A yw’n briodol codi mater o drefn ar yr adeg hon yn y trafodion?

Ydwyf. Mae’n ymwneud â’r rhybudd a gawsom am y cynnig hwn. Dymunaf ddefnyddio Rheol Sefydlog Rhif 6.16 i gyfeirio’r mater hwn i’r Pwyllgor Busnes, oherwydd mae’r cynnig yn cyfeirio at ddogfennau a roddwyd yn y llyfrgell. Cyflwynwyd y cynnig yn hwyr ddydd Iau yn unol â’r Rheolau Sefydlog, ond nid oedd y dogfennau yn y llyfrgell bryd hynny ac felly nid oeddent ar gael o fewn y cyfnod i gydymffurfio â’r Rheolau Sefydlog. Yr oedd y dogfennau hyn ar gael ar ffurf llungopïau yn hwyr fore Gwener, ond nid ydynt yn ddogfennau y gallwch eu darllen mewn pum munud.

Mae’r cynnig yn gyffredinol, yn ddi-ffrwt ac yn dila. Mae’n aneffeithiol fel y mae. Fe fuasem wedi cynnig gwelliant ond nid oedd modd gwneud hynny o fewn yr amser oedd ar gael. A gadwyd at y Rheolau Sefydlog yn yr achos hwn?

Ydwyf. Hoffwn ei weld yn cael ei gyfeirio i Bwyllgor oherwydd ni chredaf fod modd inni gael dadl ystyrlon ar hyn o bryd. Mae’n fater pwysig iawn. Mae gennyf gopi o neges e-bost o’r llyfrgell ac arni amser a dyddiad yn datgan nad oedd y dogfennau ar gael. Y peth priodol, felly, fyddai cyfeirio’r mater i’r Pwyllgor Busnes ac inni ei drafod yn iawn rywdro yn y dyfodol.

Cynhwyswyd cyfeiriadau at nifer o ddogfennau er mwyn helpu’r Aelodau drwy sicrhau bod yr Aelodau’n gwybod am y dogfennau hynny a’r ffeithiau a geir ynddynt, nid am eu bod yn hanfodol i’r ddadl heddiw. Mae Jenny’n iawn wrth ddweud bod y cynnig wedi ei eirio’n gyffredinol. Yr oeddem am hybu dadl ar bwnc dieithrwch cymdeithasol a hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol. Byddai’n drist pe bai cynnig Jenny’n cael ei wthio i bleidlais, yn enwedig os byddai hynny’n golygu na allai’r Cynulliad gael ei dadl gyntaf ar broblemau dieithrwch cymdeithasol a’r angen i hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol.

Deuwn yn ôl i’r pwnc hwn lawer gwaith. Mae’r egwyddor bod angen cydnabod dieithrwch cymdeithasol yng Nghymru a hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol yn ddatganiad cyffredinol a phwysig, ond nid yw’n ddi-ffrwt. Byddwn yn delio â pholisïau penodol a materion eraill wrth iddynt godi.

Bydd y Cynulliad yn etifeddu rhai o’r dogfennau wrth iddo ymgymryd â’i gyfrifoldebau llawn, ond nid ydynt yn hanfodol i’r ddadl hon. Yr oeddem yn credu y byddai’n fuddiol yn y cynnig i dynnu sylw at y dogfennau ffynhonnell hyn a fydd yn bwysig i’r Cynulliad wrth i amser fynd ymlaen.

Yr wyf yn cydymdeimlo i ryw raddau ag Aelodau’r Cynulliad ynglŷn ag amseru dogfennau. Fodd bynnag, fe fu pwysau aruthrol ar swyddogion y Cynulliad, arnaf fi ac ar fy nghyd-weithwyr i sicrhau bod pethau yn eu lle cyn gynted ag y bo modd. Gwnawn bopeth a allwn i sicrhau bod dogfennau ar gael yn gynt ac i ddefnyddio’r haf i achub y blaen arnom ni’n hunain. Bydd hynny’n brofiad newydd, ac edrychaf ymlaen ato. Ynglŷn â Phwyllgorau, yr wyf fi bron â chael fy nhemtio i ddod â chynnig trefniadol gerbron, Mr Llywydd. Efallai na fyddech yn ei dderbyn ond ei ganlyniad fyddai cyfeirio’r cynnig i’r holl Bwyllgorau. Mae dieithrwch cymdeithasol a hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol yn hanfodol i waith y Cynulliad a dylid eu hintegreiddio yn ei holl weithgareddau.

Mae gormod o lawer o bobl yng Nghymru yn gorfod ymdopi â dieithrwch cymdeithasol bob dydd. Fe allent fod yn byw mewn tlodi ariannol ond mae dieithrwch cymdeithasol yn mynd yn bellach nag amddifadedd materol. Mae’n disgrifio ffordd o fyw lle y mae’r cyfleoedd yn brin, gwasanaethau’n anodd eu cyrraedd a phobl yn teimlo eu bod wedi eu gwthio o’r neilltu gan brif ffrwd y gymdeithas. Bydd llawer yn anobeithio. Mae cyfres gymhleth o broblemau wrth wraidd dieithrwch cymdeithasol: incwm isel, diweithdra, iechyd gwael, cyraeddiadau addysgol isel, medrau gwael, byw mewn amgylchedd ffisegol gwael, lefelau troseddu uchel. Gyda’i gilydd mae’r problemau hyn yn creu ac yn parhau dieithrwch. Gall cefndir diwylliannol a hiliol ac oed fod yn ffactorau pwysig hefyd. Bydd y problemau hyn yn aml yn rhai cylchol o fewn cymunedau a theuluoedd, gan achosi ac atgyfnerthu ymdeimlad o fod ar yr ymylon. Mae astudiaethau diweddar ar nifer o feysydd polisi wedi cadarnhau bod plant a fegir mewn tlodi ac a amddifadir o gyfleoedd yn fwy tebygol o gael eu dal mewn amddifadedd wedi iddynt ddod i oed.

Er ein bod yn adnabod arwyddion dieithrwch cymdeithasol, gall fod yn anodd ei fesur fel syniad. Gallwn ddynodi problemau allweddol sy’n cyfrannu at ddieithrwch ond anodd fyddai eu troi’n un dangosydd ar gyfer dieithrwch cymdeithasol. Nid ydym yn llwyr ddeall sut y mae’r gwahanol liferi’n gweithio, neu ba rai sy’n gollwng rhai pobl i ddieithrwch ac yn codi rhai ohono. Fel gweithiwr ieuenctid, gwelais bobl ifanc yn goresgyn yr amgylcheddau a’r cefndiroedd mwyaf erchyll lle’r oedd pobl eraill, hyd yn oed aelodau o’r un teulu, wedi eu dal o hyd. Mae gan bawb ohonom rywfaint o brofiad o’r hyn y mae dieithrwch cymdeithasol yn ei olygu i’r bobl a wasanaethwn. Gwelsom ei effeithiau yn ein hetholaethau. Mae’r ddogfen ‘Adeiladu Cymru Gynhwysol’ yn dangos hynny. Dyma rai enghreifftiau ohoni.

Yr incwm cyfartalog yng Nghymru yw’r isaf ym Mhrydain Fawr. Yma y mae’r ddibyniaeth uchaf ar fudd-daliadau nawdd cymdeithasol. Ceir cyfradd uwch o bobl heb gymwysterau ffurfiol nag yn Lloegr, yn amrywio o un ym mhob saith yn Sir Fynwy a Bro Morgannwg i un ym mhob tri ym Mlaenau Gwent ac ym Merthyr Tudful. Yr oedd un ym mhob pump o’r rhai 15 oed yng Nghaerdydd heb ennill cymhwyster academaidd cydnabyddedig llynedd—pum gwaith cymaint ag yng Ngheredigion. Yr oedd cyfradd y salwch hirsefydlog a hysbyswyd yng Nghymru yn uwch nag yn Lloegr. Mae pobl ym Merthyr Tudful yn 30 y cant yn fwy tebygol o farw cyn cyrraedd 75 oed na’r rhai sy’n byw mewn mannau eraill yng Nghymru, ac yn 50 y cant yn fwy tebygol i’w wneud hynny na phobl ym Mhowys, Sir Fynwy a Cheredigion. Mae cyflwr y tai ym mhob math o ddaliadaeth yn waeth yng Nghymru nag yn Lloegr ers blynyddoedd lawer. Bydd cyfran uwch o bobl ifanc rhwng 10 a 17 oed yn derbyn euogfarn yn y llysoedd neu rybudd gan yr heddlu yng Nghymru.

Cynhyrchwyd adroddiad ystadegol newydd yr wythnos hon. Mae’n rhoi darlun llawnach o’r mannau lle y ceir crynhoad o’r gwahanol agweddau ar amddifadedd cymdeithasol ac economaidd sy’n amlygu dieithrwch cymdeithasol. Mae’n dangos y graddau y byddant yn crynhoi’n aml yn y Cymoedd. Fodd bynnag, mae hefyd yn dangos sut y mae agweddau ar ddieithrwch i’w gweld ar draws Cymru mewn llecynnau o amddifadedd trefol, ardaloedd gwledig dan anfantais ac amrywiad demograffig. Nid yw’r adroddiad hwn ond yn ddechreuad i waith pellach yr wyf am inni ei ddatblygu, er mwyn mesur a mapio dieithrwch cymdeithasol i’n helpu i weld sut y gall y Cynulliad ei oresgyn.

Fe wrandewais ar y categorïau a’r manylion a amlinellwyd gennych. Er ichi gyfeirio at salwch hirsefydlog, nid oeddech wedi cyfeirio unwaith at un o’r categorïau mwyaf difrifol sy’n achosi amddifadedd, sef anabledd. A oedd hynny’n fwriadol ynteu’n rhywbeth a adawyd allan yn ddamweiniol? Onid yw polisi’r Llywodraeth yn fwy tebygol o waethygu amddifadedd y bobl hyn os cymerir £700 miliwn y flwyddyn oddi wrth bobl anabl o ganlyniad i weithredu’r Mesur Diwygiad Lles a Phensiynau?

Yr oeddwn yn meddwl fy mod wedi cyfeirio at anabledd, sydd yn un o’r anfanteision mwyaf o ran cyfle cyfartal. Mae anabledd yn rhwystro llawer o bobl rhag byw bywyd arferol, dal swyddi a llawer o bethau eraill sy’n hanfodol i fywyd. Yr wyf yn derbyn y pwynt. Mae’n fater y bûm yn gysylltiedig ag ef, fel chithau, Dafydd.

Nid yw’n fwriad nac yn ddiben gan y Llywodraeth roi pobl dan anfantais bellach, ac nid dyna fydd canlyniad ei gweithredoedd. Nod y Llywodraeth yw dileu anghydraddoldeb a rhoi cyfleoedd i bobl anabl, yn ogystal â’r lleill y cyfeiriais atynt. Yr oedd gwerthoedd a blaenoriaethau’r Cabinet, a gyflwynais i’r Cynulliad ar 15 Mehefin, yn rhoi ymrwymiad i hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal fel gwerthoedd craidd i’w cynnwys yng ngweithrediad y Cynulliad. Mae’n adeiladu ar sail y gwaith a ddechreuwyd gennym yn y Swyddfa Gymreig ac ar draws y Llywodraeth, i helpu unigolion a chymunedau i drawsnewid eu bywydau. Yr ydym wedi gweithredu amrediad o strategaethau a pholisïau i godi safonau’n gyffredinol ac i ddelio ag anghydraddoldeb. Eu nod yw adlewyrchu’r gyd-ddibyniaeth rhwng cyraeddiadau addysgol, iechyd da a ffyniant economaidd wrth gefnogi cynhwysiant cymdeithasol, sy’n dod â ni’n ôl at y themâu trawsffiniol. Maent wedi pennu cyfeiriad ar gyfer y gwasanaethau a’r rhaglenni mawr y bydd y Cynulliad hwn yn ymgymryd â hwy yn y dyddiau nesaf hyn.

Ymhlith y polisïau y mae ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’ a roddodd sylw i anghydraddoldeb mewn iechyd yng Nghymru a rhwng Cymru a gweddill Ewrop, gan ystyried yr hyn y bydd raid inni ei wneud ynghylch achosion hynny. Mae strategaethau Adeiladu Ysgolion Ardderchog Gyda’n Gilydd a Rhywbeth i Bawb yw Dysgu yn ceisio codi cyraeddiadau addysgol ar draws yr amrediad o allu a chyflawniad, gan gydnabod anghenion penodol yr ardaloedd a’r disgyblion â’r cyrhaeddiad isaf. Fe geir ‘Ffordd i Ffyniant’, sy’n cydnabod bod angen lledaenu ffyniant yn fwy cyson ar draws Cymru ac yn enwedig i orllewin Cymru a’r Cymoedd, blaenoriaeth yr oeddem yn ei hadlewyrchu fel Cabinet. Hefyd ceir gwaith paratoadol i amlhau’r manteision oddi wrth gyllid Ewropeaidd a statws Amcan 1 ac i gorffori cynhwysiant yn y cymunedau mwyaf bregus yng Nghymru. Mae’r rhaglenni tai’n ceisio ymdrin ag anghenion tai unigolion a chymunedau yng nghyd-destun problemau cymdeithasol ehangach. Er enghraifft, yn Gibbonsdown yn y Barri, mae’r awdurdod lleol a chymdeithas dai wedi darparu cartrefi ar safle fflatiau cyngor anodd eu gosod ac isel eu hansawdd. Yn Nolgellau ac ym Mangor yng Ngwynedd, rhoddwyd cymorth i dai ar gyfer pobl ifanc sy’n agored i niwed.

Mae ein hagenda yn ategu agenda’r Llywodraeth ar gyfer ymdrin â throseddu ac anhrefn, a throseddu ymysg pobl ifanc yn arbennig. Mae’n ategu gwaith y partneriaethau lleol ar droseddu ac anhrefn a’r timau troseddu ieuenctid. Yr ydym yn ymwybodol o’r perygl i bobl ifanc lithro i arferion drwg, ymddygiad gwrthgymdeithasol a throseddu pan na fydd ganddynt gyfran mewn cymdeithas ac unrhyw ragolygon ar gyfer y dyfodol. Fodd bynnag, os cawn bobl ifanc a phlant i gymryd rhan mewn gweithgareddau diddorol, perthnasol yn eu cymunedau a sicrhau bod ganddynt yr amgylchedd priodol a’r cyfleoedd, byddant yn debygol o gyflawni eu potensial a byddant yn llai tebygol o ddechrau llithro tuag at droseddu.

Yn rhy aml byddwn yn rhoi’r bai ar y genhedlaeth iau am bopeth sydd o’i le yn ein cymdeithas. Y sialens i ni yw eu cael i gymryd rhan fel y gallant ddod yn rhan o’r ateb yn hytrach na’r broblem. Enghraifft ragorol o hynny yw’r grwpiau gweithredu ieuenctid a sefydlwyd mewn sawl ysgol yng Nghymru a Lloegr. Er enghraifft, mae myfyrwyr yn ysgol gyfun Dŵr-y-Felin yng Nghastell Nedd wedi ennill gwobr i grwpiau gweithredu ieuenctid am eu gwaith ar ymdrin â fandaliaeth a bwlio. Mae ysgol gyfun yng Nghaergybi wedi mynd â chenhadaeth yn erbyn cyffuriau i ysgolion cynradd. Yn Wrecsam, mae ysgolion a grwpiau ieuenctid yn gweithio gyda chynlluniau gwarchod cymdogaeth i wrthweithio yfed o dan oed a materion troseddu ac anhrefn sy’n gysylltiedig â chamddefnyddio alcohol. O gael y cyfle a’r anogaeth, mae rhai o’n pobl ifanc yn greadigol ac yn llwyddiannus.

Ategwyd y rhaglenni cyffredinol hyn â rhaglenni pwrpasol er mwyn cefnogi pobl neu grwpiau sy’n agored i niwed, yn enwedig plant a phobl ifanc. Mae Cychwyn Cadarn yn un enghraifft ac mae ein cronfa cynhwysiant cymdeithasol newydd â £48 miliwn dros dair blynedd, eisoes yn cefnogi cronfa partneriaeth plant ac ieuenctid er mwyn cynnig dewisiadau cadarnhaol yn lle troseddu i bobl ifanc yn ein cymunedau difreintiedig yn ogystal â chymorth ychwanegol i wasanaethau triniaeth cyffuriau ac alcohol a gwirfoddoli yn y gymuned. Enghraifft arall yr ydym yn ei hannog yw gweithredu yn y gymuned fel y siop ddillad gymunedol a sefydlwyd yn Blaen y Maes fel rhan o’r prosiect cymunedau dros iechyd gwell, sy’n ceisio symbylu a chefnogi cymunedau iach ar draws Cymru drwy roi sylw i anghenion lleol mewn partneriaeth â chymunedau lleol. Datblygwyd y siop mewn partneriaeth ag ysbyty Cefn Coed a’r ganolfan galw heibio i deuluoedd ifanc. Yn ogystal â darparu dillad fforddiadwy yn y gymuned, mae gwirfoddolwyr y siop wedi datblygu eu medrau eu hunain ac mae’n fan cyfarfod yn ogystal â bod yn ffynhonnell incwm i’r ardal.

Yr elfen gyffredin yn ein gweithredoedd hyd yma a’n cynlluniau ar gyfer y dyfodol yw cydnabyddiaeth bod pobl Cymru yn ganolog i’w llwyddiant yn y dyfodol. Maent yn cyfuno agendâu cymdeithasol ac economaidd y Cynulliad oherwydd yr unig fodd inni ledaenu ffyniant yn llwyddiannus yw gwella gallu pobl i gyfrannu at yr economi. Er mwyn gwella iechyd, lles a chyfranogiad cymdeithasol fydd rhaid i bobl deimlo eu bod yn gallu ymgymryd â rheolaeth dros eu bywydau.

Mae ein hymrwymiad i alluogi ac ailgysylltu â phobl a ddieithriwyd yng Nghymru yn ganolog i’r rhaglen Pobl mewn Cymunedau. Mae’n defnyddio gwaith datblygu cymunedol dwys, cynllunio tymor-hir a gweithio ar y cyd i ddod â gobaith newydd i bobl. Yn y tymor hwy, bydd yn hybu adfywio economaidd a chymdeithasol cynaliadwy. Mae’n gweithredu mewn wyth cymuned â llawer math o amddifadedd ar draws Cymru sydd yn nodweddiadol o’r gwahanol gefndiroedd diwylliannol a daearyddol lle y mae dieithrwch yn dod i’r amlwg. Cyn hir bydd yn gweithredu mewn wyth neu ragor o gymunedau eraill o’r fath.

Mae’r rhaglen Pobl mewn Cymunedau’n ymwneud â gwrando ar y bobl sy’n byw yn y cymunedau hyn. Mae gan lawer ohonom brofiad uniongyrchol o weithio gyda phobl drwy eu cefnogi ar lefel uchel mewn awdurdodau lleol ac yn y Cynulliad pan fyddant yn chwilio am atebion i’w problemau. Mae’r rhaglen hefyd yn ymarferiad dysgu i gymunedau, awdurdodau lleol a’r Cynulliad ynghylch yr hyn sy’n gweithio a pham. Bydd yr hyn a ddysgwn oddi wrtho yn ein helpu ni a’n partneriaid i ddatgymalu’r seilos polisïau traddodiadol.

Bydd hefyd yn gymorth i ymdrin â materion drwy weithio ar draws ffiniau swyddogaethol. Yr wyf am adeiladu ar sail yr enghreifftiau o waith da sydd eisoes yn cael eu cyflawni gan awdurdodau lleol, y sector annibynnol a grwpiau cymunedol lleol. Bydd y ddadl yfory ar gynlluniau’r Cynulliad yn rhoi cyfle pellach i ystyried sut y gallwn ddefnyddio’r cynlluniau fel sylfaen i’n hymrwymiad i hyrwyddo cynhwysiant drwy weithio mewn partneriaeth.

Yr oedd ‘Adeiladu Cymru Gynhwysol’ wedi pennu pedair blaenoriaeth ar gyfer gweithredu gan y Cynulliad a gobeithio y bydd yr Aelodau’n cadarnhau’r rhain heddiw. Fe ddeuwn yn ôl atynt fel Cynulliad ac mewn Pwyllgorau. Yn gyntaf, yr oedd ymrwymiad i gynhyrchu adroddiad blynyddol ar ddieithrwch cymdeithasol a fyddai’n sefydlu dangosyddion allweddol i’r broblem yng Nghymru ac yn eu defnyddio i werthuso cynnydd ar draws meysydd cyfrifoldeb y Cynulliad. Gadewch inni sicrhau ein bod yn gallu gweld a yw’r Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth.

Yn ail, bydd raid adfywio’r Rhwydwaith Dieithrwch Cymdeithasol a rhoi iddo’r cyfrifoldeb o adolygu meysydd polisi allweddol i ganfod a ydynt yn effeithio’n gadarnhaol ar grwpiau a ddieithriwyd. Yn drydydd, yr oedd addewid i ymestyn y dull ‘cefnogwr’ i feysydd polisi priodol eraill: dynodi unigolyn ar lefel uchel mewn awdurdod lleol neu gorff cyfrifol arall i noddi prosiect lleol ac i gymryd yr awenau wrth ledaenu’r gwersi a ddysgwyd oddi wrtho drwy’r gyfundrefn.

Yn olaf, rhoesom addewid y byddem yn hyrwyddo cydweithio effeithiol drwy symleiddio gofynion cynllunio ar draws amrediad o wasanaethau, creu fframweithiau syml sy’n osgoi dyblygu ac yn caniatáu rhyddid priodol yn lleol yn y mecanweithiau cyflenwi, gyda chefnogaeth. Bydd y rhai ohonom sydd wedi gweithio ar lefel leol yn gwybod pa mor anodd ydyw i gael gwahanol adrannau—yn yr un gyfundrefn weithiau—i gydweithio i gyrraedd nod gyffredin. Mae gwaith manylach mewn llaw i gyflawni’r pedwar ymrwymiad hwn a byddwn yn dod â chynigion pellach gerbron y Cynulliad maes o law.

Yr wyf yn falch ein bod wedi canfod amser i drafod dieithrwch cymdeithasol mor gynnar yn oes y Cynulliad. Mae’n un o’r themâu trosfwaol y bydd angen inni ymdrin â hi drwy ystyried y gwahanol themâu polisi sy’n rhan ohoni a ddaw ger ein bron a drwy waith ein Pwyllgorau. Yn y gorffennol, yr oeddem wedi ein dal yn seilos adrannaol addysg, gwasanaethau cymdeithasol neu iechyd ac wedi methu gweld y darlun cyflawn.

Gobeithio na fydd y Cynulliad yn gwneud hynny. Mae gennym gyfle i ychwanegu gwerth at yr ymchwil am atebion i ddieithrwch cymdeithasol am ein bod yn sefydliad modern, hyblyg a democrataidd y gallwn ei ddefnyddio fel cyfrwng i’r ymchwil honno. Yr ydym wedi ymrwymo i greu hinsawdd newydd o gynhwysiant, partneriaeth a chyfranogiad yn y Cynulliad hwn a fydd yn ein helpu i gynhyrchu mwy na chyfanswm y cyd-rannau. Dyna’r hyn y daeth pob Plaid a phob Aelod yma i’w gyflawni.

Byddwn yn gallu sicrhau bod strategaethau, amcanion a thargedau yn integreiddiedig, yn gyfannol ac yn canolbwyntio adnoddau er mwyn ymdrin â phroblemau’r rhai sydd â’r angen mwyaf. Ai delfryd yn unig yw hynny? Credaf fod yn rhaid inni gyflawni hynny. Rhaid inni sicrhau bod y dyrannu ar adnoddau a systemau monitro perfformiad yn cefnogi’r strategaethau hyn. Ceir hen ddywediad sy’n dweud na chyflawnir yr hyn nas mesurir. Rhaid inni sefydlu anogaethau fel y gall darparwyr gwasanaethau gyfrannu’r ymdrech ychwanegol sy’n angenrheidiol i ddod â’r canlyniadau a fydd yn gwella cyfleoedd bywyd y rhai gwaethaf eu byd. Rhaid inni gynnig cefnogaeth ac arbenigaeth i weld beth sy’n gweithio ac wedyn rhannu’r problemau a’r llwyddiannau ag eraill ar draws Cymru. Fe gafwyd llwyddiannau a rhaid inni adeiladu arnynt.

Mae gennym ddwy sialens o’n blaen: creu economi modern, dynamig a mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol. Gadewch inni sicrhau ein bod yn llwyddo yn y ddwy.

Ar ran Plaid Cymru—the Party of Wales, hoffwn ddweud mor falch yr ydym o weld dieithrwch cymdeithasol ar agenda’r Cynulliad mor gynnar. Yr ydym hefyd yn falch y bydd Alun yn arwain ar y mater hwn. Mae’n uchel ar ein hagenda a dyna pam y mae Dafydd Wigley wedi dewis creu portffolio penodol yng Nghabinet yr wrthblaid i ymdrin â dieithrwch cymdeithasol a chyfle cyfartal.

Yr ydym yn cefnogi’r cynnig sydd gerbron y Cynulliad am ein bod yn cefnogi’r ymagwedd gyffredinol. Fodd bynnag, yr ydym yn bryderus ynghylch y diffyg manyldeb a sylwedd. Mae dryswch yn y ddogfen ‘Adeiladu Cymru Gynhwysol’. Mae’n cyfeirio at y Llywodraeth Brydeinig ond hefyd at y Swyddfa Gymreig, rhywbeth rhyfedd a elwir ‘yr adran’ a’r Cynulliad, fel pe bai pob un yn golygu’r un peth. Nid ydynt. Mae gennym gyfle ardderchog ac angen dirfawr i greu agenda Cymreig neilltuol.

Gallaf gynorthwyo Helen Mary drwy ddweud y bydd yr adran yn bodoli tan ddydd Iau.

Bydd pawb ohonom yn drist iawn o’i gweld yn mynd.

Nid oes angen ailadrodd manylion y darluniau a gyflwynwyd gan Alun a chan y dogfennau ategol. Ar brydiau, mae’r dogfennau ategol yn drysu rhwng achos ac effaith. Yr achos yw tlodi. Iechyd gwael, tai gwael a chyrhaeddiad addysgol isel yw effeithiau tymor-hir tlodi. Pan fyddwn yn ymdrin â’r materion hyn, mae’n holl bwysig inni gofio’r anghydraddoldebau o fewn cymunedau yn ogystal â’r rhai rhwng cymunedau.

Mae dieithrwch cymdeithasol yn derm neis y 1990au am dlodi. Bydd Aelodau Plaid Cymru yn cyfaddef ein bod wedi defnydio’r term ‘cynhwysiant cymdeithasol’, sydd yn derm braidd yn lastwraidd am ymladd tlodi a hyrwyddo cyfiawnder cymdeithasol.

Dyna yw swyddogaeth sylfaenol y Cynulliad. Yr ydym yn croesawu’r adnoddau ychwanegol yn y gronfa cynhwysiant cymdeithasol ond nid ydynt yn ddigon. Gwn o’m profiad mewn gwaith ieuenctid a chymunedol, ei bod fel rhoi plaster glynu ar waedlif. Yr ydym yn croesawu’r ymrwymiad i brif-ffrydio yn ‘Adeiladu Cymru Gynhwysol’. Mae hynny’n gadarnhaol ac yr ydym yn cefnogi’n arbennig sylw Alun nad yw pethau sydd heb eu mesur yn cael eu cyflawni. Mae arnom angen targedau mwy pendant. Mae’r ddogfen yn crybwyll dangosyddion ac adroddiadau. Pa ddangosyddion? Pwy sy’n penderfynu beth fyddant? Pwy fydd yn adrodd amdanynt? Rhaid inni gael gwybod hynny.

Yr ydym yn croesawu’r ymrwymiad i bartneriaeth. Er ei bod yn amlwg nad yw ymladd tlodi a dieithrwch cymdeithasol yn rhywbeth y gall y Llywodraeth ei wneud ar ei phen ei hun, mae’r un mor amlwg na ellir gwneud hynny heb y Llywodraeth. Mae’n holl bwysig i’r Cynulliad arwain ar y mater hwn.

Byddwn yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i roi mwy o gig ar esgyrn y cynigion hyn. I’r diben hwnnw, mae gennym dri chynnig heddiw. Gobeithiwn y bydd Llywodraeth Cymru yn barod i’w hystyried ac ymateb iddynt. Yn gyntaf, mae’n hanfodol bod y Cynulliad, drwy’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, yn datblygu strategaeth genedlaethol ar y farchnad lafur sy’n ailddiffinio holl bwrpas ymyrraeth economaidd gyhoeddus i olygu creu cyflogaeth gynaliadwy yn y cymunedau sydd â’r angen mwyaf am swyddi. Credwn fod hyn yn gofyn sefydlu uned ymchwil i’r farchnad lafur sy’n annibynnol ar yr asiantaethau presennol fel y cawn wybod pa fedrau a chyfleoedd sydd gennym a pha gamau y bydd raid inni eu cymryd i’w cyplysu ac i greu rhagor.

Yn ail, mae’n holl bwysig bod yr asiantaethau datblygu economaidd, y CHMau, Awdurdod Datblygu Cymru, Cyswllt Busnes ac yn y blaen yn cael targedau i ddangos sut y bydd eu gwaith ac arian cyhoeddus yn cyfrannu at liniaru tlodi ac at gynnwys pobl yn y farchnad lafur. Dylid cael canlyniadau, a sancsiynau efallai, os na chyrhaeddir y targedau hynny heb reswm da.

Yn drydydd, yr ydym yn cynnig y dylai’r Cynulliad ystyried sefydlu prosiect derbyn budd-daliadau cenedlaethol i Gymru yn y tymor byr. Fe ddylai ein gwaith datblygu economaidd fynd i’r afael â thlodi yn y tymor hir. Fodd bynnag, fe ŵyr pawb sy’n byw ar fudd-daliadau, neu a wnaeth hynny yn y gorffennol, fod angen gwneud rhywbeth yfory er mwyn cael mwy o arian i bocedi ein teuluoedd a’n pensiynwyr tlotaf.

Nid oeddem yn gallu cael dadansoddiad o’r ffigurau Cymreig am y lefelau derbyn cyfredol. Yr ydym am i’r Cynulliad ystyried cynhyrchu’r ffigurau hynny fel mater brys fel y cawn wybod a yw pobl yn cael y budd-daliadau y gallant eu hawlio. Yr oedd ffigur 1996 am y Deyrnas Unedig yn dangos bod 83 y cant o deuluoedd cymwys yn eu derbyn, felly nid oedd 17 y cant. Mae’r ffigur am bensiynwyr yn waeth, yn fwy na thebyg. Mae ffigurau lleol da ar gael mewn rhai ardaloedd ond mae arnom angen darlun cenedlaethol Cymreig.

Gallai’r Cynulliad weithio gydag awdurdodau lleol, gan gefnogi rhai o’u strategaethau gwrthdlodi cadarnhaol a’u prosiectau hawliau lles, a mudiadau gwirfoddol i hybu derbyniad budd-daliadau, yn enwedig ymysg pobl hŷn. Dylid cyflwyno hynny fel arfer yr hawl, hawl a enillwyd yn achos pobl hŷn, nid begera.

Yn y cyd-destun hwn, cyfeiriaf at y prosiect cyfanrwydd budd-daliadau bondigrybwyll. Daw tri neu bedwar o deuluoedd ag aelodau anabl i’m cymhorthfa yn f’etholaeth bob wythnos. Mae’r bobl hyn mewn gofid mawr, yn sicr yn anabl ac mewn perygl o golli eu budd-daliadau. Mae hyn yn fater sy’n gyffredin i Aelodau eraill. Nid wyf am ddal unrhyw un o’m cyd-weithwyr yn y Blaid Lafur yn gyfrifol am hynny, ond yr wyf am ddangos y gwrthgyferbyniad.

Yng ngolwg Plaid Cymru, ymladd tlodi a dieithrwch cymdeithasol yw tasg allweddol y Cynulliad. Bydd hynny er budd pawb. Nid oes neb am fyw ar ein stadau ac yn ein cymunedau difreintiedig ac nid oes neb am fyw y drws nesaf iddynt chwaith.

Fel y dywedais, byddwn yn cydweithio â Llywodraeth Cymru i’r diben hwnnw ac fe wyddom gymaint o ddealltwriaeth a gwybodaeth am y materion hyn a geir ar feinciau’r Llywodraeth. Byddem yn falch o gael ymateb i’r syniadau a gyflwynwyd gennym heddiw. Fodd bynnag, yr ydym yn rhybuddio’r Llywodraeth, os na welwn dargedau pendant a chynnydd gwirioneddol cyn hir, y byddwn yn galw Llywodraeth Cymru i gyfrif oherwydd bydd pobl Cymru’n mynnu y byddwn yn gwneud hynny.

Dymunaf roi ar ddeall ar y dechrau y bydd y grŵp Ceidwadol yn ymatal ar y cynnig hwn. Er ein bod yn croesawu’r defnydd o gynhwysiant cymdeithasol fel syniad ar gyfer ystyried yr amrediad o bolisïau cyhoeddus a glywsom brynhawn heddiw, mae’r diffyg manyldeb yn y cynnig yn ein rhwystro rhag cynnig ein cefnogaeth ar hyn o bryd.

Yr wyf hefyd yn tynnu sylw at y ffaith nad yw cynhwysiant neu ddieithrwch—os yw’ch barn yn besimistaidd ynteu’n optimistaidd—yn ymwneud â thlodi’n unig. Mae llawer o resymau eraill pam y mae pobl yn teimlo eu bod wedi eu dieithrio o’r gymdeithas ehangach. Fe glywsom am anabledd. Yr oedd y cyfeiriad at bobl mewn ardaloedd tlotach a phobl ar incwm cymharol isel, ond mae’n effeithio ar bob math o bobl. Yn fy ngwaith yn y gorffennol, yr oedd yn sobreiddiol gweld sut y mae pobl, o gefndiroedd eithaf breintiedig yn aml, yn ymateb i ergyd sydyn ac annisgwyl, a sut y maent yn gorfod ymdrin â darparwyr gofal cymunedol, y gwasanaeth iechyd gwladol a’u tebyg.

Nid yw’n ymwneud â thlodi’n unig. Gallem hefyd sôn am wahanol grefyddau a systemau cred. Gallant effeithio ar bobl, a chyfleoedd pobl sy’n arddel credoau penodol. Bydd cyn-droseddwyr yn teimlo’n aml eu bod wedi eu dieithrio o gymdeithas, flynydoedd ar ôl i’r trosedd a gyflawnwyd ganddynt fynd yn angof. Gallwn grybwyll tueddiad rhywiol, gofalwyr yn y gymdeithas, pobl sy’n dioddef salwch. Bydd pawb ohonom yn dioddef salwch rywdro. Ni wyddom beth fydd yn digwydd; gall rhywun ddioddef salwch difrifol.

Mae’n ddyletswydd arnom ystyried y ffactorau eang hyn. Mae yna bryder cymdeithasol gwirioneddol. Bydd un sylw a wnaed gan gyn-Brif Weinidog yn cael ei daflu’n ôl yn aml at y Blaid Geidwadol. Fodd bynnag, credaf fod yr hunan a’r gymdeithas yn rhan o’r un syniad. Ni all hunaniaeth ffynnu heblaw yn awyrgylch cymdeithas ffyniannus. Mae’r pethau hynny yn cyd-fynd yn anorfod; nid yw’n ystyrlon ceisio eu gwahanu.

Rhaid inni ganolbwyntio ar wella gwasanaethau cyhoeddus. Pan fydd y ddadl yn fwy manwl, byddwn yn dechrau rhoi gwedd eglurach ar y mater hwn. Fodd bynnag, dymunaf dynnu sylw at un neu ddau o bethau er mwyn enghreifftio. Cyfeiriaf at gyrhaeddiad addysgol. Drwy fy nghefndir a’r addysg ysgol a dderbyniais, yn ysgol gyfun Dŵr-y-Felin fel y mae’n digwydd, yr wyf wedi dysgu bod methiant rhai pobl i fanteisio’n llawn ar y cyfleoedd addysg sydd ganddynt yn gallu effeithio arnynt ar hyd eu hoes. Byddaf yn cyfarfod â llawer, ymhell dros 30 oed ac yn ystyried newid gyrfa, sy’n amharod i geisio ennill cymwysterau ffurfiol oherwydd eu profiadau yn yr ysgol. Yn aml, bydd yn amlwg i rywun sy’n delio â hwy bod ganddynt hen ddigon o allu i ennill cymwysterau addysgol.

Mae rhai grwpiau dan anfantais arbennig i ddechrau. Mae lefel y cyrhaeddiad addysgol ymysg plant sy’n derbyn gofal yn ddychrynllyd. Nid gwneud pwynt gwleidyddol yr ydwyf; mae’n ffaith ers degawdau. Mae angen ymdrin â’r mater hwnnw yn ogystal â’r gefnogaeth y bydd plant yn ei derbyn pan fyddant yn ymadael â gofal ac yn dod yn oedolion ifanc.

Ynglŷn â iechyd, mae hyd y rhestrau aros yn ffactor mawr. Nid oes tawelwch meddwl i bobl sy’n disgwyl triniaeth neu ddiagnosis pendant ac fe’u rhwystrir yn aml rhag dod yn ôl i’r gweithlu am nad yw’r salwch wedi ei drin yn iawn.

Ynglŷn â iechyd cynradd, fe glywodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yr wythnos diwethaf am yr anhawster a geir wrth recriwtio meddygon teulu yng nghymunedau’r Cymoedd. Gall hynny gyfyngu ar y cyfleoedd ac mae’n peri pryder gwirioneddol. Mae meddygaeth ataliol yn galluogi pobl: os byddwch yn eu hatal rhag mynd yn sâl, nid oes raid ichi wynebu’r trawma a’r gost o wella salwch neu gynnig triniaeth a allai fod ymhell o fod yn ddatrysiad llawn. Anodd yw mesur yr arbedion a geir drwy atal rhywbeth. Mae yna duedd i fesur y sector aciwt ac mae’n anodd gwthio adnoddau yn y fan honno. Bydd croeso mawr i lwyddiant gan y Llywodraeth hon yn y maes hwnnw. Yr wyf wedi ymrwymo i’r syniad o hybu lles. Mae’r syniad y dylai fod gennym wasanaeth iechyd yn hytrach na gwasanaeth salwch yn ystrydeb ar un lefel ond mae gwirionedd ynddi.

Ynglŷn â thai, fe wnaed camgymeriadau gan bobl da eu bwriad yn y gorffennol. Ni chodwyd stadau’n fwriadol fel na allent ffynnu fel cymunedau. Fodd bynnag, fe’u codwyd er hynny, ac yn aml mewn mannau amlwg ac agored i ddifrod gyda niferoedd mawr o bobl nad oeddent yn ffurfio cymuned gytbwys. Yr ydym yn ymwybodol o’r anhawster o gael timau gofal iechyd cynradd i’r stadau hyn. Os na sicrhawn fod cymunedau’n cymryd rhan, fe allem ailadrodd methiannau’r gorffennol yn y pen draw. Unwaith eto, fe wnaed hyn o dan un Llywodraeth ar ôl y llall; nid yw’n bwynt gwleidyddol pleidiol syml.

Mae gofal cymdeithasol yn sialens fawr ac edrychaf ymlaen at weld y Llywodraeth yn dechrau ymdrin â rhai o’r materion sy’n codi o’r Comisiwn Brenhinol, fel taliadau, cefnogaeth i ofalwyr ac yn y blaen. Mae gennym strategaeth i ofalwyr, ac yr wyf yn croesawu hynny’n fawr, ond yr ydym eto i’w gweithredu a chyflawni’r canlyniad a’r llwyddiant a ddymunwn.

Bydd pawb a weithiodd gyda gofalwyr yn gwybod bod yna grŵp anferth o bobl nad oeddent, hyd yn ddiweddar iawn, yn derbyn y sylw neu’r gefnogaeth y maent yn eu teilyngu. Pan ddechreuwch weithio gyda grŵp o bobl felly, mae’n eich sobreiddio pan sylweddolwch sut y mae rhai pobl heb gefnogaeth o hyd yn y gymuned. Mae hynny’n niweidio eu cyfleoedd mewn bywyd.

Croesawaf y pwyslais ar gyfle ac annibyniaeth. Dyna’r ffordd i ymdrin â’r sialensau hyn. Os na chawn bobl i gymryd rhan yn yr ymyriadau cymdeithasol hyn, ni fyddant yn effeithiol. Mae’r diffyg perchnogaeth a deimlwyd gan rai pobl ar yr atebion neu’r cynlluniau mawr a orfodwyd arnynt a’r diffyg cysylltiad â’r gymuned, yn fodd i ddieithrio pobl yn hytrach na’u cynnwys mewn prosesau. Yr ydym am weld gwelliant yn yr ymgynghori â chymunedau, gan roi lle hanfodol i’r cyhoedd, yn hytrach na gwneud dim ond cylchredeg dogfennau i lyfrgelloedd. Mae pwysigrwydd osgoi dibyniaeth yn bwynt y dylid ei ailadrodd dro ar ôl tro oherwydd mae dibyniaeth yn dwyn y llygedyn hwnnw o fenter a all roi hyder i bobl a’u galluogi.

Terfynaf drwy sôn am yr economi a ffyniant. Nid oes neb am i Gymru na Phrydain fethu neu ddod yn llai llwyddiannus yn economaidd. Mae llawer o’r materion a drafodir yn ymwneud â thlodi; nid oes dwywaith am hynny. Rhaid inni ystyried tlodi mewn modd cymharol yn hytrach na modd absoliwt. Mae’n cyfyngu ar bobl ac fe wn ei fod yn beth real drwy siarad â phobl sydd yn dlawd mewn gwahanol ffyrdd.

Un cwestiwn anodd a wynebwn yn awr yw beth fydd yn digwydd i arian Amcan 1. A fydd arian newydd i gyfateb iddo neu a wneir hynny drwy wneud dim ond cymryd tafell uchaf o’r gyllideb bresennol? Mae’n fater anodd, a byddem yn fwy brwd ynghylch y ddadl hon pe caem ateb i rywbeth mor sylfaenol â hynny.

Fe wnaeth y Llywodraeth bethau sydd wedi dieithrio pobl, fel cynnyddu’r dreth ar betrol, sydd wedi effeithio’n drawiadol ar bobl ag incwm isel, y rhan fwyaf ohonynt yn berchen ar gar neu’n gobeithio gwneud hynny. Mae’n anodd byw yn ein cymdeithas heb gar, yn enwedig os oes gennych deulu. Os ydych mewn gwaith, neu’n chwilio am waith, mae car yn hanfodol yn aml. Ond mae’r swm cyfartalog a wariwn ar betrol wedi cynyddu £200—heb gysylltiad ag incwm. Mae’n costio cymaint mwy ichi bellach oherwydd codiad diweddaraf y Llywodraeth yn y dreth ar betrol. Mae cymunedau gwledig wedi eu heffeithio’n arbennig o ddrwg. Os ydym yn ystyried dangosyddion ar gyfer dieithrwch cymdeithasol, mae cymunedau gwledig yn dioddef mewn modd anghyfartal.

Bydd y dreth bensiynau a gyflwynwyd gan y Llywodraeth hon yn effeithio’n fawr ar bensiynau pobl. Bydd yn effeithio mewn modd anghyfartal ar bobl sydd â phensiynau preifat; ni fydd yn effeithio hanner cymaint ar bobl yn y sector cyhoeddus. Bydd y sawl sydd yn weddol hyblyg o ran ei swydd, nad yw mewn cyflogaeth drwy’r amser neu sy’n symud o fan i fan neu i wahanol yrfa, yn dioddef yn fawr oherwydd y bydd treth yn awr ar gyfradd twf ei gronfeydd pensiwn. Mae hynny i bob pwrpas yn dreth o 25 y cant ar yr hyn y gall rhywun ei gronni yn ei bensiwn. Pan fydd pobl yn ymddeol, bydd y dreth honno yn cael effaith o ddegau o filoedd o bunnau ar eu pensiwn. Mae’n dod â £5 biliwn y flwyddyn i’r trysorlys; swm cywerth â 2c neu 3c ar y dreth incwm. Nid yw pethau fel hyn yn cyd-fynd yn dda â phwyslais y Llywodraeth ar gynhwysiant cymdeithasol.

Bydd y Cynulliad yn cael ei farnu ar ei allu i wella gwasanaethau cyhoeddus. Yr wyf yn dod yn ôl at hyn oherwydd bydd pobl yn barnu’r Cynulliad yn llwyddiant yn ôl y graddau y bydd yn gwella ansawdd bywyd. Mae cynhwysiant cymdeithasol neu ddieithrwch cymdeithasol, pa bynnag enw a roddwn arno, yn derm defnyddiol ond yn sicr nid yw’n ganlyniad. Bydd angen llawer o waith caled i sicrhau cymdeithas gwbl gynhwysol, ond yr ydym wedi ymrwymo i hynny’n bendant.

Cyn imi wneud fy mhrif bwyntiau, codaf fy mhryderon ynghylch cynhyrchu’r dogfennau sy’n ategu’r cynnig hwn. Yr oedd y rhai ohonom yng ngogledd Cymru oedd yn dibynnu ar ein cyfrifiaduron pen-glin dros y penwythnos yn ei chael yn anodd i gael manylion y cynnig hwn a’r dogfennau cefndir, oherwydd nid oedd y cyfrifiaduron pen-glin wedi eu cysylltu. Yr oedd yn anodd i mi, beth bynnag.

Nid oedd f’un i’n gweithio, yn bendant.

Efallai nad oeddwn wedi pwyso’r botwm iawn.

Yr wyf yn cyd-fynd â’r hyn a ddywedodd Jenny gynnau. Mae’r cynnig yn ddi-ffrwt iawn, ond wedi dweud hynny, yr ydym yn teimlo bod rhaid inni ei gefnogi. Ychydig sydd ynddo am y modd y byddwn yn symud ymlaen fel Cynulliad. Mae llawer iawn yn y ddogfen am werthuso’r cynlluniau presennol ond ychydig o gynlluniau, amcanion a strategaethau newydd y gallai’r Cynulliad ei hun eu sefydlu. Derbyniaf fod achosion cymhleth i ddieithrwch cymdeithasol, a bydd angen atebion cymhleth i ddelio â chynhwysiant cymdeithasol. Y siom fwyaf sydd gennym yw nad oes unrhyw strategaethau newydd yn y ddogfen hon, i gysylltu â’r partneriaid a ddylai gymryd rhan wrth fynd â ni ymlaen, gyda’n gilydd.

Yr wyf yn tynnu sylw’r Aelodau at y ddogfen ragorol a gyrhaeddodd heddiw lle y cefais lawer iawn o wybodaeth—dogfen briffio Cyngor Gweithredu Gwirfoddoli Cymru neu CGGC. Mae’n amlwg yn y ddogfen hon bod y cylch dieithrwch cymdeithasol yn cael ei ffurfio gan ymagweddau sydd yn eu tro’n cael eu ffurfio gan ddiffyg cyfle. Rhaid inni roi sylw i hynny’n fwy na dim. Mae’r diffyg hwnnw’n seiliedig ar ein gwendidau economaidd yng Nghymru ac yr wyf yn sicr y bydd Aelodau eraill yn rhoi sylw i fanteision yr arian sydd i fod i ddod o dan Amcan 1. Yr wyf yn sicr y bydd Aelodau eraill yn trafod termau cyffredinol, ond hoffwn ganolbwyntio ar un mater sydd yn broblem yng Nghymru—dieithrwch cymdeithasol ymysg benywod ifanc.

Mae gan Gymru un o’r cyfraddau uchaf o achosion o feichiogrwydd ymysg genethod yn eu harddegau yng Ngorllewin Ewrop. Mae benywod ifanc Cymru yn fwy tebygol o ddod yn feichiog na benywod yn Lloegr o dan 19 oed ac yn llai tebygol o derfynu eu beichiogrwydd. O ganlyniad i hynny, mae’r gyfradd o enedigaethau byw i fenywod ifanc yng Nghymru yn 27 y cant yn uwch nag yn Lloegr. Mae gan Gymru un o’r cyfraddau uchaf o feichiogrwydd neu enedigaethau byw yn yr arddegau yn Ewrop—38 y fil o gymharu â phedwar ym mhob mil yn y Swistir â chwech ym mhob mil yn Sweden. Fe allai’r gwledydd hyn ymddangos yn fwy oddefol yn rhywiol na’n gwlad ni ond efallai fod strwythur eu teuluoedd ychydig yn fwy cadarn—gallem drafod hynny. Mae cael cymaint o achosion o feichiogrwydd ymysg rhai yn eu harddegau yn effeithio ar ffordd o fyw benywod.

Yn yr arolwg cyfweliadau o gartrefi Cymru yn 1997 rhoddwyd ystyriaeth i batrymau rhyw a daethpwyd i’r casgliad bod benywod dros 10 gwaith yn fwy tebygol na dynion o fod yn rhieni sengl. Mae hynny ynddo’i hun yn effeithio ar fenywod ac yn eu dieithrio’n gymdeithasol. Mae benywod yn fwy tebygol na dynion o fyw mewn llety ar rent na llety sydd yn eiddo iddynt. Maent yn fwy tebygol o dderbyn budd-daliadau un rhiant—4.4 y cant o gymharu â 0.3 y cant yn achos dynion. Maent yn fwy tebygol o dderbyn credyd teulu ac yn llawer mwy tebygol o dderbyn cymorth incwm. Mae hyn yn arwain at ddieithrwch cymdeithasol ymysg benywod ifanc sydd yn cael eu dal weithiau mewn amodau gwael, ar wahân gyda phlant ifanc. Mae rhai ohonynt yn famau ifanc â chyraeddiadau addysgol isel, gan barhau cylch dieithrwch cymdeithasol.

Rhaid inni sicrhau nad yw ein hymdrechion i wella safonau addysgol mewn ysgolion yn symud y pwyslais oddi wrth iechyd ac addysg rhyw. Rhai o’r ffigurau a gododd y mwyaf o ofn arnaf yn ddiweddar yw rhai ar glefydau a drosglwyddir yn rhywiol. Er bod cyfradd Cymru’n well nag un Lloegr, mae clefydau a drosglwyddir yn rhywiol fel hadlif a herpes simplex yn digwydd yng Nghymru ar gyfradd sy’n ddwywaith cyfradd Ewrop ar gyfer pob oed. Fodd bynnag, mae ychydig llai na chwarter o glefydau o’r fath yng Nghymru yn digwydd ymysg rhai 16 i 19 oed.

Cyfeiriodd y Prif Ysgrifennydd yn gynharach at ddogfen Adeiladu Ysgolion Ardderchog Gyda’n Gilydd. Er ei bod yn iawn, mae llawer gormod am gyraeddiadau addysgol a dim digon am ganlyniadau a realiti’r penderfyniadau am eu ffordd o fyw a wneir gan ein pobl ifanc. Mae arnom angen system addysg iechyd ac addysg rhyw effeithiol a gall y Cynulliad weithio ar hynny. Croesawaf ymrwymiad y Prif Ysgrifennydd i sicrhau y bydd Ysgrifenyddion y Cynulliad yn cydweithio ar draws meysydd pwnc. Yr alwad sydd gennyf fi yw un am archwilio’r modd y dysgir addysg rhyw mewn ysgolion gan y Pwyllgor Addysg Cyn-16 a chael argymhellion i wella’r sefyllfa bresennol. Byddai hynny’n galluogi benywod ifanc i gymryd eu lle llawn yn y gymdeithas gan sicrhau eu bod yn gwneud ymrwymiad i hynny.

Yr wyf yn croesawu dau beth a ddaeth o’r Llywodraeth heddiw. Y cyntaf yw’r cyhoeddiad hwn sy’n ddefnyddiol iawn wrth fapio dieithrwch cymdeithasol yng Nghymru. Fe ŵyr llawer ohonoch imi dreulio fy neng mlynedd diwethaf yn ystyried materion dieithrwch cymdeithasol ar gyfer pob plaid. Yn aml, nid oedd yr wybodaeth gennym a allai fod yn sylfaen i ddatblygu polisi. Mae’n bwysig tu hwnt bod gennym dogfen gynhwysfawr fel hon sy’n ein galluogi, fel Aelodau’r Cynulliad, i gyfrannu at y ddadl ar y mater hwn sydd yn bwysig iawn ac yn sylfaenol—sut y bydd y Cynulliad yn gweithio yng Nghymru.

Byddaf yn defnyddio’r adroddiad hwn. Bydd llawer o ddefnydd o ystadegau yn y Siambr heddiw—mae hynny’n digwydd bob amser mewn dadleuon ar ddieithrwch cymdeithasol. Fodd bynnag, rhaid inni gofio bod teulu y tu ôl i bob ystadegyn unigol. Gallai’r teulu hwnnw fod heb gar, heb gyraeddiadau addysgol, efallai fod ynddo blant a ymadawodd â’r ysgol heb gymwysterau. Dyna’r realiti y bydd raid inni fynd i’r afael ag ef yng Nghymru heddiw. Mae f’etholaeth i yn ardal cyngor Rhondda Cynon Taf. Yr wyf am ddefnyddio enghreifftiau o gyrhaeddiad addysgol yn Rhondda Cynon Taf i ymateb i sialens Christine i gyflwyno cynllun cadarnhaol, y teimlaf y gallai’r Cynulliad ei weithredu, ar sail cynllun yn f’etholaeth i ymdrin â’r materion hyn.

Yn Rhondda Cynon Taf nid yw 53 y cant o rai 11 oed yn cyrraedd y targedau asesiadau addysgol safonol. Dim ond 28 y cant o’r plant yn Rhondda Cynon Taf sy’n ennill TGAU mewn pynciau craidd. Mae’n ffaith bod 6.6 y cant o rai 15 oed yn ymadael â’r ysgol heb unrhyw gymwysterau. Yn Rhondda Cynon Taf y mae’r ffigurau uchaf am eithrio o ysgolion yng Nghymru. Mae 29 y cant o’r oedolion sy’n byw yn ardal yr awdurdod lleol heb unrhyw gymwysterau ac mae 39 y cant heb gar. Dywedodd David Melding fod y rhan fwyaf o bobl yn meddu ar gar. Mae hynny’n wir, ond pan ystyriwch lefel fel 39 y cant—ac nid y ffigur am Rondda Cynon Taf yw’r uchaf yng Nghymru—fe welwn fod nifer fawr o bobl yng Nghymru nad ydynt yn gallu fforddio defnyddio car. Yn Rhondda Cynon Taf, mae gan 36 y cant o deuluoedd incwm sy’n is na £10,000.

Mae hynny’n dasg anferth i’r Cynulliad ac yr wyf yn boenus o ymwybodol bod o leiaf ddau awdurdod lleol arall a allai gynhyrchu ffigurau mwy arswydus byth yng nghyd-destun dadl ar ddieithrwch cymdeithasol. Mae’n holl bwysig inni ddod â’r holl feysydd gwasanaeth at ei gilydd a dyna pam yr wyf yn croesawu’r cyhoeddiad fore heddiw am gyfrifoldebau’r Cabinet a’r modd y byddwn yn cysylltu materion trawsffiniol i roi’r agenda hwn ar waith.

Ni all datblygu economaidd fynd rhagddo mewn cymunedau difreintiedig oni bai ei fod wedi ei gefnogi a’i integreiddio’n llwyr ag addysg a datblygu cymdeithasol a chymunedol. Un maes allweddol y bydd raid inni ei ystyried yw’r defnydd ar golegau addysg bellach ac addysg uwch. Bydd raid i’r ddau fath o sefydliad fynd o’u campysau os ydym i roi cyfleoedd addysgol i bobl na fyddai fel arall yn mynd i goleg neu brifysgol. Rhaid inni oresgyn yr hyn y gallem ei alw’n ‘portal phobia’—methu cael pobl drwy ddrysau’r sefydliadau am nad ydynt yn credu bod gan y sefydliad ddim i’w gynnig iddynt.

Hoffwn ganolbwyntio ar gynllun sydd wedi ei weithredu gan Brifysgol Morgannwg gyda 50 o ysgolion yng Nghymru, gan gynnwys pump yn Rhondda Cynon Taf a dwy yn f’etholaeth i. Yr wyf yn falch o ddweud, ar sail y gwerthusiad a gyflawnwyd gan Awdurdod Datblygu Cymru, y bydd yn cael ei ymestyn i bob rhan o ardal Rhondda Cynon Taf ym mis Medi. Rhaid i’r cynllun gael cefnogaeth gryf gan holl Aelodau’r Cynulliad a dylai gael ei ailadrodd gan sefydliadau addysg uwch ac addysg bellach eraill yng Nghymru.

Mae’r cynllun yn gytundeb rhwng Prifysgol Morgannwg a’r ysgolion. Drwy’r cytundeb, bydd y brifysgol yn gwarantu lle yn ei gynllun addysg uwch i fyfyrwyr dilys o’r ysgol sy’n cyflawni amodau’r cytundeb. Mae’r amodau hyn yn cynnwys meini prawf academaidd, proffil personol a rhaglen datblygu personol strwythurol. Yr agwedd bwysig ar y cytundeb hwn yw nad yw’n seiliedig ar gyflawniad academaidd yn unig, sef y ffordd arferol i fyfyrwyr gael mynediad i brifysgol. Yn achos myfyrwyr mewn ysgolion o dan y cytundeb sy’n gweithio gyda’r brifysgol, mae’r cynnig yn bedwar pwynt yn is na’r cynnig lefel A arferol.

Fel y dywedais, mae’r dull gweithredu hwn wedi ei werthuso gan y WDA yn ddiweddar yng nghyd-destun ei ymrwymiad i ddenu a datblygu swyddi o ansawdd a gweithlu dichonol â medrau uchel. Mae wedi ymrwymo hefyd i sicrhau bod myfyrwyr â chysylltiadau cryf â’r ardal sydd yn ymadael ag addysg uwch yn fwy tebygol o lawer o aros yno i gael eu cyflogi. Mae hynny’n adnodd pwysig pan ystyriwn ddalgylch ac ardal darged Prifysgol Morgannwg a ffocws y Cynulliad ar fynd i’r afael ag amddifadedd yn y Cymoedd.

Bu’r dull cytundeb yn bwysig am y rhesymau canlynol. Fel y dangoswyd yn yr ystadegau yn adroddiad y Swyddfa Gymreig, nifer isel iawn o fyfyrwyr addysg uwch a ddeuai o’r ardal yn draddodiadol. Rhaid inni sicrhau mwy o gyfranogiad mewn addysg uwch gan grwpiau cymdeithasol-economaidd is os ydym i ehangu cyfleoedd dysgu ar hyd oes. I wneud hynny, rhaid inni drechu sialens ddiwylliannol fawr a darparu’r bont at addysg uwch i fyfyrwyr sy’n gallu cyflawni gwaith ar lefel gradd ond sydd heb ystyried hynny am eu bod yn hanu o deuluoedd lle na fu addysg bellach ac uwch erioed yn ddewis.

Mae canfyddiadau’r astudiaeth ar y cytundeb yn gyffrous. Er gwaethaf yr holl agweddau negyddol hyn o ran cyfle addysgol ac amddifadedd cymdeithasol, maent yn dangos cynnydd o 8 y cant yn ardal darged Rhondda Cynon Taf yn nifer y ceisiadau i brifysgol gan ddisgyblion mewn ysgolion sy’n gweithredu’r cytundeb. Mae cynnydd o 5 y cant yn nifer y myfyrwyr sy’n mynychu prifysgolion yng Nghymru a chynnydd o 50 y cant yn nifer y myfyrwyr sy’n mynychu Prifysgol Morgannwg, sy’n gweithredu rhaglen y cytundeb. Gwelir cynnydd o 10 y cant yn nifer y ceisiadau sy’n arwain at gynigion. Ar gyfartaledd, mae cynnydd o 1.5 pwynt lefel A i bob disgybl mewn ysgol sydd o dan y cytundeb ers cymryd rhan yn y cytundeb hwn. Mae hynny’n dangos parodrwydd ac ymrwymiad enfawr gan y staff a’r disgyblion i wella canlyniadau lefel A er mwyn annog myfyrwyr i fynd i brifysgol gyda’r syniad o le gwarantedig. Yr oedd 2 y cant o gynnydd yn nifer y disgyblion o ysgolion y cytundeb a gwblhaodd eu blwyddyn gyntaf yn llwyddiannus. Gan mai newydd ddechrau y mae’r cynllun, nid oes gennym werthusiad hyd yn hyn o’r canlyniad o ran graddau a enillir gan y myfyrwyr hynny a ddaeth drwy’r cytundeb. Fodd bynnag, yr wyf yn sicr y cytunwch fod y cytundeb hwn yn cynnig ffordd gadarnhaol ymlaen, ac nid ym Mhrifysgol Morgannwg yn unig.

Gallwn gymryd y syniad hwn a’i ddatblygu ym mhob coleg addysg bellach a sefydliad addysg uwch yng Nghymru. Cafodd effaith gadarnhaol ar ddiddordeb y disgyblion, ar gyflawniad academaidd, ar gyfleoedd disgyblion i gyrraedd prifysgol, ar berfformiad lefel A ac ar nifer y myfyrwyr prifysgol sydd â chysylltiadau â’r gymuned leol. Gall y myfyrwyr hynny aros ymlaen wedyn a chyfrannu at y gymuned honno. Yr wyf yn ei gymeradwyo fel mecanwaith cadarnhaol i gefnogi cynhwysiant cymdeithasol yng Nghymru.

I’r rhai hynny a fedrodd gael y ddogfen mewn pryd i’w darllen, yr oedd darllen ‘Adeiladu Cymru Gynhwysol’ yn brofiad sobreiddiol. Fel cynrychiolydd o’r de-ddwyrain, mae ystadegau am dlodi yn peri gofid arbennig i mi. Crybwyllir Merthyr, Blaenau Gwent, Caerffili a Thorfaen yn llawer rhy aml. Mae’r lefelau diweithdra, anweithgaredd economaidd a salwch tymor-hir ym Merthyr yn arswydus. Maent yn arwain at gyfradd marwolaeth sy’n 30 y cant yn uwch na’r cyfartaledd. Mae hanner yr oedolion ym Merthyr yn honni bod eu hiechyd yn amharu ar weithgareddau cymdeithasol arferol ac mae cyfran syfrdanol o un ym mhob tri o aelwydydd â phlant heb enillydd cyflog.

Mae Blaenau Gwent yn dynn ar sodlau Merthyr yn y rhestr tlodi. Mae arwyddocâd daearyddol i’r ffigurau hyn gyda phocedi o gymunedau yn profi tlodi affwysol sy’n troi pobl yn hen cyn pryd. Mae hynny’n fwy na rhethreg yn f’achos i. Nid oes llawer yma a fyddai’n mwynhau byw ar fudd-daliadau lles, magu plentyn ag anawsterau dysgu heb gymar, heb swydd, heb y car y clywsom ei fod mor bwysig a heb deledu, heb wyliau a heb freuddwydion. Ym misoedd y gaeaf yr oedd angen dewis yn gyson rhwng bwyta a gwresogi. Bûm i’n byw felly am oddeutu pum mlynedd. Nid rhai a ddieithriwyd yn gymdeithasol oedd yr enw arnom bryd hynny, ni oedd yr isddosbarth. Efallai fod ‘dieithrwch cymdeithasol’ yn swnio’n fwy dymunol, ond yr un yw’r realiti.

Ategaf sylwadau Helen ac edrychaf ymlaen at weld y Cynulliad yn mabwysiadu rhai o’i syniadau. Gobeithio hefyd y bydd y setliadau ariannol yn y dyfodol i awdurdodau lleol yn yr ardaloedd lle y mae’r angen mwyaf yn adlewyrchu’r dasg enfawr sydd o’u blaen.

Hoffwn dynnu sylw at ddau fater yn f’etholaeth sydd yn effeithio ar ddieithrwch cymdeithasol ac ar gynhwysiant cymdeithasol. Os edrychwch ar yr ystadegau yn adroddiad y Swyddfa Gymreig fe allech gael eich camarwain i gredu bod Bro Morgannwg, sy’n cynnwys rhan o’m hetholaeth, Penarth, mewn safle eithaf da yn nhabl y gynghrair. Fodd bynnag, mae rhan o’r darlun hwnnw wedi ei ystumio gan fympwyon ffin ward Alexandra.

Cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974, yr oedd pum aelod etholedig yn ward Alexandra. Yr oedd yn anferth. Mae’n cynnwys dwy ardal wahanol a’r rhan isaf a mwy cefnog o Benarth yn ystumio’r darlun cymdeithasol-economaidd o ben gogleddol y dref, a arferai fod yn ddociau. Bydd ward Alexandra yn methu cyfleoedd i dderbyn cymorth grant am ei bod yn cael ei hystyried yn ward gefnog. Gorau po gyntaf y caiff ei rhannu’n ddwy, fel y gallwn ymdrin â’r dieithrwch cymdeithasol a geir yno. Byddwn yn disgwyl i’r Prif Ysgrifennydd, pe bai yma, gywiro hynny.

Yr ail fater yr hoffwn dynnu sylw ato yw pobl ifanc. Mae dieithrwch cymdeithasol yn aml yn creu darlun o bobl ifanc yn sefyllian ar y strydoedd gan achosi niwsans, chwarae triwant o’r ysgol a mynd yn feichiog. Mae hynny’n ddarlun ystrydebol ond dyna’r gwirionedd i lawer o bobl ifanc. Mae Penarth wedi dioddef diffyg darpariaeth ieuenctid dros y blynyddoedd diwethaf hyn. Y rheswm pennaf am hynny yw bod y ddwy ysgol uwchradd ym Mhenarth wedi dewis ymeithrio ac ymgymryd â statws grant cynnal. Yr oedd yr unig ganolfan ieuenctid ym Mhenarth ar gampws ysgol Stanwell, ac fe’i dymchwelwyd. Nid oedd gan bobl ifanc y dref unlle i fynd. Yr oeddent wedi eu dieithrio’n gymdeithasol.

Fodd bynnag, ffurfiwyd fforwm ieuenctid gan grŵp o bobl ifanc a chyda chymorth y plismon lleol a gweithiwr ieuenctid sicrhawyd grant o’r loteri i ddatblygu prosiect ieuenctid Penarth neu’r PYP, fel y byddwn ni’n ei alw. Mae’n cynnwys siop gwybodaeth i bobl ifanc a chaffi. Cymerais ran wrth sefydlu’r prosiect hwnnw ac fe ddylwn ddatgan diddordeb fel un o gyfarwyddwr y PYP. Mae’r PYP yn darparu cymorth, cyngor a gwybodaeth ar amrediad o faterion fel cyffuriau, gwybodaeth am iechyd rhyw, digartrefedd a chyfleoedd gwaith a hyfforddi.

Mae’r prosiect yn gweithio gydag amrediad o bartneriaid, yn cynnwys yr awdurdodau iechyd, yr heddlu, yr awdurdod lleol, Asiantaeth Ieuenctid Cymru, y Cartref Plant Cenedlaethol, a chwmni o’r enw Immtech, sy’n darparu hyfforddiant mewn cerddoriaeth a medrau recordio. Gellwch ennill cymhwyster galwedigaethol cenedlaethol fel troellwr disgiau. Ceir grŵp rhieni ifanc hefyd, sy’n helpu mamau ifanc—efallai y dylem gynnwys tadau ifanc—i roi’r cyfleoedd gorau i’w babanod dyfu’n emosiynol, yn gorfforol ac yn ddeallusol. Mae hefyd yn galluogi’r mamau i ddatblygu ymdeimlad o hunan-werth.

Mae’r bobl ifanc sy’n gysylltiedig â PYP wedi chwarae rôl bwysig wrth ei sefydlu ac yn awr byddant yn chwarae rôl bwysig wrth ei redeg. Byddant yn elwa’n aruthrol drwy deimlo’n rhan o’u cymuned yn lle cael eu targedu fel niwsans. F’unig ddymuniad yw y gallai pob tref gael prosiect ieuenctid o’r fath. Wedyn byddem wedi mynd rhywfaint o’r ffordd tuag at bontio’r agendor rhwng dieithrwch cymdeithasol a chynhwysiant cymdeithasol. Mae gennyf ragor o wybodaeth os hoffai’r Aelodau gael gwybod sut y mae’r prosiect yn gweithio.

Yr wyf yn siomedig nad oes dim sôn yn y ddogfen hon am ffermwyr, sydd yn un o’r grwpiau cymdeithasol-economaidd tlotaf yng Nghymru ar hyn o bryd. Fe ymddengys nad oes unrhyw gydnabyddiaeth gan y Llywodraeth hon o’r caledi y mae ffermwyr yn ei brofi yng Nghymru. Os ydym o ddifrif ynghylch mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol, mae angen inni siarad am y rhai sy’n dioddef yn awr. Ategaf bryderon llawer o’m cyd-aelodau yn y Blaid Ryddfrydol a Phlaid Cymru a soniodd am wamalrwydd a chyffredinolrwydd y ddadl hon. Wrth gwrs, yr ydym oll am roi terfyn ar dlodi. Ni fyddem wedi dechrau gwleidydda pe na baem am roi terfyn ar dlodi. Yr hyn na sonnir amdano yn y ddogfen hon yw dulliau penodol y gallwn eu defnyddio i helpu i roi pen ar ddieithrwch cymdeithasol.

Fe hoffwn luchio ychydig o awgrymiadau. Ynglŷn â ffermio, gallem godi’r gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn a darparu cyllid iawn i’r cynllun Tir Gofal. Sylwais fod y ddogfen yn sôn am fod yn agored i syniadau newydd. Pam na allwn ystyried ffyrdd i annog pobl i ddefnyddio gofal iechyd preifat? O wneud hynny fe fyddai mwy o arian yn weddill i’r rhai na allant fforddio gofal iechyd preifat ac sydd ag angen defnyddio’r ddarpariaeth wladol. Yn yr un modd, gallem annog mwy o bobl i ddefnyddio addysg annibynnol. Unwaith eto, byddai mwy o arian yn weddill i’r rhai sy’n aros yn y sector gwladol.

Yn olaf, sylwais fod y ddogfen yn sôn yn aml am droseddu a chyfraith a threfn. Mae llawer llai o heddlu ar eu rhawd bellach nag yr oedd ddwy flynedd yn ôl. Efallai y byddai’r Llywodraeth yn hoffi cydnabod hynny a dweud beth y maent yn bwriadu ei wneud i gael mwy o heddlu ar rawd fel y gellir lleihau troseddu.

Fe welaf y bydd adroddiad blynyddol gyda dangosyddion perfformiad. Hoffwn wybod pwy fydd yn gyfrifol am ei gasglu. A allwn gymryd, am mai’r Prif Ysgrifennydd a roddodd y cynnig gerbron, y bydd yn ymgymryd â chyfrifoldeb dros ddieithrwch cymdeithasol yng Nghymru? Os felly, gobeithio y bydd yn ysgwyddo’r cyfrifoldeb yn llawn os gwelwn o’r adroddiad fod y dangosyddion yn waeth.

Croesawaf y cynnig hwn, ond fe hoffwn weld ymrwymiad cadarnach i weithredu. Cefais amser neithiwr i ddarllen yr adroddiad ystadegol ‘Adeiladu Cymru Gynhwysol’ sy’n dweud bod dieithrwch cymdeithasol yn golygu mwy na thlodi. Fodd bynnag, ni ddylem golli’n pennau gyda’r datganiad hwnnw. Gwir sail dieithrwch cymdeithasol yw diffyg sicrwydd ariannol, diffyg moddion i fyw’n weddus. Mae’r term ‘dieithrwch cymdeithasol’ yn ymadrodd annifyr. Mae ynddo oblygiad sy’n sarhau pobl. Yn yr un modd mae ‘cynhwysiant cymdeithasol’ yn swnio fel rhywbeth o 1984; nid y wir 1984, er bod honno’n ddigon drwg. Nid yw’r ffaith bod y jargon yn annymunol yn newid y sialensau i’r Cynulliad wrth ymdrin â thlodi ac amddifadedd.

Yr wyf yn byw mewn pentref yn Rhondda Cynon Taf, sydd wedi ei ddosbarthu’n swyddogol fel un difreintiedig. Nid oes raid imi fynd allan a gweithio gyda phobl sy’n byw mewn cymunedau defreintiedig. Yr wyf yn eu gweld bob dydd. Mae’r problemau a wynebir gan bobl yn ganlyniad i ddiffyg arian sy’n gallu bod yn ganlyniad i ddiffyg medrau, diweithdra tymor-hir, anawsterau dysgu, anabledd, pensiynau annigonol ar ôl oes o waith, sialensau bod yn rhiant sengl, a hyd yn oed bod yn rhy falch i gyfaddef o flaen byrddau adolygu na allant wneud rhywbeth. Mae’n bryd i weithwyr proffesiynol ddysgu gwybod pryd y mae pobl yn rhy falch i gyfaddef eu problemau.

Mae hyfforddiant yn gallu helpu rhai pobl ond mae arnom angen swyddi â chyflog rhesymol ar ôl hyfforddiant. Pan oeddwn yn arweinydd ar Gyngor Bwrdeistref Taf Elái, sydd bellach wedi darfod, fe welsom mai’r ffordd fwyaf effeithiol i ddenu busnesau i’r bwrdeistref oedd gweithlu medrus oedd yn gallu ymaddasu i fusnesau gwahanol gydag ond ychydig o ailhyfforddi. Os yw rhieni sengl i fanteisio ar hyfforddiant a chyflogaeth o’r fath, rhaid iddynt gael mynediad at ofal plant fforddiadwy o ansawdd da. Nid yw’n ymddangos bod gofal plant fforddiadwy o ansawdd da ar gael hyd yn hyn i bobl ar incwm isel. Y bobl yr wyf fwyaf pryderus yn eu cylch yw’r rhai ar waelod y pentwr: rhai ag anableddau lluosog, pobl sydd yn anabl o ganlyniad i ddamweiniau, boed yn y gwaith neu’r tu allan. Pobl ag anawsterau a phroblemau corfforol yw’r rhain sydd heb hyder i fynnu eu hawliau. Maent hyd yn oed yn cael eu cau allan o weithgareddau cymunedol pan sefydlir hwy am nad yw eu hwynebau’n ffitio. Yr wyf yn ddig ynghylch hynny. Mae bywydau llawer o bobl, sydd eisoes yn fregus, yn cael eu dinistrio gan y prosiect cyfanrwydd budd-daliadau.

Bydd llawer o bobl yn cael bargen deg o’r rhaglen hon. Bydd ychydig yn twyllo’r byrddau adolygu. Fodd bynnag, yr hyn sy’n peri’r gofid mwyaf yw’r rhai y cymerir budd-daliadau oddi arnynt ac a adewir wedi eu drysu ac yn ddibynnol ar bobl eraill. Mae’r Llywodraeth wedi cyhoeddi ddwywaith bod y rhaglen hon wedi gorffen ond mae’n dal i fynd ymlaen. Yr wythnos diwethaf yr oedd pobl yn fy mhentref i wedi eu galw i adolygiad. Yr oeddent yn bobl oedd yn derbyn budd-dal am anabledd gydol oes, sef y rhai â’r anabledd mwyaf difrifol yn ein cymunedau. Y rhai mwyaf anghenus a mwyaf diymgeledd sy’n cael y fargen waethaf bob tro. Mae datblygu o fewn cymuned yn hanfodol er mwyn ymdrin â sialensau’r gymuned honno. Y bobl leol yw’r rhai gorau i ymateb i sialensau lleol. Bydd arnynt angen cymorth i wneud hynny ac mae awdurdodau lleol i’w canmol am y strategaethau y maent yn eu cyflwyno i helpu. Yr wyf yn pwysleisio mai’r gwannaf a’r lleiaf hyderus yn y gymuned yw’r rhai y mae angen eu hannog i gymryd rhan ac i elwa ar y gweithgareddau a’r rhaglenni hyn.

Dylech gofio mai tlodi yw sylfaen cynhwysiant cymdeithasol. Y gwannaf a’r mwyaf difreintiedig yw’r rhai a welir yn methu cymorth ac yn colli o ganlyniad i newidiadau mewn budd-daliadau. Nid yw cymuned ond cyn gryfed â’i haelodau gwannaf.

Yr wyf yn falch o glywed yr ymrwymiad a fynegwyd gan y siaradwyr i weithio dros gynhwysiant cymdeithasol yng Nghymru. Gellir gwaethygu dieithrwch cymdeithasol weithiau drwy benderfyniadau gan lywodraeth leol.

O fewn llywodraeth leol, bydd gwariant a phyrsiau adrannol yn cael eu gwarchod yn ffyrnig yn aml, ac mae hynny’n achosi problemau. Yn f’etholaeth i nid yw gwraig ifanc gorfforol anabl yn gallu cael cymhorthdal cludiant i deithio i goleg addysg bellach am ei bod dros 19 oed. Fodd bynnag, fe all gael cymhorthdal cludiant i fynd i ganolfan ddydd. Wrth i’r Cynulliad geisio datblygu polisïau cynhwysol, rhaid inni anfon neges eglur i lywodraeth leol fod rhaid iddynt roi sylw mewn penderfyniadau i sicrhau cynhwysiant i bawb.

Mae’n gam ymlaen i Lywodraeth Cymru ddod â’r ddogfen hon gerbron yn y cyfnod hwn yn natblygiad y Cynulliad. Nid wyf yn deall siom y pleidiau eraill ynghylch dymuno targedau a rhaglenni mwy penodol ar hyn o bryd oherwydd y mae’r ddadl hon yn dangos yr amrediad anferth o faterion sy’n gysylltiedig ag ymdrin â chynhwysiant cymdeithasol. Ceir gwahanol flaenoriaethau a phrofiadau mewn gwahanol rannau o Gymru. Fodd bynnag, yr hyn sy’n sylfaen i hyn, ac yr wyf yn cefnogi’r rhai sy’n sôn am iaith anffodus cynhwysiant cymdeithasol, yw’r wybodaeth mai’r hyn yr ydym yn ei drafod yw’r tlodi a’r anghydraddoldeb a fu yn ein gwlad ers blynyddoedd lawer. Rhaid inni newid y sefyllfa hon. Ni fyddwn yn ei newid fesul ychydig o gamau syml ond drwy edrych ar draws yr amrediad o wahanol raglenni y bydd y Cynulliad yn eu datblygu: ar y polisïau, y cyfleoedd ar gyfer deddfwriaeth eilaidd a’r ffyrdd y gallwn ddefnyddio gwahanol feysydd i geisio ymdrin â’r broblem hon. Fe gymer amser inni wneud hynny. Croesawaf yr awgrym gan Alun y dylid cyfeirio’r ddogfen hon i bob un o’r Pwyllgorau Pwnc. Gobeithiaf y gofynnir iddynt ddychwelyd â chynigion a rhaglenni penodol.

Wrth ddatblygu’r gwaith hwn, y rheswm arall pam y mae’n bwysig na ddylem ddewis atebion gorchmynnol ar hyn o bryd yw os ydym i ymdrin â’r broblem hon, mae’n bwysig nad ydym yn rhagdybio mai ni a ŵyr orau am anghenion pobl. Mae gan y Blaid Lafur draddodiad cryf, anrhydeddus o fynd i’r afael ag anghydraddoldeb a thlodi. Fodd bynnag, yr ydym wedi methu yn y gorffennol, yn enwedig mewn llywodraeth leol, yn ein tueddiad at dadoldeb—y gred mai ni a ŵyr orau am anghenion pobl a chymunedau Cymru. Yr oedd y rhaglenni y clywsom amdanynt heddiw wedi llwyddo am eu bod wedi gwrando ar anghenion pobl leol. Soniodd Alun am y prosiectau ym Mlaen y Maes yn f’etholaeth i, sydd yn un o’r stadau mwyaf truenus a digalon yng Nghymru, ond sydd yn llawn pobl ddewr a phenderfynol a drechodd anfanteision eithriadol er mwyn cymryd rhan mewn cynlluniau cymunedol i geisio gwella eu bywydau a’u hamgylchoedd. Mae’n un o’r mannau lle y mae’r rhaglen Pobl mewn Cymunedau, sy’n rhan o’r rhaglen cynhwysiant cymdeithasol, yn datblygu ar hyn o bryd. Fel un a weithiodd am flynyddoedd lawer â chymdeithasau tenantiaid a phobl ddigartref, yr wyf yn pwyso arnoch i wrando ar yr hyn y mae ar bobl ei angen. Mae’r ddogfen dan sylw yn sôn am alluogi. Mae ymdrin â dieithrwch cymdeithasol o reidrwydd yn golygu galluogi a rhoi hyder gwirioneddol i bobl sydd wedi eu cau allan fel arall o lawer maes yn ein cymdeithas. Mae dogfen briffio Cyngor Cymru dros Weithredu Gwirfoddol, y cyfeiriodd Christine ati, yn dweud yn bendant bod strategaethau o’r-top-i’r-gwaelod yn amhriodol ac na fyddant yn llwyddo. Rhaid rhoi blaenoriaeth i gynnwys pobl a ddieithriwyd yn gymdeithasol mewn unrhyw gamau i ymdrin â’u problemau a’u datrys. Rhaid inni ganfod ffyrdd o glywed yr hyn y mae ar bobl ei angen.

Fe dreuliais flynyddoedd lawer yn gweithio gyda phobl sy’n ddigartref ac yr wyf yn mawr gymeradwyo llyfr a gynhyrchwyd gan Cyreniaid Abertawe, mudiad y mae gennyf gysylltiad ag ef, o’r enw Music You Don’t Normally Hear. Hanes pobl ddigartref yw hwn. Mae’n sôn am y profiad a gaiff pobl o ddydd i ddydd ar ein strydoedd. Mae hanes un ohonynt yn ein llyfr ni. Mae’n hanes dyn ifanc yn ei 30au, a ymddangosai i’r rhan fwyaf ohonom fel hen ŵr, ac fe’i gelwir yn little Richie. Fe’i magwyd yng Nghlydach. Yn 14 oed fe gollodd ei dŷ, yr oedd ei rieni wedi mynd a dechreuodd gysgu allan yn y coed o gwmpas Clydach. Wedyn symudodd i ganol Abertawe a dechrau cysgu yng ngorsaf High Street. Aeth 15 mlynedd heibio nes cafodd ffrind, sef Rob. Cynlluniodd y ddau sut y byddent yn gwella eu byd drwy symud i Loegr, i borfeydd brasach, i fentro eu lwc fel y gwnaeth llawer o Gymry. Fodd bynnag, un diwrnod fe ddaeth yn ôl i’r maes parcio lle’r oeddent yn aros, i gael bod Rob wedi marw o orddos.

Yn y chwe wythnos diwethaf, fe gollodd tri o bobl ddigartref yn Abertawe eu bywyd am nad oedd cyfleusterau i ofalu amdanynt. Mae angen inni wrando ar yr hyn y mae ar y bobl hynny ei angen. Yr wyf yn argymell yn gryf, wrth inni ystyried y gwaith hwn, y dylem bwyso a mesur yr hyn a welwn fel y materion sy’n galw am sylw. Dylem wrando ar yr hyn y mae ei angen ar Ffederasiwn Tenantiaid Cymru, y bobl ddigartref, dynion y mudiadau ieuenctid, y bobl mewn cymunedau lleiafrifol ethnig a chymunedau’r anabl a’r llu o bobl sydd yn dymuno siarad â ni. Ein rôl yw bod yn gatalydd, i’w helpu i ddatblygu prosiectau a fydd yn gwneud gwir wahaniaeth wrth gryfhau eu hyder, eu medrusrwydd a’u gallu i gael mynediad at y gwasanaethau y gofalwn ni am eu darparu.

Ochr yn ochr â hynny fydd y dasg bwysig o roi ystyriaeth i’n polisïau a’n rhaglenni a’r effaith a gânt yn y Pwyllgorau. Wedyn gallwn sicrhau bod y camau a gymerwn yn rhyddhau pobl o’r cyfyngiadau, fel y system budd-daliadau tai, sy’n dal pobl ar fudd-daliadau yn ein stadau gwaethaf. Yr ydym yn canfod ffyrdd i ddileu’r rhwystrau hynny ac, wrth inni ddatblygu rhaglen Amcan 1, i ystyried sut y gallwn ryddhau ac adeiladu gallu a photensial cymunedau ac unigolion yn y cymunedau hynny. Hon o bosibl fydd y daith fwyaf i ni fel Cynulliad, ond rhaid inni fynd fesul cam, gan ddod â gwahanol bobl a mudiadau gyda ni, os ydym i gyflawni gwir newid a gweld manteision hynny.

Mae diethrwch cymdeithasol yn fater hanfodol ac mae’r cyfraniadau a roddwyd yn cadarnhau hynny. Bydd llawer o bobl yma yn bryderus yn ei gylch, nid yn unig ar ran eu hardaloedd eu hunain ond o ran materion ar draws Cymru. Mae pocedi o gymunedau dan anfantais o fewn yr holl etholaethau a gynrychiolir gennym. Yr ydym yn byw ac fe fuom ac fe fyddwn yn byw mewn cyfnod o newid cymdeithasol-economaidd enfawr, sydd yn aml yn gadael cymunedau yn stryffaglio ar ei ôl. Mae’n anodd i unrhyw lefel o lywodraeth roi sylw ystyrlon i’r newidiadau hynny. Fe welsom hynny, mewn amryw o gymunedau yn y Cymoedd ac ar draws Cymru, pan fydd newid diwydiannol, er enghraifft, wedi gadael diweithdra uchel a thlodi yn ei ôl. Yr ydym yn ymwybodol o’r sialens enfawr y mater hwn i’r Cynulliad. Mae hefyd yn ddiddorol cofio’r bleidlais yn y refferendwm, er enghraifft, pryd y pleidleisiodd rhai o gymunedau’r Cymoedd fel Blaenau Gwent, y Rhondda a Merthyr mor gryf o blaid, yn rhannol am eu bod yn pleidleisio dros newid. Yr oeddent am gael newid ac maent yn disgwyl i’r Cynulliad ddod â’r newid hwnnw. Rhan bwysig o gyflawni hynny fydd ymdrin â chynhwysiant cymdeithasol. Mae gan bob un ohonom ran fawr i’w chwarae, mae’n llwybr anferth. Bydd angen golwg amlweddog, a defnyddio’r jargon, ac mae pob un ohonom yn sylweddoli mor fawr a difrifol yw’r sialens.

Mae’r hyn a ddywedwyd yn dangos ewyllys wleidyddol gryf yn y Cynulliad i fynd i’r afael â’r problemau a wynebu’r sialensau. Mae’n amlwg y bydd hynny’n bwysig iawn a gobeithio y bydd pob un ohonom yn mynd â’r ewyllys wleidyddol i’r Pwyllgorau ac i’n gweithgaredd cyffredinol. Gallai pawb ohonom gyfeirio at enghreifftiau yn ein hetholaethau o’r sialensau a wynebwn ac atebion iddynt. Mae rhai eisoes wedi gwneud hynny. Hoffwn gyfeirio’n fyr at rai o’r problemau yng Nghasnewydd a rhai o’r atebion a roddwyd, gan nodi mai un strategaeth y byddwn oll yn manteisio arni yn y dyfodol yw adeiladu ar yr ymarfer gorau ar draws Cymru er mwyn ateb y sialensau.

Yng Nghasnewydd, a ystyrir gan rai ar gam yn ardal gymharol ffyniannus yng Nghymru oherwydd rhai o’r datblygiadau economaidd a ddigwyddodd yn ddiweddar ar hyd coridor yr M4, fe geir ardaloedd difreintiedig, sydd ymysg y mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Gan Gasnewydd y mae’r raddiad tlodi pedwerydd uchaf o blith y 22 o awdurdodau unedol yng Nghymru a mynegrifau a gasglwyd yn wrthrychol sydd wedi arwain at y safle hwnnw a’r ffigurau hynny. Yno hefyd y ceir un o’r cyfrannau uchaf o gartrefi un rhiant a chartrefi â thri neu ragor o blant a dim enillydd cyflog. Mae ymysg yr uchaf yn ne-ddwyrain Cymru o ran y galw am ofal iechyd, yn ôl nifer y galwadau ar y gwasanaethau meddygon teulu lleol. Mae gan Gasnewydd leiafrif ethnig sylweddol, sy’n cynnig sialensau arbennig.

Yn y blynyddoedd diwethaf hyn, mae amryw o brosiectau yng Nghasnewydd wedi ymdrin â’r problemau hyn. Un yw’r Prosiect Cymdogaeth Datblygu Cymunedol, a lwyddodd yn arbennig mewn gwahanol ardaloedd, gan adlewyrchu rhai o’r pryderon a fynegwyd yn gynharach. Arweiniodd un at fwy o dderbyniad o fudd-daliadau, sydd yn bwysig am ei fod yn dod ag arian i’r economi lleol, gan ganiatáu iddo dyfu. Mae rhai sy’n derbyn budd-daliadau yn tueddu gwario’r arian a dderbyniant yn eu hardal leol.

Sefydlwyd undeb credyd sydd yn bwysig am ei fod wedi arwain at lai o ddibyniaeth ar usurwyr. Mae hynny eto’n gysylltiedig â throseddu. Os nad yw pobl wedi dod i ben eu tennyn maent yn llai tebygol o droseddu. Mae hyn yn effeithio nid yn unig ar ardaloedd cyfagos sy’n ddifreintiedig yn gymdeithasol ac yn economaidd ond ar ardaloedd ehangach hefyd. Mae ar bobl ofn torcyfraith, weithiau heb reswm, ac mae rhywbeth sy’n mynd i’r afael ag anfanteision cymdeithasol-economaidd yn lleihau’r ofn hwnnw, oherwydd er gwaethaf yr hyn a ddywedwyd dros y blynyddoedd, mae pobl yn sylweddoli bod hynny a diweithdra, yn arwain at dorcyfraith.

Mae rhai wedi cyfeirio at faterion iechyd ac addysg a gellid dweud llawer am hynny. Yng Nghasnewydd cafwyd strategaethau gwaith allanol effeithiol a arweiniodd at fwy o dderbyniad o gyfleoedd hyddorddi ac addysg yn y cymunedau mwyaf difreintiedig. Mae’r awdurdod lleol yn ymfalchïo’n fawr yn hynny a gobeithio y bydd yn digwydd ar draws Cymru. Mae yna syniad, na roddir coel arno bellach, fod cyfoeth economaidd yn diferu i lawr at y rhanbarthau mwyaf difreintiedig yn gymdeithasol-economaidd o’r rhai cyfoethocaf. Yn ffodus, nid oes llawer a fyddai’n cefnogi’r syniad hwnnw’n awr. Yr ydym oll yn sylweddoli bod rhaid cymryd camau effeithiol.

Fel y soniwyd yn gynharach, rhaid ffurfio partneriaeth effeithiol rhwng awdurdodau lleol, mudiadau gwirfoddol, y Cynulliad, haenau eraill o lywodraeth a’r sector preifat os ydym i ymdrin yn ddigonol â’r problemau hyn. Bydd y sector gwirfoddol yn arbennig o bwysig a’r cysylltiad ag ef yn arbennig o arwyddocaol. Mae tua 23,000 o fudiadau gwirfoddol a chymunedol yn gweithredu yng Nghymru a bydd oddeutu 1.9 miliwn o wirfoddolwyr yn helpu yn yr ymdrech wirfoddol bob blwyddyn. Ceir rhwydwaith eang o fudiadau gwirfoddol yng Nghymru sy’n cyrraedd pob cymuned. Mae gan y mudiadau hynny allu arbennig i ddelio â chymunedau ymylol sydd dan anfantais economaidd. Mae’r sector gwirfoddol yn adnodd pwysig ac yr wyf yn sicr y bydd y Cynulliad am wneud y defnydd mwyaf posibl ohono.

I would like to strengthen the rural perspective of this discussion. I refer specifically to the lack of recognition in the documents of the different and additional factors that are at work in a rural area.

Relevant statistics are needed to reflect some of the different factors. It is important that people from rural areas are included in society. There are two important factors to consider. We must ensure that services and jobs are available and that people can reach those services and jobs, especially young people. For example, training courses are needed for young people and the unemployed, and also a public transport system to enable young people to reach those courses. An adequate youth service is also needed to meet the needs of young people in the countryside. Following the reorganisation of local government some of the new councils in rural areas have been slow to establish a youth service that goes anywhere near to meeting the needs of young disadvantaged people.

An important factor in social exclusion in the countryside is distance from services. The only statistic in the document that refers to distance is on distance from hospitals and accident departments. As someone from Aberystwyth, and following the discussion about Bronglais hospital services, I am pleased to see that statistic on distance from health services included in this document but usually there is a lack of statistics that acknowledge rural needs. There are statistics in the document on how many people own a car but there are none on how many buses pass within a mile of somebody’s home in a week.

It is important for us to remember that one of the embodiments of social exclusion in a rural community is complete exclusion from the society, that is, that people leave our communities.

Mae’n briodol, ar ddiwrnod cyhoeddi adroddiad tasglu trefol yr Arglwydd Rogers ar ddadeni’r trefi, ein bod yn trafod yr agenda cynhwysiant cymdeithasol y dylai’r Cynulliad ei fabwysiadu dros y misoedd i ddod. Caf fy mod yn ailadrodd yr hyn a ddywedais mewn wythnosau blaenorol, ac mae hyn yn dyst o natur gyfunedig y polisïau yn y Cynulliad, na fydd y geiriau a lefarir heddiw yn golygu dim os na fydd gweithredu cadarn a chyflym yn gefn iddynt. Fodd bynnag, croesawaf y cynigion a gyflwynwyd.

Mae dieithrwch cymdeithasol yn fater o bwys yng Nghymru, ac yn arbennig yn f’etholaeth i, Cwm Cynon. Mae’r rhan fwyaf o bobl yn dal i gofio’r rhaglen Week In Week Out warthus honno rai blynyddoedd yn ôl, na wnaeth ddim o gwbl dros dwristiaeth ym mhen uchaf y cwm. Fe geir cred gyfleus yn aml mai rhywbeth sy’n effeithio ar leiafrif yw dieithrwch cymdeithasol ond nid yw hynny’n wir mewn rhannau o orllewin Cymru a’r Cymoedd, lle y mae’r rhan fwyaf o’r trigolion yn profi rhyw ffurf ar ddieithrwch cymdeithasol ac anghydraddoldeb cyfle. Mae Brian Barry, yn ei ddogfen i CASE, y Ganolfan Ymchwil er Dadansoddi Dieithrwch Cymdeithasol, yn dweud bod:

‘dieithrwch cymdeithasol yn beryglus, a hynny’n syml am mai’r un yn aml yw’r prosesau sydd yn sail i ddieithrwch cymdeithasol a’r rhai sy’n arwain at warthnodi.’

Mae’r ffaith fy mod yn cynrychioli Cwm Cynon yn ei gwneud yn anodd imi gadw fy nghyfraniad yn fyr. Gallwn draethu’n hir am yr amddifadedd cymdeithasol anferth a geir mewn llawer rhan o’r cwm, ond ni fyddai hynny o gymorth i neb. Fe roddaf rai ffeithiau, fodd bynnag. Mae’n wir, fel y dywedodd The Observer yn ei erthygl olygyddol y penwythnos hwn, fod:

‘anghydraddoldeb yn cael effaith drychinebus ar fywyd trefol ym Mhrydain.’

Rhaid i’r Cynulliad roi sylw buan i anghydraddoldeb yng Nghymru.

Tri ffactor mawr sydd wedi creu dieithrwch cymdeithasol mewn llawer rhan o’r Cymoedd a gorllewin Cymru: diweithdra, incwm isel a chyflawniad addysgol isel. Mae perthynas agos rhwng y rhain. Fel y dywedodd Brian Barry yn ei ddogfen i CASE:

‘mae dieithrwch cymdeithasol yn arwain at gyfleoedd anghyfartal mewn addysg a galwedigaethau.’

Fe fûm yn dyst i hynny. Am flynyddoedd lawer gweithiais gyda phobl ifanc ddi-waith. Â Brian Barry ymlaen:

‘Mae diffyg cyfleoedd swyddi ymysg oedolion yn yr ardal yn tueddu i ostwng y cymhelliant addysgol ac mae felly’n cyfrannu at ganlyniadau addysgol gwael sy’n bwrw’r genhedlaeth nesaf i gyfleoedd swyddi cyfyngedig iawn yn eu tro.’

Dyna wraidd y mater. Er mwyn adfywio ein cymunedau, rhaid inni ddechrau rhoi sylw i faterion dieithrwch cymdeithasol ac ymladd y cylch cythreulig hwn. Fe welir hyn mewn llawer rhan o Gymru, yn enwedig yn y Cymoedd. Y gyfradd diweithdra ym mis Mai eleni yng Nghwm Cynon oedd 7.5 y cant, tra nad oedd ond 2.5 y cant yng Ngogledd Caerdydd ac yn 5.2 y cant yng Nghymru gyfan. Hon yw’r gyfradd ail uchaf yng Nghymru ond, os cymharwch hi â mannau fel Mole Valley, Wokingham a Surrey Heath, sydd â chyfraddau diwethdra o lai nag 1 y cant, mae hynny’n fyd gwahanol.

Rhaid i ni yn y Cymoedd gael hawl i’r un safon byw a roddir i rannau eraill o’r Deyrnas Unedig. Dyna’r prif bwynt sydd gennyf. Rhaid i broblemau anghydraddoldeb yng Nghymru, fel tai gwael ac ysgolion sy’n adfeilio, gael eu hwynebu gan y cynghorau lleol. Fodd bynnag, ni roddaf y bai am y problemau hyn ar y cyngor. Ar ôl 18 mlynedd o danariannu difrifol i lywodraeth leol, a phroses llywodraeth leol ddryslyd—

Onid yw’n wir bod llawer o’r cynlluniau a grybwyllir yn y ddogfen yr ydych yn ei thrafod, fel ariannu o’r loteri, ond yn bosibl oherwydd y Llywodraeth flaenorol? Onid yw hefyd yn wir bod rhai o’r cynlluniau hyn wedi eu hariannu gan Ewrop? Yn 1983 yr oedd eich plaid chi am dynnu allan o’r Undeb Ewropeaidd ac felly ni fyddech wedi gallu cael mynediad at y cyllid hwnnw. Felly onid yw’n syndod braidd eich bod yn beio’r Llywodraeth ddiwethaf am lawer o broblemau a achoswyd gan gynghorau’n ddiweddarach?

Diolch am y cyfraniad hwnnw, ond yr wyf yn dal i ddweud bod y broses ddryslyd o ad-drefnu llywodraeth leol, a orfodwyd ar Gymru, ac nid ar Loegr, yn golygu bod dwylo awdurdodau lleol wedi eu clymu wrth geisio mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol a phroblemau anghydraddoldeb. Rhaid inni ddelio â hynny ac yr ydym yn symud yn araf oddi wrth y diwylliant hwn. Rhaid inni sicrhau bod gan awdurdodau lleol yr arfau, yr arbenigaeth ac, yn bwysicaf, yr arian angenrheidiol i’w galluogi i roi sylw i achosion gwaelodol dieithrwch cymdeithasol.

Ers i Lafur ddod i rym, dechreuwyd llawer o waith da drwy gyflwyno’r credyd treth i deuluoedd mewn gwaith a’r cynllun Cychwyn Cadarn. Fodd bynnag, mae’r broses yn dechrau â swyddi: swyddi da, cynaliadwy â chyflogau synhwyrol, sydd wedi eu gwarantu ers inni gyflwyno’r cyflog isaf cenedlaethol. Yr wyf yn ymfalchïo yn hynny. Rhaid inni barhau â’r datblygiad hwn drwy fonitro dangosyddion allweddol dieithrwch cymdeithasol yn ofalus. Bydd hyn yn dangos inni sut yr ydym yn cyrraedd ein nodau. Rhaid inni sicrhau ymagwedd gyfunedig at adfywio ein cymunedau. Rhaid rhoi blaenoriaeth i swyddi, cyflawniad addysgol a lefelau incwm. Bydd tai gwael, iechyd gwael a lefelau troseddu uchel yn dechrau gwella ochr yn ochr â’r adfywiad economaidd.

Y modd y byddwn yn cynnwys holl aelodau cymdeithas a sicrhau eu bod yn mwynhau byw mewn byd cymdeithasol gynhwysol fydd ein cymynrodd bwysicaf. Oni wnawn hynny ni fyddwn byth yn ennill ymddiriedaeth, parch ac, yn bwysicach, hygrededd ymysg pobl Cymru. Dyma yw pwrpas sylfaenol y Cynulliad. Croesawaf y ddadl hon ond yr wyf yn gofyn y dylem symud yn gyflym ac yn gadarn at weithredu’r argymhellion.

Mae’r rhan fwyaf ohonom yma oherwydd y ddadl hon. Yr ydym oll yn rhannu’r nod o gynyddu ffyniant economaidd, gwella ansawdd bywyd, ymestyn atebolrwydd democrataidd a chyflenwi gwell gwasanaethau drwy Gymru.

O ran yr economi cymdeithasol, partneriaeth yw’r allwedd i hybu llawer iawn o gynlluniau, ond rhaid i hynny gynnwys arloesi. Yr wyf yn cymeradwyo gwaith yr holl fudiadau gwirfoddol sydd, drwy eu hannibyniaeth a’u harloesi, wedi cyflawni cymaint o waith da drwy bartneriaethau.

Mae ariannu’n broblem i fudiadau gwirfoddol. Nid yw’r ddogfen hon yn ymdrin â’r angen am barhad mewn ariannu. Dylid rhoi tymor ariannu lleiaf i’r llu o fudiadau sy’n gwneud cymaint i liniaru dieithrwch cymdeithasol ym mhob un o’n cymunedau. Rhaid cael tymor lleiaf, hyd yn oed yn y rhaglen Pobl mewn Cymunedau, sydd yn un ragorol. Bûm am flynyddoedd yn gweithio yn y sector gwirfoddol ac arweiniais brosiectau datblygu adfywiad cymunedol. Byddem yn treulio llawer o’n hamser yn chwilio am arian. Mae parhad yn holl bwysig. Prin yw’r ffigurau sydd gennym am fywyd gwledig ac mae llawer o bethau na fyddwn yn cael mynediad atynt mewn ardaloedd gwledig. Nid yw pobl ifanc yn gallu cael mynediad at wybodaeth a cheir problemau gyda chludiant yng nghefn gwlad. Nid oes sôn am yr un o’r rhain yn y ddogfen hon. Rhaid ymdrin â hynny.

Rhaid rhoi sylw hefyd i’n trefi marchnad bychain. Cymeradwyaf gynllun trefi marchnad yr hen Fwrdd Datblygu Cymru Wledig arloesol. Yr oedd hwn yn helpu cymunedau i gael golwg cyfannol ar eu datblygiad, sydd yn hanfodol ac yn elfen yn y ddogfen drwyddi.

Prin yw’r ystadegau a glywsom heddiw sy’n ymdrin â materion gwledig a iechyd meddwl ac nid yw’r ddogfen yn cyflwyno unrhyw rai newydd. Mae hynny am nad oedd awduron y ddogfen wedi chwilio ddigon. Cymeradwyaf waith y Sefydliad Iechyd Gwledig. Mae’r corff hwn wedi cynnal arolygon ar straen ymysg trigolion cefn gwlad ac wedi ystyried cyfraddau hunanladdiad yn y diwydiant amaethyddol. Rhaid rhoi sylw ar frys i’r materion hyn.

Yr wyf yn bryderus ynghylch yr agweddau gwledig a threfol ar gynhwysiant cymdeithasol, yr ydym yma i’w hybu. Fodd bynnag, rhaid cael dewrder a thargedau mewn unrhyw ddogfen. Rhaid troi’r geiriau teg a fynegwyd yn y ddadl hon yn weithredu i helpu ein cymunedau. Yr wyf yn tynnu’ch sylw at y ddau fater hynny—parhad mewn ariannu i fudiadau gwirfoddol a golwg manwl ar iechyd meddwl yng nghefn gwlad.

Mae’r ddogfen hon yn bod er mwyn rhoi man cychwyn i’r Cynulliad. Mae pwynt Elin Jones a Mick Bates am ddiffyg ystadegau am ardaloedd gwledig yn arbennig o berthnasol. Mae llawer o ystadegau eraill hefyd y dylid eu cynnwys yn y ddogfen. Fodd bynnag, nid yw’r feirniadaeth nad yw’r ddogfen ynn cynnwys dangosyddion a thargedau yn ddilys. Yn y man cychwyn yr ydym o hyd. Nid yw’n briodol inni drafod dangosyddion heddiw. Rhaid i lawer o’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni gan y Pwyllgorau perthnasol.

Hoffwn gael ystyriaeth i ddau bwynt. Cyfeiriodd Christine at y tasglu trefol, sy’n tynnu sylw at faterion lleoliad. Mae llawer o’r tlodi yng Nghymru’n adlewyrchu’r broblem lleoliad a hygyrchedd gwasanaethau. Bydd llawer o’n hamcanion o ran datblygu cynaliadwy hefyd yn cael eu cyflawni drwy wella lleoliad pobl a’u gallu i ymateb. Gobeithio y gellir rhoi ystyriaeth i rai o gasgliadau’r adroddiad.

Nid yw’r ystadegau a gynhyrchwyd, er eu pwysigrwydd, yn mynd yn is na lefel ward. Yr wyf wedi siarad ag ystadegwyr ac wedi ichi fynd o dan y lefel honno, fe allwch weld lle y mae’r pocedi o amddifadedd mewn prif ardal gyfoethog. Mae gwybodaeth o’r Cyfrifiad yn caniatáu ichi fynd i lawr at y rhanbarth etholiadol neu hyd yn oed yr ardal bost. O gael yr wybodaeth hon, gallwch ddechrau tynnu allan rhai o’r gwahaniaethau lleol pwysig hynny. Pwynt Lorraine yw hynny, yr wyf yn credu. Mae mapio ar lefel ward yn gallu cuddio problemau lleol. Gobeithiaf y gallwn fynd â’r gwaith da hwn gam ymhellach a gweithio mewn partneriaeth â llywodraeth leol ac asiantaethau eraill i gael golwg manwl a soffistigedig ar yr hyn sy’n digwydd ar lawr gwlad.

Ni allaf ymatal rhag cyfeirio at rywbeth a ddywedodd David Davies gynnau a chyn ichi ofyn, David, ni fyddaf yn ildio gan fod ein hamser yn brin. Y tro nesaf y byddaf yn fy nghymorthfa ar stad Gurnos, byddaf yn cynghori’r bobl yno i ymuno â BUPA, anfon eu plant i Eton a bwyta rhagor o gig eidion. Cawn weld wedyn a fydd hynny’n gwella problemau amddifadedd lluosog yr ardal. Bydd rhywun sy’n darllen y ddogfen hon yn ei chael yn anodd dod i unrhyw gasgliad arall heblaw bod ein problemau yn bentwr. Mewn achosion eithafol, maent wedi eu crynhoi’n ddaearyddol yng Nghymoedd de Cymru. Ar bron pob tudalen o’r adroddiad mae f’etholaeth i, Merthyr Tudful a Rhymni, ar ben neu ar waelod y rhestr dieithrwch neu gynhwysiant cymdeithasol, yn ôl eich safbwynt.

Ar ddechrau’r ddadl, fe ddywedodd y Prif Ysgrifennydd y byddai’r ffigurau am y Cymoedd yn ddisgwyliadwy efallai ac yr wyf yn llwyr ddeall beth y mae’n ei olygu. Fodd bynnag, mae pobl yn y cymunedau yng Nghymoedd de Cymru wedi blino ar y disgwyliad hwnnw a’r modd y’i gwelir gan y rhai y tu allan i’r ardal. Nid ydym yn disgwyl i hynny barhau.

Clywyd llawer o ystadegau brynhawn heddiw ond mae’n werth nodi’r rhai ar f’etholaeth i. Ym Merthyr Tudful a Rhymni y mae’r gyfradd diweithdra uchaf ymysg pobl ifanc yng Nghymru—16 y cant; mae ei Chynnyrch Mewnwladol Crynswth yn 64 y cant o’r cyfartaledd Ewropeaidd. (Rhoddir statws Amcan 1 ar 10 y cant yn uwch na hynny.) Y salwch tymor-hir yno yw’r uchaf yng Nghymru, sef 22 y cant.

Yr ydym eisoes wedi clywed ffigurau arswydus am addysg yn Rhondda Cynon Taf gan Jane Davidson. Nid wyf am ailadrodd y ffigurau am Ferthyr ond maent yn waeth ym mhob achos. Ategaf eiriau Lorraine Barrett ynghylch y problemau sy’n codi o’r ystadegau yn yr adroddiadau hyn. Mae pen uchaf Cwm Rhymni, sydd yn ddarn helaeth o’m hetholaeth, yn rhan mewn gwirionedd o Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili. Mae’n ymddangos yn ardal gwbl wahanol yn yr ystadegau ac, ar yr wyneb, yn ardal fwy ffyniannus. Cyflawnodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili ei astudiaeth ei hun o’r dangosyddion hyn, fesul ward, a dangosodd hynny fod problemau amddifadedd gwaeth yng Nghwm Rhymni nag yng Nghwm Merthyr. Un ffaith a wnaeth argraff arnaf oedd bod y rhan fwyaf o blant ym mhen uchaf Cwm Rhymni yn cael prydau ysgol am ddim.

Mae cynlluniau fel y cyflog isaf cenedlaethol wedi golygu llawer i bobl yn f’etholaeth i, a gobeithio y bydd y Fargen Newydd yn dod â rhagor eto o welliannau. Fodd bynnag, yr ydym wedi ein dal mewn cylch o ddyheadau isel, addysg wael, diffyg cyfleoedd a iechyd gwael yn gyffredinol, sy’n effeithio ar y cyfle i gael swydd ac i fyw mewn cymdeithas. Mae pobl yn f’etholaeth i a drwy Gymoedd de Cymru wedi blino disgwyl am newid. Rhaid i’r Cynulliad ddod â newid.

Fel Cynulliad, byddwn yn gweithio gyda llawer o gynlluniau: Amcan 1; gwella mynediad i ofal iechyd, yn enwedig gofal iechyd cynradd a gofal iechyd ataliol; penderfynu ar asesiadau gwario i awdurdodau lleol mewn ardaloedd lle y ceir amddifadedd lluosog; mynediad a gwariant ar addysg a hyfforddi. Rhaid rhoi sylw i’r ddogfen hon yn ein gwaith drwyddo draw. Er mwyn sicrhau cyfiawnder cymdeithasol, rhaid i’r Cymoedd—ac yn ôl ffigurau eleni, Merthyr Tudful a Rhymni—dderbyn sylw gyntaf.

Mae’r ddadl heddiw wedi dangos pam y mae’r rhan fwyaf ohonom mewn gwleidyddiaeth. Dros y blynyddoedd, cawsom lond bol ar weld pentrefi a stadau tai’n dirywio, pobl yn digalonni ac yn cael eu hesgeuluso, a dyheadau’r ifanc yn cael eu torri’n yfflon. Gan lawer o’r hardaloedd tlotaf y mae’r cyfraddau troseddu uchaf hefyd. Mae’n ffaith ystadegol mai’r bobl dlotaf yw’r rhai mwyaf tebygol o ddioddef oddi wrth dorcyfraith.

Fodd bynnag, mae’r ddogfen hon yn rhoi cychwyn newydd. Yr oedd llawer yn ofni y byddai’r Cynulliad yn ffatri strategaethau, yn cynhyrchu llawer o ddogfennau â bwriadau da ond heb gyflawni dim. Mae’r ddogfen hon yn dangos y byddwn yn gwneud rhywbeth o’r diwedd. Yr ydym am ddechrau ar y dasg hir o gynnwys pobl a adawyd ar yr ymylon ac ar y domen gyhyd.

Mae hanesion gan bobl oedrannus yn f’etholaeth yn pwysleisio’r newid a fu mewn cymdeithas ers y rhyfel. Un o gyflawniadau mwyaf cymdeithas ar ôl yr Ail Ryfel Byd oedd bod cardotwyr wedi diflannu o brif strydoedd y ddinas. Yr oedd eu hailymddangosiad yn yr wythdegau’n siom fawr ac yn arwydd o fethiant. Pobl ddigartref yw’r rhai a ddieithriwyd fwyaf.

Felly, pan fyddwn yn sefydlu strategaethau ac yn gweithredu cynlluniau da, rhaid inni ddarparu cymorth i bobl. Cynrychiolais lawer o bobl yn ystod y 1990au oedd wedi eu gyrru o ysbyty seiciatryddol ond i fynd yn ôl i sefydliad mawr arall, sef y carchar. Am nad oedd digon o wariant a chefnogaeth i ofal yn y gymuned, yr oeddent yn cyrraedd rhywle yn y diwedd oedd yn waeth na’r lle y daethant ohono. Rhaid inni helpu a chefnogi unigolion yn ogystal â chyrff. Mae’r sialens yn un anferth ac nid yw’n unigryw i Gymru. Fodd bynnag, yr ydym o leiaf wedi dechrau gyda’r ddogfen hon. Yr ydym wedi dechrau rhoi’r olwynion i droi o’r diwedd, ac wedi dechrau dieithrio dieithrwch cymdeithasol yng Nghymru.

Diolchaf i bawb am eu cyfraniadau rhagorol. Cefais fy nghynhyrfu a’m hysbrydoli, ond fy mrawychu hefyd gan y dasg sydd o’n blaen. Mae’n bwysig ein bod wedi cael y ddadl hon heddiw. Mae’n fan cychwyn i Lywodraeth Cymru. Mae’n fframwaith, fel y dywedodd Sue Essex, ar gyfer y cwbl o’n Llywodraeth.

Peth sobreiddiol yw tynnu sylw eto at y tlodi sy’n arwain at ddieithrwch cymdeithasol. Yr ydym oll wedi dysgu llawer yn y ddadl hon, a bydd yn bwysig imi fel Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal a phan fyddaf yn ymgyrchu dros faterion dieithrwch cymdeithasol ac anghydraddoldeb mewn iechyd. Diolch am eich enghreifftiau cadarnhaol o’r modd y mae cymunedau, awdurdodau lleol, colegau a mudiadau gwirfoddol eisoes yn creu dulliau i fynd i’r afael â thlodi a dieithrwch cymdeithasol.

Dylai pobl yn eu holl amrywiaeth yng Nghymru gael cyflawni eu potensial mewn addysg, yn eu gwaith ac yn y gymuned, a chael eu galluogi i ddod yn ddinasyddion gweithgar a’n helpu wrth lunio ein holl bolisïau. Rhaid inni gydnabod mai’r bobl a ddieithriwyd fwyaf yng Nghymru yw’r rhai mwyaf agored i niwed yn aml ac na chlywir eu lleisiau. Maent wedi eu difreinio, maent yn aml yn dlawd ac yn wynebu anfanteision lluosog.

Mae gennym dasg anferth felly, a chyfeiriodd Val ati fel taith fawr. Sut y gallwn fynd i’r afael â’r tlodi a’r dieithrwch cymdeithasol sy’n dilyn yng Nghymru? Fel y dywedodd Jane Davidson, byddwn yn dechrau ag ymarfer mapio da. Mae angen rhagor o waith ar hynny. Rhaid inni gyrraedd at y pocedi o dlodi yn ein cymunedau a grybwyllwyd gan Helen a Sue Essex. Mae angen inni weithio ar dargedi yn ogystal â dangosyddion, a dylem oll gymryd rhan wrth eu datblygu.

Mae neges bwysig wedi ei chyhoeddi heddiw. Gall y Cynulliad hwn ddylanwadu ar y manylion. Fe all ddatblygu’r targedau, dechrau rhoi sylw i’r cynllun ar gyfer y flwyddyn nesaf ac ystyried sut y byddwn yn dylanwadu ar ein polisïau a’n pwyllgorau, y Pwyllgorau Rhanbarth a’r Pwyllgorau Pwnc. Bydd yn rhoi prawf ar y dulliau trawsffiniol yr ydym yn ceisio eu datblygu yn ein Llywodraeth.

Fe gyfeiriodd Alun at rai o gynlluniau diweddar y Llywodraeth. Mae hyglwyfedd plant yn un mater. Mae’n holl bwysig inni ddechrau gyda phlant oherwydd os na wnawn hynny, byddwn yn condemnio llawer i fywyd o gamdriniaeth, tlodi, amddifadedd a dieithrwch. Mewn adroddiad diweddar gan y Trysorlys nodwyd chwe ffactor risg sy’n effeithio er gwaeth ar gyflawniad addysgol plant yn ystod eu deng mlynedd cyntaf: byw mewn teulu mawr; bod â mam nad yw wedi ei haddysgu’n dda; byw mewn tai gorboblog a gwael; pwysau geni isel ac ymborth gwael wedi hynny; mam â iechyd meddwl gwael; a thad di-waith.

O’r rhestr honno, fe welwn fod darparu gwasanaethau cyhoeddus effeithiol yn uniongyrchol berthnasol. Fel y dywedodd David, rhaid inni ddarparu gwasanaethau cyhoeddus effeithiol drwy’r gwasanaethau cymdeithasol, addysg a hyfforddiant, tai, iechyd ac adfywiad a datblygu economaidd, er mwyn ymdrin â thlodi ac anfantais. Tynnwyd sylw at hyn gan y cyn Brif Swyddog Meddygol dros Iechyd, Donald Acheson, yn ei adroddiad y llynedd. Er mwyn ymdrin ag afiechyd a achosir gan dlodi, rhaid i bob rhan o’r Llywodraeth gyfrannu.

Dangosodd yr un adroddiad o’r Trysorlys fod y ffactorau risg hyn yn bwysig. Cyfeiriaf yn awr at gyflawniad addysgol, sef y symbylydd pwysicaf efallai i oedolion ddianc o’r cylch o anfantais er eu mwyn eu hunain a’u plant. Maent wedi eu dal ar gyflog isel neu heb unrhyw gyflog. Ychwanegir at effeithiau negyddol cyflawniad addysgol gwael drwy fagwraeth mewn teulu ar incwm isel, sy’n dibynnu ar fudd-daliadau. Dyma lle y mae pwynt Christine am famau yn eu harddegau yn berthnasol. Diolch i chi am dynnu sylw at hynny. Wrth ystyried y materion i gyd, rhaid inni ystyried pob maes polisi sydd yn y Cynulliad hwn. Ni lwyddwn yn ein nod o wella cyflawniad addysgol os na fydd pawb sy’n gysylltiedig ag addysg yn rhoi’r un flaenoriaeth i’r nod honno. Rhaid inni ganolbwyntio’n fanylach byth ar anghenion y disgyblion mwyaf dieithriedig a difreintiedig. Ni all hynny fod yn bolisi yn unig, rhaid iddo gael ei rannu a bod yn destun gweithredu gan awdurdodau addysg lleol ac ysgolion. Mae angen inni ganolbwyntio ar yr ysgolion a’r disgyblion sydd â’r mwyaf o angen am gefnogaeth a bydd hynny’n rhan gynyddol bwysig o agenda’r awdurdodau addysg lleol ar gyfer gwella ysgolion yn y cynllun strategol ar addysg.

Fe ganolbwyntiaf ar y bobl ifanc sydd â’r angen mwyaf. Yr ydym ar fin lansio dogfen ymgynghorol ar addysg i blant sy’n derbyn gofal. Mae hynny’n bwynt pwysig. Gan grybwyll cyflogaeth a datblygu economaidd, fe welwn fod tlodi ymysg plant yn gysylltiedig â chartrefi lle nad yw’r rhiant yn ennill cyflog. Yng Nghymru, mae 18 y cant o gartrefi â phlant dibynnol heb enillydd cyflog. Mae’r ffigur hwnnw gymaint â 60 y cant mewn rhai ardaloedd, o gymharu â 16 y cant yn Lloegr.

Mae’r cyfleoedd cyflogaeth yn fregus i oedolion ifanc. Mae rhai dan 25 oed yn ddwywaith mwy tebygol o fod yn ddi-waith nag oedolion, felly mae datblygu medrau yn hanfodol. Fe soniwyd am raglen y Fargen Newydd. Rhaid inni sicrhau bod pobl ifanc yn elwa o hynny ac yn canfod cyfleoedd i gael swyddi cynaliadwy ac i wella eu medrau. Rhaid inni hefyd ystyried y Fargen Newydd i rieni sengl a phobl anabl a sicrhau ei bod yn helpu i fynd i’r afael â’r rhwystrau a’r gwahaniaethau a grybwyllwyd. Cyfeiriodd Dafydd Wigley at y rhwystrau i bobl anabl.

Rhoddaf sylw am y strategaeth gofal plant genedlaethol oherwydd bydd honno o fudd i blant a bydd yn cefnogi rhieni sy’n gweithio drwy sicrhau gofal plant fforddiadwy o ansawdd da i blant yn y gymuned. Mae darparu gofal plant yn gysylltiedig â dieithrwch cymdeithasol, yr agenda cyfle cyfartal a datblygu economaidd. Mae’n holl bwysig inni gymathu cyfle cyfartal â’r agenda Ewropeaidd—bydd Ewrop yn disgwyl hynny yn ein cynlluniau ar gyfer cyllid o Ewrop. Rhaid inni gydnabod bod yr holl feysydd sy’n peri pryder i ni—iechyd, polisi cymdeithasol ac addysg—yn hanfodol er mwyn mynd i’r afael â dieithrwch cymdeithasol.

Yr wyf yn falch bod y portffolio polisi cymdeithasol yn cynnwys y rhaglen Cychwyn Cadarn y tynnwyd sylw ati yn y ddogfen. Mae hon yn cynorthwyo teuluoedd â phlant ifanc i wella iechyd a chyfleoedd eu plant.

Fe godais dair eitem benodol. A fydd modd ichi roi rhai sylwadau cychwynnol brynhawn heddiw?

Yr wyf eisoes wedi crybwyll y bydd raid inni ddatblygu targedau yn ogystal â dangosyddion ac fe drafodaf eich pwyntiau eraill gyda hyn. Mae’n bwysig inni gofio’r holl grwpiau eraill yn ein cymunedau sydd wedi eu dieithrio. Nid ydym wedi crybwyll pobl oedrannus heddiw. Yr ydym wedi crybwyll gofalwyr. Fel rhan o’m portffolio, byddaf yn gweithio gyda’r Cynulliad i sicrhau y byddwn yn ymestyn y cynllun taliadau uniongyrchol i gynnwys pobl dros 65 oed. Byddai hynny’n rhoi mwy o ddewis ac annibyniaeth. Yn ddiweddar yr ydym wedi cyhoeddi mesurau i gefnogi pobl hŷn yn y farchnad lafur. Rhaid inni unwaith eto gydnabod bod yma grŵp sy’n cael ei ddieithrio’n aml.

Iechyd yw’r diddordeb angerddol sydd gennyf a drafodais mewn dadleuon blaenorol. Yr wyf yn falch bod agenda anghydraddoldeb iechyd wedi mynnu sylw eto. Fe wyddom fod rhaid inni ystyried yr agenda hwn ar draws pob maes polisi ac fe ddaw i’r amlwg yn ein map ystadegau. Mae fy mhenderfyniad i roi hyn ar flaen yr agenda iechyd yn gysylltiedig â rhoi’r lle amlycaf i ofal iechyd cynradd, gyda ‘Gwell Iechyd, Gwell Cymru’, sydd yn ddogfen arall y bydd raid inni ei dilyn a’i datblygu.

Fe soniwyd am dai. Yr wyf yn falch bod Val Feld wedi crybwyll cyfraniad grymus y grwpiau tenantiaid yn stadau tai Cymru. Mae cymunedau’n dod at ei gilydd i ffurfio undebau credyd a sefydlu cyfleusterau gofal plant a chyfleoedd menter. Mae llawer o waith yn cael ei gyflawni er mwyn ymladd tlodi. Mae’n holl bwysig inni gysylltu hyn â chyfle cyfartal a gwahaniaethu a chydnabod y sialensau enfawr o du anghydraddoldeb ac amddifadedd. Ychydig o sôn a gafwyd am wahaniaethu, sydd yn rhan hanfodol o ddieithrwch, yn enwedig yn achos lleiafrifoedd ethnig, pobl anabl, benywod a grwpiau eraill a dieithriwyd. Bydd gennym dasg i roi her i ni yn y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, sydd yn gysylltiedig â dieithrwch cymdeithasol. Rhaid inni fonitro, gwerthuso a dadansoddi ein hagenda dieithrwch cymdeithasol. Yr wyf yn sicr y bydd pawb yn dechrau gwneud hynny o ganlyniad i’r ddadl hon.

Fel y dywedodd Helen Mary, mae’n bwysig inni annog ymgyrch derbyn budd-daliadau yng Nghymru. Mae yna lawer o ymgyrchwyr hawliau lles yng Nghymru sydd yn gwneud gwaith ardderchog ac yn ychwanegu at les pobl. Mae angen adfywio llawer o’r strategaethau gwrthdlodi mewn awdurdodau lleol a rhaid inni ddadansoddi sut y maent yn cyfrannu at ymladd tlodi. Yr wyf wedi sôn am undebau credyd a’r swyddfeydd cynghori, rhan arall o’r sector gwirfoddol y mae arni angen cymorth. Mae eu gwaith yn holl bwysig. Mae angen inni roi’r lle amlycaf i gymunedau yng Nghymru. Dyma’r mesur mwyaf hanfodol, oherwydd mae ymdrin â thlodi hefyd yn gysylltiedig â rhyddfreinio pobl. Mae’n ymwneud â phobl sydd ag atebion ac mae angen inni sicrhau bod y Llywodraeth yn cefnogi’r atebion hynny, yn gwrando arnynt ac yn rhoi’r adnoddau ar eu cyfer.

Mae fy ngwaith yn y sector gwirfoddol, drwy Gymorth I Ferched, y Gwasanaeth Ymgynghorol ar Gyfranogiad Tenantiaid ac addysg oedolion ac addysg yn y gymuned, wedi dangos bod yr atebion gan bobl a chymunedau; os ydym yn barod i wrando, cefnogi ac ymwneud â phobl wrth ganfod yr atebion hynny.

Y peth pwysicaf yw i’r Cynulliad bennu cywair newydd mewn llywodraeth. Nid llywodraeth ar gyfer y bobl ydyw, ond llywodraeth gyda’r bobl a dyna’r dull newydd mwyaf hanfodol yr ydym yn ei ddatblygu. Nid yw’n dadol; mae’n ymwneud â chyfranogi. Fe ofynnais i Rhodri a oedd erioed wedi profi dadl fel hon. Wrth feddwl, hon yw’r ddadl gyntaf yng Nghymru, yn cynnwys pobl a etholwyd yn ddemocrataidd o bob rhan o Gymru, i drafod tlodi a chynhwysiant a phennu agenda bwerus a chryf. Mae hynny’n arwyddocaol iawn. Diolchwn i’r sector gwirfoddol am roi’r nodiadau briffio i ni heddiw. Diolchwn i’r swyddogion yn y Swyddfa Gymreig, a fydd yn swyddogion i’r Cynulliad o 1 Gorffennaf, am baratoi ystadegau. Yr ydym yn profi newid diwylliannol enfawr ac yn cydnabod mai ymladd tlodi, anghyfiawnder ac anghydraddoldeb yng Nghymru, fel y dywedodd Carwyn, yw’r rheswm pam yr ydym oll yma. Mae’n ddiwrnod o bwys i ni.

Yr wyf am grybwyll un neu ddau o bwyntiau a godwyd ynghylch anghenion gwledig. Gallaf ddweud wrth David, Elin a Mick a phawb ohonoch a grybwyllodd gymunedau gwledig, bod hyn yn ymwneud ag amrywiaeth Cymru. Mae’n ymwneud â’r ffaith bod gennym bocedi o dlodi yng nghefn gwlad a phobl sy’n dioddef oddi wrth wahaniaethu. Rhaid inni ddefnyddio’r sector gwirfoddol i droi egni a phryder yn adnodd cadarnhaol.

Terfynaf drwy ddyfynnu Cynghrair Pobl Anabl Caerdydd a’r Fro. Yr wythnos diwethaf yr oedd Jenny Randerson, Sue Essex a minnau yn eu cyfarfod blynyddol cyffredinol. Yng ngeiriau un o’i dogfennau:

‘Llywodraethau cyfunedig a meddwl cyfunedig yw’r peth mawr ar hyn o bryd. Yn y bôn, dyna y mae pobl anabl a grwpiau eraill yn galw amdano ers blynyddoedd. Yn lle adrannu gwasanaethau fel tai, iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a.y.b., fel eich bod yn cael eich gyrru rhwng y naill a’r llall heb ddeall o gwbl pwy sy’n gyfrifol am beth, byddant oll yn gweithio gyda’i gilydd gan ddilyn polisïau, gweithdrefnau a chyllidebau a rennir—clyfar, yntê?’

Dyna a ddylai fod yn nod i Gynulliad Cymru a Llywodraeth Cymru.