o blaid enwebiadau ar yr ail lefel i gyrff pwysig o’r fath. Y rheswm am hynny yw bod bargeinion gwleidyddol yn cael eu taro yn briodol, er enghraifft, ym Mhwyllgor Rhanbarthau Ewrop, a bod y pŵer yn cael ei roi yn nwylo rhai nad oeddent yn cynrychioli cyrff eraill yn uniongyrchol—cyrff anghynrychioladol.

Pan fydd gennych y math hwnnw o gynrychiolaeth, y gwir fater sy’n wynebu fy mhlaid a minnau yw aelodaeth ddeuol. Mewn gwirionedd, byddech yn cynrychioli dau sefydliad democrataidd gwahanol ar yr un pryd. Pan oeddem yn sefydlu ein rheolau, fe benderfynodd ein plaid y gallai Aelodau Seneddol sefyll am y Cynulliad os oeddent yn dymuno ond y byddai’n rhaid iddynt benderfynu pa un o’r ddau yr oeddent am barhau ynddo erbyn yr etholiad cyffredinol nesaf. Yr wyf yn amau bod hynny’n debygol o fod yn wir am lawer o bobl yma sydd ag aelodaeth ddeuol. Y rheswm dros wrthwynebu aelodaeth ddeuol yn y tymor hwy ac yn ymarferol yw deuoliaeth buddiannau. Ni ellir cyflawni’r ddeuoliaeth buddiannau honno, oherwydd yr ydych wedi’ch ethol i gynrychioli pobl yng Nghymru, i fod yma ac i ymgymryd â’r safbwynt hwnnw. Ond fe ellwch gynrychioli’r safbwyntiau hynny mewn llawer o ffyrdd. Credwn y dylai’r Prif Ysgrifennydd gael yr hawl i gyflwyno materion yn y Siambr ddiwygiedig newydd yn union fel y bydd hawl gan yr Ysgrifennydd Gwladol yn y gadair goch yn y Siambr hon. Bydd y gadair hon ar gyfer yr Ysgrifennydd Gwladol diwygiedig newydd a bydd ganddo ef neu hi hawl i gyflwyno materion yn ôl Deddf Llywodraeth Cymru 1998.

Fe ddylai’r ail siambr fod yn gynrychioladol o bobl Cymru. Felly, ni ellir osgoi’r ffaith y dylai fod yn gorff a etholir yn ddemocrataidd. Dylid galw’r bobl hyn yn ‘senators’. Un safbwynt yw hynny, un o’r dewisiadau yn y Mesur. ‘Senate’ yw’r modd cyffredinol o ddisgrifio ail siambr yn y rhan fwyaf o ddemocratiaethau’r gorllewin. Dylem gael chwe seneddwr dros bob un o bum rhanbarth Cymru. Byddai hynny’n rhoi 30 o gynrychiolwyr o Gymru, wedi eu hethol yn ddemocrataidd drwy ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol. Mae’r ffurf hon ar gynrychiolaeth gyfrannol wedi rhoi llais gwirioneddol i’r Ceidwadwyr yn y Siambr hon ac un y maent yn ei haeddu am eu bod yn cynrychioli safbwyntiau pobl yng Nghymru. Teimlaf, felly, fod cynrychiolaeth gyfrannol wedi ei sefydlu bellach fel y modd y byddwn yn pleidleisio yng Nghymru—yn etholiadau Ewrop ac etholiadau’r Cynulliad ac y cedwir ati ar gyfer y ddwy gynrychiolaeth sydd i ddilyn.

Dylai’r rhychwant amser hir fod yn rhan o’r gynrychiolaeth newydd. Os bydd gennych gorff o Gymru a etholir yn uniongyrchol, mae modd cadw’r parhad hwnnw y tu hwnt i’r cylch arferol o bedair blynedd. Efallai y byddai chwe blynedd yn fwy priodol fel y gallai gwmpasu dau sesiwn Seneddol yn San Steffan a dau sesiwn yn y Cynulliad. Dylai Tŷ’r Arglwyddi diwygiedig, y senedd newydd neu’r Siambr newydd, fod yn llais dros Gymru yn y Deyrnas Unedig. Dylai ddiogelu ein cysylltiadau â San Steffan a’r rhannau datganoledig eraill o’r Deyrnas Unedig. Yn fwy na dim, rhaid iddo fod yn wir lais democrataidd y pleidleisir drosto ac a gefnogir gan bobl Cymru.

Nid hon yw’r adeg i ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi. Dylasai hynny fod wedi digwydd 50 mlynedd yn ôl. I fod yn deg, yr oedd materion eraill yn pwyso ar y Llywodraeth Lafur ddiwygiadol fawr a ddaeth i rym yn 1945. Ymhlith y rheini yr oedd creu’r gwasanaeth iechyd gwladol yn nannedd gwrthwynebiad y Torïaid. Mae’r fraint o hepgor braint etifeddol—

A yw Alun Pugh yn derbyn bod syniad y gwasanaeth iechyd gwladol yn deillio o gyfnod yr ail ryfel byd? A yw’n derbyn ymhellach ei fod yn rhan o nifer o ddiwygiadau a gynigiwyd gan Beveridge ac y byddai wedi digwydd ni waeth pa Lywodraeth a ddeuai i rym yn 1945?

Nac ydwyf, nid wyf yn derbyn hynny. Credaf mai un o gyflawniadau pennaf fy mhlaid oedd creu’r gwasanaeth iechyd gwladol. Mae Llywodraeth Blair wedi hepgor braint etifeddol o’n proses deddfu. Gofynnaf i’r rhai sy’n dweud nad yw’r Llywodraeth Lafur hon yn un radicalaidd, edrych ar y wir dystiolaeth hyd yn hyn, sef trefniant cyfansoddiadol modern, y gwariant uchaf erioed ar ysgolion ac ysbytai a chyflwyno cyflog cenedlaethol isaf. Yn awr yr wyf am ymdrin â chwestiwn West Lothian, oherwydd yn nhafarndai Bae Colwyn, prin bod sôn am ddim byd arall.

Fe gyfeiriodd Mike yn briodol at rôl a natur anghymesur datganoli yn Sbaen. Fodd bynnag, yr ydym eto i glywed sôn am gwestiwn Gorllewin Galicia, oherwydd nid yw’n fater sy’n codi mewn gwirionedd. Nid oes lle i fraint etifeddol ym Mhrydain heddiw. Ni ddylai neb eistedd mewn ail siambr ddiwygiedig heb gael eu hethol i fod yno. Fodd bynnag, fe allai etholiadau uniongyrchol fod yn ffordd sicr i greu gwrthdaro cyfansoddiadol neu anghytundeb llwyr â Thŷ’r Cyffredin, felly mae yna anawsterau ymarferol. Er gwaethaf y brwdfrydedd enfawr ymysg y cyhoedd am etholiadau a refferenda, credaf mai system o etholiadau anuniongyrchol i’r ail siambr yw’r ffordd ymlaen. Yr wyf yn cynnig y dylai tair egwyddor fod yn sail i’r system newydd. Yn gyntaf, dylai’r Cynulliadau datganoledig allu ethol Aelodau o’r ail siambr. Yn ail, yr wyf yn cytuno â Val a Chris fod dadl o blaid gwarantu cynrychiolaeth gyfartal o Aelodau gwrywaidd a benywaidd. Un o’r agweddau mwyaf dymunol ar y Cynulliad hwn yw bod y rhan fwyaf o’r pleidiau wedi gwneud ymdrech sylweddol i sicrhau cydbwysedd rhwng y rhywiau ymhlith eu hymgeiswyr. Er fy mod yn derbyn bod gennym oll rywfaint o ffordd i fynd tuag at sicrhau gwell cynrychiolaeth o leiafrifoedd ethnig. Yn olaf, mae dechrau’r unfed ganrif ar hugain yn adeg briodol i ystyried perthynas gyfansoddiadol y wladwriaeth ag un o’r nifer fawr o gredoau crefyddol ym Mhrydain. Credaf fod yr arfer yng Nghymru o wahanu’r eglwys a’r wladwriaeth yn gyfansoddiadol yn un y byddwn yn falch o weld ei fabwysiadu drwy Brydain. Ni ddylai’r siambr newydd warantu neu gadw unrhyw le i gynrychiolwyr cyrff crefyddol.

Mae’n bwysig inni roi ystyriaeth eang i nodau’r ail siambr a’r modd mwyaf effeithiol i’w cyflawni. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf hyn mae Tŷ’r Arglwyddi wedi chwarae rhan bwysig wrth ein hamddiffyn ar brydiau rhag gormodedd Tŷ’r Cyffredin. Dyma fu ei brif werth—gwerth sy’n bod er gwaethaf ei gyfansoddiad etifeddol, enwebedig.

Ychydig a ŵyr y cyhoedd am gostau’r amddiffyniad hwn. Yr wyf yn synnu nad yw rhai o’r siaradwyr eraill wedi sôn am gostau’r ail siambr. Bydd mwy o ymddiddori mewn costau o ganlyniad i broffil uwch y siambr. Fe glywn gwynion yn aml gan bobl fod gormod o lywodraeth felly fe ddylid edrych mewn modd radicalaidd ar yr holl fater. Efallai y dylem ofyn a yw’r lefel llywodraeth hon yn un yn ormod, yn hytrach na llywodraeth leol ddirmygedig, sy’n gweithio’n galed i gyflenwi gwasanaethau hanfodol, neu’r Cynulliad hwn, sydd o’r diwedd yn gallu dechrau ar y dasg hanfodol o gynllunio strategaethau i Gymru.

Efallai y dylem ofyn a ddylai rôl a rheolaeth yr ail siambr rhag gormodedd yn Nhŷ’r Cyffredin gael eu cyflawni gennym ni, Cynulliad Gogledd Iwerddon, Senedd yr Alban a rhyw ffurf ar lywodraeth ranbarthol yn Lloegr. Wedi’r cwbl, mae cyrff o’r fath yn agosach at bobl nag ydyw Tŷ’r Arglwyddi. Rhaid inni ystyried y dull mwyaf effeithiol i reoli gormodedd. Yr wyf yn symud tuag at awgrymu system un-siambr yn San Steffan. Fodd bynnag, credaf fod rhaid i’r ail siambr gael ei hethol yn uniongyrchol. Yr wyf yn cydnabod y dadleuon dros gael cynrychiolaethau rhanbarthol yn y fan honno, ond nid yw pobl yn dawel eu meddwl ynghylch rhai o’r newidiadau cyfansoddiadol. Bydd pwyso am gorff wedi ei enwebu, yn rhannol neu’n gyfan gwbl, yn achosi mwy o broblemau ac yn arwain at adwaith. Er gwaethaf yr anfanteision, fe ddylid cynnal etholiadau uniongyrchol.

Fe ddywedodd y Prif Ysgrifennydd y dylem ffrwyno gallu penrhydd yr arglwyddi etifeddol. Yr wyf yn cytuno â hynny. Fodd bynnag, nid oes ganddynt gymaint o hynny o bŵer. Yr wyf hefyd am ffrwyno gallu penrhydd a nawdd y Prif Weinidog, ac efallai rhyw Brif Ysgrifennydd yn y Cynulliad Cenedlaethol neu Senedd yr Alban yn y dyfodol. Yn rhinwedd eu swydd, mae’r bobl hynny yn dueddol o gael llawer mwy o allu penrhydd nag arglwyddi etifeddol yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Yr wyf yn cytuno â llawer o’r hyn a ddywedwyd. Mae sylwadau Rod Richards a Mike German yn haeddu ystyriaeth fanwl. Fe glywsom ofyn am well cynrychiolaeth. Mewn egwyddor, mae etholiadau’n well. Ynglŷn â chyfraniad Alun Pugh ar etholiadau anuniongyrchol, rhaid imi ddweud wrtho bod siambrau uchaf ac isaf mewn llawer o wledydd, sydd wedi cydfodoli’r dda gyda’i gilydd. Yr wyf yn sicr y gallai hynny ddigwydd yn y Deyrnas Unedig, hyd yn oed pe bai’r ddwy siambr yn cael eu hethol yn uniongyrchol. Teimlaf na ddylid cael unrhyw gynnydd mewn nawdd ac na ddylid rhoi mwy o bwerau i Dŷ’r Cyffredin. Mae sylwadau gan Val Feld, Christine Chapman a nifer o Aelodau eraill i’r perwyl y dylai Tŷ’r Arglwyddi fod yn fwy cynrychioladol, yn peri gofid i mi. Yr wyf am anghytuno â Helen Mary Jones. Mae cynrychiolaeth gyfartal drwy enwebu yn ail orau. Mae’n iawn i bleidiau gydnabod bod cynrychiolaeth gyfartal wedi ei derbyn mewn cymuned ac awgrymu cynrychiolaeth deg o bobl o wahanol genhedloedd a rhywiau i’w hethol.

Nid wyf yn credu y dylem ganiatáu mandadau dwbl ar unrhyw adeg. Byddai hynny’n golygu a gallai rhai ohonom hel ein traed am San Steffan a Thŷ’r Arglwyddi pan fyddem yn blino ar ddadleuon y Cynulliad neu’n teimlo nad oedd dim yn mynd ymlaen. Ni ddylem ganiatáu hynny hyd yn oed pan fyddwn yn mynd ar ein hen sodlau ac yn cael ein troi allan i bori. Nid yw’n iawn caniatáu i’r Prif Ysgrifennydd ar y pryd ddweud: Jo, yr wyt wedi gwneud job iawn; mae’n bryd inni roi rhywbeth arall iti ei wneud am dy fod yn ymddeol felly pan na wnei di hel dy draed am Dŷ’r Arglwyddi? Nid dyna’r ffordd y dylai gael ei wneud, ond fe wnaed hynny ar adegau. Yr wyf yn siarad yn ddamcaniaethol yn awr, ond fe fu modd i’r Prif Ysgrifennydd ddweud: Jo, yr wyt yn dipyn o niwsans yn y fan hyn; fe rof sedd i ti yn Nhŷ’r Arglwyddi ar yr amod y byddi’n ildio dy sedd fel y bydd ymgeisydd addas yn cael ei ethol y tro nesaf. Nid wyf yn meddwl am neb yn benodol wrth roi’r enghreifftiau hyn. Fodd bynnag, mae’r rhain yn enghreifftiau o nawdd y dylem wneud ein gorau i sicrhau na allant ddigwydd yn y Cynulliad hwn.

Nid wyf am fynd ymlaen, er y gallwn gan fod hwn yn bwnc pwysig. I grynhoi, yr wyf yn barod i wrando ar ddadleuon dros gadw rhan o siambr uchaf ar gyfer arbenigwyr a rhai a enwebir. Mae’n ddiddorol bod y Blaid Geidwadol yn dadlau o blaid atebion radicalaidd ac etholiadau a bod Plaid Cymru yn fwy ceidwadol, er enghraifft, sylwadau Ieuan Wyn Jones am gael pobl a enwebwyd yn Nhŷ’r Arglwyddi. Mae hyn yn dangos bod hwn yn bwnc lle nad yw safbwynt syml y blaid yn amlwg. Fe wrandawaf ar ddadl o blaid arbenigwyr ond byddai’n well gennyf siambr uchaf wedi ei hethol yn gyfan gwbl. Yn olaf, nid ymgynghorwyd ag aelodau’r Blaid Lafur ar y mater hwn, ond mae rheswm da am hynny oherwydd yr ymgyrchoedd etholiadol ac yn y blaen. Yr wyf yn siarad ar ran fy ardal fy hun lle na fu ymgynghori, felly yr wyf yn falch bod y Prif Ysgrifennydd wedi dweud y bydd ymgynghoriad yng Nghaerdydd. Gorau po fwyaf o gyhoeddusrwydd a roddwn i’r Comisiwn Brenhinol fel y gall unigolion fynegi eu barn—ac mae’n derbyn tystiolaeth ar hyn o bryd.

Mae hynny’n dderbyniol i’r Rheolwr Busnes ond beth am yr Aelod cyffredin ar y fainc gefn?

Mae rhai yn credu bod gennym bleidlais i bawb dros 18 oed. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth Lafur bresennol yn haeddu clod am etholfreinio’r arglwyddi, gan nad oes pleidlais gan arglwyddi etifeddol. Mae’n beth ardderchog bod y Llywodraeth yn Llundain wedi penderfynu y dylent fod yn rhydd o’r diwedd i bleidleisio a chwarae rhan gyflawn mewn democratiaeth.

Nid oes cyfiawnhad posibl dros eistedd mewn unrhyw Senedd yn y byd ond oherwydd pwy yr oedd eich rhieni. Yn yr un modd, nid oes cyfiawnhad posibl dros gael esgobion o Eglwys Loegr yn Nhŷ’r Arglwyddi. Nid oes crefydd sefydledig gan y Deyrnas Unedig. Er bod un gan Loegr, nid oes un gan Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Dylech un ai cael cynrychiolwyr o’r nifer fawr o grefyddau neu ni ddylech gael cynrychiolwyr o’r un.

Bu’r ddadl brynhawn heddiw yn un ddiddorol, gan nad yw pobl wedi ceisio sgorio pwyntiau dros bleidiau gwleidyddol. Mae angen gofyn nifer o gwestiynau. Gwaetha’r modd, nid oes gennym gyfansoddiad ysgrifenedig yn y wlad hon. Nid oes gan yr un Llywodraeth ddigon o amser deddfu i fynd â chyfansoddiad ysgrifenedig drwy’r Senedd. Fe wyddom oll fod Tŷ’r Cyffredin yn gallu gwneud beth bynnag a fynno oherwydd hyn. Mae hyn yn golygu bod rhaid rhoi ffrwyn ar bwerau Tŷ’r Cyffredin. I ryw raddau, fe all Tŷ’r Arglwyddi neu pa bynnag ail siambr a ddaw yn ei le, fod yn ffrwyn o’r fath. Oni bai fod gennych gyfansoddiad ysgrifenedig, yr anhawster o gael siambr uchaf etholedig yw hyn: oni bai fod gennych gyfansoddiad ysgrifenedig sy’n pennu pŵer y siambr uchaf a’r siambr isaf, bydd y ddwy yn cystadlu am baredd. Felly, os nad oes gennych gyfansoddiad ysgrifenedig, rhaid i un siambr fod yn israddol i’r llall. Dyna a ddigwyddodd dros y 70 mlynedd diwethaf. Rhaid i’r ail siambr gael ei henwebu yn gyfan gwbl. Fe egluraf pam.

Os bydd gennych siambr gymysg sydd wedi ei henwebu’n rhannol a’i hethol yn rhannol, mae’n golygu y bydd yr aelodau etholedig yn teimlo eu bod o radd uwch na’r rhai a enwebwyd, am fod pwysau pleidleisiau’r bobl yn gefn iddynt. Dyna pam y mae Tŷ’r Cyffredin yn uwch o ran pŵer na Thŷ’r Arglwyddi. Fe etholir pobl i Dŷ’r Cyffredin ond nid i Dŷ’r Arglwyddi.

Os ydym i gael ail siambr a enwebwyd, y mae ffyrdd i ymdrin â dadleuon am nawdd. Os sefydlir comisiwn annibynnol i ymchwilio i’r argymhelliad ar arglwyddiaethau, bydd yn cymryd y pwerau nawdd oddi ar Lywodraeth y dydd. Ffordd o ymdrin â hynny yw penodi comisiwn annibynnol er mwyn enwebu.

Yn ogystal â hynny, mae mater diffyg annibyniaeth posibl y rhai sydd yn yr ail siambr. Os cewch eich enwebu i’r ail siambr byddwch yno ar hyd eich oes, ac ni fydd y pwysau sydd arnoch i gydymffurfio yr un fath â phe baech yn cael eich ethol. Mae hyn yn golygu y bydd modd i bobl ymgymryd â safbwynt annibynnol o fewn yr ail siambr.

Nid wyf yn honni bod yr atebion gennyf i’r cwestiynau hyn, ond rhaid ystyried y materion. Ymhen pob tymor o bedair blynedd, ni welaf pam na allai’r Cynulliad hwn gyflwyno argymhellion i gomisiwn annibynnol er mwyn cynnig pobl i seddau yn yr ail siambr. Os oes pobl nad ydynt yn bwriadu sefyll mwyach fe ellir eu henwebu, os yw’r Cynulliad yn dymuno, i’r ail siambr. Rhaid inni fod yn ofalus i beidio â chaniatáu i bobl fod yn Aelodau o’r Cynulliad ac yn aelodau o’r ail siambr. Nid yw’n bosibl o ystyried maint y gwaith sydd gennym yma, i fynd am dro bach tua Llundain a chymryd rhan mewn gweithdrefnau deddfu yn y fan honno. Dylech gyflawni un swydd neu’r llall oherwydd ni allech wneud y ddwy.

Mae’r rhain yn gwestiynau y bydd raid inni eu gofyn i ni’n hunain. Dylid penodi comisiwn annibynnol i archwilio enwebiadau. Yr wyf yn derbyn barn Val a Christine y dylai’r comisiwn annibynnol daflu ei rwyd yn ehangach er mwyn denu pobl i’r ail siambr. Os yw’r comisiwn annibynnol yn benderfynol o wneud hynny, fe ellir ei gyflawni. Gellwch sicrhau ail siambr sydd yn gytbwys o ran y rhywiau ac o ran cyfansoddiad ethnig.

Dyna’r ffordd ymlaen i’r Cynulliad mewn perthynas â’r ail siambr a’r ffordd ymlaen i’r ail siambr mewn perthynas â’r DU.

Mae’r cynnig wedi dechrau ar ei daith yn ardderchog a hoffwn roi ystyriaeth i’r ddadl.

Fel Ceidwadwr, yr wyf yn credu mewn system gyfansoddiadol gryf. Yn yr oes fodern hon, nid yw cael rhywun o fath Dug Plaza-Toro yn y Siambr Uchaf yn dderbyniol. Yr wyf yn derbyn bod y Blaid Lafur wedi hyrwyddo’r ddadl ddemocrataidd drwy ei bwriad i ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi.

Os caf wneud pwynt sydd braidd yn bleidiol, fe fyddai’n fuddiol pe bai’r Comisiwn Brenhinol wedi ei gynnull yn union ar ôl yr etholiad cyffredinol. Nid wyf yn deall byth pam ei fod wedi ei ohirio. Bydd Comisiwn Brenhinol yn cymryd o leiaf flwyddyn, 18 mis neu fwy na hynny’n aml. Fodd bynnag, mae wedi ei gynnull bellach a rhaid derbyn bod y Blaid Lafur yn ddigon haelionus i ofyn i aelod o’r Blaid Geidwadol fynd i’r Gadair, a dymunwn yn dda i’r Comisiwn.

Mae egwyddor enwebu yn un anodd, gan ei bod fwy neu lai yn egwyddor ganoloesol. Y Goron—fe’i galwn yn Adran Weithredol bellach—sydd yn penderfynu ac nid y bobl neu’r etholwyr. Mae’n drist braidd nad ydym wedi symud ymlaen o gwbl.

Os ydym i droi’n ôl at enwebu’n gyfan gwbl, ac os bydd egwyddor enwebu yn ffrwyno atebolrwydd democrataidd a dylanwad unrhyw siambr o’r Senedd, fe ellid dadlau’n fwy na thebyg mai’r prif reswm dros ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi yw’r diffyg atebolrwydd democrataidd hwn.

Pe bai rhywun yn ystyried y meini prawf sy’n gofyn ‘a yw’n gweithio?’, mae llawer o bobl, a minnau’n un ohonynt, yn credu ei fod yn gweithio’n eithaf da. Bu’n siambr ddiwygiol ac, ar droad y ganrif hon, fe ildiodd unrhyw oruchafiaeth ar faterion ariannol. Os bydd dwy siambr etholedig, bydd locws y prif bŵer yn aros yn y siambr sydd â rheolaeth ariannol ac ni chredaf fod neb yma yn dadlau y dylai’r siambr uchaf gael y cyfrifoldeb hwnnw yn bennaf.

Nid yw’r ddadl ynghylch atebolrwydd democrataidd yn cael ei hateb yn foddhaol iawn drwy gadw egwyddor enwebu. Efallai y dylem anelu at gymysgedd cymysgryw. Yn wahanol i rai siaradwyr brynhawn heddiw, credaf fod yr egwyddor o gael aelodau o Eglwys Loegr yn y siambr uchaf wedi bod yn un dda. Ar y dechrau, yr Eglwys Gatholig ac Apostolaidd ydoedd, nid Eglwys Loegr ond nid oedd i fod yn bleidiol. Dyna oedd y farn drwy’r byd ar y pryd. Wrth gwrs, yr ydym wedi symud ymlaen oddi ar hynny a chroesawaf ddimensiwn ecwmenaidd cyn belled ag y mae’r enwadau Cristnogol dan sylw, a dimensiwn amlgrefyddol a adlewyrchir mewn siambr drwy gadw rhyw ffurf ar enwebu. Nid wyf yn erbyn enwebu yn gyfan gwbl, ond nid siambr wedi ei henwebu’n gyfan gwbl yw’r ffordd ymlaen o reidrwydd.

Mae’n ddrwg gennyf dros lawer o’n harglwyddi. Maent yn gweithio’n galed ac fe ddylem gofnodi’r diolch yn y Siambr hon am y nifer fawr o arglwyddi bonheddig o Gymru a roddodd wasanaeth rhagorol. Mae’r elfen etifeddol yng nghyfansoddiad Tŷ’r Arglwyddi wedi dod â phobl i fywyd cyhoeddus na fyddent yno fel arall, yn fwy na thebyg. Daeth â llawer o bobl ifanc dalentog a phobl ag anableddau er enghraifft, na fyddent efallai wedi cyrraedd yno mor fuan pe baent wedi eu hethol yn uniongyrchol. Ni allwn fychanu’r arglwyddi etifeddol mewn modd didaro. Maent wedi cyflawni swyddogaeth fuddiol. Nid ydynt mor hynafol â hynny, gyda llaw, oherwydd mae’r rhan fwyaf yn fasnachwyr glo Edwardaidd a’u tebyg. Yr ydym yn coleddu’r syniad bod y rhan fwyaf o’r arglwyddiaethau yn perthyn i’r cyfnod cyn Siarl II ond prin iawn yw’r rhai sydd mor hen â hynny.

Yr wyf yn gorffen fy sylwadau drwy ddweud bod angen inni ymgynghori’n eang. Bydd dadlau brwd ynghylch egwyddor ethol ac enwebu; felly yr wyf yn dueddol o dderbyn cyfaddawd o gael ychydig o’r ddau. Ni ddylid diystyru’r Eglwysi a’r crefyddau eraill.

Diwygio Tŷ’r Arglwyddi yw un o brif elfennau’r rhaglen o ddiwygiadau cyfansoddiadol a ddechreuwyd dros y ddwy flynedd diwethaf ac sy’n cynnwys y Cynulliad hwn. Ar un ystyr, mae’n fusnes anorffenedig ers 1911 pryd y safodd Lloyd George yn erbyn Tŷ’r Arglwyddi ar fater y Mesur Cyllid, ac arweiniodd hynny at ddau etholiad cyffredinol yn y flwyddyn honno.

Fel Democrat Rhyddfrydol, yr wyf yn falch imi fod yn rhan o’r rhaglen honno o ddiwygiadau cyfansoddiadol drwy Gyd-bwyllgor y Cabinet a drwy’r trafodaethau a fu rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur cyn yr etholiad diwethaf. Mae’r diwygiad hwn yn un hir-ddisgwyliedig a bydd croeso mawr iddo, oherwydd gallai arwain at ail siambr fwy effeithiol ac un sy’n fwy cynrychioladol o etholwyr y wlad.

Mae presenoldeb pobl anetholedig yn gadael dibyniaeth ar nawdd ar ffurf enwebu. Mae dylanwad drwy linach yn anacroniaeth na ddylid caniatáu iddi barhau. Dylai’r ail siambr newydd gael ei hethol yn uniongyrchol drwy ffurf ar gynrychiolaeth gyfrannol fel ei bod yn adlewyrchu barn yr etholwyr sy’n bwrw eu pleidleisiau. Dylai hefyd weithredu i adolygu deddfwriaeth, dechrau deddfwriaeth ac archwilio’r Adran Weithredol. Dylai weithredu fel hwylusydd rhwng y Llywodraeth ffederal a’r Cynulliadau rhanbarthol a chenedlaethol. Mae’r Cynulliadau cenedlaethol wedi eu creu eisoes ac mae’n sicr y bydd Cynulliadau rhanbarthol yn ymddangos cyn hir. Fe ddylai hefyd fod yn fforwm lle y gallai Cymru gyflwyno deddfwriaeth sylfaenol a dylai’r Prif Ysgrifennydd gael hawl i gymryd rhan mewn dadleuon sy’n ymwneud â Chymru.

Dylai’r ail siambr weithredu hefyd fel gwarcheidwad i’r cyfansoddiad a dylai fod â phwyllgor sefydlog, a fyddai’n cynnwys aelodau o Gynulliad Cymru a Senedd yr Alban, i fonitro’r trefniant cyfansoddiadol ac archwilio a chyflwyno mesurau cyfansoddiadol newydd. Dylai hefyd archwilio deddfwriaeth Ewropeaidd yn helaeth iawn, rhywbeth na wneir yn ddigonol ar hyn o bryd. Mae hyn yn bennaf oherwydd diffyg amser yn Nhŷ’r Cyffredin. Fy marn i, ac un a rennir gan nifer o bobl, yw na ddylai enwebu fod yn ffordd ymlaen, gan y Cynulliad hwn na neb arall. Ni waeth ym mha ffordd y gwneir hynny, hyd yn oed drwy gomisiwn annibynnol, mae amheuaeth o nawdd bob amser. Mae hyn yn rhywbeth y bydd raid inni ei osgoi os ydym i gael trefniant cyfansoddiadol teg ac ail siambr sydd ag awdurdod gwirioneddol. Am y rheswm hwnnw yr wyf yn gwrthwynebu enwebu Aelodau gan y Cynulliad hwn. Fodd bynnag, fel y dywedodd Mike cyn hyn, credaf y dylem gael cynrychiolwyr yn y siambr a etholir yn uniongyrchol, a etholir â phleidlais sengl drosglwyddadwy am dymor penodol o chwe blynedd efallai. Ni wn sut y byddwn yn cynnal y bleidlais ar y cynnig hwn. Fodd bynnag, fe allem gael pleidlais ar wahân ar 16 gair olaf y cynnig hwn, os gellir caniatáu hynny o fewn y Rheolau Sefydlog, fel y gallai’r Siambr hon fynegi barn ar yr eitem hon.

Cytunaf â’r hyn a ddywedodd Christine Chapman a Helen Mary Jones ar y trefniant cynrychioladol i sicrhau cynrychiolaeth gyfartal. Mae’r sylw sydd gennyf fi yn ymwneud â rolau a swyddogaethau. Fe sonnir ar dudalen chwech, ar ddiwedd paragraff un, am y syniad y dylai’r ail siambr chwarae rôl wrth adolygu effeithiolrwydd deddfwriaeth ar ôl ei gweithredu. Hoffwn weld y rôl honno wedi ei phwysleisio a’i chynnwys. Byddai’r rôl polisi cymdeithasol yn fuddiol. Ar hyn o bryd mae’r swyddogaeth hon yn cael ei chyflawni rhwng etholiadau gan fudiadau gwirfoddol, fel y Swyddfeydd Cynghori, Sefydliad y Merched a’r Eglwysi, a dim ond ychydig o bwysau sydd ganddynt. Byddai’r rôl hon yn golygu pwyso a mesur deddfwriaeth y llywodraeth a’i heffaith ar fywydau pobl. Byddai’n rhoi cyfle i ailystyried a newid penderfyniadau ar adegau heblaw amser etholiadau.

Ceir llawer o egwyddorion sylfaenol y bydd y rhan fwyaf o bobl yma yn cytuno arnynt pan ddaw’n fater o ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi. Byddai llawer ohonom yn cytuno bod y diwygiad hwn yn un hir-ddisgwyliedig a’i fod yn rhywbeth y mae llawer ohonom wedi dadlau drosto ers cryn amser. Mae rhai o’r egwyddorion y mae’r rhan fwyaf ohonom yn cytuno arnynt yn ymwneud â’r angen i unrhyw gorff newydd fod yn fwy cynrychioladol o’r bobl. Mae mwy o bobl wedi cyflwyno safbwyntiau yn effeithiol ynghylch rhyw, cynrychiolaeth i leiafrifoedd ethnig ac yn y blaen. Mae yna faterion eraill sy’n ymwneud ag oed, dosbarth cymdeithasol a llu o nodweddion eraill. Yr egwyddor sylfaenol yw y dylai fod mor gynrychioladol ag y bo modd. Gellid gwneud llawer i wella materion mewn cysylltiad â hynny.

Mae hefyd yn wir, fel y mae llawer wedi sôn, ei bod yn well osgoi nawdd. Hoffwn weld ail siambr wedi ei hethol yn gyfan gwbl. Gellid cael rôl i’r cyrff rhanbarthol, fel Senedd yr Alban, Cynulliad Cymru, Cynulliad Gogledd Iwerddon, ac i Senedd Ewrop yn ogystal ag unrhyw gorff rhanbarthol a ddaw i fod yn Lloegr. Cyrff etholedig yw’r rhain ac mae’r bobl ynddynt yn gynrychiolwyr etholedig. Fe ddylid cael etholiadau o fewn y cyrff hynny fel y gallant ddarparu aelodau o’r ail siambr newydd. Ni ddylid gwneud hynny drwy nawdd. Mae nifer o bobl wedi gwneud pwyntiau tebyg. Fe ddywedodd Alun y bydd yr hyn a ddywedwn yma heddiw yn mynd ymlaen. Bydd y Cofnod yn mynd ymlaen i’r Comisiwn. Dylid goddef imi ailadrodd er mwyn ategu’r pwyntiau a wnaed. Nid yw hyn yn rhywbeth y byddaf yn ei wneud yn aml achos gwastraff amser ydyw fel arfer. Fodd bynnag, gan fod y Cofnod yn mynd ymlaen a chan y bydd barn pawb ohonom yn cael ei hystyried, gellir cyfiawnhau ailadrodd ar yr achlysur hwn.

Cytunaf na ddylid cael cynrychiolaeth o gyrff crefyddol. Hoffwn weld gwahanu yn y mater hwn. Hoffwn ymestyn hynny i swyddogaeth farnwrol Tŷ’r Arglwyddi. Byddai cyfansoddiad ysgrifenedig ar lawer o’r materion hyn o gymorth. Gwn fod llawer o bobl yn bryderus ers cryn amser am y diffyg gwahanu pwerau rhwng y Farnwriaeth, yr Adran Weithredol a’r Ddeddfwrfa. Mae’r Arglwydd Ganghellor yn aelod o bob un o’r tair. Bu hyn yn destun sylw a beirniadaeth ers rhai blynyddoedd.

Hoffwn weld y swyddogaeth farnwrol yn cael ei symud o ail gorff diwygiedig a’i rhoi efallai i briflys newydd. Fe grybwyllir y ffactor iawnderau dynol yn y ddogfen ymgynghorol, sy’n cyfeirio’n briodol at y peryglon a allai’n hwynebu pe na baem yn symud y swyddogaeth farnwrol o ail gorff diwygiedig. Bydd y Ddeddf Iawnderau Dynol newydd yn rhoi mwy o gyfrifoldeb i’r llysoedd dros benderfynu achosion sy’n herio gweithredoedd yr Adran Weithredol a Deddfau Seneddol. Yng ngoleuni hynny mae’n bwysig i ail gorff diwygiedig newydd fod yn ddiduedd ac yn annibynnol. Yr wyf yn pwyso am wahanu pwerau lle y mae’r swyddogaeth farnwrol dan sylw. Yr wyf am roi sylw ar yr awgrym yn y ddogfen ymgynghorol y gellid cael rhyw fath o fesur dros dro lle y cedwir arglwyddi etifeddol, er enghraifft, am gyfnod o amser. Efallai y bydd rhai a benodir yn cadw eu lle am gyfnod o amser nes ceir diwygiad pellach. Fe ddywedodd Lloyd George mai:

‘Annoeth croesi hafn mewn dau gam.’

Byddai’n ddoethach inni amgyffred y feirniadaeth gryf ac angerddol ar Dŷ’r Arglwyddi dros nifer o flynyddoedd, ei fod heb unrhyw gyfreithlondeb democrataidd. Dylem amgyffred hynny o’r dechrau er mwyn sicrhau y bydd ganddo’r cyfreithlondeb democrataidd hwnnw o’r cychwyn. Dylem drafod y corff newydd hwn ar y dechrau fel y bwriadwn wneud yn y dyfodol a’i wneud yn gwbl gynrychioladol, yn gwbl ddemocrataidd. Mae llawer o bobl wedi codi sawl pwynt ar y themâu hynny, lawer ohonynt y byddwn yn eu cefnogi’n llwyr. Hoffwn weld y neges yn mynd ymlaen yn gryf ac yn eglur fod y rhan fwyaf o’r bobl yn y Siambr hon yn cefnogi’r safbwyntiau hynny—bod rhaid cael cyfreithlondeb democrataidd llawn, pob aelod wedi ei ethol gyda chynrychiolaeth o’r gwahanol gyrff datganoledig a’r Undeb Ewropeaidd drwy etholiadau y tu mewn i’r cyrff hynny. Rhaid cael mwy o gynrychiolaeth o ran rhyw, hil, dosbarth cymdeithasol, lleiafrifoedd ethnig yn arbennig, a chategorïau eraill; mae’r rheini’n hanfodol bwysig.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi’r diwygiad hir-ddisgwyliedig hwn. Wrth wrando ar y ddadl hon, mae’n ymddangos bod barn lethol yn erbyn penodi ac o blaid rhyw ffurf ar ethol. Am y rheswm hwnnw, yr wyf am dynnu’ch sylw at y cynnig ei hun a’i ystyried yn fanwl. Mae’r mwyafrif helaeth yn cefnogi’r cynnig, hyd at y geiriau ‘Siambr ddiwygiedig’. Y geiriau olaf yw’r rhai sy’n peri problemau i rai ohonom. Mae Peter Black eisoes wedi crybwyll y byddem yn dymuno i’r bleidlais gael ei chynnal mewn dwy ran. Yr wyf wedi edrych ar y Rheolau Sefydlog ac ni allaf weld bod gwahanu dwy ran y cynnig wedi ei wahardd yn benodol gan y Rheolau Sefydlog hynny. Yng ngolwg y sylwadau a wnaed sawl gwaith heddiw ynghylch y problemau a gafwyd wrth geisio cyflwyno gwelliant, a allem lacio dull gweithredu sydd yn gadarn fel arall, er mwyn dal blas y ddadl brynhawn heddiw a’n huno yn y syniad y dylid diwygio Tŷ’r Arglwyddi?

Pan awgrymwyd hynny, y syniad oedd y byddai rhywbeth y gallem ymuno i’w gefnogi. Byddai’n anffodus pe bai’r farn a âi i’r Comisiwn yn un nad oedd yn adlewyrchu’r safbwyntiau a gyflwynwyd heddiw.

Yr wyf yn eich llongyfarch ar eich tro cyntaf yn y Gadair. Bu’r ddadl hon yn un ddiddorol, adeiladol ac eang. Fodd bynnag, mae’r pwyntiau a wnaed yn fater i’w ystyried gan y Comisiwn Brenhinol ac nid i mi eu hateb. Felly, byddaf yn fyr yn fy sylwadau wrth derfynu.

Bydd y Comisiwn yn cyfarfod mewn sesiwn cyhoeddus yng Nghaerdydd ar 8 Gorffennaf 1999 a bwriadwn anfon y Cofnod Swyddogol o’r ddadl heddiw i’r Comisiwn. Yr wyf yn sicr y byddant yn ymddiddori yn y cyfraniadau a gafwyd heddiw. Fe geir gwahanol safbwyntiau ynghylch sut y dylid cyfansoddi ail siambr yn y dyfodol, a hynny o fewn fy mhlaid fy hun yn ogystal. Fe welwyd y safbwyntiau hynny yn y ddadl heddiw.

Rhoddwyd ystyriaeth ym Mhapur Gwyn y Llywodraeth i bedwar model gwahanol. Ystyriodd siambr enwebedig, siambr a etholir yn uniongyrchol, siambr a etholir yn anuniongyrchol a siambr gymysg ag elfennau o enwebu ac ethol. Gallai’r holl ddewisiadau hyn gynnwys dimensiwn rhanbarthol a Chymreig.

Un o’r gwerthoedd craidd a fabwysiadwyd gan y Cabinet yw partneriaeth. Mae angen ystyried yr egwyddor hon wrth ffurfio strwythur ail siambr ddiwygiedig. Bydd raid i’r Cynulliad weithio mewn partneriaeth â’r siambr honno er mwyn dod â gwell llywodraeth i Gymru ac i’r Deyrnas Unedig.

Ynglŷn â’r modd i sicrhau partneriaeth effeithiol, mae’r Blaid Lafur yn credu y dylai’r Comisiwn Brenhinol ystyried yr egwyddor o gynrychiolaeth gan gyrff datganoledig fel y Cynulliad Cenedlaethol yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Gobeithio y bydd yr holl bleidiau yn cefnogi’r cynnig a gyflwynwyd heddiw. Fel y dywedwyd yn nhystiolaeth y Blaid Geidwadol i’r Comisiwn Brenhinol:

Mae’r Comisiwn Brenhinol yn iawn wrth godi’r cwestiwn ynghylch pa rôl y dylai ail siambr ddiwygiedig ei chwarae mewn perthynas â’r sefydliadau datganoledig sydd newydd eu creu. Er hynny, dylai unrhyw gynigion ar gyfer adolygu cyfansoddiad yr ail siambr sicrhau y detholir neu yr etholir aelodau o bob rhan o’r Deyrnas Unedig.

Gobeithio, felly, y bydd y Blaid Geidwadol a’r holl bleidiau eraill yn cefnogi’r cynnig a gyflwynwyd. Fel y dywedir yn eu cyflwyniad eu hunain:

Bydd yr ymchwil am gonsensws o reidrwydd yn anodd ac efallai’n hir ond rhaid inni geisio creu consensws ar draws y pleidiau ar gyfer diwygio.

Fodd bynnag, hwyrach ei bod y tu hwnt i’m pwerau fel Trefnydd i sicrhau consensws ar y cynnig hwn. Mae gan y Comisiwn Brenhinol gyfle na fu erioed ei fath i wneud argymhellion ar gyfansoddiad Tŷ’r Arglwyddi, a fydd yn hyrwyddo ei gyfreithlondeb ac yn ei baratoi’n well i gyflawni’r rôl a’r swyddogaeth a ddisgwylir ganddo yn system seneddol Prydain. Dylai’r ail siambr ddiwygiedig fod yn wahanol o ran ei chyfansoddiad, ac yn annibynnol ac yn gynrychioladol yn yr ystyr ehangaf. Dylai fod yn gynrychioladol o farn wleidyddol, oed, rhyw a grwpiau ethnig. Rhaid iddi fod yn gynrychioladol o’r bobl i gyd.

Dyna’r sialens a wynebir gan y Comisiwn hwn. Dymunwn yn dda iddynt yn eu gwaith, ac anogaf yr Aelodau i gefnogi’r cynnig.

Fe wneuthum gais yn gynharach am bleidlais gadarnhau. Tybed a allem gael dyfarniad ar hynny.