yn Saesneg Lywydd, Brif Ysgrifennydd, Aelodau’r Cynulliad, foneddigion a boneddigesau, mae wrth gwrs yn anrhydedd mawr i mi fod yma, yn enwedig ar hyn o bryd. Gyda’ch cennad:

in Welsh It is a great joy to be back in Wales once again. Long before I had the honour to represent my country in the United Kingdom, I came from South Carolina to Wales on holiday with my wife and daughters, and even after I leave this post I sincerely hope that I will be able to spend more happy times in Wales.

Y gwir ddiplomydd—fe ddywedodd ‘bron’.

Ychydig a feddyliais, pan ymwelais gyntaf â Chymru fel un oedd yn efrydydd yn hanes cyfansoddiadol Prydain yn Rhydychen, y dychwelwn ymhen 30 mlynedd yn rhinwedd y swydd hon i ymweld â’r Cynulliad hwn. Mae’r cyfansoddiad Prydeinig yn parhau i ddatblygu, ac yr ydych chi, Aelodau’r Cynulliad Cymreig cyntaf ers 600 mlynedd yn ei ailffurfio.

Llynedd, cefais y fraint o gerdded o Ben Tir Cernyw i Benrhyn Cothnais. Pan gyrhaeddais Gaerliwelydd, sydd, fel y gwyddoch i gyd, ger y ffin â’r Alban, fe ddaeth benyw allan, a’m gweld a dweud wrthyf, ‘Diwrnod da i gerdded.’ Cytunais. Gofynnodd i mi, ‘Ym mhle y dechreusoch?’ Nid ydym ni’r Americanwyr yn adnabyddus o reidrwydd am ein gwyleidd-dra ac felly, fe ddywedais, yn hunangyfiawn braidd, ‘Pen Tir Cernyw’, a’i hateb hi oedd, ‘Mae hynny’n fore da o waith cerdded.’

Drwy sefydlu’r Cynulliad hwn yng nghyd-destun eich hanes hynod, fe ddaeth Cymru lawer pellach na bore da o waith cerdded. Ond y rheswm pam yr wyf yma heddiw, ac yn teimlo mor freintiedig, yw i roi sicrwydd ichi wrth ichi barhau ar eich ffordd fel Cynulliad, fod Unol Daleithiau America gyda chi ar y daith dra phwysig hon.

Pan gerddais ar hyd Clawdd Offa llynedd, bûm yn myfyrio ynghylch y ffaith bod y cysylltiadau rhwng Cymru ac America i’w gweld mewn dimensiynau dirifedi. Fe ddywedir wrthym fod tywysog, Owain Gwynedd, wedi cyrraedd America yn y 12fed ganrif ac, o ganlyniad, mae haneswyr a fu’n astudio llwythau brodorol Americanaidd sydd wedi hen ddarfod wedi darganfod geiriau Cymraeg ac arferion Cymreig.

Fe ddywed rhai fod America wedi ei henwi ar ôl Cymro o Forgannwg, Richard Amerik, swyddog tollau cefnog ym Mryste yn hwyr yn y 15fed ganrif a fuddsoddodd yn ail fordaith John Cabot, yr Ewropead cyntaf i lanio ar dir America yn 1497.

Nid oes llawer o Americaniaid sy’n cydnabod y ffaith bod William Penn am alw Pennsylvania’n ‘Gymru Newydd’, ond ei fod yn lle hynny wedi ei enwi ar ôl y gair Cymraeg—pen, fel yn Penrith, ac nid ar ei ôl ef ei hun, fel y cred y rhan fwyaf o Americanwyr. O ganlyniad, cymdeithas Gymreig Americanaidd Philadelphia yw’r mudiad ethnig hynaf o’i fath yn Amerca.

Yn Llanberis, mae cofeb o lechfaen i’r Cymry a arwyddodd y Datganiad o Annibyniaeth. Yn Scranton, Pennsylvania, mae carreg ar fin y ffordd sy’n coffáu trychineb cloddfa Avondale yn 1869 ar ôl 125 o flynyddoedd.

O gymharu ag Iwerddon, yr Alban a Lloegr, fodd bynnag, nifer fechan iawn o Gymry a aeth i America ac eto bu dylanwad y Cymry yn y byd newydd yn anghymesur â’u niferoedd. Yr oedd dau ar bymtheg o’r rhai a arwyddodd y Datganiad o Annibyniaeth o dras Gymreig. Yr oedd ein prif ynad yn y Goruchaf Lys, John Marshall, a luniodd ein cyfansoddiad, yn Gymro; yr oedd teulu Thomas Jefferson yn hanu o Eryri, fel y gwyddoch; Cymro, George Jones, a gydsefydlodd The New York Times; Americanwr Cymreig o’r enw Oliver Evans a ddyfeisiodd y car hunanyredig â pheiriant a yrrir gan ager ac yr oedd yr awdur mawr o’r Rhyfel Cartref Harriet Beecher Stowe yn Gymraes.

Enw Cymraeg sydd ar goleg Brynmawr a sefydlwyd Yale, Harvard a Brown gan Gymry. Claddwyd Elihu Yale yn eglwys Giles yn Wrecsam. Yr oedd y pensaer mawr Frank Lloyd Wright, yr arweinydd llafur tanbaid John Llewellyn Lewis, y dychanwr straegar Sinclair Lewis ac Arlywydd Cynghrair Taleithiau’r De Jefferson Davis oll yn Gymry. Yn ddiweddarach, fe wyddoch yn iawn am y cyfraniadau i’r celfyddydau ac adloniant yn America gan Gymry fel D.W. Griffith y cyfarwyddwr, Shirley Bassey, Anthony Hopkins, Tom Jones, Richard Burton, Bob Hope a Howard Stringer. Ond ychydig wythnosau’n ôl, cafodd fy ngwraig a minnau ein hatgoffa, pan oeddem gyda hi, o ddiddordeb angerddol Americanes enwog arall yn ei thras Gymreig—Hillary Rodham Clinton.

Yn fy swyddfa yn Llundain, dirprwy bennaeth newydd y genhadaeth, fy mrif swyddog gweithredu, yn awr yw cyfaill o’r enw Glyn Davies—mae’n ymfalchïo’n fawr yn ei dreftadaeth Gymreig. Yr ydych o’m cwmpas ym mhob man!

Drwy geisio dod â rhywfaint o’r hen wlad i’r byd newydd, fe adawodd y mewnfudwyr o Gymry eu hôl ym mhob rhan o America—Bangor, Maine; Cardiff, New Jersey, ac mae’r rhestr yn mynd ymlaen. Erbyn y 1850au yr oedd gwyliau cerdd Cymraeg yn cael eu cynnal yn rheolaidd yn fy ngwlad—cerddi a chaneuon y byddech yn gyfarwydd â hwy. Erbyn 1870, yr oedd dros 100 o lyfrau, pamffledi, llyfrau emynau, casgliadau pregethau a chylchgronau Cymraeg yn cael eu cyhoeddi. Dechreuodd a darfu am ddwsin o bapurau newydd Cymraeg. Yn y 1890au—o gwmpas brig y mewnfudiad o Gymru i America—yr oedd dros 500 o gynulleidfaoedd o addolwyr Cymraeg selog.

Mae fy nhalaith enedigol De Carolina yn enghraifft dda. Enw gwreiddiol tref Society Hill yn swydd Darlington yn Ne Carolina yn y dyddiau trefedigaethol oedd Welsh Neck. Mewn gwirionedd, mae ei enw presennol, Society Hill, yn deillio o un o’r cymdeithasau hynaf a mwyaf nodedig o’i bath yn America, y St David’s Society. Yr oedd trigolion dinasgar Welsh Neck, a ddaethai o Aberteifi a Sir Benfro yn 1703 drwy wladfa William Penn, hefyd wedi sefydlu’r St David’s Academy yn 1778—sefydliad addysgol arloesol. Eglwys Fedyddwyr Welsh Neck, a godwyd ganddynt yn 1738, yw un o’r hynaf yn y De, ac yr oedd eu llyfrgell yn llusern o oleuni drwy’r cyfnod cyn y Rhyfel Cartref.

Mewn ffordd—ac nid wyf ond yn defnyddio fy nhalaith i fel un enghraifft, mae’r Cymry wedi helpu i greu’r syniadaeth Americanaidd, yr athrawiaeth weriniaethol o annibyniaeth bersonol a rhinwedd ddinesig.

Dros y 200 mlynedd ers ennill hannibyniaeth, daeth ein taleithiau’n labordai i ddemocratiaeth. Gyda’r Cynulliad newydd hwn, gallai Cymru ddod yn labordy pwysig arall i ddemocratiaeth, gan ymdrin â phroblemau Cymreig, canfod cyfleoedd Cymreig a llunio atebion Cymreig. Fe ddaw’r hyn a ddywedodd Tom Stoppard i gof:

‘Nid y pleidleisio sy’n gwneud democratiaeth, ond y cyfrif pleidleisiau’.

Fe allwn ychwanegu, yn wylaidd, nad creu sefydliad, ond gweithredu yw’r hyn sy’n profi democratiaeth.

Yr oedd ddoe’n ddiwrnod arbennig i mi. Yma yng Nghymru, ar yr un diwrnod, euthum i erddi hynafol Aberglasney, yr ardd a aethai i ddifancoll. Ychydig oriau wedyn, ymwelais â Stadiwm y Mileniwm, adeiladwaith a godwyd â’r dechnoleg ddiweddaraf, yn addas i ganrif newydd. Gardd a aethai i ddifancoll, a stadiwm sy’n edrych ymlaen i ganrif newydd.

Hoffwn awgrymu nad oes yr un pwnc sy’n gysylltiedig â’r Cynulliad hwn y mae gennym ni Americanwyr fwy o ddiddordeb ynddo na’r modd y byddwch yn cydbwyso mandadau cadwraeth ddiwylliannol a datblygu economaidd. Mae hybu datblygu economaidd yn rhan o’ch cylch gorchwyl. Fel y gwyddoch yn iawn, y Cynulliad yw’r unig gorff cynrychioladol yn Ewrop a chanddo ddyletswydd statudol i ymgynghori â busnes. Fel cyn-ŵr busnes, hyderaf y byddwch o ddifrif ynghylch y cyfrifoldeb a’r cyfle hwn.

Neithiwr, cefais y fraint gyda’ch Prif Ysgrifennydd, Rhodri Morgan ac eraill yn eich mysg, o gymryd rhan yn lansio Cyngor Busnes Cymru Gogledd-America. Y neges sydd gennyf iddynt hwy ac i chi, yn syml, yw hyn: yr ydym ni Americanwyr yn barod o hyd i helpu yn natblygiad economaidd parhaus Cymru, fel y gwnaethom eisoes, gobeithio. Fodd bynnag, fe welwn yn hynny gydbwysedd rhwng buddsoddi o’r tu allan, y bu Awdurdod Datblygu Cymru, yn eithaf llwyddiannus ynddo, a ffurfio a thyfu busnesau newydd.

Fe wyddoch am yr holl fusnesau Americanaidd sydd eisoes wedi darganfod manteision ymsefydlu yng Nghymru. Ers 1983, cyfanswm gwariant cyfalaf UDA yng Nghymru yw £4.6 biliwn. Creodd 22,000 o swyddi newydd a diogelodd 26,000 o swyddi pellach oedd dan fygythiad. Eisoes mae 143 o gwmnïau Americanaidd â buddsoddiadau sylweddol yng Nghymru: GE, Ford, 3M, Dow Corning, Kelloggs, Raytheon, Texaco, Bank One, International Rectifier, ymysg eraill.

Yr ydym ni Americanwyr yn annog y Cynulliad hwn i barhau i weithio gydag undebau llafur, awdurdodau lleol a’r Ddinas i gynnal amgylchedd lle y bydd Cymru o hyd yn brif darged i fuddsoddi o America. Fodd bynnag, yr ydym hefyd yn mentro’ch annog i edrych tuag at America o ran yr hyn a wnaethom yn iawn a’r hyn a wnaethom o’i le wrth feithrin mentergarwch.

Mae America heddiw, os gallaf gymryd eiliad i ymddangos yn llai anwylaidd byth, wedi profi’r ehangu economaidd hwyaf yn amser heddwch yn ein hanes. Mae gennym y diweithdra isaf mewn 41 mlynedd, y gyfradd chwyddiant craidd isaf mewn tri degawd, a’r gyfradd uchaf o ran perchenogaeth ar dai yn hanes ein gwlad.

Pam? Un rheswm arwyddocaol yw’r ffaith bod 70 y cant o’r swyddi newydd clir yn yr Unol Daleithiau, ers 1990, wedi dod o fusnesau newydd. Ers 1993, crewyd 18 miliwn o swyddi newydd yn yr Unol Daleithiau, 92 y cant ohonynt yn y sector preifat. Llynedd, ffurfiwyd 2 filiwn o fusnesau newydd gan Americanwyr o dan 30 oed a phob dydd bydd 6 cant o Americanwyr mewn oed yn y broses o gychwyn eu busnesau eu hunain. Yn 1995, y flwyddyn ddiwethaf y mae gennym ystadegau ar ei chyfer, yr oedd 13 y cant o holl weithwyr America wedi eu cyflogi gan gwmnïau nad oeddent hyd yn oed yn bod yn 1990. Nid drwy ddamwaith y digwyddodd hyn ac felly hyderaf, wrth ichi weithio gyda Chyngor Busnes Cymru Gogledd-America, yr undebau llafur a’r prifysgolion, y bydd y Cynulliad hwn yn darparu cyfleoedd ar gyfer swyddi preswyl, asiantaethau ariannu cyhoeddus-preifat, cysylltiadau â phrifysgolion a chysylltiad drwy’r sector gwirfoddol â llawer o’n cyd-weithwyr Americanaidd.

Mae’r isadeiledd menter hwn yn cynnwys llu o reolwyr profiadol sy’n barod i fentro, cyfalaf menter cynnar a rhwydweithiau o fuddsoddwyr gwarchodol gweithgar. Mae’n cynnwys tarddleoedd technolegau newydd a syniadau busnes newydd, ysgolion a phrifysgolion. Rhaid iddo wrth gyfreithwyr, bancwyr, cyfrifwyr ac arbenigwyr marchnata sy’n barod i weithio gydag entrepreneuriaid. Dylai fod â marchnadoedd stoc sy’n croesawu entrepreneuriaid ac, yn arbennig o bwysig, y fframwaith o reoleiddio, trethu ac addysgu sy’n hybu ffurfiant a thwf busnesau newydd.

Fe allech chi a minnau ei chael yr un mor anodd i ddeall rhai o’r ‘cwmnïau cyflym’ hyn ag ydyw i mi ddeall eich iaith chi: ffarmacogenomeg, llinellau tanysgrifwyr digidol anghymesur, dilyniannu fflworolau ar DNA. Ond fe geir hyn oll yng Nghymru heddiw a rhaid inni ddeall, pa bynnag wahaniaethau sy’n bod o hyd rhwng y de a’r chwith, y gwleidydd a’r dyn busnes, t stondinwr marchnad a’r banciwr yn y Ddinas, eu bod yn cael eu cymylu bellach drwy ysbryd mentergarwch.

Mae angen i ni Americanwyr ddysgu oddi wrthych chi: sut yr ydych wedi cydbwyso treftadaeth a ffyniant, a sut y byddwch yn parhau i wneud hynny; sut y byddwch yn ymdrin â dyheadau diwylliannol ac anghenion materol yr un pryd.

Ni chafwyd erioed fod llywodraethu yn beth hawdd, yn ôl y profiad yn America. Dywedodd cyn-Lywodraethwr Efrog Newydd, Mario Cuomo: ‘Byddwn yn ymgyrchu mewn barddoniaeth; byddwn yn llywodraethu mewn rhyddiaith.’

Mae yna benderfyniadau anodd o’ch blaen: sicrhau cyfranogi cyfartal ym manteision ffyniant gan y gogledd a’r de, yr ardaloedd gwledig a’r ardaloedd trefol; mynediad cyflawn at ofal iechyd o ansawdd da; cwricwlwm sy’n adlewyrchu cenedl ac iddi ddwy iaith a dau ddiwylliant; sut i achub ysgolion gwledig; sut i hybu datblygiad Cymru heb beryglu ei diwylliant.

Ni allwn adael i wleidyddiaeth gyflawni gwaith economeg. Dyna pam y manteisiais ar yr achlysur hwn i bwysleisio’r modd yr ydym ni Americanwyr yn credu y bydd eich rôl yn hanfodol wrth ffurfio’r cysylltiadau diwylliannol, gwleidyddol ac, yn arbennig, y cysylltiadau busnes rhwng ein dwy wlad. Mae’n adeg gyffrous i fod yn Gymry. Nid oes ond rhaid gofyn i Cerys Matthews, y Manic Street Preachers neu Alun Michael.

Fodd bynnag, fe ddysgais ar y daith honno o Ben Tir Cernyw i Benrhyn Cothnais wirionedd y ddihareb Sbaeneg:

‘Nid oes ffyrdd: fe wneir ffyrdd drwy gerdded.’

Gwybyddwch, pa mor ansicr bynnag y bo’r llwybr, y bydd y Cymry a ninnau Americanwyr yn cydgerdded. A gallwn gerdded yn hyderus, gan wybod ein bod yng nghwmni cyfeillion triw.

yn Saesneg Mae hyn yn gyfle i’r Llysgennad ddod i’r Siambr yr eildro oherwydd yr oedd cymaint o groeso iddo gan y Cynulliad y tro cyntaf.

in Welsh It is a great pleasure to thank the American Ambassador for his presence here today, his address to the Assembly and his support for the strong association between business people in the United States and Wales.

yn Saesneg Fe ddywedsoch ichi ddod yma fel efrydydd yn hanes cyfansoddiadol Prydain. Gobeithio ichi fwynhau cyfrannu i hanes cyfansoddiadol Cymru fel y Llysgennad cyntaf i annerch y Cynulliad a drwy anrhydeddu’r corff dwyieithog hwn drwy siarad yn Gymraeg yn ogystal â Saesneg.

yn Saesneg Yr ydych wedi cyfeirio at wyleidd-dra naturiol dinasyddion yr Unol Daleithiau ac wedi sôn yn haelfrydig am gyfraniad y Cymry i America. Yr ydym ni weithiau’n rhy wylaidd i gofio hynny neu’n tueddu i’w anghofio. Fe ddylem barchu ac anrhydeddu cyfraniad cwmnïau Americanaidd sy’n cyflogi 35,000 o bobl yng Nghymru fel Ford, Bank One, TRW, Northern Telecom, General Electric, Monsanto, Dow Corning, Newbridge Networks ac International Rectifier. Mae’r rhestr faith hon yn dal i dyfu. Ers Mai 1997, mae cwmnïau yng Nghymru sy’n eiddo i rai yng Ngogledd America wedi addo projectau sy’n golygu buddsoddiadau cyfalaf o £304 miliwn, creu 4,207 o swyddi newydd a diogelu 1,955 o swyddi. Mae hynny’n rheswm da inni groesawu a cheisio datblygu cysylltiadau rhwng Cymru a’r Unol Daleithiau.

yn Saesneg Hyfrydwch i mi yw eich bod yn adlewyrchu cynhesrwydd y teimladau rhwng Cymru ac America, rhywbeth a welais hefyd pan oeddwn ar daith ym mis Mawrth i ddenu buddsoddiad ar arfordir dwyreiniol America a Chanada, ac yn y croeso a roddwyd yn ddiweddar i Peter Hain. Yr oeddech wedi sôn am Howard Stringer, sy’n cyfeirio ato’i hun fel un a aned yng Nghymru, sydd bob amser yn gweld cyfle i wneud cysylltiadau yn ei hen wlad. Gwych oedd ei weld ef a llawer un arall yn ogystal â chi’ch hun yn yr amgueddfa pan gawsom ein diwrnod arbennig i nodi agor y Cynulliad.

yn Saesneg Yr ydych yn rhoi mwy o bwys ar gydweithio nag ar ddim arall. Mae’n sicr eich bod wedi rhoi’ch arian ar eich gair o ran cydweithio. Diolchaf ichi am y cydweithio yr ydych wedi ei gynnig i ni drwy sefydlu Cyngor Busnes Cymru Gogledd-America. Mae’n fenter sydd i’w chroesawu’n fawr. Mae’ch cyfraniad yn aruthrol o bwysig ac arwyddocaol i ni.

yn Saesneg Mae gennych dîm yn chwarae yng nghwpan rygbi’r byd. Ar ôl curo pencampwyr y byd, yr ydym yn poeni ychydig llai amdanynt. Y cysylltiadau diwylliannol a busnes, yn ogystal â’r cyswllt rhyngom, fydd yn bwysig. Mae cydbwysedd y buddsoddi o’r tu allan, y twf cynhenid a’r bartneriaeth â chwmnïau Americanaidd a dyfodd yng Nghymru yn bwysig. Gobeithio y bydd cwmnïau Americanaidd yn cydnabod y dywediad sydd gennym bod cwmni, wedi iddo gael ffatri neu wedi iddo fuddsoddi yng Nghymru, yn dod yn gwmni Cymreig. Dyna faint ein croeso. Mae’n caniatáu inni ddweud mai cwmnïau Cymreig yw Ford a GE.

yn Saesneg Yn ei ddyddiau cynnar, mae’r Cynulliad yn ceisio edrych tuag allan i’r Deyrnas Unedig, Ewrop a gweddill y byd, yn hytrach nag edrych tuag i mewn yn unig. Mae’ch presenoldeb yma heddiw yn fodd llesol i’n hatgoffa pa mor uchelgeisiol y bydd raid inni fod dros ein gwlad fach ni. Fe ymwelasoch ag Aberglasney ddoe ac mae hynny’n enghraifft o dyrchu i wraidd ein hanes yn hyderus ac edrych ymlaen tua’r dyfodol gyda’r un hyder.

yn Saesneg Mae’ch ymweliad yn trin y Cynulliad a Chymru â pharch ac yr wyf yn diolch i chi. Mae’n ein hatgoffa bod rhaid i ninnau drin Cymru â pharch a gwneud cysylltiadau ar ran ein pobl yng Nghymru â’r byd y tu allan.

in Welsh I thank the United States Ambassador for taking an interest in Wales by coming here to address us today. It is obvious to us that you will be an Ambassador for Wales as well. Thank you very much.

Mae hon yn ddadl bwysig ac yr wyf yn falch iawn o’i hagor am sawl rheswm. Yn gyntaf, yr oeddwn yn gyfarwyddwr ar Chwarae Teg, a sefydlwyd i ehangu rôl benywod yng ngweithlu Cymru. Yr oedd diffyg gofal plant yn fater pwysig yr oeddem yn ymdrin ag ef. Yr wyf hefyd yn rhiant sy’n gweithio ac yn wleidydd sy’n gweithio. Mae fy mhlant a minnau wedi elwa ar amrediad eang o ofal plant a oedd hefyd yn wyllt ar brydiau pan oedd raid cydbwyso cyfrifoldebau’r cartref a’r teulu a gwaith. Fodd bynnag, yr oedd yr amrediad eang o ofal plant yn cynnwys gwarchodwr, grŵp chwarae a meinthrinfa ddydd. Gyda rhieni eraill, bu’n rhaid imi sefydlu clwb ar ôl ysgol yn ein hysgol leol pan gyrhaeddodd fy mhlentyn bump oed. Dyma brofiad llawer o bobl a gwn fod llawer o brofiad o hyn yn y Siambr hon. Yr wyf yn ymwybodol bod gennyf incwm a’r wybodaeth, y profiad a’r gallu i sefydlu clwb ar ôl ysgol i’m plant ac i sicrhau ei fod yn cynnig gofal plant o’r ansawdd gorau, y gallwn helpu i dalu amdano. Wrth inni ddechrau ystyried gofal plant yn y Cynulliad rhaid inni feddwl am y rhieni nad oes ganddynt mo’r gallu a’r arian i wneud hynny.

Mae’n bwysig iawn bod gofal plant ar yr agenda gwleidyddol. Am flynyddoedd lawer, fe’i hystyriwyd yn fater i fenywod. Mae’n fater polisi pwysig ac yn fater economaidd, cymdeithasol ac addysgol. Fodd bynnag, yn gyntaf oll mae’n ymwneud â’n plant—ansawdd y gofal i’n plant a’u dyfodol.

Gallwn ymhyfrydu yn y ffaith fod y Pwyllgor Materion Cymreig wedi ymgymryd â’r ymchwiliad hwn i ofal plant yng Nghymru. Yr oeddwn hefyd yn ffodus o gael bod yn ymgynghorydd i’r Pwyllgor hwnnw. Derbyniasom dystiolaeth oddi wrth fwy na 50 o gyrff yn y sectorau gwirfoddol, cyhoeddus a phreifat. Hefyd gwelsom gyfleusterau, bu inni siarad â gwarchodwyr, ac ymweld â meithrinfeydd dydd a chlybiau ar ôl ysgol drwy Gymru. Dylem ddiolch i’r Pwyllgor Materion Cymreig am baratoi’r ffordd i’r Cynulliad edrych ar hyn yn drwyadl. Mae’r adroddiad yn cynnwys casgliadau ac argymhellion eang, y bydd raid inni roi ystyriaeth ofalus iddynt, a’n teimlad, felly, yw mai’r peth gorau fyddai ei gyfeirio i Bwyllgorau perthnasol y Cynulliad. Mae gwelliant wedi ei gyflwyno. Mae’n codi nifer o faterion, y bydd raid i’r Pwyllgorau perthnasol roi ystyriaeth ofalus iddynt. Yr ydym yn derbyn y gwelliant ar y sail y byddai’n cael ei gyfeirio gyda’n cynnig i’r Pwyllgorau i’w ystyried yn llawn.

Mae’n hollbwysig sylweddoli ein bod yn ystyried adroddiad gan y Pwyllgor Materion Cymreig a fydd, wrth reswm, yn trafod y mater gydag adrannau eraill o’r Llywodraeth. Mae llawer o’r materion yn ymwneud â Chymru a’n pwerau yn y Cynulliad, ond mae eraill sy’n fwy cyffredinol o ran eu cymhwysiad ac yn ymwneud â phwerau eraill a bydd raid ystyried y rheini hefyd. Gobeithio y bydd y Pwyllgor Dethol a Phwyllgorau perthnasol y Cynulliad yn cymryd ein sylwadau a’r ddadl hon i ystyriaeth.

Mae’r strategaeth gofal plant hon yn cyfuno egwyddorion partneriaeth a hybu cyfle cyfarfal. Mae hefyd yn mynd at wraidd ein hagenda cymdeithasol ac economaidd, a drafodwyd gennym yr wythnos diwethaf pan oeddem yn ymdrin â dieithrwch cymdeithasol. Mae’n hanfodol, wrth drafod y strategaeth gofal plant heddiw ac yn y Pwyllgorau, ein bod yn ystyried sut y gallwn sicrhau bod gofal plant yn darparu cyfle i’n holl blant ac i’n holl rieni yng Nghymru. Yr ydym yn cydnabod bod fforddiadwyedd ac ansawdd yn faterion allweddol y bydd raid eu hystyried. Yn ogystal â hynny, fe wnaed llawer o waith i baratoi’r ffordd. Mae gennym strategaeth gofal plant i Gymru ac mae’r awdurdodau lleol wedi arwain wrth ddatblygu partneriaethau gofal plant lleol.

Hpffwn wneud tri phwynt. Yn gyntaf, mae yna agenda economaidd. Mae’n amlwg bod ansawdd, hygyrchedd a fforddiadwyedd gofal plant o’r pwys mwyaf i blant a rhieni ac mae hynny’n bwynt economaidd i Gymru. Mae’n amlwg ei bod yn bwysig inni sicrhau nad yw diffyg gofal plant yn rhwystro rhieni rhag gweithio neu ddychwelyd i gyfleoedd hyfforddi a dysgu. Bu inni drafod hyn ychydig wythnosau’n ôl pan gyfeiriodd Tom Middlehurst at y ffaith bod gofal plant yn rhan bwysig o isadeiledd colegau, addysg bellach, addysg uwch a dysgu ar hyd oes. Un o’r meithrinfeydd y cynorthwyais i’w sefydlu oedd honno yng Ngweithdy Benywod De Morgannwg. Derbyniasom gyllid Ewropeaidd i sefydlu’r gweithlu a hyfforddai fenywod mewn cyfrifiaduro, technoleg, ac electroneg. Honno oedd un o’r meithrinfeydd cyntaf o’i bath yng Nghymru a gefnogwyd gan Ewrop. Mae gennym gyfleoedd mwy bellach. Bydd y Gronfa Cyfleoedd Newydd yn dod â llawer o arian drwy’r lotri. Gellir cael arian i gyfateb iddo o’r cronfeydd strwythurol Ewropeaidd, felly mae yna gyfleoedd i gael arian newydd i’n helpu i ddatblygu’r strategaeth gofal plant hon.

Yn ail, mae angen i’r Cynulliad helpu i ddatblygu strategaeth gofal plant â chynhwysiant cymdeithasol a chyfle cyfartal yn egwyddorion iddi. Mae hynny’n golygu, drwy Gymru, fod angen inni edrych ar anghenion plant mewn lleiafrifoedd ethnig a du a phlant anabl, ac anghenion cymunedau gwledig, sydd yn wahanol iawn i’n cymunedau trefol. Rhaid inni gymryd i ystyriaeth yr amrediad eang o gyfleusterau sydd yng Nghymru ar hyn o bryd sy’n cynnwys partneriaeth rhwng gwarchodwyr plant, grwpiau chwarae, meithrinfeydd dydd, ysgolion, awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol a chyflogwyr. Pwynt pwysig yn yr adroddiad yw bod gan gyflogwyr rôl i’w chwarae wrth gefnogi gofal plant.

Yn olaf, rhaid inni ystyried gofal plant fel ffynhonnell cyflogaeth yng Nghymru. Mae’n darparu swyddi a gyrfaoedd ac yn rhan o’r Fargen Newydd drwy annog pobl ifanc i weithio mewn gofal plant. Dylai Cynulliad Cenedlaethol Cymru gydnabod gofal plant fel y dyfodol i’n plant, i gyflogaeth, i ddysgu ar hyd oes ac i greu cyfleoedd nad yw pobl mewn rhai cymunedau wedi eu cael. Bydd y partneriaethau lleol a’r Pwyllgorau yn y Cynulliad yn cynnal dadl dda iawn ar yr adroddiad hwn ar y strategaeth gofal plant. Yr wyf yn falch ei fod ar ben ein hagenda polisi, ac nad ydym yn ei roi o’r neilltu ac yn dweud nad yw ond yn fater cyfle cyfartal neu’n fater i fenywod. Mae’n fater polisi, yn fater i rieni a phlant ac yn fater economaidd, cymdeithasol ac addysgol. Dylem ddatblygu’r mater drwy ddadl fywiog heddiw ac wedyn ei gyfeirio i’n holl Bwyllgorau i’w drafod yn llawn ac yn briodol.

Yr wyf yn falch y bydd y gwelliant hwn yn rhan o’r cynnig llawn ac y caiff ei drafod yn y Pwyllgorau. Rhan o’r pwrpas o’i gyflwyno heddiw oedd gosod rhai cyfeirbwyntiau ynghylch yr hyn fydd yn angenrheidiol er mwyn ariannu’r strategaeth gofal plant i Gymru a’i chyfeiriad yn y dyfodol. Gobeithio y bydd y gwelliant yn cryfhau’r cynnig ac yn rhoi rhai awgrymiadau ynghylch lle y gallem edrych yn y dyfodol.

Yr wyf fi a’m cyd-weithwyr Democrataidd Rhyddfrydol yn croesawu llawer agwedd ar yr adroddiad hwn ar ofal plant. Mae’n ymddangos o’r diwedd fod yma ystyriaeth gyfunedig ddifrifol o oblygiadau darpariaeth gofal plant. Mae’r cysylltiad wedi ei sefydlu bellach rhwng gweithgaredd economaidd a’r gwead o ffactorau diwylliannol a chymdeithasol sy’n rhwystro ei ddatblygiad. Rhaid i ni yn y Cynulliad hwn sicrhau na fydd y cysylltiad yn cael ei dorri yn ein meddwl. Fodd bynnag, ni fyddwn yn gallu ymdrin â phroblem waelodol y lefelau uchel o anweithgaredd economaidd a medrau isel, oni weithredwn yn awr drwy sefydlu’r gyfundrefn ariannol i gefnogi’r newidiadau hyn. Mae meddwl cyfunedig yn gofyn ariannu cyfunedig ac, fel y dywed y Pwyllgor Materion Cymreig wrth derfynu:

Mae’r cyllid Ewropeaidd yn rhoi cyfle unigryw inni ategu adferiad economaidd Cymru a rhaid inni dderbyn bod gofal plant yn gonglfaen hanfodol yn yr adferiad hwnnw. Mae hefyd yn hollbwysig i lwyddiant y strategaethau adfywio. Ni allwch adfywio cymuned, yn gymdeithasol neu’n economaidd, heb alluogi pobl, yn enwedig benywod, i gael eu hebrwng yn ôl i’r lle gwaith. Yr ydym oll yn derbyn bod datblygu strategol ar bolisïau gofal plant yn gofyn dull gweithredu integreiddiedig, yn cynnwys y Cynulliad, llywodraeth leol a’r sectorau preifat a gwirfoddol, os ydym i gyflawni’r nod o gyflenwi gofal plant fforddiadwy a chynaliadwy yng nghymunedau difreintiedig Cymru.

Bydd raid iddo fynd ymhellach hefyd. Er enghraifft, bydd angen i rieni wella eu medrau a’u potensial i ennill cyflog i’w galluogi i dalu’r ffïoedd angenrheidiol ar gyfer cyfleusterau gofal plant o ansawdd da. Mae’r farchnad ddichonol i’r ddarpariaeth gofal plant breifat yng Nghymru yn crebachu, fel y gwelir yn yr effaith ar lawer o grwpiau chwarae yng Nghymru. Mae’r ddarpariaeth ran-amser o fewn ysgolion meithrin gwladol, yn baradocsaidd, wedi creu set newydd o broblemau—sut i ddarparu gofal amgylchynol—felly, mewn gwirionedd, mae darpariaeth lawn-amser yn sialens fawr. O gymharu â hyn, gallai’r ddarpariaeth wladol ddi-dâl mewn cymunedau incwm isel bod yn unig ddewis yn lle dim darpariaeth o gwbl. Mae’r diffyg darpariaeth o ofal plant o ansawdd da yn rhwystro benywod a’r rhai a ddieithriwyd yn gymdeithasol rhag manteisio ar gyfleoedd hyfforddi. Mae’r ariannu cyfredol ar y sector addysg bellach yng Nghymru yn golygu bod hyfforddiant allanol yn foethusrwydd na ellir ei fforddio ar raddfa fawr. Mae cyllidebau addysg bellach wedi eu bachu’n ôl ac mae gofal plant cost-isel neu ddi-dâl y tu hwnt i gyrraedd i raddau helaeth o fewn cyllid presennol y colegau. Ar ben hynny, mae colli’r dyfarndaliadau dewisol oddi wrth awdurdodau addysg lleol yn ei gwneud yn anodd i fyfyrwyr addysg bellach fyw, heb sôn am dalu costau gofal plant. Mae meithrinfeydd y sector preifat dan bwysau am fod y ddarpariaeth mewn ysgolion yn ehangu. Mae lle i bawb. Mae yna gyfle ar gyfer rhagor o ddatblygu. Nid yw’r ddarpariaeth yn yr ysgolion yn llawn-amser ac mae angen gofal plant drwy’r dydd ar y rhai sy’n gweithio neu’n dychwelyd i waith—nid ychydig oriau’r diwrnod. Yn fwy na dim, rhaid i’r bartneriaeth ar gyfer adfywio economaidd gynnwys y sector gwirfoddol ac nid gwneud synau symbolaidd am ei gyfraniad.

Mae’r ariannu Ewropeaidd newydd yn rhoi’r allwedd i ddatgloi’r datblygiadau hyn, os gellir sicrhau’r arian cyfatebol. Fe ddywedodd Ron Davies wrthym yr wythnos diwethaf fod arnom angen dros £300 miliwn dros dair blynedd—barn nad oedd y Cabinet yn ei chefnogi, meddai ef. Dim ond £35 miliwn sydd gan Gymru yn y gronfa. Mae hynny’n fwlch mawr i’w gau. Ni ddylem roi’r gorau i gynllunio wrth i’r frwydr dros arian cyfatebol fynd rhagddi. Rhaid i’r ddadl sydd i ddod ar ddogfen y Strategaeth Genedlaethol ganfod atebion boddhaol i bob un o’r problemau hyn. Rhaid i ofal plant fod yn rhan annatod o’r cynllun ar gyfer twf economaidd, ac efallai y dylem roi arweiniad yma drwy ystyried y ddarpariaeth o gyfleusterau gofal plant yn ofalus. Dylem ystyried darparu cyfleusterau gofal plant ar gyfer Aelodau a staff y Cynulliad Cenedlaethol. Ar hyn o bryd fe’n gwelir fel rhai sy’n talu gwasanaeth gwefusau i’r dull gweithredu o blaid teuluoedd a argymhellwyd i ni. Efallai ei bod yn bryd inni weithredu i roi trefn ar ein tŷ ein hunain.

Rhaid i’r Cynulliad hwn fod yn ddigon eofn i ddatgan y bydd gofal plant yn un o’r blaenoriaethau ar gyfer ariannu Ewropeaidd ac y’i hystyrir yn gonglfaen hanfodol i annog cyfranogiad ehangach mewn gweithgaredd economaidd. Bydd y strategaeth gofal plant yn cynnwys amrediad eang o bartneriaethau. Lle’r partneriaethau gofal plant a’r timau projectau unigol yn awr fydd paratoi ceisiadau dyfeisgar am ariannu; cynnig cyfle ymhen chwe blynedd i weddnewid gofal plant a hefyd yr holl hinsawdd economaidd yng Nghymru, yn enwedig yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Er mwyn cael y budd mwyaf o’r ariannu Ewropeaidd sydd ar gael, rhaid i’r gwaith hwn ddechrau’n awr.

May I first of all state my appreciation of the fact that the Government is giving early and due attention to edu-care, and that it therefore recognises that the experiences of a child during the early formative years are crucial to its lifetime prospects. I also welcome the fact that the Government, through this motion, recognises the relationship between the availability of childcare for families and children in Wales and economic growth, creating and keeping jobs, health and family welfare, better educational results and the prevention of social exclusion. We as a party have paid particular attention to the amendment and we have come to the conclusion that these items are all-important. They are items that should have been included in the debate anyway. I am glad to hear Jane saying that the items in the amendment will be referred to the Subject Committees. We welcome that and therefore support the amendment.

I would like to take the opportunity to concentrate on some aspects that are important to us as a party. We have certainly given detailed attention to childcare. From reading the report of the Welsh Select Committee on Childcare in Wales and, more relevantly, the evidence presented to the Committee by representatives from different institutions which are influential in the field, it is obvious that it is an area which deserves the highest priority. It is fair to recognise and appreciate the good work that is being done throughout Wales, particularly by individuals and groups or movements in the voluntary sector, under very difficult circumstances. Lack of regular and sustainable funding causes uncertainty and a lack of confidence from the standpoint of strategic planning for the future.

It is encouraging to realise that some of the individuals who presented evidence to the Committee are by now key Members of our Assembly. They will be keen to respond positively to restore a situation that is fast deteriorating in Wales for several reasons. Certainly, from reading these individuals’ evidence and considering their participation and experience in the field, their understanding of the weaknesses of the existing edu-care system and the obvious shortfalls in the ‘The National Childcare Strategy in Wales’ document presented in June 1998, makes me think that we will succeed in developing a strategy and action plan that will be far more relevant and beneficial to our families in Wales.

I am certain that we would all agree that this document is very disappointing; it fails to do justice to the commendable commitment of the United Kingdom Government to help families and children. We must recognise that the Government has the vision and the desire to help families, but this document, in terms of a national strategy for Wales, does not build on the foundation referred to in the introduction by the Secretary of State at the time, Ron Davies:

‘It will need to include provision in rural and urban areas, provision for the Welsh language, the needs of ethnic minorities and those with special needs.’.

in Welsh Plaid Cymru commends this vision but totally disagrees with the erroneous strategy in the document, which is already creating difficulties and problems rather than solving them, mainly because its contents are relevant to urban England and not to rural and urban Wales, as Ron Davies said.

in Welsh The report of the Welsh Affairs Committee strongly criticises the strategy and the following quotation crystallises the criticism and frustration. I will quote in English because that is the language of the document:

yn Saesneg ‘We agree with the Government that there is a need for strategy to tackle these problems. By a strategy we mean not a glossy document full of fine words and good intentions, but a coherent plan of action.’

in Welsh Slightly harsh perhaps, considering the vision, but the Welsh Affairs Committee’s criticism of the proposed strategy forces us to focus on the deficiencies that the Business Committee and appropriate Assembly Committees will have to consider and resolve when devising a national strategy for comprehensive edu-care.

in Welsh Having said that, we are prepared to accept and support this motion but I wish to refer to some key matters which need to be aired and which should be resolved or decided upon. We want to make it clear that, having done that, Plaid Cymru will want them to be incorporated in any strategy formed by the Assembly. The majority have already been recognised as key factors in promoting the strategy of ensuring the availability of high quality childcare in Wales.

in Welsh Apart from practical financial problems, strong evidence shows that we should reflect before rushing to lower the age of starting compulsory education to three, as is happening at present. There is room to consider good practice in other countries and for concern that we have returned to a situation of lack of specific provision for the youngest children since the introduction of the early years schemes—that children as young as three are sitting at desks in a classroom of children ranging in age from three to seven. Plaid Cymru believes that we should ensure that nursery age children are educated separately and acknowledge and respect the fundamental differences in the learning needs of children between three and five years of age.

in Welsh We should ensure the best conditions possible to promote that teaching and consider children under three years of age who have not been given any attention in terms of quality care. The needs of the nursery child require a different learning ethos and different circumstances from those appropriate for older children. I could elaborate on that point but I will quote from the report in English:

in Welsh In view of this, the report’s evidence of the closure of playgroups and nursery groups and children being placed in units or nursery classes in schools, very often for the benefit of the school’s budget rather than that of the child, is of deep concern. That is the basic weakness of the strategy—it does not concentrate sufficiently on the needs of the child and quality childcare, but instead looks closer at how to get the parent back to work. It is a care strategy rather than a strategy for children, or the ‘welfare to work’ agenda. We need to rectify this by recognising the importance of nursery groups that would put the emphasis on the child. This is firmly supported by the report:

in Welsh It is foolish to allow the present strategy to force playgroups and nursery groups to close when we are not in a position to provide for nursery children in our school. That would be irresponsible, given the deficiencies. According to the evidence, we will, in the near future, have to re-establish voluntary groups which are being systematically decimated if we seriously want to establish a high quality strategy, as these groups can offer the necessary choice for Welsh families:

yn Saesneg ‘It is matter of great concern to us that the future playgroups in Wales is under threat as an unintended consequence of the UK Government’s policy of lowering the age of school entry.’

in Welsh This foolishness should be stopped immediately. The Early Years Partnerships do not work because they tend to be one-directional partnerships. We need to establish clear guidelines for them so that everyone understands the situation.

in Welsh On top of this, the loss of Welsh-medium groups is not only sad, but unforgivable, and according to the report:

yn Saesneg ‘The loss of Welsh medium playgroups particularly in areas where the local school operates in English, has very serious implications for the future of the Welsh language.’

in Welsh The report encourages each childcare partnership to stop this threat to nursery groups and playgroups because rectifying this situation is essential. The Welsh language belongs to all the children of Wales. A development programme for nursery education should include a programme to raise public awareness of the intrinsic importance of the Welsh language to the identity of the people of Wales together with stressing the value of bilingualism and the advantages of starting to learn Welsh at an early age.

in Welsh The report also pays attention to the obvious effect that lack of funds has had on the provision for children with special needs. I will quote from the report to remind us of the hopelessness of the situation:

in Welsh This report draws attention to many weaknesses existing in the system in Wales. I will remind you of them. There is a lack of understanding and collaboration between education departments and the social services and no integrated relationship with the economic development agenda, and I acknowledge what Jane said earlier. Edu-care should be an intrinsic component of a wide economic policy, not something on the periphery or solely for women. The report wants the Assembly to clearly show Chwarae Teg,, the WDA and other economic agencies that they should be working more closely with each other. The report states:

in Welsh The need for long-term, sustainable funding could possibly be answered by the European structural funds, or as Jane said earlier, by the New Opportunities Fund, of which we need to take advantage.

in Welsh Another weakness to be seriously considered is the need to promote the professional status of childcare workers. We do not recognise the expertise or the responsibilities of this work or the pressure on these workers. Those who care for our children also care for our future. Their work and the responsibilities that they have should be acknowledged with better training, working conditions, support and employment status.

in Welsh Though we welcome this strategy as a mission statement, there is substantial concern about it for a number of reasons. There is a tendency towards the ‘welfare to work’ agenda, hardly any mention of what is beneficial to children and it does not consider the needs of many deprived families. By focusing on the early years partnerships, the focus on developing early years education has been undermined and the opportunity of integrating the strategy with those such as Sure Start has been lost. There is hardly any mention of the needs of children under three, nor of families who have children with disabilities.

in Welsh The Assembly must respond positively and swiftly to a situation that is deteriorating rather than improving. By now, we have the ability, the will and the power to do that. We can work constructively through the Committees. I accept what has been said as far as the amendment is concerned. Those factors have now been incorporated in the motion. That is to be commended as it is the way forward. We look forward to the Subject Committees giving this field serious consideration. We certainly have the power and the ability. Let us go forward with confidence and support the motion.

Yr wyf yn croesawu’r adroddiad cyffrous hwn, sydd yn gyfraniad pwysig at ddatblygu polisi cyhoeddus yn y maes hwn. Yr wyf yn argymell y dylai’r Aelodau hynny sydd heb ei ddarllen yn drwyadl roi sylw manwl iddo. Cytunaf â Gareth Jones, felly nid ailadroddaf ei sylwadau cynhwysfawr. Fodd bynnag, mae’r adroddiad hwn yn feirniadol ac mae’r manylion ynddo yn hoelio’r Llywodraeth ar lawer o faterion. Pan â i’r Pwyllgorau, bydd ganddynt ddiddordeb yn atebion Llywodraeth Cymru i’r materion a godwyd. Yn yr un modd ag mewn llawer o feysydd polisi cyhoeddus eraill, hawdd yw siarad yn fawr ond cyflawni ychydig: nid yw hynny’n fodd digonol o gyflenwi polisi cyhoeddus.

Mae’r adroddiad yn nodi bod gofal plant yng Nghymru yn amrywiol o ran ei ansawdd a’i fod yn aml yn uchel ei gost, sy’n ei roi y tu hwnt i fodd llawer yn y gymuned. Mae gofal plant yn wasgarog ac nid yw ar gael i bawb i’r un graddau. Bydd cymunedau gwledig o dan anfantais arbennig yn aml. Y meini prawf hynny yw’r rhai y bydd y Pwyllgorau Pwnc yn eu defnyddio i sicrhau bod y strategaeth yn datblygu mewn modd cydlynol. Yr oedd Gareth Jones yn iawn wrth ddweud bod yr adroddiad â’i lach ar y strategaeth gyfredol am nad yw’n gydlynol ac am nad yw’n strategaeth wirioneddol. Tybiwn ei bod yn ffug strategaeth neu’n un annigonol: nid wyf yn sicr ar ba eiriau y byddent yn cytuno. Fodd bynnag, eithaf damniol yw ei hwfftio am beidio â bod yn wir strategaeth.

Yr wyf am dreulio ychydig amser ar yr eitemau cadarnhaol. Mae llawer i’w ganmol yn null gweithredu’r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig. Yr oedd ei dystiolaeth yn helaeth ac yr oedd yn amlwg iddo gael taith ddiddorol i Ddenmarc. Mae llawer o’r sylwadau’n deilwng o’u hailadrodd yn y Pwyllgor, ond rhaid inni fod yn ofalus ynghylch polisïau fel caniatáu i blant ifanc gysgu y tu allan mewn tymereddau hyd at finws 12 gradd Celsius. Byddai hynny’n rhy gynhyrfiol i blant bychain. Ar wahân i hynny, yr oedd yn amlwg bod Denmarc yn addysgiadol o ran y ffordd y mae’n rhedeg strategaeth gofal plant gynhwysfawr. Mae angen dewisiadau gwirioneddol ar rieni. Nid oes diben cael dogfen sgleiniog os nad yw’n arwain at weithredu ac ymateb effeithiol. Rhaid i ofal plant fod yn fforddiadwy oherwydd os bydd gennym ofal plant ardderchog nad yw’r rhan fwyaf o bobl yn gallu ei fforddio, ni fydd yn ymateb annigonol ar eu cyfer hwy. Rhaid i ofal plant fod o ansawdd uchel a bod ar gael yn gyffredinol ond mae hynny fel arfer yn gostus ac mae’n sialens anodd i ni. Mae’n golygu edrych yn ofalus iawn ar adnoddau.

Mae rheoleiddio effeithiol yn hanfodol hefyd ac mae sialensau gwirioneddol o’n blaen yn hynny o beth. Un o’r croesddywediadau yn y ddogfen yw ei bod yn condemnio gor-reoleiddio ond ei bod yn dweud bod rhaid cynnal ansawdd a bod rhaid cefnogi ymddiriedaeth y rhieni a phobl eraill fel eu bod yn hyderus ynghylch defnyddio’r cyfleusterau sydd ar gael. Rheoleiddio yw’r mater allweddol. Mae angen inni bwysleisio’r sector gofal plant anffurfiol. Darperir dros hanner y gofal plant yn anffurfiol. Bydd y rhai ohonoch sydd â phlant—ac nid wyf yn y categori hwnnw—yn gwybod, fel yn achos fy nheulu i, fod perthnasau, ffrindiau agos a rhieni yn rhannu’r gofal am blant. Rhaid inni sylwedoli bod hwn yn sector pwysig. Anodd yw ei reoleiddio ac os caiff ei or-reoleiddio, neu os ceisiwn orfodi rheoleiddio arno, fe ellid cael problemau wrth ei ddarparu. Bydd raid bod yn ddeheuig iawn wrth ddarparu trefniadau hyblyg sy’n gadael i warchodwyr plant anffurfiol ddilyn hyfforddiant.

Mae’r adroddiad yn pwysleisio bod rheoleiddio yn anghyson mewn llawer achos. Fe ddywed hefyd fod y system bresennol yn annheg ac yn rhoi’r sector gwirfoddol dan anfantais arbennig, tra bydd plant yn yr ysgolion yn dioddef safonau is. Bydd raid inni ystyried hynny oherwydd mae’r sector gwirfoddol yn aml yn torri cwys newydd ac wedi arwain y ffordd mewn gofal anffurfiol. Rhaid inni roi anogaeth i hynny. Fe glywsom am y mudiad i ddarparu gofal plant drwy gyfrwng y Gymraeg.

Yr wyf yn ategu’r sylwadau bod angen inni ymdrin ag anghenion gofal plant anabl a phlant ag anghenion addysgol arbennig. Yr wyf yn gadeirydd ar lywodraethwyr ysgol i blant ag anghenion addysgol arbennig. Mae’r maes hwn yn un a gaiff ei anghofio’n aml a bydd y rhieni yn teimlo’n aml eu bod wedi eu hynysu. O safbwynt cynhwysiant cymdeithasol, y buom yn ei drafod, mae’n bwysig bod y bobl hyn yn derbyn cefnogaeth ddigonol a bod plant o’r fath yn cael y gofal gorau sydd ar gael.

Cafwyd llawer o sylwadau am annog cyflogwyr i fod yn gefnogol i deuluoedd. Rhaid i hyn fod yn rhywbeth cyffredinol: nid gofal plant yn unig ydyw ond yr holl ystod o ofal cymdeithasol. Mae rhinweddau mawr mewn annog cwmnïau mawr, a, gobeithio, yr holl sector cyflogaeth, i feddu ar bolisïau sy’n cefnogi eu gweithlu ac yn eu hannog i ddatblygu a chadw medrau. Gellir cyflawni rhan o hynny drwy ddarparu gofal plant o ansawdd da a mynediad ato. Gallai’r Cynulliad roi esiampl ac arweiniad. Mae er lles yr economi, y gwelwyd datblygu syfrdanol ynddo dros yr 20 mlynedd diwethaf. Dros yr 20 neu 30 mlynedd nesaf, bydd cynnydd yn nifer o bobl mewn cyflogaeth sydd am ddatblygu eu medrau ac yn nifer y rhai sydd am ddychwelyd i weithio; gwelwyd hynny eisoes. Yr ydym wedi’n rhyddhau o’r hen syniad mai’r dyn yw’r enillydd cyflog. Dyhead y rhan fwyaf o bobl bellach yw mwynhau oes hir mewn gwaith. Ni chredaf y bydd hynny’n newid. Mae’n bwysig inni gofio hynny. Bydd y maes hwn yn ganolog i bolisi cyhoeddus yn y dyfodol.

Terfynaf drwy roi ychydig o sylwadau beirniadol oherwydd weithiau bydd diffyg awch yn y Siambr hon. Nid wyf yn wfftio’n llwyr at y Llywodraeth; newydd ddechrau datblygu’r strategaeth hon y mae ac efallai y bydd am ymateb i’m pryderon, a mynd â hwy i Bwyllgor a’u trafod yn iawn. Fodd bynnag, mae rhai o gasgliadau’r adroddiad yn hynod. Fe ddywed yr adroddiad:

Un feirniadaeth ar y Llywodraeth hon yw’r ailbecynnu a’r ormodiaith a geir ganddi. Mae hynny’n codi disgwyliadau ac nid honno yw’r ffordd orau i gyflawni amcanion cyhoeddus onid ydych o ddifrif ac am roi’r adnoddau angenrheidiol wedyn. Cyfeiriodd Jane at y Gronfa Cyfleoedd Newydd; mae’r adroddiad yn feirniadol iawn yn yr achos hwn. Dywed fod targedau anymarferol wedi eu gosod ar gyfer darparu lleoedd mewn gofal plant ac mae’n datgan:

Gellir beirniadu’r Llywodraeth hon am osod targedau sydd i’w cyflawni gan bobl eraill a pheidio â rhoi’r adnoddau y mae ar y bobl hynny eu hangen er mwyn eu cyflawni. Yr ydym yn croesawu datblygu gofal plant a darparu amrediad eang o ddewisiadau. Mae rhieni am gael hynny. Yr ydym yn croesawu cefnogaeth y rhai sy’n darparu gofal plant yn anffurfiol ond yr ydym am i hynny fod yn ddiogel ac yn effeithiol a sicrhau bod plant wedi eu diogelu i’r graddau mwyaf posibl. Fodd bynnag, yr ydym yn cydnabod bod angen rhoi sylw i’r maes hwn o bolisi cyhoeddus. Mae er budd unigolion, plant a’n rhagolygon economaidd. Cefnogwn y cynnig, gyda’r gwelliant.

Ysgrifennais nodiadau ar gyfer y ddadl hon. Yr oeddwn wedi bwriadu dweud bod hyn yn drobwynt mawr ac yn gam ymlaen i fenywod sydd wedi ymgyrchu ers blynyddoedd am well gofal plant. Yr oedd yn fwriad gennyf groesawu’r ffaith ei fod wedi ei dderbyn yn fater difrifol ac am unwaith y byddai rhai heblaw ni’r benywod yn siarad yn y drafodaeth hon. Ar ôl gwrando ar y ddau siaradwr diwethaf, yr wyf yn ymatal rhag datgan fy marn. Ymosodir ar Lywodraeth y DU am ganiatáu i un o’i strategaethau allweddol cyntaf, nas gweithredwyd yng Nghymru eto, fod yn agored i’w harchwilio gan y cyhoedd er mwyn ei gwneud yn well ac yn fwy effeithiol ac effeithlon. Os ydym i symud ymlaen yn y Cynulliad mewn ysbryd sy’n golygu bod yn agored a chael trafodaeth ddilys, bydd raid inni allu gwneud hynny heb geisio sgorio pwyntiau gwleidyddol lle y mae angen sicrhau cynnydd. Dywedodd Gareth fod yr adroddiad yn feirniadol. Pwrpas ymchwiliad Pwyllgor Materion Cymreig Tŷ’r Cyffredin oedd ceisio canfod sut i wneud strategaeth effeithiol i Gymru. Mae hynny’n golygu edrych ar yr hyn a allai weithio, yn eu barn hwy, drwy siarad ag amrediad o gyrff a dyfarnu ynghylch sut i wneud y strategaeth honno’n fwy effeithiol.

Clywais David yn glasganmol. Mae’n ymddangos bod pobl fel David yn y Blaid Geidwadol wedi cydanghofio am y ffaith na wnaeth eich plaid ddim am 18 mlynedd ynghylch gofal plant. Yr oeddwn yn un o’r rhai a gyflwynodd ddadleuon a chynigion ynghylch sut y gellid hyrwyddo strategaethau gofal plant. Yn y Pwyllgor Cyfle Cyfartal gwnaethom waith mawr i baratoi cynigion manwl, a daflwyd allan gan eich plaid chi. Braidd yn ormod yw ichi frysio i mewn â’r sylwadau beirniadol hyn a’r Blaid Lafur heb fod mewn grym ond am ddwy flynedd. Fel arfer bydd David yn un o’r rhai sydd ar eich hochr ni ond rhaid inni ystyried hyn o safbwynt hanesyddol.

Fodd bynnag, mae’n ddadl bwysig ac yn gam ymlaen. Dylem ei weld felly. Ffurfiwyd safbwyntiau gwleidyddol llawer o fenywod wrth ymgyrchu am well gofal plant fel y gallem gymryd rhan yn y cymunedau, datblygu ein potensial ac fel y gallai benywod eraill mewn swyddi â chyflog isel gael cyfle i chwarae rôl a derbyn addysg a hyfforddiant. Yr wyf yn un o bedwar Aelod Llafur yn y Cynulliad oedd yn aelod o weithgor gofal plant y Swyddfa Gymreig a oruchwyliodd ddatblygiad y strategaeth honno. Rhoesom anogaeth i’r Pwyllgor Materion Cymreig geisio barn am y modd i’w gwella. Mae’n ddyletswydd arnom i ystyried y sylwadau hynny a dechrau edrych drwy ein strwythurau a’n pwerau newydd yn y Cynulliad.

Sut y gallwn wneud i’r Cynulliad weithio? Os na fuddsoddwn yn ein plant, ni fyddwn yn buddsoddi yn ein dyfodol nac yn adeiladu’r math o Gymru yr ydym wedi sôn amdani’n aml. Efallai nad ydym yn sôn am Gymru â’r math o angerdd y mae The Mirror am ei weld ond mae hyn yn fusnes cymhleth. Mae’n cynnwys amrediad o faterion, cyfranwyr ac ystyriaethau gwahanol. Mae’n rhaglen fawr i’w datblygu gennym. Fy marn i, a barn y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, yw y dylem ystyried rhaglen 10-mlynedd i ddatblygu cynllun gofal plant i Gymru.

Mae llawer agwedd i hynny. Yr wyf am ganolbwyntio ar y modd y byddwn yn gyrru hyn ymlaen, yn ei monitro a’i werthuso a sicrhau ei fod yn dod â newid gwirioneddol ar lawr gwlad. Mae hynny’n arbennig o bwysig. Rhaid i’r Pwyllgorau Pwnc a chyrff eraill weithio ar fanylion y rhaglen hon dros y Cynulliad i sicrhau y byddwn yn datblygu hynny. Wrth wneud hyn, rhaid inni gydnabod o traddodiad cryf o addysg feithrin sydd gennym yng Nghymru. Bu inni ymladd yn galed i ddal gafael ar hynny pan oedd y Ceidwadwyr pan oeddent mewn Llywodraeth am fynd â hynny oddi arnom. Mae bellach yn rhoi sylfaen i ddatblygu amrediad eang o ofal plant sy’n ateb anghenion rhieni sy’n gweithio. Bydd yn cyflenwi anghenion cymdeithasol plant mewn teuluoedd tlawd sydd heb gyfle i gyfathrebu a chymdeithasu. Bydd hefyd yn cyflenwi’r anghenion addysgol. Abertawe yw un o’r ardaloedd hynny lle’r oeddem wedi ymladd yn galed i ddal gafael ar ein haddysg feithrin.

Mae gennym record ardderchog. Ymwelais â nifer o’r ysgolion gwych yma. Yr oedd yr awdurdodau lleol wedi canolbwyntio’n fwy ar addysg ac nid yn ehangach ar ofal plant. O ganlyniad, yn Abertawe nid oes gennym ond 178 o leoedd mewn gofal plant i bob 1,000 o blant. Mae gennym lawer iawn o waith i’w wneud i integreiddio’r rhaglenni presennol, adeiladu ar ein profiad i sicrhau mwy o weithwyr gofal plant a sicrhau bod eu cyflog a’u hamodau’n dda. Gwaith benywod ydyw ac mae’r cyflog yn wael. Rhaid inni wneud cynnydd gwirioneddol ar hynny a sicrhau ein bod yn darparu gofal plant fforddiadwy, hygyrch a chynaliadwy fel y bydd rhieni sy’n gweithio yn rhoi eu plant yn y sefydliad. Rhaid iddo fod o ansawdd da fel y bydd rhieni’n gwybod y bydd eu plant yn ddiogel ac yn derbyn gofal da pan fyddant yn y canolfannau.

I wneud hynny, rhaid inni ddod â’r awdurdodau lleol a’r sectorau gwirfoddol a phreifat at ei gilydd. Yn benodol, yr wyf am ofyn i Jane, a Rosemary, a rannodd y cyfrifoldeb am hyn, i roi ystyriaeth frys i sefydlu corff ymgynghorol i Gymru. Byddai hynny’n caniatáu inni gael uwcholwg, datblygu cynllun a gosod targedau, monitro a sicrhau bod gan y sector gwirfoddol yr adnoddau y mae arno eu hangen i gyflenwi’r ansawdd yr ydym am ei weld yn y gwasanaeth. Byddai’n creu cysylltiad rhwng y gwahanol asiantaethau.

Gan y bydd y cynigion hyn ac adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig yn mynd i’r Pwyllgorau, yr wyf hefyd am weld ystyriaeth i’r cynnig y dylid cael grŵp gorchwyl a gorffen yn y Cynulliad. Byddai hynny’n cychwyn y rhaglen hon ar y droed iawn ac yn penderfynu ym mhle yn y pwyllgorau y mae’r cyfrifoldeb. Byddai’n sefydlu Pwyllgor Ymgynghorol Cymru fel y bydd gennym sylfaen gadarn. Yr ydym yn dilyn llwybr newydd; yr ydym newydd ddechrau darganfod sut i wneud hynny. Mae’n bwysig inni wneud cynnydd, dysgu o’r dystiolaeth a roddwyd i ni a dechrau datblygu rhaglen sy’n gallu cyrraedd pob rhan o Gymru.

Mae’n ddrwg gennyf siomi Val ond mae’r pwynt sydd gennyf yn feirniadol o Lywodraeth Cymru, o Lywodraeth Prydain a fu’n gyfrifol cynt am y materion hyn ac o’r Swyddfa Gymreig. Yr wyf yn gwneud hynny yn yr ysbryd y cyfeiriodd Alun Michael ato’n aml. Nid yw ysbryd o bartneriaeth a chydweithio o reidrwydd yn un cysurus ac nid yw bob amser yn golygu ein bod yn cytuno â’n gilydd. Yr wyf yn derbyn pwynt Val bod y rhai ohonom a weithiodd gyda’i gilydd y tu allan i’r Siambr hon ac mewn lle arall, ond nid yn y lle arall hwnnw, am barhau â’r ysbryd hwnnw o gydweithio a chydweithredu.

Yr wyf yn tynnu sylw Jane a’r Llywodraeth at baragraff 63 yn nhrydydd adroddiad y Pwyllgor Materion Cymreig:

Mae’r adroddiad hefyd yn dweud:

rhaid mai Alun oedd hwnnw, neu efallai ddim—

Mewn teip drwm, cawn yr argymhelliad hwn:

Yr wyf yn deall o ateb i gwestiwn Aelod arall, i’r Prif Ysgrifennydd ddweud mai un Aelod oedd wedi datgan anghenion gofal plant mewn ateb i holiadur. Mae gennyf ychydig o sylwadau i’w gwneud ar hynny. Yr wyf yn gofyn i Jane wirio ai’r holiadur Technoleg Gwybodaeth oedd hwn, a oedd hefyd yn cynnwys cwestiynau am ofal plant. Fe ddywedodd y gwasanaeth TG wrthyf nad oedd ond wedi derbyn chwe ateb i’r holiadur cyn yr etholiad. Ni etholwyd dau o’r rhai a atebodd yr holiadur. Os mai honno yw’r sail dros ddweud nad oes gan Aelodau’r Cynulliad unrhyw anghenion gofal plant, byddai’n ddiddorol ailedrych ar y sefyllfa bresennol.

Nid yw gofal plant yn fater i Aelodau’r Cynulliad yn unig ond i’n staff hefyd. Yr wyf yn ymwybodol bod teuluoedd ifanc gan lawer o’r rhai sy’n gweithio yn yr adeilad hwn. Fe ofynnir yn aml iddynt weithio awr, neu hanner awr, yn ychwanegol. Anodd yw gwneud hynny os yw’ch trefniadau gofal plant y tu allan i’r adeilad. Fodd bynnag, pe bai gennym ni drefniadau gofal plant, fe allai fod yn bosibl gwneud darpariaeth arbennig ar gyfer hynny; nid fy mod am weld ein staff, na ninnau chwaith, yn gweithio bob awr o’r dydd a’r nos.

Dyna fater ymwelwyr hefyd. Fore heddiw yr oeddwn yn digwydd bod yn y cyntedd pan ddaeth grŵp o deuluoedd â phlant ifanc i gyflwyno deiseb. Yr wyf yn credu iddynt ddod i siarad â Jane ynghylch y ddarpariaeth o ofal iechyd. Nid oeddent yn gallu dod â’r goetsh gadair drwy’r drws troi ac yr oedd rhaid inni ddatgloi drws arbennig iddynt. Nid oedd unlle i’r plant chwarae nac unlle lle y gallai’r mamau newid clytiau hyd yn oed. Ni fydd y rhai yn fy Mhlaid i yn dyfynnu o’r Beibl fel arfer, ond yr wyf yn bryderus yn y ddadl hon ein bod yn ceisio symud brycheuyn o lygaid pobl eraill a ninnau â thrawst anferth yn ein llygaid ein hunain. Gwahoddaf Lywodraeth Cymru i ymdrin â hyn fel mater o frys.

Hwyrach ei bod yn rhy hwyr i gael cyfleuster gofal plant yn yr adeilad hwn oherwydd y cyfyngiadau ar ofod. Efallai hefyd ei bod yn rhy hwyr i gael cyfleuster ar gyfer plant hŷn a’r holl bethau yr oedd ein cyd-weithwyr yng Ngrŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol wedi eu trafod. Yr wyf yn atgoffa’r cyd-weithwyr hynny a’r Llywodraeth nad oedd gwrthwynebiad i’r ymrwymiad at ofal plant, ar yr amod nad oedd yn rhy ddrud, yn yr un o ymgynghoriadau cyhoeddus Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol. Rhoddwyd cefnogaeth eang iawn iddo. Os nad oes modd inni wneud darpariaeth yn yr adeilad hwn, yna rhaid inni gael lle ar gyfer plant yn ein hadeilad newydd. Yn y tymor byr, ni allai fod y tu hwnt i ddyfeisgarwch y Cynulliad a’r Llywodraeth i sicrhau, y tro nesaf y byddaf yn cwrdd â rhywun sydd am newid clwt yn yr adeilad hwn, na fydd raid ei hebrwng i’m swyddfa i wneud hynny.

in Welsh Thank you Mr Llywydd for the opportunity of contributing to this important motion. I am glad to support the motion.

yn Saesneg Fodd bynnag, yr wyf am wneud y pwyntiau canlynol. Mae’n hanfodol na fydd unrhyw strategaeth gofal plant yn peri bod plant yn agored i’r risg o gamdriniaeth. Credaf y dylid cofrestru pob darpariaeth gofal plant ffurfiol. Yn wir, mae hyn yn rhwymedigaeth statudol ar hyn o bryd. Fel Cynulliad, ni ddylem byth ystyried cynigion i gael gwared ar y gofyniad i gofrestru, hyd yn oed yn achos cynlluniau gofal tymor-byr fel cynlluniau chwarae dros y gwyliau. Yr oedd y Llywodraeth flaenorol wedi bwriadu llacio’r gofyniad i gofrestru cynlluniau tymor-byr ond rhoddwyd y cynigion hynny o’r neilltu’n fuan iawn yn sgil trychineb Dunblane. Ni ddylai’r cynigion hynny byth weld golau dydd eto. Rhaid i gofrestru aros yn brif ddull i ddiogelu plant

yn Saesneg Yr wyf yn cefnogi’r argymhelliad yn adroddiad y Pwyllgor Materion Cymreig y dylid cefnogi ymestyn y cymhwyster i dderbyn y credyd treth ar gyfer gofal plant i drefniadau gofal plant anffurfiol, ond gwiriadwy. Credaf na ddylid byth danbrisio gwerth cefnogaeth y teulu estynedig. Rhaid cydnabod a gwerthfawrogi cyfraniad neiniau a theidiau—ac yr wyf yn datgan diddordeb yma—a modrabedd ac ewythredd a hyd yn oed, mewn rhai achosion, hen neiniau a hen deidiau. Bydd plentyn yn aml yn dymuno derbyn gofal o fewn perthynas deuluol gariadus a rhaid rhoi’r pwys mwyaf un ar ddymuniadau’r plentyn. Yn aml bydd gwasanaethau cysylltiadau teuluol cryf yn gallu sefydlu gofal o ansawdd da o fewn teuluoedd a gall arwain at adeiladu cydberthynasau tymor-hir cefnogol i’r plentyn.

yn Saesneg Yr wyf hefyd yn cefnogi’r cynllun Cychwyn Cadarn. Rhaid i unrhyw strategaeth gofal plant ddynodi plant sydd mewn angen. Drwy’r Cynulliad, mae angen ffocws neilltuol tymor-hir ag adnoddau ar wasanaethau i blant mewn angen ar lefel genedlaethol. Dylid cysylltu hynny â strwythurau llywodraeth leol a rhaid dynodi’r swyddogion arweiniol yn eglur, gyda goruchwyliaeth ar y ddarpariaeth i blant mewn angen. Byddai hynny’n hwyluso gweithio effeithiol drwy bartneriaeth. Os na chynigir gofal plant diogel a fforddiadwy i’r teuluoedd mwyaf difreintiedig bydd eu plant yn cael eu gwthio fwyfwy i’r ymylon.

yn Saesneg I derfynu, galwaf ar y Cynulliad hwn i ddangos ei ymrwymiad at les a ffyniant plant drwy gytuno i drafod yn fanwl egwyddorion cytundeb y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn, ac i ystyried eu mabwysiadu.

Mae gennyf sylw cyffredinol am y ddogfen, nad oeddwn wedi ei derbyn tan fore heddiw. Nid wyf yn golygu i hynny fod yn bleidiol. Yr ydym oll wedi profi anawsterau wrth dderbyn dogfennau a gwybodaeth ar y rhyngrwyd a’r fewnrwyd. Yr enghraifft ddiweddaraf yw hyn. Yr oeddwn wedi gobeithio ei darllen dros y penwythnos ond ni fu modd gwneud hynny felly nid wyf wedi gallu ei hastudio’n fanwl.

Hoffwn ddweud wrth Val, sydd yn gyd-aelod o maffia a taffia Abertawe, na ddylech awgrymu, bob tro y bydd rhywun yn gwneud sylw cwbl argyhoeddiadol, fod hynny’n ymosodiad pleidiol ofnadwy dim ond am eu bod gan Blaid Cymru neu’r Ceidwadwyr. Bydd y cofnod yn dangos eich bod wedi gwneud sylwadau sydd yr un mor bleidiol yn ogystal â rhai pwyntiau dilys iawn a allai fynd ar goll oherwydd gormodiaith wyllt wrth feirniadu gwrthwynebwyr gwleidyddol.

Yr wyf yn rhoi derbyniad gwresog i’r ddogfen hon at ei gilydd. Fe ddywedwyd mai’r broblem allweddol fydd adnoddau. Yr wyf yn bryderus ynghylch dau faes yn yr adroddiad y cyffyrddwyd â hwy. Dylid tynnu sylw at anghenion plant anabl ac anghenion y Gymru wledig. Hoffwn ddelio â maes sydd efallai heb dderbyn sylw, sef rôl gwiriadau’r heddlu wrth ystyried staff posibl. Mae hyn yn hollbwysig. Mae’r adroddiad yn gwneud y pwynt dilys nad yw’r ymarfer yn gyson. Bydd yn cyrmyd gormod o amser yn aml iawn ac nid oes dull gweithredu cyson. Rhaid inni ystyried adnoddau. Bu gostyngiad yn nifer yr heddweision. Yn Nyfed Powys, bu gostyngiad ers yr Etholiad Cyffredinol. Nid yw’r pethau hyn o gymorth ac mae angen cynnal gwiriadau gan yr heddlu. Yr allwedd yw diogelu plant. Mae hynny o bwys hanfodol. Rhaid inni sicrhau bod adnoddau ar gael.

Hoffwn hefyd gefnogi’r syniad o gael Comisiynydd Plant yng Nghymru. Yr ydym ni fel Ceidwadwyr yn cefnogi’r syniad yn fawr iawn. Cyfeiriodd David Melding at y profiad a gafodd ei gywain yng ngwledydd Llychlyn wrth danlinellu pwysigrwydd cael ombwdsman plant. Yr ydym yn croesawu’r adroddiad ond mae gennym rai amheuon, y tynnir sylw atynt yn yr adroddiad. Yr unig ffordd y gallwn symud ymlaen ac ystyried diffygion y system yw drwy wrando ar bobl a astudiodd y pwnc yn fanwl. Ni ddylem ymddiheuro am dynnu sylw at feysydd y gellid eu gwella. Yn amodol ar y pwyntiau hynny a’r ffaith na chefais gyfle i edrych ar yr adroddiad yn fanwl, yr ydym yn ei groesawu.

Yr wyf yn siarad fel y trydydd aelod o’r gang o bedwar a gyfrannodd at y strategaeth gofal plant genedlaethol a hefyd fel un a roddodd dystiolaeth ar ofal plant i’r Pwyllgor Dethol. Nid wyf yn bwriadu mynd drwy fy nhystiolaeth oherwydd mae’n 20 tudalen o hyd yn yr adroddiad. Hoffwn ganolbwyntio ar fater nad yw wedi codi eto yn y ddadl, sydd yn ystyried strategaeth gofal plant yng nghyd-destun dadl strategol am blant. Mae’n hanfodol ac yn un o’r rhesymau pam y cyfeiriodd y Pwyllgor Dethol at y strategaeth fel un anghyflawn. Wrth roi tystiolaeth i’r Pwyllgor Dethol, yr oeddem yn ei thrafod ac yn ei chroesawu fel rhaglen yn hytrach nag fel strategaeth. Byddai pob un ohonom am ei gweld yn mynd i’r holl Bwyllgorau pan gaiff ei chyfeirio i’w thrafod, fel y dywedodd Jane Hutt wrth gyflwyno’r cynnig, oherwydd mae pob agwedd ar fusnes y Cynulliad yn berthnasol i blant. Mae angen inni weld plant fel grŵp clientiaid i’n holl wasanaethau.

Mae llywodraeth leol, adrannau gwasanaethau cymdeithasol, adrannau addysg ac adrannau hamdden wedi chwarae rôl allweddol bob amser wrth ystyried materion gofal plant a phlant. Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus erioed nad yw gofal plant a phlant ar flaen meddwl yr adrannau datblygu economaidd mewn llywodraeth leol. Mae’n bwysig nad ydym ond yn edrych ar ofal plant ar lefel macro, fel yr ydym yn gwneud mewn perthynas â chynnydd economaidd yn y cynnig. Rhaid inni edrych arno ar lefel micro ac ystyried y modd y mae’r holl wasanaethau’n cyfrannu at y ddadl honno.

Yng ngoleuni hynny, yr wyf yn croesawu cynlluniau’r Llywodraeth y cyfeiriwyd atynt yn y Siambr hon heddiw. Yn eu plith y mae’r cynllun Cychwyn Cadarn sy’n rhoi sylw i blant, yn enwedig mewn ardaloedd difreintiedig. Hefyd ceir y cynllun Quality Protect, a fydd yn gweithredu fel modd i ddiogelu plant, y cynllun dysgu y tu allan i’r ysgol ac yn awr, y cynllun gofal plant. Drwy ymagwedd gyfannol at blant rhaid inni sicrhau bod y cynlluniau hynny’n croesffrwythlonni ei gilydd. Mae hwn yn bwynt a wnaed eisoes heddiw. Rhaid inni gael dull gweithredu ynghylch yr holl wasanaethau i blant, sy’n canolbwyntio ar hybu datblygiad corfforol, cymdeithasol, emosiynol a deallusol y plant. Rhaid inni bwysleisio agweddau ar ansawdd, hybu diogelwch a lles plant, ac ymdrechu i integreiddio’r ddarpariaeth addysg a gofal plant fel bod ein darpariaeth gofal plant yn cyflawni anghenion y plant.

Fe ddywedwyd llawer heddiw am gost gofal plant. Fel Jane, yr wyf yn rhiant sydd wedi ymgodymu â bron bob math o ofal plant. Mae’n wir bod gofal plant yn ddrud. Rhaid inni sicrhau bod digon o arian fel bod modd i’r grŵp targed elwa ar strategaeth gofal plant gyffredinol. Mae teuluoedd a ddaliwyd yn y trap tlodi yn grŵp arbennig y bydd raid rhoi cymorth iddynt gyda chostau gofal plant, a rhaid inni gydnabod eu hanghenion. Rhaid inni hefyd gydnabod anghenion rhieni sy’n byw mewn ardaloedd gwledig sydd yn gorfod teithio’n bell i gael mynediad i ofal plant, a rhieni yn eu harddegau sydd yn dal yn yr ysgol. Dylem ystyried teuluoedd lle y mae rhiant â salwch meddwl, salwch corfforol neu dymor-hir neu’n anabl, neu’n ddefnyddiwr cyffuriau neu alcohol, rhieni â genedigaethau lluosog a phlant ag anableddau. Wrth ystyried datblygu ysgolion yng Nghymru, un mater arbennig i’r Cynulliad yw darparu cyfleoedd gwell i fyfyrwyr mewn colegau addysg bellach a phrifysgolion er mwyn annog pobl ifanc i ddychwelyd i ddysgu. Mae angen inni hefyd ystyried rhieni sy’n gweithio oriau anghymdeithasol oherwydd mae llawer llai o gyfleusterau gofal plant y tu allan i’r oriau swyddfa arferol. Mewn gwirionedd, un o’r ychydig leoedd y gallwch gael hynny yw yn y gwasanaeth iechyd ac nid yw hwnnw erioed wedi cymryd stemiau hwyr neu stemiau nos i ystyriaeth.

Felly, rhaid inni edrych yn gyfannol ar y modd y byddwn yn ymdrin ag anghenion pobl yng Nghymru am ofal plant. Wrth wneud hynny, rhaid inni beidio ag anghofio’r pwynt a wnaed heddiw. Mewn llawer achos, y dewis cyntaf yw i ofal plant gael ei gyflawni gan aelod o’r teulu. Nid yw darpariaeth gan drydydd parti i fod yn orchmynnol. Rhaid inni sicrhau na fyddwn, drwy annog gofal plant, yn annog gofal plant amgylchynol, sy’n golygu nad oes gan y plentyn unrhyw gysylltiad gwirioneddol â rhiant neu aelod o’r teulu. Mae llawer inni ei drafod yn y Cynulliad hwn. Pan anfonir yr adroddiad hwn a’i argymhellion i’r Pwyllgorau, gobeithio y byddant yn derbyn y sialens ar ran pawb yng Nghymru, rai mewn gwaith ac eraill, ac yn canolbwyntio ar anghenion y plant yn gyntaf.

May I add to this important debate? There could hardly be a more important subject for the Assembly to discuss. I want to concentrate on one aspect. I welcome the fact that the Select Committee has prepared this report. I am not sure whether I welcome the fact that a House of Commons Select Committee currently sets the agenda for this Assembly but the situation will improve. I look forward to the day when the Committees of this Assembly produce reports of similar quality. It will not take long until that happens. It has been said already, especially by Gareth, that the early years experiences are of important when we consider their effect on the development of a person’s character. There is no other field where an investment of resources, endeavour, care, love and so on bears fruit better than during these particular years.

I wish to refer to what Gareth described as edu-care. We talk about a care strategy but we should not talk about care without discussing education. The best care is always educational. A child should learn continually whilst under care and the best education is a caring one.

It was an understanding of the importance of this field that caused the previous Government to give additional resources to the early years. There was massive pressure from all directions, the evidence was overwhelming and the Government decided to introduce new measures. Unfortunately, it decided to go along the line of nursery education vouchers. There was general opposition to that—it was almost unanimous in Wales. The Select Committee produced a report on that. The Government insisted on pushing it through, although it was on the threshold of a general election and there was a strong possibility that the method would be overturned. That is what happened.

We then had the new approach, which looks wonderful on paper. It suggests creating local partnerships where the statutory sector, the voluntary sector and elements of the private sector would come together to co-operate. They would ensure that resources are used effectively so that we have an integrated approach. Past events are a good example of the way in which the best wishes and intentions can lead to unfortunate results. Gareth has already mentioned that.

There were plenty of warnings that things could go wrong and there were warnings in plenty of time as regards the bad effects described in this report. I sent many letters to Peter Hain, following discussions with the Welsh and English nursery education groups in Wales, warning him about the matter. In a meeting with Peter Hain, the Welsh nursery schools movement, Mudiad Ysgolion Meithrin, appealed to him to ensure that the guidelines for local partnerships safeguarded us from what has happened. I debated in the House of Commons at 3 a.m. on the School Standards and Framework Bill to draw attention to the dangers. The Select Committee’s report justifies all the concerns that were voiced at that time.

I do not apologise for repeating as the matter is so important. Schools are attracting three and four year olds and that has a destructive effect on voluntary provision. Children enter school on their third birthday. As a result, voluntary nursery groups are closing, provision for children is less accessible than previously and there is inappropriate provision for children in schools because they are taught in an inappropriate manner in the reception classes.

There is room to believe that it can be harmful to the children as it creates frustration and boredom and causes them to lose interest. In many cases, they have negative experiences of education early in life. They have to concentrate on formal learning and literacy and numeracy skills too early and that is harmful to their development. It can be counter-productive.

At the same time, parental contribution is lessened. One of the most exciting things about the voluntary sector is the way in which parents are attracted to support the nursery group, to be part of it and to raise money for it. Often, parents who have not had a good experience of education decide to go into education after taking part in nursery activity. The combination of things that are happening in the voluntary sector is exciting. There are financial contributions to the voluntary sector that are not as likely to be forthcoming in the statutory sector. Val Feld mentioned the importance of ensuring that this enterprise succeeds. To do that, it is essential to recognise the nursery sector’s positive, creative and valuable role.

I wish to mention the present situation’s damaging effect on the Welsh language’s prospects. Research by the Welsh Language Board has declared that about 50 per cent of parent in Wales have stated that they would want their children to receive Welsh nursery education if it were available and convenient. That it is a foundation for an exciting revival for the Welsh language.

The revival of Welsh education has been built on the activities of Welsh pre-school units and nursery schools to a great extent. That is the foundation of the huge growth in Welsh education, particularly in the Anglicised areas. Young children are being drawn into the schools and nursery units are closing. That means that children have to travel further to have nursery education. That is unacceptable to parents with very small children. Provision for two and a half and three year-old children is also undermined because the unit is smaller. As a result, there is a process of decline.

Having painted that black picture, I appeal to the relevant Secretaries, Rosemary Butler and Jane Hutt, to interfere urgently to prevent this damaging process from proceeding. As part of a wider agenda and as soon as possible, we must move the financial incentive that means that schools are eager to attract children. That must also be considered.

To prevent the situation from worsening, we must appeal to schools not to take in children on their third birthday. If they went to school in the September following their third birthday, that would lighten the burden for the nursery groups.

Pe bai’r dyn bach hwnnw o Fawrth yn cyrraedd Cymru, gan ddisgwyl gweld cymdeithas a drefnwyd yn ôl anghenion cymdeithasol, byddai’n disgwyl gweld cyfleusterau gofal plant da yn yr ardaloedd sydd â’r lefelau uchaf o enedigaethau i fenywod dan oed ac yn eu harddegau, y cyfraddau uchaf o bwysau geni isel, y lefelau uchaf o anweithgaredd economaidd ymysg dynion a benywod, a’r lefelau Cynnyrch Mewnwladol Crynswyth isaf.

Mae’r tablau ar ddieithrwch cymdeithasol a welsom yr wythnos diwethaf yn dangos nad felly y mae. Mae’r lefel o ddarpariaeth yn union i’r gwrthwyneb i’r graddau o ddieithrwch cymdeithasol mewn gwahanol gymunedau. Mae diffyg cyfleusterau gofal plant priodol yn dechrau creu cylch cythreulig lle y bydd teuluoedd wedi eu cau allan o weithgaredd economaidd. O ganlyniad i hynny, fe’u condemnir i barhau ar incwm isel, maent yn colli annibyniaeth a hunan-barch ac yn dechrau diwylliant o ddibyniaeth.

Mae gofal plant yn hanfodol er mwyn torri cylch cythreulig amddifadedd a dieithrwch cymdeithasol. Un o’r meysydd allweddol, y cyfeiriwyd ato gan sawl un, yw fforddiadwyedd. Fel y dywed yr adroddiad, mae llawer o bobl mewn cyflogaeth yn ei chael yn anodd iawn fforddio gofal plant. Bydd llawer mwy o alwadau ar gymunedau â lefelau uchel o anweithgaredd economaidd a dieithrwch cymdeithasol. Mae llawer o’r cymunedau hyn heb yr ysbryd mentrus ac entrepreneuraidd sy’n angenrheidiol i ddechrau menter breifat ac mae cyfleoedd yn y fan honno. Fel y dywedodd David, bydd llawer o’r cymunedau hyn yn chwilio am adnoddau o fewn eu cylch eu hunain. Efallai drwy weithio gyda’r cymunedau hyn y ceir hwb i greu cyfleusterau gofal plant cymunedol. Mae nifer o bwyntiau da yn yr adroddiad lle y mae’n tynnu sylw at feysydd lle y gallai grwpiau a chymunedau chwilio am gymorth a chefnogaeth i gychwyn darpariaeth gofal plant.

Un o’r prif faterion ynglŷn â fforddiadwyedd gofal plant yw tlodi cludiant. Mae llawer o’r ardaloedd mwyaf difreintiedig yn gymdeithasol yn bell o’r mannau lle y gellir canfod cyflogaeth. Mae llawer o’r bobl mewn ardaloedd sydd wedi eu hamddifadu neu eu dieithrio’n gymdeithasol yn gweithio mewn mannau lle mae’r swyddi’n rhai â chyflogau isel. Mae gan y teuluoedd hyn fwy o daith i gyrraedd eu gwaith ac mae eu costau teithio’n uwch. Maent yn dod o ardaloedd lle mae lefel perchnogaeth ceir preifat eisoes yn isel iawn. Mae’r tablau a gyflwynwyd inni yr wythnos diwethaf yn dangos llawer o gymunedau yng Nghymru lle mae mynediad teuluoedd at gludiant preifat gyn ised â 30 i 40 y cant. Yn achos pobl sy’n ceisio cyrraedd eu gwaith, yn ceisio cael gofal i’w plant, yn dod adref o’u gwaith, yn nôl eu plant o’r lle gofal, yn cyrraedd adref ac yn gofalu am deulu, mae hyn yn hunllef o ran cost ac amser. Nid yw’r adroddiad yn datrys y materion hyn mewn gwirionedd. Rhaid inni ystyried gofal plant yn ei gyfanrwydd ac mae cludiant yn fater allweddol.

Mae dau bwynt arall yn yr adroddiad sydd yn werth eu hystyried. Fel y nododd eraill, mae llawer o gyfeiriad a ffocws yr adroddiad hwn yn ymwneud â dychwelyd i waith a symud o fudd-daliadau i waith dan ddylanwad y cymhelliant economaidd. Mae angen hefyd am rôl therapiwtig cyfleusterau gofal plant gan fod llawer o deuluoedd difreintiedig heb gefnogaeth briodol yn y cartref a medrau rhiant. Fe all cyfleusterau gofal plant priodol yn y gymuned chwarae rôl adferol bwysig drwy eu helpu allan o’u trafferthion. Fe wn am lawer o deuluoedd sydd heb allu cael mynediad i’r gwasanaethau hyn, nid am nad oedd yr angen yn bod, ond am nad oedd modd iddynt fanteisio ar gyfleusterau o’r fath.

Mae pwyslais yr adroddiad ar reolau a rheoliadau ac mae’r diffyg pwyslais ar broffesiynoldeb ac ymarfer da yn nodwedd Brydeinig, yn fwy na thebyg. Mae hynny’n sylw diwylliannol diddorol, sydd yn debygol o fod yn berthnasol i ofal plant ac i’r modd y cyflenwir llawer o wasanaethau a gwasanaethau cyhoeddus yn y Deyrnas Unedig.

I derfynu, credaf fod yr adroddiad hwn o gymorth. Mae’n tynnu sylw at lawer o’r materion perthnasol mewn gofal plant. Mae’n pwysleisio’r rôl allweddol a gaiff gofal plant wrth leihau dieithrwch cymdeithasol a delio â phroblemau anweithgaredd economaidd. Byddwn yn sôn am ffyrdd, rheilffyrdd, telegyfathrebu ac yn y blaen, ond mae’r adroddiad yn codi nifer o faterion allweddol ynghylch yr isadeiledd cymdeithasol y mae ar gymunedau ei angen fel y gallant gymryd rhan gyflawn yn y gymdeithas gyfoes. Mae hynny’n elfen allweddol. Mae’r adroddiad hwn yn tynnu sylw at yr angen am strwythur cymdeithasol, yn enwedig mewn gofal plant.

Nid wyf yn credu y byddai neb yn y Siambr hon yn anghytuno ac yn peidio â nodi pwysigrwydd gofal plant i deuluoedd a phlant yng Nghymru, fel y gofynnir i ni wneud yn y cynnig. Ni chredaf y byddai’r Aelodau mwyaf siofinistaidd o’r Cynulliad yn meiddio tybio bod gofal plant yn fater i fenywod yn unig. Anogaf bawb nad yw wedi mynd drwy’r felin wrth geisio trefnu ei ddarpariaeth gofal plant ei hun, fel y gwnaeth Jane, i ddarllen profiadau’r rhai sy’n gorfod cyfuno gofal plant â’r angen economaidd i weithio. Ni fyddai ganddynt unrhyw amheuaeth wedyn mai hunllef yw ceisio trefnu’r ddwy agwedd ar eu bywyd.

Yng Nghymru, mae gennym fynydd o waith i’w gyflawni os ydym i sefydlu rhwydwaith o leoedd mewn gofal plant sy’n blant-ganolog, yn hygyrch, yn fforddiadwy ac o ansawdd da. Nid hynny sydd gennym ar hyn o bryd, yn sicr. Mae’r DU ymhell ar ôl ein cymdogion Ewropeaidd. Er y bydd Val yn falch o wybod na ddeuthum i gladdu’r adroddiad hwn, ni ddeuthum i’w ganmol yn ddigwestiwn ychwaith. Rhaid inni nodi bod anghysonderau mawr yn y mynediad i ofal plant ar draws Cymru. Mae’r ddarpariaeth yn aml ar ei gwaethaf yn yr ardaloedd lle y mae’r angen mwyaf dybryd. Os ydym i ymdrin â hyn, bydd raid cael swm sylweddol o arian ychwanegol fel y crybwyllir yng ngwelliant y Democratriaid Rhyddfrydol. Fel yr amlinellir ym mharagraff 38 yn yr adroddiad, y gwir yw na fydd gofal plant yn fforddiadwy yn y cymunedau mwyaf difreintiedig os na fydd cymhorthdal ar ei gyfer. Ariannu yw’r allwedd. Mae cynlluniau mawr am fwy o leoedd yn ganmoladwy, ond fe geir problem yn aml wrth gadw cynlluniau’n agored. Yn aml, bydd diffyg llwyr o ariannu cynaliadwy a rhaid cydnabod hyn yn y strategaeth a ddatblygwn. Rhaid inni hefyd gydnabod nad yw gofal da yn rhad.

Yr oeddwn yn falch o glywed Jane yn sôn am rôl ariannu Ewropeaidd wrth sefydlu un o’r projectau yr oedd yn ymwneud â hwy. Croesawaf y ffaith ei bod yn derbyn gwelliant y Democratiaid Rhyddfrydol, sy’n crybwyll ariannu Ewropeaidd. Gwn fod y Prif Ysgrifennydd yn dechrau aflonyddu pan sonnir am gronfeydd strwythurol Ewrop. Fodd bynnag, yr wyf am dynnu ei sylw at gasgliad yr adroddiad bod potensial i gronfeydd strwythurol Ewrop fod yn ffynhonnell doreithiog ar gyfer darparu ac ariannu gofal plant. Pan ddaw’r amser, Mr Michael, yr wyf yn sicr na fydd y Llywodraeth yn siomi plant Cymru.

Diolch am y cyfle i ymateb. Byddaf yn teimlo’n gynhyrfus iawn ynghylch cronfeydd strwythurol am fod modd eu defnyddio’n gadarnhaol. Yr wyf yn gwbl fodlon ategu’r sylw yr ydych newydd ei wneud am eich bod yn dangos y cyfle sydd ar gael os byddwn yn ynwneud â defnyddio’r cronfeydd strwythurol yn iawn. Byddaf yn teimlo braidd yn biwis pan fydd pobl yn canu’r un dôn gron yn hytrach nag edrych ar y modd y gallwn ddefnyddio’r cyfle i’r eithaf. Mae’n amlwg nad ydych yn gwneud hynny.

Mae’n ddrwg gennyf os camgymerais gynnwrf am aflonyddwch. Yr wyf hefyd yn croesawu’r pwyslais ar bartneriaeth yn yr adroddiad. Ni all yr un sector roi’r holl atebion ar ei ben ei hun. Rhaid inni barchu cryfderau pob math o ddarpariaeth. Rhaid inni elwa ar y ddarpariaeth gyhoeddus, preifat a gwirfoddol o fewn fframwaith rheoliadol sy’n rhoi tawelwch meddwl i rieni. Rhaid inni ddatblygu partneriaethau rhwng darparwyr i feithrin integreiddio effeithiol rhwng gofal ac addysg. Rhaid inni gofio hefyd nad yw’r ddarpariaeth yn un rhwng naw a phump o’r gloch yn unig; mae arnom angen darpariaeth gofal plant amrywiol a hyblyg. Rhaid inni roi sylw i’r rhai sydd yn aml yn cael eu gadael ar ôl: babanod newydd, plant ag anableddau, plant dros ddeg oed a rhai sy’n byw mewn ardaloedd gwledig.

Yn y blynyddoedd a’r misoedd diwethaf hyn, fe glywsom lawer o storïau sy’n peri gofid am ymddygiad amhriodol gan rai sy’n gwarchod rhai o’n plant. Mae llawer modd i sicrhau eu bod wedi eu diogelu: gwiriadau gan yr heddlu, cynlluniau cofrestru, hyfforddi a phethau tebyg. Fodd bynnag, dylai Comisiynydd Plant Cymru fod ar frig y gyfundrefn diogelu plant. Croesawaf y flaenoriaeth frys a roddir i hyn gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac, yn wir, byddwn yn dechrau trafod y mater hwnnw yfory. Rhaid i’r Comisiynydd Plant hwnnw sefyll dros holl bobl ifanc Cymru, beth bynnag fo’u hamgylchiadau. Rhaid i’r swydd feddu ar y pŵer a’r gallu i roi sicrwydd i rieni yng Nghymru fod eu plant, beth bynnag fo’r ddarpariaeth gofal ar eu cyfer, yn y dwylo gorau posibl.

Fe ddylwn ddatgan diddordeb. Tan ddwy flynedd yn ôl, yr oeddwn yn gadeirydd ar bartneriaeth blynyddoedd cynnar Sir Ddinbych. Fe sonnir yn aml am bartneriaethau yn y ddogfen hon a cheir llawer o feirniadu arnynt. Nid yw ond yn deg i gyflwyno’r cefndir ynghylch eu datblygiad. Fe’u sefydlwyd yn 1997-98 fel partneriaethau datblygu’r blynyddoedd cynnar. O fewn blwyddyn ar ôl eu sefydlu, gofynnwyd iddynt newid yn bartneriaethau gofal plant, gan ehangu eu haelodaeth a dod â mwy o bobl i mewn. Efallai nad yw’r partneriaethau y clywsom gymaint amdanynt brynhawn heddiw yn gweithredu’n iawn ond maent yn bod eisoes ym mhob rhan o Gymru.

Mae’r ffordd y’u sefydlwyd wedi creu llawer o rwystredigaethau o fewn y partneriaethau. Soniodd Cynog am lawer ohonynt, fel arian yn mynd yn syth o’r adran addysg i ysgolion. Gofynnwyd i’r awdurdodau arwain wrth ddatblygu’r partneriaethau ac yr oedd arian i fod i fynd drwyddynt hwy. Fodd bynnag, ni yrrodd yr awdurdodau’r arian i’r cymunedau fel y dylasent fod wedi gwneud. Gobeithio y bydd y ddau Bwyllgor, neu ba nifer bynnag, fydd yn ymdrin â’r mater hwn yn edrych yn ofalus ar y mecanweithiau ariannu i’r amryw fathau o ddarpariaeth gofal plant yn y blynyddoedd cynnar.

Yr oedd ariannu’n broblem i’r partneriaethau pan sefydlwyd hwy. Fe’u sefydlwyd ar wahân i gynghorau lleol. Mewn gwirionedd, nid oedd rôl ynddynt i gynghorau lleol. Fodd bynnag, y partneriaethau oedd i ddatblygu’r strategaeth yr oedd y cynghorau lleol yn gorfod ei mabwysiadu, felly yr oedd tyndra ynghylch y modd i gael y polisïau a’r strategaethau yr oedd y partneriaethau am eu gweithredu ar agendâu’r cynghorau sir. Gobeithio y bydd y Pwyllgorau sy’n adolygu’r ddogfen hon yn edrych ar hynny.

Yr oedd ar y partneriaethau angen arian i’w sefydlu eu hunain ac yr oeddent yn gwbl ddibynnol ar yr awdurdodau lleol am gefnogaeth ysgrifenyddol. Yr oedd cyllidebau a swyddfeydd yr awdurdodau lleol dan bwysau hefyd. Yr oedd ar y partneriaethau angen arian ar unwaith. Mae’r arian a roddwyd iddynt ar gyfer cefnogaeth ac i ddatblygu strategaethau yn arian tymor-byr. Croesawaf yr awgrym y gallech ystyried ariannu dros 10 mlynedd. Byddai hynny’n rhoi sefydlogrwydd i brojectau. Fodd bynnag, yr wyf yn gofyn ichi ddysgu’r gwersi yn sgil arian strategaeth Cymru gyfan, a ddefnyddiwyd i ddatblygu projectau ar gyfer pobl ag anableddau dysgu. Pan ddiddymwyd y cyllid neilltuol, daeth llawer o’r projectau hynny i ben.

Rhaid inni ystyried ym mha fodd y mae’r arian i’w ddarparu. Rhaid iddo fod dros dymor hir er mwyn rhoi sicrwydd i brojectau. Mae llawer o brojectau y bydd angen eu datblygu, fel y canolfannau gwybodaeth plant, sy’n hanfodol i helpu rhieni i gael mynediad at ofal plant da a gwasanaethau plant eraill, ond sydd heb y gallu i’w hariannu eu hunain. Nid oes modd gan y cynghorau lleol i’w ddarparu felly gobeithio y bydd y Pwyllgorau’n ailystyried eu hariannu.

Ceir llawer yn y ddogfen sy’n werthfawr. Hon yw’r ffordd ymlaen. Fodd bynnag, mae angen llawer o gymorth a chefnogaeth ar y partneriaethau. Yr wyf yn croesawu’r awgrym y gallech ystyried rhoi hynny iddynt ar lefel Cymru gyfan. Ategaf yr hyn a ddywedwyd am ofal plant a bod darparu ar gyfer anghenion plant yn cynnwys pob agwedd o wasanaethau. Nid yw’n fater sy’n gyfyngedig i addysg neu i’r gwasanaethau cymdeithasol. Mae’n cwmpasu gwasanaethau technegol, priffyrdd, tai a phob dim arall. Mae gan bob plentyn anghenion ac fe atebir yr anghenion hynny mewn llawer ffordd.

Yr wyf yn ychwanegu fy llais at rai’r siaradwyr a wnaeth bwyntiau am fforddiadwyedd. Dyna’r mater yn y ddadl hon. Fel y dywed adroddiad y Pwyllgor Dethol, ‘affordability is crucial to childcare in Wales’.

Bydd unrhyw strategaeth gofal plant y gofynnir inni ei mabwysiadu yn y Cynulliad hwn yn gorfod sicrhau bod fforddiadwyedd gofal plant yn cael y lle blaenaf. Byddaf yn sôn yn aml am y problemau a wynebir mewn ardaloedd difreintiedig fel Cwm Cynon. Tynnwyd sylw eto at yr amddifadedd cymdeithasol a wynebir gan rai o’m hetholwyr yn y rhaglen The Point ar BBC2 Wales yr wythnos diwethaf. Y cefndir hwnnw sy’n f’arwain i gytuno â rhai o’r amheuon a fynegwyd gan y Pwyllgor Dethol yn ei adroddiad. Fe egluraf pam.

Yn fy marn i ac, yn bwysicach, ym marn f’etholwyr, mae darpariaeth gofal plant yng Nghwm Cynon yn amherthnasol os nad yw’n fforddiadwy. Nid yw’n ddigon da cyfeirio at y ddarpariaeth bresennol yn unig oherwydd nid oes modd i lawer o’r teuluoedd mwyaf difreintiedig ei defnyddio oherwydd y costau gormodol. Mae’n agwedd arall ar y dieithrwch cymdeithasol a wynebir gan deuluoedd ar yr incwm isaf ac ar fudd-daliadau. I’r diben hwn, yr wyf yn rhoi croeso calonnog i gyflwyno’r credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio gyda’r elfen o gredyd treth am ofal plant sydd ynddo. Mae’n rhoi sylw i’r costau am ofal plant a wynebir gan lawer o deuluoedd sydd ar incwm isel. Fodd bynnag, mae angen inni hefyd ystyried y rhai sy’n gweithio llai nag 16 awr yr wythnos, y ceir nifer fawr ohonynt yn f’etholaeth i.

Er y bydd dros 1.3 miliwn o deuluoedd ym Mhrydain yn elwa ar y cynllun newydd, ni fydd y rhai hynny sy’n gweithio llai nag 16 awr yr wythnos, na rhai nad ydynt yn gweithio, na myfyrwyr. Mae’r rhwyd diogelwch yno ar gyfer rhai o’r bobl hyn. Yr wyf yn falch bod y cynnydd yn y cronfeydd mynediad wedi helpu gyda chostau gofal plant y rhai mewn addysg bellach ac uwch, a bod y rhai sy’n cymryd rhan yn y Fargen Newydd hefyd yn derbyn rhywfaint o gymorth ariannol gyda gofal plant. Fodd bynnag, y rhai sy’n economaidd anweithgar sy’n dioddef fwyaf. Rhaid i’r modd i gyrraedd gweithgaredd economaidd gael ei ategu gan y gallu i fforddio gofal plant.

Byddwn i—fel llawer un arall, gan gynnwys y Pwyllgor Dethol a llawer o’r rhai a gyflwynodd dystiolaeth iddo—yn hoffi gweld ymestyn y credyd treth am ofal plant i gynnwys trefniadau gofal plant anffurfiol. Mae cymunedau’r Cymoedd yn gryf ac yn glòs. Bydd teuluoedd a ffrindiau’n byw’n agos at ei gilydd yn aml. Dylid mawrygu’r agwedd honno ar fywyd Cymru, ac yr wyf yn falch bod Gwenda wedi gwneud y pwynt hwnnw. Yn draddodiadol, y gofal plant anffurfiol hwn oedd asgwrn cefn datblygiad plant yn ardaloedd diwydiannol de Cymru. Ond fel y mae’r trefniadau ar hyn o bryd, bydd y rhai sy’n darparu gwasanaeth gofal plant a allai fod cystal â’r hyn a ddarperir mewn mannau eraill ar eu colled oherwydd natur y credyd treth am ofal plant. Cytunaf â Phlant yng Nghymru, sy’n datgan:

Os gwelir ar ôl monitro’r cynllun fod problemau’n codi, yr wyf yn argymell y dylem ystyried cynnwys trefniadau gofal plant anffurfiol o dan y cynllun credyd treth er mwyn lliniaru problemau gofal plant ymhellach. Yr wyf yn derbyn y pwynt a wnaed gan sawl siaradwr fod rhaid i’r gofal hwn, er ei fod yn anffurfiol, fod yn ddiogel ac y dylid ei fonitro. Mae hynny’n bwysig.

Fel y dywedir yn briodol yn adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig:

Gan gofio hynny, rhaid inni groesawu cyflwyniad y cynllun Cychwyn Cadarn ac arian y Gronfa Cyfleoedd Newydd. Rhaid inni ofalu bod dull gweithredu strategol tymor-hir ynglŷn â phenderfyniadau ariannu mewn cymunedau yn y Cymoedd fel Cwm Cynon.

Y rhai sydd am ddychwelyd i weithio neu am ddechrau hyfforddiant yw’r rhai a rwystrir fwyaf yn aml gan ofal plant na allant ei fforddio. Fel y dywedais cyn hyn, mae arnom angen newid llwyr bron yn ein diwylliant i sicrhau y bydd ein cyflogwyr a’n darparwyr hyfforddiant yn chwarae eu rhan wrth ddarparu gofal plant fforddiadwy o ansawdd da. Byddaf yn pwysleisio’r pwynt hwn yn y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Mae rhai cyrff, fel y Rhwydwaith Clybiau Plant yng Nghymru, yn credu y dylai cymorth ariannol fod ar gael o’r diwrnod cyntaf mewn cyflogaeth gan fod llawer o bobl yn teimlo na allant fynd i ddyled cyn cael eu talu. Felly byddant yn gwrthod gwaith. Hoffwn weld ymchwil bellach i hynny fel y gallwn helpu’r rhai sydd â’r angen mwyaf.

I derfynu, yr wyf am ategu geiriau Plant yng Nghymru, yn eu tystiolaeth i’r Pwyllgor Dethol, a nododd y cyfle i gael ateb Cymreig i broblemau Cymreig gyda dyfodiad y Cynulliad. Rhaid i’r plentyn fod ar ganol y penderfyniadau a rhaid inni roi sylw i’r problemau arbennig a wynebir gan rieni Cymru, yn hytrach nag adlewyrchu datblygiadau yn Lloegr. Rhaid inni sicrhau hefyd ein bod yn taflu’r rhwyd yn ehangach fel y gall cynifer â phosibl o gymunedau difreintiedig elwa ar y cymorth ariannol gyda gofal plant. Os gallwn wneud hynny, byddwn yn symud yn y cyfeiriad iawn.

Yr wyf yn croesawu’r cyfle i siarad ar y pwnc pwysig hwn. Mae gofal plant da yn hanfodol ar gyfer datblygiad ein cymunedau, yn gymdeithasol ac yn economaidd. Os ydym am gael cymunedau cytbwys, rhaid inni ofalu’n dda am ein plant. Plant yw’r flaenoriaeth bennaf, nid y gwarchodwr, yr athro neu’r rhiant hyd yn oed. Rhaid i’r plentyn ddod yn gyntaf. Dylem ymgynghori â phlant hŷn i ganfod beth sy’n rhoi boddhad a symbyliad iddynt. Mae gofal plant yn bwysig wrth ddatblygu medrau cymdeithasol ac addysgol y plentyn. Mae’n golygu cael hwyl, yn union fel y byddwn ni’n cael hwyl wrth chwarae â’n cyfrifiaduron. Cael hwyl yw’r ffordd orau i blant ddysgu.

Yr wyf yn ategu’r farn a fynegwyd gan Brian Gibbons am amddifadedd. Mae f’etholaeth i ar yr ochr anghywir y clawdd o ran gofal plant. Nid yw gofal plant yn lle rhieni yn gymaint o destun trafod yn f’ardal i ag y mae mewn rhannau eraill o Gymru oherwydd bydd yna riant gartref mewn llawer achos o ganlyniad i weithgaredd economaidd isel. Mae cynlluniau chwarae yn hollbwysig ac yr wyf gwneud apêl ar y mater hwn. Weithiau bydd cynlluniau chwarae’n cael eu cynnal am un wythnos yn ystod gwyliau’r haf ond mae plant yn chwarae drwy’r flwyddyn gron. Mae arnom angen llawer mwy o arian i gynlluniau chwarae. Rhaid inni dynnu plant oddi wrth y teledu a’u cael i chwarae a rhyngweithio â phlant eraill yn lle hynny. Dyna sut y bydd eu medrau cymdeithasol yn datblygu. Yr wyf yn bryderus ynghylch ariannu oherwydd mae’r adroddiad yn dweud y bydd pobl yn derbyn ariannu am flwyddyn ar gyfer cynllun ac am dair blynedd os ydynt yn ffodus. Rhaid inni gael strategaeth dymor-hir. Rhaid i bobl fuddsoddi yn nyfodol ein plant. Yr wyf yn erfyn am ymestyn y clybiau plant pwysig hyn drwy’r flwyddyn.

Ni dderbyniais yr adroddiad tan fore heddiw ac nid wyf wedi mynd drwyddo’n fanwl. Rhaid inni gofio ein bod yn sôn am ddinasyddion yfory a rhaid inni roi’r cyfle mwyaf posibl iddynt. Felly, rhaid inni fuddsoddi yn ein plant a gwneud gofal plant yn hygyrch, yn fforddiadwy, yn lleol yn y gymuned, ac yn ddiogel. Rhaid inni ei fonitro er mwyn cyflawni’r holl elfennau hyn a sicrhau’r fargen orau i rieni. Mae Geraint wedi sôn am gynlluniau chwarae ac nid oes diben ailadrodd yr hyn a ddywedwyd ond rhaid inni wneud y gorau y gallwn dros ddinasyddion y dyfodol.

Fe geisiodd Alun Michael wneud rhywbeth braidd yn wahanol yng Nghymru pan sefydlodd y swyddi yn y Cabinet. Rhoddodd gyfrifoldeb i mi dros ofalu am faterion plant ym mhob maes. Fel y dywedwyd brynhawn heddiw, mae materion plant yn gynwysiedig ym mhob dim: addysg, datblygu economaidd, gwasanaethau cymdeithasol, iechyd, tai, chwaraeon a’r celfyddydau. Mae’n hollbwysig y cymerir plant i ystyriaeth yn ein polisïau. Fel y dywedodd Jane yn gynharach, fy nghyfrifoldeb i yw cyflawni’r dull gweithredu cyfannol hwn ynghylch plant.

Pa un a yw rhywun yn cytuno â’r adroddiad ai peidio, mae wedi creu dadl ragorol brynhawn heddiw. Nid wyf am geisio ymdrin â’r holl fanylion yn unigol ond fe roddaf uwcholwg cyffredinol oherwydd yr oeddwn yn credu bod y pwyntiau a wnaed yn rhai rhagorol. Fe adolygir yr eitemau a godwyd gan holl Bwyllgorau’r Cynulliad, o Ddatblygu Economaidd o dan Rhodri, i Iechyd o dan Jane.

Yr oedd rhywfaint o feirniadaeth ar y strategaeth ond nid yw i fod yn ddigyfnewid ac nid ydym am iddi fod felly. Bydd yn parhau i ddatblygu yng ngoleuni profiad. Mae’r Swyddfa Gymreig, y partneriaethau ac eraill eisoes wedi gwneud gwaith da. Mae angen inni adeiladu ar sail hynny a rhoi ystyriaeth ofalus i’r ffordd orau y gallai’r strategaeth ddatblygu, fel ei bod yn ateb anghenion rhieni a phlant Cymru. Rhaid inni sicrhau bod gofal plant yn fforddiadwy, o ansawdd uchel ac yn hygyrch.

Mae sawl Aelod wedi gwneud y pwynt bod llawer o deuluoedd yn dymuno gofalu am eu plant eu hunain. Mae rheidrwydd arnom i sicrhau y bydd teuluoedd yn gallu cydbwyso eu cyfrifoldebau yn y cartref, yn y gwaith ac mewn addysg neu hyfforddiant. Drwy sicrhau bod darpariaeth o ansawdd da ar gael, bydd gan bobl ddewis. Mae dewis yn bwysig.

Mae cyfraniad angerddol Gwenda wedi gwneud argraff ar bawb. Bydd y Cynulliad yn rhoi ystyriaeth fuan i gylch gorchwyl, rôl a swyddogaethau comisiynydd plant. Mae dogfen ar yr agenda a bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cyfarfod yfory. Yr wyf wedi siarad ag Andrew Davies, y Trefnydd, ac mae wedi rhoi sicrwydd i mi y bydd yn ceisio sicrhau trafodaeth gan y Cynulliad ar siarter y Cenhedloedd Unedig ar hawliau plant cyn gynted ag y bo modd.

Gallwn gyflawni mwy a gwneud yn well o gael mwy o gyllid. Nid oes neb yn dadlau ynghylch hynny. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn realistig ynghylch maint yr arian sydd ar gael a sicrhau’r defnydd gorau iddo. Bydd raid i’r Cynulliad ystyried ariannu’r strategaeth plant yng ngoleuni ei flaenoriaethau eraill. Cyhoeddodd y Prif Ysgrifennydd gyllid o £2.4 miliwn ar gyfer strategaeth gofal plant yng Nghymru yn 1999-2000. O hynny, fe ddosbarthir £1.4 miliwn drwy awdurdodau lleol i’r 22 o bartneriaethau datblygu’r blynyddoedd cynnar a gofal plant, a bydd £900,000 yn mynd i’r cynghorau hyfforddi a menter i ddarparu cefnogaeth i isadeiledd ar gyfer darpariaeth o ofal plant y tu allan i’r ysgol a fydd yn gymwys i dderbyn arian o’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Ar ben hynny, dyrannwyd £150,000 i barhau â’r cynllun i blant dan 5 oed eleni. Mae cyllid ar gael hefyd o’r Gronfa Cyfleoedd Newydd: £14.3 miliwn rhwng 1999 a 2003. Rhaid inni sicrhau bod Cymru’n manteisio i’r eithaf ar yr arian hwn. Mae cynaliadwyedd a fforddiadwyedd yn faterion pwysig y bydd raid i’r Cynulliad ymdrin â hwy. Mae rhyddid gan y Gronfa Cyfleoedd Newydd i ariannu am gyfnod hwy na blwyddyn mewn ardaloedd sydd dan anfantais arbennig. Bydd y credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio, y cyfeiriodd Christine ato, yn helpu teuluoedd sy’n gweithio gyda chostau gofal plant. Bydd gofal plant yn fwy fforddiadwy i gyfran helaeth iawn o’r boblogaeth. Yr wyf yn hyderus y bydd y cyfleoedd sydd i’w cael drwy raglenni’r cronfeydd strwythurol yn cael eu gwireddu.

Mae’r Gweithlu Ewropeaidd wedi cymryd sylw mawr o’r sylwadau a gyflwynwyd iddo ar bwysigrwydd gofal plant gwell. Yr wyf yn ymwybodol bod darpariaeth benodol yn cael ei gwneud yn holl weithgareddau’r rhaglen ar gyfer darparu gofal plant. Mae’r rhaglen yn rhoi cyfle mawr i sicrhau bod gofal plant ar gael ar raddfa eang a’i fod yn cael ei ystyried yn elfen hanfodol mewn unrhyw gynllun datblygu economaidd neu hyfforddi. Fodd bynnag, rhaid iddo aros yn rhan annatod o’r datblygiadau ehangach hynny a chyfrannu at eu llwyddiant. Codwyd sawl mater diddorol gan Helen Mary, un ohonynt yn ymwneud yn arbennig â’r holiadur. Chi, Helen, oedd yr unig un a ddychwelodd yr holiadur a chi oedd yr unig un a ddywedodd fod gennych ddiddordeb. Yr wyf yn barod i gael fy nghywiro ar hynny.

Fe ddywedodd y bobl TG wrthyf nad oeddent ond wedi derbyn chwe ateb a bod dau o’r rhai a atebodd heb eu hethol. Awgrymais ei bod yn bosibl y byddai angen inni ofyn y cwestiwn eto.

Fe ddywedwyd wrthyf mai chi oedd yr unig un. Yr wyf yn deall y bydd holiadur newydd yn cael ei ddosbarthu cyn hir. Mae pethau wedi symud ymlaen ryw ychydig ond nid ydym yn sôn am gyfleusterau meithrinfa yn unig, ond am ofal dydd i ymwelwyr, sydd yn bwysig. Yr wyf yn credu bod cyfleusterau newid clytiau babanod yn nhoiledau’r dynion a’r merched ar y llawr gwaelod. Unwaith eto, yr wyf yn barod i gael fy nghywiro oherwydd ni fûm yn nhoiledau’r dynion—[Torri ar draws.] Oes, mae yna gyfle cyfartal.

Mae’n bwysig iawn bod yr adeilad newydd yn addas i deuluoedd. Fe wn fod nifer o bobl yn ystyried darpariaeth gofal plant, nid yn unig gofal plant i ymwelwyr a chyfleusterau i feithrinfa o bosibl, ond rhaid cael mannau lle y gall plant ysgol ymlacio a mwynhau, yn ogystal â bod o ddifrif ynghylch y rhesymau addysgol dros fod yn bresennol yma. Mae hynny’n bwysig iawn. Yn bersonol, hoffwn weld man perfformio y tu allan i’r adeilad fel y gallai mwy a mwy ymweld, ac fel y gallem ni, a hwythau, fwynhau’r diwrnod.

Mae’r adroddiad wedi tynnu sylw yn briodol at yr angen i adolygu ffurf addysg yn y blynyddoedd cynnar. Soniodd nifer o Aelodau am hynny brynhawn heddiw. Mae’r ffaith bod y Pwyllgor Addysg Cyn-16 eisoes wedi dechrau ar ei waith ac wedi dechrau adolygiad o’r mater hwn yn brawf o’n hymagwedd ddifrifol at y mater a’r pwys a roddwn ar symud ymlaen yn gyflym. Rhaid inni benderfynu rhywbeth o fewn y flwyddyn.

Gwnaeth Mike German sawl pwynt, ond mewn ymateb i’r pryderon ynghylch ehangu addysg gynnar yn y sector gwladol, yr wyf yn dweud wrtho fod y Llywodraeth wedi cyhoeddi cymorth ariannol uniongyrchol i grwpiau chwarae ac adolygiad annibynnol o’r modd y gallant ddatblygu eu rôl wrth helpu i ehangu addysg a gofal plant yn y blynyddoedd cynnar. Byddwn yn ystyried casgliadau’r adolygiad hwn pan fyddant ar gael yn yr hydref. Mae’n bwysig inni ystyried y sector gwirfoddol, yn enwedig grwpiau chwarae, a phwynt Cynog Dafis ar fater y Gymraeg fel cyfrwng.

Mae clwstwr mawr o faterion y gellid eu crybwyll brynhawn heddiw, ond dylai llawer ohonynt gael eu codi yn y Pwyllgorau, lle y bydd raid eu trafod yn hwy, wrth reswm. Mae’n briodol inni sicrhau bod y Pwyllgorau perthnasol yn delio â’r materion hyn cyn gynted ag y bo modd.

Diolchaf i bawb am y ddadl adeiladol brynhawn heddiw. Nid oes amheuaeth gennyf y bydd y rôl a roddwyd i mi—nid Gweinidog Plant yw’r term iawn yn hollol—o ofalu am blant yn gyffredinol, yn cael ei hwyluso’n fawr drwy ymrwymiad llwyr gan bawb yma heddiw a’r holl bleidiau. Cawsom ddadl ragorol, ac edrychaf ymlaen at fynychu holl gyfarfodydd y Pwyllgorau pryd y codir y materion a drafodwyd gennym.

Er mwyn rhoi eglurhad, y bwriad yw cynnwys ein gwelliant yng nghanol y cynnig ac, felly, bydd paragraff olaf y cynnig, sydd â’r bwriad o gyfeirio’r adroddiad i’r Pwyllgorau, yn cael ei gadw.