Mae dadlau pwysigrwydd technolegau gwybodaeth a chyfathrebu ddiwrnod wedi i’r holl gyfrifiaduron yn y Cynulliad fethu gweithio am 24 awr yn eironig braidd. Efallai y bwriadwyd hynny i ddangos nad yw technoleg yn fêl i gyd a bod maglau ar y ffordd hyd yn oed pan fo popeth i fod wedi’i drefnu ar eich cyfer gan dechnolegwyr clyfar. Er gwaethaf ambell aflwydd lletchwith fel hwnnw brynhawn ddoe, mae hwn yn bwnc pwysig dros ben. Mae’n un nad wyf i’n arbenigwr arno, a dyna pam y dyfynnaf i ddechrau o ‘The Rock’ gan T.S. Eliot.

Mewn ffordd, mae’r dechnoleg ddim ond yno os gwnewch ddefnydd da ohoni. Beth wnewch chi gyda hi yw’r cwestiwn allweddol. Mater i fechgyn yr ystafell gefn ac, yn gynyddol, i ferched yr ystafell gefn, yw darparu’r dechnoleg. Gall y bobl hyn ddarparu’r modd i wleidyddion, pobl sydd yn gwneud penderfyniadau mewn cymdeithas a phobl mewn busnes, fanteisio ar y gwelliannau enfawr o ran cost a chyfleuster a ddaw o ddefnyddio’r dechnoleg ddiweddaraf. Gall y dechnoleg, wedi’r cwbl, wneud gwahaniaeth i wlad fel Cymru gyda’i hanawsterau daearyddol a thrafnidiol drwy ddileu’r rhwystrau i gyfathrebu da ledled Cymru drwy’r defnydd o e-bost, fideo-gynadledda a chyfleusterau eraill. Mae’n golygu nad yw anhawster corfforol mynd i’r canolbarth ac oddi yno mor bwysig ag ydoedd o’r blaen ac y gellir osgoi’r cyfaddawd anochel o gynhadledd brynhawn yng Ngwesty’r Metropole yn Llandrindod.

Fodd bynnag, rhaid inni beidio â bod yn hunanfodlon ynglŷn â hyn. Rhaid inni weithredu yn awr i sicrhau y caiff Cymru ei chyfran deg o’r technolegau newydd yn yr ystyr fusnes. Yr ydym wedi gwneud ein gorau fel cyw gorff democrataidd newydd i gyflawni’n gwaith, er gwaethaf ambell broblem gyda’r system bleidleisio electronig neu ambell rwystr wrth i’m gweision sifil geisio anfon e-bost ataf neu wrth i mi geisio anfon e-bost yn ôl. Mae gan bawb ohonom straeon arswyd am broblemau wrth ddefnyddio’r dechnoleg newydd.

Fodd bynnag, gwyddom mai technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yw’r dechnoleg a’r diwydiant sydd yn tyfu gyflymaf yn y byd. Ar ryw bryd yn y ganrif nesaf, mae’n debyg y caiff ei goddiweddyd gan fiotechnoleg a biopeirianneg, fel technoleg a diwydiant pwysicaf y byd. Fodd bynnag, am 10 mlynedd diwethaf y ganrif hon, ac am 25 mlynedd nesaf y ganrif nesaf, dyma’r diwydiant a’r dechnoleg allweddol, gan ddod â newid i’n bywydau.

Rhoddaf enghraifft syml. Cost mynd i mewn i fanc i newid siec, cael arian tramor neu dalu am rywbeth—a chyfeiriaf at ddoleri Americanaidd yma oherwydd cymerais yr enghraifft hon o astudiaeth Americanaidd—yw $1.20. Mae gwneud yr un trafodiad dros y ffôn drwy ganolfan alw’n costio 20 sent; drwy e-bost mae’n costio 1 sent. Mae cwmnïau bancio newydd fel is-gwmni’r Prudential, Egg, sydd bellach yn ei gyfyngu’i hun i gwsmeriaid ar y rhyngrwyd yn unig, yn llwyddiannus am fod eu costau cyffredinol mor isel. Ar y dechrau yr ydych yn meddwl eich bod wedi ennill $1. Mae’r enillion pellach o 19 sent a wnewch drwy wneud y trafodiad ar y rhyngrwyd yn ymddangos yn llai arwyddocaol. Fodd bynnag, mae’n llawer pwysicach, oherwydd tra bod cost defnyddio’r ganolfan alw yn un rhan o bump o gost mynd i’r banc a siarad wyneb-yn-wyneb â chlerc y banc, mae cost y trafodiad e-bost yn un rhan o ugain o gost defnyddio’r ganolfan alw. Felly, mae’r cwymp a sicrheir yn y costau cyffredinol yn llawer mwy wrth newid o ddefnyddio’r ganolfan alw i ddefnyddio e-bost nag ydyw wrth newid o ddefnyddio’r dull hen-ffasiwn o siarad wyneb-yn-wyneb â chlerc y banc i ddefnyddio’r ffôn. Dyna’r her sydd yn wynebu cymdeithas a’r ffordd draddodiadol o weithio.

Yn y rhan fwyaf o ddiwydiannau, mae Cymru’n llusgo y tu ôl i weddill Prydain ac Ewrop yn y defnydd o dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu (TGCh). Rhai ffactorau wrth wraidd hyn yw cynnyrch mewnwladol crynswth isel am bob pen o’r boblogaeth; diffyg cynrychiolaeth yn y sectorau diwydiant sydd yn tyfu; defnydd wedi’i yrru gan gyflenwyr yn y dinasoedd mawr, yn enwedig Llundain a llain yr M25; prinder prif swyddfeydd cwmnïau mawr yng Nghymru, yn enwedig rai â safleoedd lluosog neu ryngwladol sydd angen cyfathrebu yn syth â’u his-gwmnïau dros y byd i gyd; prinder cynrychiolaeth y diwydiant yswiriant, bancio ac ariannu yng Nghymru, yn enwedig ar lefel gwneud penderfyniadau. Nid oes gan Gymru gyfnewidfa stoc fawr na phencadlys banc masnachol, er enghraifft.

Ar yr ochr gadarnhaol, mae arwyddion diddorol yn ddiweddar. Nid yw’r rhain i gyd yn ymwneud â thechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu ond mae’r dechnoleg honno bron yn siŵr o fod yn ffactor amlwg yn rhai o’r ystadegau diddorol a chadarnhaol am Gymru. Yr oedd newyddion ardderchog yn yr arolwg diweddar yn The Guardian o adrannau peirianneg electronig yn holl brifysgolion Prydain. Yr oedd yr arolwg wedi’i seilio ar asesiad ymchwil, ansawdd dysgu a’r gyfran o raddedigion a gafodd swyddi priodol i’w cymwysterau o fewn chwe mis wedi iddynt adael y coleg. Yr oedd Prifysgol Caerdydd yn rhif 1 ar y rhestr, Prifysgol Cymru, Bangor yn rhif 11, Prifysgol Morgannwg yn rhif 22 a Phrifysgol Cymru, Abertawe’n rhif 24. Yr oedd hynny allan o 80 o sefydliadau sydd yn dysgu electroneg a pheirianneg trydanol ledled y Deyrnas Unedig ar lefel prifysgol. Mae’n hynod inni gael safleoedd mor dda yn yr arolwg hwnnw. Mae TGCh yn lletach na pheirianneg electronig ac i’r gwrthwyneb, ond mae cael cyfartaledd perfformiad mor wych gan y pedair prifysgol sydd yn dysgu’r pwnc yng Nghymru—nid wyf yn meddwl y dysgir y pwnc yn Aberystwyth—yn glod aruthrol i’r sector gwybodaeth a thechnoleg yng Nghymru.

Yn yr un modd, mae arolwg diweddar gan yr Adran Ddiwydiant a Masnach o ddata Arolwg Arloesi Cymunedol Ewrop 1997, yn cynnwys y ganran o gwmnïau mewn rhanbarth—neu genedl, a chymryd pwynt o drefn diweddar Cynog Dafis i ystyriaeth—sydd yn arloeswyr. Hynny yw, cwmnïau sydd yn cynhyrchu nwyddau sydd yn newydd i’r farchnad. Eto, mae hyn yn ymestyn yn ehangach na TGCh, ond bydd llawer o gwmnïau TGCh wedi’u cynnwys yn y ganran honno. Daeth Cymru’n drydydd ymhlith rhanbarthau’r DU, a dim ond rhanbarth y dwyrain a’r de-ddwyrain a’n curodd. Yr oedd gan ranbarth y dwyrain, sydd yn cynnwys Caergrawnt, sef y lle mwyaf arloesol ym Mhrydain yn ôl y sôn, 15.6 y cant. Yr oedd Cymru, gyda 12.2 y cant, mewn safle llawer uwch na Llundain. Mae hynny’n arwydd positif i Gymru.

Gorffennodd Cymru ar ben y gynghrair arloeswyr ar 13.1 y cant uwchben de-ddwyrain Lloegr, er enghraifft. Yr oedd Cymru hefyd yn drydydd yn y gynghrair o gwmnïau sydd yn cael eu gwybodaeth drwy gyfryngwyr fel ffynonellau sector preifat eraill a sefydliadau cefnogi fel Awdurdod Datblygu Cymru a chyrff cyfatebol. Dyma ganlyniadau iach sydd yn tueddu i wrth-ddweud y farn gonfensiynol fod Cymru a’i byd diwydiant a busnes o hyd wedi ei ddal yn oes y cymynwyr coed a gwehynwyr dŵr.

Fodd bynnag, mae gennym ddarlun cymysg yng Nghymru, a dyna pam na ddylem fod yn hunanfodlon. Mae arnom eisiau bwrw ymlaen ar y daith ddarganfod hon a sicrhau ein bod yn cael y gyfran fwyaf posibl o fanteision gwasanaeth cyhoeddus a busnes TGCh. Efallai eich bod yn ymwybodol o ryw gynnydd yn y maes hwn. Yn gynnar yn y mileniwm nesaf—gallwn ddechrau defnyddio’r ffordd fileniaidd newydd yma o ddweud pethau—bydd rhwydwaith fideo-gynadledda rhwng y Cynulliad hwn, y 22 awdurdod unedol yng Nghymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Bydd cyrff eraill hefyd yn cysylltu â’r rhwydwaith hwnnw gan arbed costau teithio a llety a geir wrth wneud y teithiau rhwng gogledd a de sydd yn gyfarwydd inni i gyd.

Mae mwy o waith ar droed ar rannu gwybodaeth rhwng y Cynulliad, llywodraeth leol a’r NHS yng Nghymru. Mae gan yr NHS yng Nghymru fewnrwyd sefydledig o’r enw Cymruweb. Ar ben hynny, lansiwyd fframwaith strategol a chynllun gweithredu Cymdeithas Gwybodaeth Cymru yn gynharach eleni. Fe’i lluniwyd gan bartneriaeth gref yng Nghymru gan amlinellu’r gweledigaethau ar gyfer ein harwain ymlaen i’r oes wybodaeth, gyda sylw i fusnes, addysg a hyfforddiant a gwasanaethau cyhoeddus. Mae llawer o gynigion y cynllun gweithredu ar y gweill ac mae eraill yn cael eu datblygu.

Ceir datblygiadau mewn telefeddygaeth gan yr NHS, y gellid eu defnyddio mewn meysydd fel dermatoleg, gan osgoi’r angen i deithio o Aberystwyth i Gaerdydd i weld arbenigwr, er enghraifft. Mae canlyniadau telefeddygaeth yn hynod o dda. Mae gan NHS Direct hefyd linell gymorth 24-awr dan arweiniad nyrsys, yn darparu cyngor iechyd argyfwng a chyngor iechyd arall i bobl sydd yn ffonio. Eto, dyna gynllun newydd hynod o lwyddiannus.

Ar systemau cludiant deallus, mae Cyfarwyddiaeth Briffyrdd y Cynulliad yn camu ymlaen gyda chefnogaeth Ewrop i geisio gwneud y defnydd gorau o’r rhwydwaith trafnidiaeth a gwella diogelwch y ffyrdd. Datblygwyd cynlluniau newydd syml, fel gosod arwyddion electronig i ddangos pryd y bydd y bws nesaf yn cyrraedd ar lochesi bws yng Nghaerdydd. Efallai fod yr arwydd yn dangos mai ‘wythnos i ddydd Mercher nesaf’ yw amser y bws nesaf, ond nid yw hynny nac yma nac acw. Ni allwch feio technoleg gwybodaeth am hynny. Mae gwybod a ydyw’n werth aros am fws ynteu a ydych yn well arnoch yn cerdded i’r orsaf reilffordd yn adlewyrchu defnydd deallus o dechnoleg newydd i wneud cludiant cyhoeddus yn haws ei ddefnyddio.

Mae’r adran Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig wedi llwyddo i sicrhau £12 miliwn o gyllideb gwario i gynilo y Trysorlys i foderneiddio a gwella gwasanaethau’r Cynulliad i ffermwyr. Mae rhaglen JIGSAW yn galluogi ffermwyr i gyfathrebu’n electronig a thrwy fideo-gynadledda â swyddfeydd ac Aelodau’r Cynulliad yn ogystal ag adrannau ac asiantaethau eraill y llywodraeth.

Mewn busnes, rhaid inni fod yn ymwybodol o bwysigrwydd prynu, a all newid yn ddirfawr o’i wneud drwy gyfrwng e-bost. Er enghraifft, mae gan brif weithfan Honda yn Swindon gyfyngiad pellter ar ei rhwydwaith o gyflenwyr er mwyn bodloni athroniaeth prynu ‘dim-ond-mewn-pryd’ y cwmni. Felly, os oeddech chi’n gwmni yng ngorllewin Cymru byddech yn colli allan am na fyddech o fewn pellter teithio un awr. Fodd bynnag, byddai e-bost yn lledu’r rhwydwaith cyflenwyr a ddefnyddir gan y cwmnïau Siapaneaidd mawr hynny fel Toyota yn Derby a Honda yn Swindon i gynnwys cwmnïau Cymreig. Mae’n well gan y ffatrïoedd Siapaneaidd mawr i’w rhwydwaith cyflenwyr fod o fewn pellter y gellir ei gyrraedd, ac aiff y pellter hwnnw’n fwy drwy ddefnyddio e-bost. Mae’n bwysig fod ein cwmnïau bach a chanolig yn deall hynny, fel na fyddant yn colli allan ar archebion y gallent eu cael yn hawdd.

Yr oedd ymrwymiad i alluogi busnesau i gael mynediad rhwydd i dechnoleg gwybodaeth ym maniffesto’r Blaid Lafur. Pa gamau pendant, os o gwbl, a gymerwyd tuag at gyflawni’r nod hwnnw?

Ydych chi’n cyfeirio at faniffesto’r Cynulliad ynteu faniffesto’r etholiad cyffredinol yn 1997?

Maddeuwch imi, nid yw’r ddau faniffesto gennyf o’m blaen. Credaf mai maniffesto’r etholiad cyffredinol yn 1997 ydoedd, a oedd yn llawer llai penodol na maniffesto’r Cynulliad.

Y mae rhwydwaith o ganolfannau cymorth TG ledled Cymru y gellir mynd atynt drwy Cyswllt Busnes. Mae Cyswllt Busnes yn rhoi cyngor ac arweiniad di-duedd i gwmnïau ym maes defnyddio technolegau gwybodaeth a chyfathrebu. Mae’n galluogi pob busnes bach neu ganolig ei faint i gael profiad ymarferol o’r dulliau gweithio newydd hyn. Ymwelais ag un ganolfan gymorth o’r fath yn ddiweddar yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili ar barc busnes diwydiannol Woodfieldside ym Mhontllanfraith. Gwelais, ac yr wyf yn siŵr nad oedd wedi’i lwyfannu gan fy mod yn ymwelydd, adeiladwyr, plymwyr a chwmnïau ysgrifenyddol lleol yn cael eu dangos sut i ddefnyddio TG yn eu systemau cyfrifon ac i ddibenion busnes. Mae hyn yn digwydd ledled Cymru drwy Cyswllt Busnes ac mae llawer o waith yn cael ei gyflawni.

Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Ford a General Motors eu bod yn symud y cyfan o’u gwaith prynu gwerth biliynau o ddoleri i’r rhyngrwyd. Felly, os nad ydych yn defnyddio’r rhyngrwyd ni fyddwch yn gallu cael archebion prynu posib. Efallai y gwnaethpwyd y symudiad hwn gyda golwg ar yr arddangosfa gyfrifiaduron anferth yn Las Vegas, sef y digwyddiad mwyaf o’i fath yn y byd. Bydd oddeutu 28,000 o arbenigwyr ar gyfrifaduron a TGCh yn mynychu’r achlysur. Dywedir wrthyf fod perchnogion gwestai a gyrwyr tacsi Las Vegas yn ei galw’n ‘geek week’, ymadrodd y byddai Alun Pugh yn ei ddeall, ac yntau wedi dysgu sawl geek yn ei ddydd. Byddwn yn difrïo pobl sydd yn ymddiddori mewn TGCh gyda thermau fel techies, anoraks, geeks a computer nerds. Fodd bynnag, yr ydym yn dibynnu arnynt er mwyn lleihau costau cyffredinol ac amser cyfathrebu. Mae e-bost yn osgoi teithiau diangen, galwadau ffôn a dadleuon ynghylch a gafodd rhywbeth ei archebu ai peidio.

Mae e-bost yn rhyngwladol ac yn chwalu’r rhwystrau i bobl gyflawni busnes rhwng gwledydd yn Ewrop. Mae e-bost yn sydyn ac yn gweithio heb sylwi ar wahaniaethau amser na gwahaniaethau penwythnos. Yr oeddwn yn y Dwyrain Canol yr wythnos diwethaf, lle ceir penwythnos ar ddydd Iau a dydd Gwener. Gan bod ein penwythnos ni ar—yr wyf bron wedi anghofio gan nad wyf fi’n cael penwythnosau—ddydd Sadwrn a dydd Sul, dim ond tri diwrnod sydd pryd y gallwn ni a’r Dwyrain Canol wneud busnes ar yr un dydd. Gydag e-bost, caiff y broblem honno ei datrys i raddau helaeth. Gydag e-bost, nid ydych wedi’ch cyfyngu i gysylltu â phobl pan fo’ch swyddfa chi a’u swyddfa hwy’n agored. Gallwch anfon yr e-bost a gall y derbynwyr ei ddarllen pan ddeuant i mewn i’r gwaith yn y bore. Mae gan TGCh botensial enfawr i ddod â manteision cynyddol i’r hil ddynol. Rhaid inni rannu yn hyn.

Mae gan Awdurdod Datblygu Cymru fenter technoleg yw busnes, rhaglen £5 miliwn a ariennir yn rhannol drwy Gronfa Ddatblygu Rhanbarthau Ewrop i godi ymwybyddiaeth am ddefnyddio TGCh mewn cwmnïau bach a chanolig ac i roi cefnogaeth mentor iddynt. Yr wyf yn hyderus, gydag arian Amcan 1, y gwelwn brosiectau eraill tebyg ar raddfa eang gyda’r nod cyffredinol o wella’n cystadleurwydd ym maes busnes. Bydd hynny’n cynyddu’n CMC y pen, yn torri’r bwlch CMC rhyngom ni a gweddill Prydain ac yn creu mwy o swyddi fel y gall myfyrwyr sydd yn graddio o adrannau electroneg Caerdydd, Bangor, Morgannwg ac Abertawe ganfod swyddi yng Nghymru. Bydd hefyd yn cynyddu ymhellach y nifer o swyddi mewn TGCh fel y caiff Cymru ei chyfran lawn o’r cyfleoedd i greu cyflogaeth a chyfoeth a roddir gan y dechnoleg honno yn y dyfodol. Gellir gwneud hyn gyda chymorth y Cynulliad a thrwy’r arweiniad cadarnhaol yr ydym ni wedi’i roi, fel democratiaeth ieuengaf y byd, wrth ddefnyddio technoleg i gynnal ein busnes yn y Siambr.

Cynigiaf hefyd welliant 2. Ar ddiwedd y cynnig, ychwaneger:

Yr wyf yn cytuno gyda Rhodri fod negeseuon cymysg yn y data am faint o fusnesau sydd yn defnyddio TGCh yng Nghymru. Fodd bynnag, un datwm allweddol yw bod cwmnïau bach, yn enwedig yn y Gymru wledig a’r gorllewin, yn ei chael hi’n fwyfwy anodd dechrau defnyddio TGCh, ac nid ydynt wedi cael cymaint o arian na gwybodaeth â’r DU yn gyffredinol. Gwn hefyd fod yr Ysgrifennydd Datblygu Economaidd yn dechnolegol ei fryd—mae bron wedi syrthio oddi ar ei gadair yn awr. Yr ydym i gyd yn cytuno ein bod o blaid economi seiliedig ar wybodaeth i Gymru. Dyna’r ffordd ymlaen ac felly mae TGCh yn hanfodol i’n dyfodol.

Os caniateir imi, yr wyf am ddod â Mrs Thatcher i mewn i’r drafodaeth hon. Ydych chi’n cofio gwylio’r teledu ar yr achlysur cofiadwy a chlodforus hwnnw pan wnaeth Mrs Thatcher ei safiad olaf enwog? Tŷ’r Cyffredin oedd y llwyfan, y digwyddiad oedd Cwestiynau i’r Prif Weinidog ac yr oedd hi’n rhoi perfformiad ei bywyd. Safodd cyd-bleidiwr i minnau, Simon Hughes, a oedd yn llawer iau bryd hynny, a gofynnodd y cwestiwn mwyaf pwysfawr yng nghyfnod Thatcher, sef, os cofiaf yn iawn, sut fyddai hi’n ymateb i’r ffaith mai cymynrodd barhaol ei chyfnod mewn grym fyddai bod y cyfoethog wedi mynd yn gyfoethocach a’r tlawd wedi mynd yn dlotach. A hithau bob amser yn un am yr ateb parod, dywedodd hi, mewn gwirionedd, nad yw’r tlodion mor dlawd ag y buont. Mae’n ateb ffraeth, deallus a chlyfar. Mae’n mynd i galon nid yn unig athroniaeth y Ceidwadwyr drwy’r 1980au ond hefyd fy ngwelliant 1.

Beth yw pwynt cynyddu technoleg gwybodaeth a’r defnydd ohoni ledled Cymru os mai’r cyfan a gyflawnir wrth wneud hynny yw cynyddu’r gagendor rhwng y cyfoethog a’r tlodion? Rhaid inni beidio â chynyddu dieithrwch cymdeithasol drwy gyflymu newid economaidd yng Nghymru a gadael y cymunedau sydd yn haeddu’n hymdrechion mwyaf yn y gorffennol. Mae’n bwysig fod ystod mor eang â phosibl yn gallu cael mynediad at TGCh. Mantais fawr TGCh yw nad ydyw’n gwahaniaethu ar sail rhyw na hil a’i fod yn cynnig cyfleoedd gwych ar gyfer mynediad agored i addysg. Fel Cynulliad, a thrwy ein partneriaethau â chymunedau Cymru, rhaid inni sicrhau nad yw’r modd y cyflwynir TGCh a’r lleoliadau ar gyfer mynediad a hyfforddiant, yn arwain at anghyfartaledd yn y ddarpariaeth.

Mae cysylltiadau cryf rhwng anfantais economaidd a diffyg mynediad at TGCh. Yr ydym wedi cyrraedd y sefyllfa lle mae’r rhai sydd â chyfoeth o dechnoleg yn mwynhau cyfle fwy sylweddol i gael gwybodaeth na’r rhai sy’n brin o dechnoleg. Bydd y ffurf yma ar ddieithrio cymdeithasol yn gwaethygu wrth inni ddibynnu fwyfwy ar TGCh. Mae angen inni sicrhau, felly, fod TGCh yn cyrraedd pawb. Ar yr un pryd, nid yw’n golygu y bydd ein cymuned yng Nghymru yn lleihau o’i herwydd, gan nad yw gweithredu’n fyd-eang yn golygu unffurfiaeth fyd-eang. Rhaid inni hyrwyddo’n Cymreictod a’n hunaniaeth Gymreig drwy’r cyfryngau newydd. Mae hynny’n cynnwys hyrwyddo a defnyddio’r iaith Gymraeg. Mae llawer o waith i’w wneud i sicrhau bod mecanweithiau TGCh yng Nghymru yn hawdd i’w defnyddio yn y ddwy iaith. Yr wyf yn falch ynglŷn â datblygiad y Coleg Digidol, sydd yn ceisio darparu cyfleoedd dysgu dwyieithog mewn modd y mae rhai ohonom yn y Siambr hon yn dechrau ei brofi. Sylwaf fod David Davies wedi gadael, ond mae ef a mi ar ymgyrch i wella’n Cymraeg yn gyflym iawn gan ddefnyddio mecanwaith y Coleg Digidol.

Y broblem fwyaf sydd yn ein hwynebu yw mynediad at TGCh i bobl ifainc sydd eisiau sefydlu busnesau bach ac i fusnesau bach sydd yn bodoli, sef asgwrn cefn yr economi Gymreig. Yn ôl darparwr telathrebu adnabyddus, sydd â stondin heb fod ymhell o ddrws y Siambr heddiw, mae gan Gymru isadeiledd telathrebu da, ond mae’r niferoedd sydd yn manteisio arno yn wael. Mae 550,000 cilomedr o ffibrau optegol dan y ddaear yng Nghymru, meddant hwy, yn barod i’w defnyddio. Mae’n debyg fod mwy o gilomedrau o gebl dan dir Bae Caerdydd nag sydd yn ninas Llundain. Fodd bynnag, mae’r niferoedd o gymunedau sydd yn manteisio arnynt yn wael. Mae hynny’n dangos fod gennym broblem gyda hyfforddiant, gyda mentrau a chyda throsglwyddo’r neges i bobl.

Rhaid i’r Cynulliad ddefnyddio’r arian Ewropeaidd newydd i godi ymwybyddiaeth o ddefnyddiau TGCh ymhlith busnesau bach a chanolig eu maint yng Nghymru. Mae’n bwysig fod pobl yn gwybod am bosibiliadau e-fasnach ac e-fusnes ar gyfer y dyfodol. Mae llawer o bobl yn meddwl mai e-fasnach ac e-fusnes yw’r cysylltiad rhwng busnes a’r cwsmer—os prynwch lyfrau ar y rhyngrwyd gan ddefnyddio’ch cerdyn Access neu Visa, cânt eu danfon at eich drws. Fodd bynnag, mae e-fusnes ar sail busnes i fusnes erbyn hyn yn cynyddu’r defnydd o fethodolegau newydd. O ganlyniad, nid oes rhaid i fusnesau yng Nghymru mwyach fod nesaf at briffyrdd nac o fewn cyrraedd hawdd i’w marchnadoedd. Mae’r rhyddid yma’n caniatáu inni chwilio am ffyrdd i fod yn llai ymylol. Mae yma gyfleoedd mawr inni.

Mae mynediad at TGCh yn bwysig hefyd i bobl ag anableddau. Gall TGCh ddod â phobl a fyddai fel arall yn cael eu cau allan oherwydd eu hanableddau yn ôl i mewn i’r byd economaidd. Rhaid inni sicrhau na ddefnyddir TGCh fel modd i gau pobl allan. Mae Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Deillion yng Nghymru wedi gwneud gwaith diddorol yn y maes hwn. Fe nodwyd potensial ar gyfer mynediad rhwyddach at gyfleoedd gwaith a hamdden i bobl â nam ar eu golwg drwy ddefnyddio print mawr, llefaru synthetig gan gyfrifiadur a braille electronig. Gallai’r dyfeisiau hyn roi cyfleoedd gwaith newydd i hyd at 75 y cant o bobl â nam ar eu golwg yng Nghymru sydd yn oed gweithio ac sydd ar hyn o bryd yn ddi-waith. Mae’n bwysig, felly, ein bod yn gyrru TGCh ymlaen i’r cyfeiriad hwnnw.

Gellir defnyddio TGCh hefyd i leihau ynysu a allgáu cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig. Gall TGCh ddarparu’r cyswllt hanfodol pan fo teithio’n anodd, yn ddrud ac yn golygu pellteroedd mawr. Mae Powys Web yn helpu busnesau bychain a grwpiau cymunedol ym Mhowys sydd eisiau mynd ar y rhyngrwyd a chael defnyddio e-bost. Dyma wasanaeth hanfodol i gymunedau gwasgarog ardal fwyaf gwasgaredig Cymru. Erbyn mis Gorffennaf 1999, yr oedd Powys Web wedi ariannu sefydlu 86 safle busnes a 66 safle grŵp cymunedol yng Nghymru.

Mae gwelliant 2 yn sôn am arweiniad gan y Cynulliad. Er gwaethaf problemau technegol ddoe, mae gan y Cynulliad ddyletswydd i ddangos a gosod esiampl o ddefnyddio TGCh yn greadigol. Yr ydym yn gwneud hyn yn ein busnes bob dydd ond gallem hefyd ddarparu adnodd addysgol gwerthfawr i ysgolion a’r cyhoedd yn gyffredinol. Nid yw ein strwythurau addysgol yn eu lle eto ond gallem fod yn darparu mynediad electronig i blant a phobl ifainc yn ein hysgolion. Mae gan nifer fawr o gynghorau sir a chyrff eraill yng Nghymru eu safleoedd eu hunain. Gallem gysylltu’r safleoedd hyn â’i gilydd a rhoi arweiniad i alluogi pobl i gael mynediad at amrywiaeth o wybodaeth am Gymru a’r hyn sydd ganddi i’w gynnig. Gallem, er enghraifft, hyrwyddo bwydydd Cymru a thwristiaeth.

Mae technoleg gwybodaeth yn cynnig y cyfle inni bontio’r bwlch economaidd rhwng gogledd a de Cymru, rhwng Cymraeg a Saesneg a rhwng ardaloedd trefol a gwledig. Os nad awn i’r afael â chwestiwn mynediad, y cwbl a wnawn ni fydd parhau’r bwlch economaidd.

Cynigiaf hefyd welliant 4. Ar ddiwedd y cynnig, ychwaneger:

Mewn rhai ffyrdd, mae fy holl fywyd wedi bod yn baratoad ar gyfer y ddadl hon. Felly yr wyf yn croesawu’r ddadl yn eiddgar. Un canlyniad i weithio fel ffisegwr yw fy mod bob amser wedi dibynnu’n llwyr ar y dechnoleg wybodaeth ddiweddaraf. Ffisegwyr yw’r bobl gyntaf yn aml i ddefnyddio cyfleusterau sydd yn dod yn gyffredin bum mlynedd yn ddiweddarach. Nid damwain sydd i gyfrif am y ffaith nad y diwydiant cyfrifiadurol a ddatblygodd y we fyd-eang, ond ffisegwyr ymchwil yn CERN, y labordy ffiseg gronynnau Ewropeaidd. Bydd pobl hŷn yn aml yn teimlo’u bod yn cael eu gadael ar ôl ym myd technoleg gwybodaeth. Fodd bynnag, yr wyf i’n ddigon hen i fod wedi mwynhau rhai manteision arbennig.

Yn 1957, defnyddiais y cyfrifiadur cyntaf yn y byd a allai storio rhaglen ar ffurf ddigidol. Yr wyf yn cyfaddef na ddefnyddiais EDSAC i ddatrys problem ddwys am y cosmos. Chwarae OXO fûm i, a cholli pob gêm.

Yn 1976, cefais fy nghyfrifiadur desg cyntaf ac yr oedd hynny mor rhyddhaol a chyffrous â fy nghar cyntaf. Dechreuais ddefnyddio ffurf gynnar ar e-bost yn 1981 ac, ers rhai blynyddoedd, mae’r rhyngrwyd yn anhepgor imi wrth fy ngwaith. Ym mis Gorffennaf, yr oeddwn i fod i oruchwylio arbrawf radar estynedig o safle’n agos at Begwn y Gogledd, ond cefais newid gyrfa. Yn lle hynny, gallwn gadw llygad ar yr arbrawf cyfan o’r Cynulliad, diolch i’r rhyngrwyd. Yr oedd un nodwedd arbennig i’r arbrawf hwnnw y dylwn sôn amdani. Yr oedd yn rhan o un o’r prosiectau peilot ar gyfer rhyngrwyd 2, a fydd yn cymryd lle’r rhyngrwyd presennol ymhen ychydig flynyddoedd. Ni allaf beidio â chrybwyll mai cyfarwyddwr y prosiect peilot oedd yr Athro Killeen o Michigan, a fagwyd filltir oddi yma fel Tom Killeen yn Sblot.

Nid oes neb yn y Cynulliad yn amau eich ymroddiad llwyr i dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Fodd bynnag, allwch chi esbonio pam, a ninnau’n trafod diwydiant sydd yn cyflogi 40,000 o bobl yng Nghymru, mai dim ond tri o’ch cyd-bleidwyr sydd yma’r prynhawn yma?

Buaswn wedi hoffi cael Cynulliad llawn ar gyfer hyn oherwydd y mae’n fater pwysig.

Phil, dim ond eisiau dweud ydwyf i nad yw hyn yn adlewyrchiad ar eich cyfraniad.

Fel y dywedais, ym myd ffiseg cawn y cyfle i weld y dyfodol ychydig o flynyddoedd cyn y rhan fwyaf o bobl, a’r neges syml yw fod popeth yn newid yn gyflym iawn. Yng nghylchoedd rhyngrwyd 2, mae’n gyffredin dweud y caiff popeth ei luosi â ffactor o 1000. Yr ymadrodd allweddol yw ‘ffibr opteg i bob desg’. Perthnasedd hynny i’r cynnig yw, os bwriadwn ymuno â’r oes wybodaeth, rhaid inni sicrhau ein bod yn ymuno ar y blaen. Mewn TGCh, nid oes dim yn fwy annigonol na thechnoleg ddoe. Os defnyddiwn brosiectau Amcan 1 i ddatblygu TGCh, rhaid inni sicrhau mai technoleg 2006, nid 1996, sydd gennym erbyn diwedd y rhaglen.

Mae oblygiadau hynny i Gymru, fel y nododd siaradwyr eraill eisoes, yn bellgyrhaeddol. Os llwyddwn, byddwn wedi dileu problemau bod yn anghysbell, yn enwedig mewn ardaloedd fel gorllewin Cymru. Bydd yn bosibl i bobl fyw yng nghymunedau bychain Cymru a pharhau i wneud gwaith uchelgeisiol ar lefel uchel. Ni fu hynny erioed yn bosibl o’r blaen. Fodd bynnag, os methwn, bydd ein cymunedau’n fwy anghysbell nag erioed. Mae perygl eisoes fod telathrebu annigonol yn anfantais economaidd yn ychwanegol i’r cysylltiadau trafnidiaeth gwael mewn ardaloedd yn y gorllewin a’r Cymoedd.

Rhoddaf enghraifft o’r modd y gall pellter fynd yn amherthnasol. Yr wyf yn aelod o’r Gymdeithas Geoffisegol Ewropeaidd, sef y prif gorff Ewropeaidd ar gyfer ffiseg gofod. Mae ei chanolfan yn yr Almaen, ac arferai wneud ei holl waith argraffu yn Berlin. Rai blynyddoedd yn ôl, yr oedd Geoffrey Brown o Aberystwyth yn drysorydd y gymdeithas, a pherswadiodd yr ysgrifennydd cyffredinol i ymweld ag Argraffwyr Cambrian. Yr oedd ganddynt yr offer argraffu diweddaraf, ac yr oedd cyfanswm cost argraffu a phostio deunydd dros y byd i gyd o Aberystwyth yn ffafriol. Fodd bynnag, y ffactor allweddol oedd fod Argraffwyr Cambrian ar y rhyngrwyd. Gellid anfon copi ac archwilio proflenni heb oedi, ac yr oedd Aberystwyth cyn agosed â Berlin. Erbyn hyn, gwneir llawer o waith argraffu’r Gymdeithas yn Aberystwyth. Ym mis Mai, ychydig wedi imi newid gyrfa, cefais gyfeirlyfr o bob ffisegydd gofod yn y byd, a gyhoeddwyd gan y Pwyllgor ar Ymchwil i’r Gofod—yr awdurdod dros y byd ar gyfer ffiseg gofod, â chanolfannau yn Washington a Pharis. Yr oedd y cyfeirlyfr wedi’i argraffu a’i bostio yn Aberystwyth. Y mae diwydiant bach arbenigol yn Aberystwyth dim ond oherwydd y rhyngrwyd.

Sut mae trawsnewid Cymru fel y gall pawb fanteisio ar y posibiliadau newydd? Cawsom ein hatgoffa mai ychydig sydd yn manteisio, fel pe bai’r sefyllfa sylfaenol am aros yr un fath heb i lawer o bobl elwa. Os na wnaiff pobl fanteisio ar y cyfle hwn, byddant yn colli eu marchnad yn fuan.

Nid oes pwynt hyfforddi’r boblogaeth i ddefnyddio technoleg gwybodaeth os nad yw’r isadeiledd yn ei le. Nid oes pwynt cael yr isadeiledd os na all y boblogaeth wneud defnydd llawn ohono. Dyna fu’r broblem hyd yma. Os yw TGCh yn cael ei harwain gan y galw, mae’r ddarpariaeth isadeiledd ar goll, a heb y ddarpariaeth honno ni ellir annog y galw. Y mae gennym gyfle yn awr i sicrhau ein bod yn symud ymlaen ar y ddau beth.

Gadewch inni ddechrau gyda’r isadeiledd. Mae’n anodd osgoi defnyddio jargon technegol. Rhoddais gyfweliad ar y teledu’n ddiweddar ar e-fasnach ac fe’m rhybuddiwyd i beidio â defnyddio termau technegol fel ‘ystodau’. Fodd bynnag, byddai trafod TGCh heb sôn am ystodau fel trafod cronfeydd strwythurol Ewrop heb sôn am Amcan 1.

Mae ystodau’n mesur yr amrediad amleddau y gellir eu cludo ar hyd cysylltiad. Mewn termau syml, dyma’r rhif unigol sydd yn mesur y gyfradd y gellir cyfathrebu gwybodaeth arni. Cwynodd cydweithiwr yn ddiweddar ei bod yn cymryd amser maith i lwytho ffeil i lawr o’r Cynulliad i’w gartref. Y rheswm yw mai llinell ffôn arferol oedd ganddo gydag ystod o ddim ond ychydig filoedd o hertz. Mae gan ISDN ystod o ryw 10,000 hertz ac mae gan y datblygiadau diweddaraf ystod o 128,000 hertz—a ddisgrifir mewn hysbysebion fel sizzling. Fodd bynnag, ni fyddwn i’n disgrifio unrhyw un o’r rheini fel ‘ystod lydan’. Mae angen ystod o ychydig filiynau o hertz, neu megahertz, i gario signal fideo o ansawdd uchel, a fydd yn un o’r ffurfiau pwysicaf ar delathrebu yn y dyfodol. Dyna sydd yn debygol o fod yn safonol. Rhaid inni felly osod nod uchelgeisiol.

Beth sydd angen i ni ei wneud i sicrhau bod cyfathrebu ystod eang ar gael ym mhob tref a phentref yng Nghymru? Oherwydd cyfrinachedd masnachol, mae bob amser yn anodd gwybod union safle datblygiadau technolegol ar unrhyw adeg. Fodd bynnag, fy nealltwriaeth i yw fod craidd neu sgerbwd sylfaenol y system honno i ddarparu cyfathrebu ystod eang i bob rhan o Gymru eisoes yn bodoli. Fodd bynnag, ar hyn o bryd nid oes dim cyfnewidfeydd yng Nghymru—fel y cyfnewidfeydd ADSL (assymetric digital subscriber line) yn darparu ystodau dau fegahertz—a allai roi cyfathrebu ystod eang i danysgrifwyr. Yn ychwanegol at hynny, pan fo tanysgrifwyr wedi’u cysylltu â’r gyfnewidfa â gwifren gopr, mae cyfyngiad pellter llym rhwng safle’r gyfnewidfa a’r tanysgrifiwr. Yr ateb mwyaf boddhaol yw gwneud defnydd helaeth o ffibr optig, a dyna sydd y tu ôl i slogan Rhyngrwyd 2: ‘ffibr i bob desg’.

Wrth gwrs, gydag amser bydd yr holl ddatblygiadau hynny’n digwydd. Yr hyn sydd yn bwysig yw ym mha drefn y digwyddant. Dywedir wrthyf fod gan Fae Caerdydd eisoes un o’r rhwydweithiau ffibrau optig mwyaf blaengar yn Ewrop. Ni ddylid gorfod aros yn hir cyn y bydd y cyfleusterau hynny’n cyrraedd y Cymoedd a gorllewin Cymru. Mewn partneriaeth gyda’r cwmnïau telathrebu a chyda chymorth cronfeydd strwythurol Ewrop, mae’n bosibl gosod nod realistig o ddarparu cysylltiadau ystod eang i’r mwyafrif mawr o danysgrifwyr yng Nghymru.

Un fantais i’r hyn a gynigir yng ngwelliant 4 yw bod y cadwyni cyflenwi angenrheidiol eisoes yn bodoli yn y diwydiant gweithgynhyrchu yng Nghymru. Nid oes gennyf amser i drafod hynny’n fanwl ond caiff cyfran sylweddol o ffibr optig y byd ei chynhyrchu yng ngogledd-ddwyrain Cymru ac mae oddeutu 50 o gwmnïau’n arbenigo mewn optoelectroneg yng Nghymru. Dyma un diwydiant cartref lle mae Cymru ar flaen y gad.

Fodd bynnag, nid oes pwynt darparu’r isadeiledd os ydyw’n parhau i fod wedi’i dan-ddefnyddio. Os na fydd ein hawdurdodau lleol, ein hysgolion, ein gwasanaethau iechyd, ein cyrff gwirfoddol ac, yn arbennig, ein busnesau bach a chanolig eu maint yn manteisio ar y potensial a gynigir, caiff y buddsoddiad ei wastraffu. Ochr yn ochr â datblygiadau’r isadeiledd, rhaid inni sicrhau ein bod wedi cynllunio’r cyfleusterau hyfforddi a fydd yn ymestyn allan at y boblogaeth gyfan.

Croesawaf welliant 1 gan Mike German. Mae’n bwysig y caiff y boblogaeth gyfan fynediad cynhwysol at dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Yn naturiol, bydd ysgolion yn chwarae rhan allweddol wrth baratoi pobl ifainc, ond fe gymer 20 mlynedd neu fwy cyn y bydd plant ysgol heddiw’n ffurfio mwyafrif y boblogaeth weithiol. Mae angen cynllun cydgysylltiedig i ddefnyddio’r adnoddau, prifysgolion, colegau addysg bellach, cyfleusterau hyfforddi gweithleoedd, y diwydiant telathrebu, y diwydiant cyfrifiadurol a grwpiau gwirfoddol, i sicrhau bod mwyafrif y boblogaeth yn manteisio ar y cyfleoedd newydd.

Bydd rhai pobl o hyd yn cael anhawster i ddefnyddio cyfrifiaduron, ond dengys tystiolaeth o wledydd eraill—a chawsom gyflwyniad da ar y sefyllfa yn New Brunswick—fod dros 40 y cant o bobl bellach yn defnyddio’r rhyngrwyd yn rheolaidd o ganlyniad i gynllun y cytunwyd arno rhwng y cwmni telathrebu a’r llywodraeth daleithiol. Nid yw hwn yn rhwystr na ellir ei oresgyn. Yn ei hanfod, mae defnyddio’r rhyngrwyd yn llawer haws na dysgu gyrru car. Gyda chyfleusterau hyfforddi iawn ac o symud y rhwystr seicolegol, ni ddylai hyn fod yn broblem. Fodd bynnag, rhaid inni ei gynllunio.

Yr wyf yn cytuno gyda chi ar bob pwynt ynghylch mynediad ac addysg. Fodd bynnag, a wnewch chi ymuno â mi i gymeradwyo bwriad y Llywodraeth Lafur i ddarparu £250 miliwn i hyfforddi athrawon a llyfrgellwyr yn y dechnoleg newydd fel y gall ein holl bobl ifainc gael mynediad i oes newydd y cyfrifiaduron?

Yr oedd yn hen bryd inni gael y ddarpariaeth hon, ac efallai ei bod yn annigonol, ond rhaid i unrhyw Lywodraeth barchus yn awr roi blaenoriaeth uchel i hyn. Mae fy mhwynt olaf yn ymwneud â phwysigrwydd rhwydweithio. Dyma rywbeth na sylweddolir ei lawn werth am mai proses anffurfiol ydyw. Dechreuais drwy sôn imi fod yn ddibynnol ar gyfrifiaduron ers dros 40 mlynedd. Yr wyf hefyd wedi bod yn gwbl ddibynnol ar fy myfyrwyr ymchwil i ddysgu sut i wneud y defnydd gorau o’r cyfrifiaduron. Ni ddysgais fawr ddim o lawlyfrau a llyfrau eraill. Dysgais y pethau sylfaenol o gyrsiau a strwythurwyd yn dda, ond dysgais bopeth arall oddi wrth gydweithwyr.

Mae’r cyngor hwn yn arbennig o bwysig pan aiff rhywbeth o’i le, a dyna’r prif ofn ymysg pobl o bob cefndir sydd yn dechrau defnyddio cyfrifiaduron neu’n mynd yn ddibynnol ar gyfrifiaduron yn eu busnesau. Beth fydd yn digwydd pan drawant y fysell anghywir a bod y rhaglen yn chwalu? Mewn sefydliadau mawr, lle gwelwyd y prif ddatblygiad o ran e-fasnach yng Nghymru, nid oes problem. Mae gennym ni yn y Cynulliad ein llinell gymorth. Yn y brifysgol, mae pawb yn adnabod y myfyriwr ymchwil yn yr Adran Lysieueg sydd yn athrylith ar raglennu Java. Mewn cwmni mawr, mae pawb yn adnabod y giamstar ar y trydydd llawr, ond mewn cwmni bach heb ddim ond tri neu bedwar gweithiwr, ni ellir cymryd yn ganiataol y bydd cymorth ar gael.

Mae darparu rhwydwaith cynnal cyn bwysiced â darparu’r hyfforddiant cychwynnol. Gall hyn gael ei wneud ar y dechrau gan yr un asiantaethau ag sydd yn darparu’r hyfforddiant, ond gobeithio ymhen amser y ceir rhwydwaith cymunedol anffurfiol go-iawn. Un o baradocsau rhinweddol technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yw y gallwn drwy system gyfathrebu fyd-eang adfer gwir fywyd ein cymunedau. Mae’r pwyslais ar TGCh yn y Strategaeth Ddatblygu Economaidd Genedlaethol ac yn nogfen raglennu sengl Amcan 1 yn gyffrous iawn i mi ac yn her fawr i ni fel corff newydd sydd yn cychwyn ar ddatblygu polisïau economaidd a chymdeithasol newydd.

Yr wyf yn sicr y cawn ni gyfle i ddatrys llawer o’r problemau economaidd a chymdeithasol dwfn yr ydym wedi’u dioddef ar hyd y blynyddoedd. Wrth gynnig y gwelliannau hyn croesawaf y prif gynnig gyda brwdfrydedd.

Llywydd, yr ydych yn ymwybodol o’r ffordd gadarnhaol yr hoffaf annerch y Siambr hon ac mae’n bleser chwarae rhan gadarnhaol yn y ddadl hon unwaith eto. Yr wyf wedi dweud dro ar ôl tro mai ein rôl allweddol ni yw hwyluso a chefnogi busnes i ddatblygu’n heconomi. Mae technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yn allweddol i’n hamcanion. Mae pwrpas allweddol TGCh yn ddeublyg. Yn gyntaf, gwella effeithlonrwydd a chystadleurwydd ein sefydliadau ac, yn ail, gwella ansawdd bywyd. Gall TGCh gyflawni hyn oll a mwy, gyda lefel o wybodaeth a dealltwriaeth a’r isadeiledd angenrheidiol. Mae cyfranogi mewn TGCh a’i ddefnyddio yn dibynnu ar lefel dealltwriaeth rhywun, ac ar y cyfleusterau sydd ar gael i gyflawni’r amcanion hyn.

Mae’r byd yn mynd yn llai. Gall TGCh roi mynediad i rai o rannau mwy anghysbell Cymru a gweddill y byd. Fel gyda phob datblygiad technolegol, ceir cyfleoedd a bygythiadau. Gall y cyfle i gael mynediad i farchnadoedd i gyflenwi nwyddau a gwasanaethau i gwsmeriaid nas gellid bod wedi’u dychmygu o’r blaen fod yn fawr. Y bygythiad, fodd bynnag, yw os na fanteisiwn ar y cyfle hwnnw er ein lles ni, yna ein cystadleuwyr fydd y cyntaf i fanteisio ar ein marchnadoedd ni a’u dwyn oddi wrthym.

Mae’r farchnad sengl Ewropeaidd wedi cynnig manteision enfawr i Ewrop gyfan. Fodd bynnag, nid yw TGCh ac e-fasnach yn gyfyngedig i ffiniau cenedlaethol. Dyma enghraifft o’r farchnad yn arwain yr agenda economaidd ac yn rhoi’r canlyniadau mwyaf effeithlon, yn hytrach na rheolaeth wleidyddol i fodloni gofynion unigolion neu genedl wladwriaethau. Mae busnes yn symud yn gyflym, mae’r farchnad yn symud yn gyflymach fyth, ac mae TGCh yn hanfodol i gael mynediad i’r farchnad.

Gofynnais yn gynharach pa un sydd yn dod gyntaf; isadeiledd ynteu gwybodaeth. Mae British Telecom wedi buddsoddi’n drwm yng Nghymru. Mae gan 99 y cant o boblogaeth Cymru fynediad at gyfnewidfeydd ISDN, ond dim ond 2 y cant sydd wedi cymryd y cyfle i ddefnyddio ISDN 2. Mae llawer o’r isadeiledd eisoes yn ei le. Ymestynnir y cymhelliad i’r sector preifat barhau i gamu ymlaen a datblygu’n hisadeiledd technolegol yn unig trwy wneud defnydd effeithiol o’r cyfleusterau presennol. Yr wyf yn bryderus iawn fod llawer o sefydliadau bychain yn gweld cyfathrebu ystod eang neu lydan yn gost ychwanegol yn hytrach nag yn fodd i gyflawni’r un nod yn well, yn gyflymach ac yn fwy effeithlon.

Mae angen canolbwyntio ar ddatblygu dealltwriaeth pobl. Mae ysgolion a cholegau’n cyflawni eu dyletswydd i’w myfyrwyr, ond mae angen dwyn perswâd ar sector mawr o’r gymdeithas, sef y bobl hynny a adawodd addysg amser llawn pan oedd potensial TGCh yn cael ei ddatblygu. Y rhain yw mwyafrif cyflogwyr a gweithwyr heddiw. Mae’r angen i gyflogwyr ddeall TGCh yn allweddol i’n gallu i gystadlu yn y dyfodol.

Fel Cynulliad mae gennym rôl arwyddocaol o ran cynghori, addysgu a magu brwdfrydedd mewn sefydliadau busnes ynglŷn â thechnolegau newydd. Rhaid i’r neges fod yn glir mai dim ond cyfyngiadau’r dychymyg sydd yn gosod terfynau ar ddefnydd, hyblygrwydd a chyfleoedd TGCh. Mae’r Cynulliad wedi bod yn ysgytwad diwylliannol i lawer o bobl mewn gwahanol ffyrdd, yn gadarnhaol ac yn negyddol. Byddwch yn falch nad ydwyf yn gwneud y datganiad hwn o safbwynt gwleidyddol, ond o safbwynt y ffordd y defnyddiwn TGCh i gefnogi’n gwaith a’r ffordd y cofnodwn ein trafodaethau a’r ffordd y rhoddwn wybodaeth i’r cyhoedd. Ni fu gan Aelodau fawr o ddewis ond defnyddio’r systemau. Mater o glod i’r Cynulliad yw bod Aelodau y gallesid eu galw’n ddeinosoriaid cyn iddynt ddod yma bellach wedi dechrau edrych ymlaen at y mileniwm nesaf.

Rhaid dweud yr un peth ynghylch byd busnes. Mae gan y rhaglen Amcan 1 yn amlwg nodau clodwiw o ran rhoi grym i sefydliadau ddefnyddio TGCh er eu lles eu hunain ac, yn sgîl hynny, er lles economi Cymru. Gall gweithredu Amcan 1 gael dylanwad hefyd. Byddai llawer o sefydliadau’n hoffi gwybodaeth am Amcan 1. Yn ychwanegol at yr hyn y gobeithiaf fydd yn ymgyrch cyhoeddusrwydd proffil uchel i roi gwybodaeth i’r etholwyr, gellid sefydlu gwefan y Cynulliad yn syth fel ffordd gyflym a hawdd i oresgyn y camddealltwriaeth a’r camwybodaeth sydd yn bodoli ar hyn o bryd ynglŷn ag Amcan 1.

Mae prif sylwedd y ddadl, fodd bynnag, i’w chanmol. Nid oes cwestiwn ynghylch ymrwymiad y Cynulliad i TGCh. Mae cyflawni’r ymrwymiad hwnnw drwy esiampl Amcan 1 a thrwy ei ddefnyddio yn ein bywydau bob dydd yn ffordd bositif ymlaen. Mae Amcan 1 yn cydnabod mai technoleg ddigidol yw system nerfol economïau newydd. Bydd ysgogi’r galw am galedwedd o’r fath yn ei dro yn sicrhau bod Cymru’n parhau ar flaen y gad yn y chwyldro technolegol.

Mae’r Strategaeth Ddatblygu Economaidd Genedlaethol yn cydnabod yr angen i wella’n sector gwasanaeth. Datblygwyd nifer o gyrff gwasanaeth ar ffurf canolfannau galw, ond, yn bwysicach, gall TGCh chwarae rôl mewn manteisio ar anghenion cyrff gwasanaeth i annog lefel uwch o gyflogaeth wasanaethu yn nhermau datblygu meddalwedd.

Yr wyf eisoes wedi crybwyll British Telecom. Peidiwch da chi â meddwl mai hysbyseb ar eu rhan yw hyn, ond maent eisoes wedi sefydlu canolfan feddalwedd yng Nghaerdydd. Mae lleoliad datblygu meddalwedd yn amherthnasol os yw’r isadeiledd a’r caledwedd angenrheidiol yn eu lle. Gallai’r safle meddalwedd hwnnw gan BT yn hawdd fod yn Sir Benfro, Ynys Môn neu Landrindod. Gobeithiaf y bydd y parthau digidol yn y ddogfen raglennu sengl yn hybu datblygiad meddalwedd yn ardaloedd gorllewinol a’r Cymoedd.

Trof at y gwelliannau. Yr ydym yn cefnogi’n llwyr yr ymrwymiad a fynegir yng ngwelliant 1, ond yr ydym yn poeni am ei oblygiadau biwrocrataidd. Yr ydym yn hapus i gefnogi gwelliannau 2, 3 a 4.

Dros 20 mlynedd yn ôl cwblheais radd mewn cyllid busnes a oedd yn cynnwys cymysgedd o bynciau, gan gynnwys ystadegaeth, cyfrifeg ac economeg. Yn ystod tair blynedd o astudio amser llawn a blwyddyn gyda Banc y National Westminster ni chyffyrddais un waith â chyfrifiadur personol. Yr oedd rheswm da am hynny: newydd ei ddyfeisio yr oedd y cyfrifiadur personol. Erbyn heddiw, mae cyfrifiaduron bron ym mhob man—trafodaf ddiffyg mynediad yn y man. Mae diwydiannau caledwedd a meddalwedd yn rhan allweddol o dirlun diwydiannol Cymru ac yn darparu gwaith i bron 40,000 o bobl. Mae potensial enfawr am dwf yn y maes hwn, ond mae bygythiad difrifol hefyd y gellid osgoi Cymru fel cenedl os arddelwn bolisïau anaddas.

Dywedodd Rhodri yn gywir fod gennym arloesi o’r radd flaenaf yng Nghymru. Fodd bynnag, y mae gennym hefyd rai arwyddion drwgorgoelus fod busnesau yng Nghymru yn gwneud llai o ddefnydd o dechnoleg gwybodaeth na’u cystadleuwyr mewn rhannau eraill o’r DU. Un enghraifft yw’r niferoedd cymharol isel sydd wedi cymryd llinellau ffôn ISDN yng Nghymru. Mae rhannau eraill o’r Undeb Ewropeaidd erbyn hyn yn gosod ceblau ar gyfer y to nesaf o ddarpariaeth ffôn y tu hwnt i ISDN ac mae angen i ni wneud yr un fath.

Hoffwn nodi tair her allweddol. Yn gyntaf, bydd cymhareb pris-perfformiad cyfrifiadura yn dal i wella’n gyflym i wneud i gyfrifiaduron heddiw edrych yn amrwd a chostus ymhen ychydig flynyddoedd. Yn ail, mae llawer o’r swyddi electroneg symlach sydd yn gyffredin yng Nghymru yn debygol o symud allan i ardaloedd rhatach yn yr Undeb Ewropeaidd a mannau eraill. Yn drydydd, rhaid inni gynyddu lefelau sgiliau ar hyd a lled Cymru i wella’n presenoldeb yn un o dechnolegau allweddol yr unfed ganrif ar hugain.

Un o ganlyniadau’r symudiadau hyn yw y bydd mwy o ddyfeisiau mewn cartrefi na fydd yn edrych fel cyfrifiaduron. Yn y dyfodol, bydd cyfrifiaduron yn edrych yn llawer tebycach i ffonau symudol, consolau chwarae a setiau teledu na’r blwch llwydfelyn traddodiadol sydd yn eistedd ar ben y ddesg gorfforaethol.

Mae fy mab yn berchennog balch ar Dreamcast. I’r rheini nad ydynt yn hyddysg mewn gemau cyfrifiadur neu sydd heb fab yn ei arddegau, consol gemau yw Dreamcast. Fodd bynnag, nid oes gan y ddyfais hon fawr yn gyffredin â dyfeisiau chwarae gemau cynnar. Mae’n gyfrifiadur pwerus ynghyd â mynediad i’r rhyngrwyd. Prynwyd y ddyfais hon er mwyn chwarae House of the Dead yn hytrach nag i gael mynediad at gofnodion Pwyllgor Archwilio’r Cynulliad. Nid Tŷ’r Arglwyddi cyn ei ddiwygio’r wythnos diwethaf yw House of the Dead ond, yn hytrach, enghraifft eithaf clyfar o feddalwedd gemau modern.

Gwyddom nad yw bechgyn yn perfformio cystal â merched mewn sawl agwedd ar addysg uwchradd. Gwyddom hefyd fod datblygu deunyddiau dysgu priodol yn rhan o’r ateb i gau’r bwlch.

Byddai comisiynu meddalwedd sydd yn defnyddio grym consolau gemau modern i gyflwyno cysyniadau mathemategol neu wyddonol mewn ffordd sydd yn weledol ddiddorol yn bartneriaeth briodol rhwng y sector cyhoeddus a’r sector preifat.

Mae gan lawer o gartrefi yng Nghymru gyfrifiaduron modern cyflym iawn ynghyd â mynediad i’r rhyngrwyd. Nid pobl yn siarad â’i gilydd yw chwarter o’r holl alwadau ffôn lleol ym Mhrydain, ond cyfrifiaduron yn deialu’r we. Mae Llafur wedi gwneud gwahaniaeth enfawr i’r nifer o gyfrifiaduron modern sydd ar gael mewn ysgolion a cholegau. Fodd bynnag, y mae pryderon ynghylch mynediad.

Un o’r nifer o effeithiau andwyol a achoswyd wrth i’r Torïaid osod ysgolion a cholegau lleol yn erbyn ei gilydd oedd nad oedd anogaeth i sicrhau cydweithio rhwng arbenigwyr pwnc o wahanol ysgolion a cholegau. Mae’n rhaid i’r trefniadau Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant newydd, yn enwedig partneriaethau Consortia Cymunedol Addysg a Hyfforddiant, gydweithio ar sawl lefel, datblygu cwricwlwm yn ogystal â chynllunio gallu. Rhaid i’r CCAH sicrhau hefyd y caiff TG ei gynnwys fel rhan hanfodol o raglenni astudio disgyblion a myfyrwyr yn hytrach na fel atodiad iddynt.

Mae mynediad yn dal i fod yn broblem i lawer o bobl. Croesewir y credyd treth i deuluoedd gweithiol, ond nid yw’n mynd mor bell â thalu am gyfrifiadur. Os yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn tynnu sylw yn gywir at faterion mynediad, gwnaf bleidleisio drostynt yn ddiweddarach. Mae gan amrywiaeth o gyrff, o lyfrgelloedd cyhoeddus i grwpiau cymunedol, rôl anferth i’w chwarae i lenwi’r amser cymharol fyr cyn i ddyfeisiau mynediad i’r rhyngrwyd fynd mor hollbresennol â setiau teledu, neu gael eu hymgorffori ynddynt.

Fodd bynnag, darparu’r offer yw’r darn hawdd. Flynyddoedd yn ôl, pan oeddwn i’n rheolwr addysg newydd a dibrofiad iawn, credwn yn naïf mai gosod cyfrifiaduron oedd diwedd y dasg. Hyfforddi a newid y diwylliant yw’r tasgau mewn gwirionedd, nid dim ond darparu yr hyn a fydd yn ddyfeisiau eithaf rhad.

Wrth gloi, dywedaf ychydig o eiriau am wefannau. Mae gwefan y Cynulliad wedi gwella’n aruthrol ar ôl cychwyn anwastad iawn. Mae’n siŵr mai dal i wella a wna. Mae cael ein holl ddogfennaeth i’w lwytho i lawr a’i argraffu yn ôl y galw yn gyfraniad enfawr at lywodraeth agored ac yn fodd cost-effeithiol iawn o ledaenu gwybodaeth. Gallai’r Cynulliad gynnig arweiniad defnyddiol, strategol i awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad er mwyn rhannu ymarfer da ac annog datblygiad pellach. Rhaid i Aelodau’r Cynulliad wisgo’u hanoracs â balchder. Yn ddiweddar enillodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy wobr genedlaethol drwy’r DU am ddefnydd arloesol o’r we gan ei adran dai. Fodd bynnag, nid yw defnyddio technolegau’r rhyngrwyd i wella gwasanaethau ar gost is yn beth cyffredin ar draws y sector cyhoeddus. Mae angen cymorth hefyd ar fusnesau bach a chanolig eu maint. Yn Araith y Frenhines y bore yma dywedwyd y byddai Mesur e-fasnach i wella’r amgylchedd ar gyfer e-dechnoleg. Croesawaf hynny. Rhaid i ni yng Nghymru sicrhau ein bod yn hawlio mwy na’n cyfran deg o fusnes fydd yn werth $1.3 triliwn ymhen ychydig flynyddoedd.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu at y ddadl bwysig hon. Pwysleisiaf bwysigrwydd technoleg gwybodaeth a chyfathrebu i Gymru ac yn enwedig i’r Cymoedd. Mae potensial gan TGCh i greu ail chwyldro diwydiannol yn y Cymoedd. Mae prinder tir yn broblem yn llawer o ardaloedd y Cymoedd, yn enwedig yn fy etholaeth i, er nad oedd yn broblem yn ystod y chwyldro diwydiannol cyntaf. Digwyddodd y datblygiad dan y ddaear, yn aml ar lefelau gwahanol. Nid oes darnau mawr o dir yn y Cymoedd ar gyfer ffatrïoedd anferth fel rhai Cwmni Moduron Ford a Sony. Fodd bynnag, mantais fawr TGCh yw y gellir rheoli busnes o ystafell gefn siop neu o unedau diwydiannol bychain, ac mae llawer o eiddo gwag yng nghymunedau’r cymoedd.

Yn anffodus, nid yw ein neges yn cyrraedd cwmnïau yng Nghymru. Ar dir mawr Prydain, mae Cymru’n unfed ar ddeg allan o 11 yn y defnydd o e-dechnoleg. Dim ond 4 y cant o gwmnïau yng Nghymru sydd yn defnyddio e-dechnoleg, o gymharu â 74 y cant yn Llundain a 65 y cant yng ngorllewin canoldir Lloegr. Dybiwn i fod defnydd y dechnoleg hon yn y Cymoedd yn is na 4 y cant Cymru. Mae uned datblygu economaidd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, fy awdurdod i, yn cynnig grantiau i fusnesau bach a chanolig eu maint i ddatblygu e-dechnoleg. Yn anffodus, ychydig sydd yn manteisio ar y grantiau hyn.

Yr wyf i’n rhedeg busnes yn y Cymoedd a deallaf y sefyllfa. Mae’n anodd yn yr hinsawdd economaidd sydd ohoni a thueddir i ganolbwyntio ar weithgareddau dydd i ddydd heb edrych ar y darlun ehangach tymor hir. Caiff hysbysebion post eu taflu i’r bin yn aml am fod anfonebau a chael yr arian i mewn yn bwysicach. Rhaid inni bwysleisio’r angen i ddatblygu e-fasnach. Mae angen mwy o adnoddau fel y gall personél ymweld â busnesau o’r fath, i bwysleisio pwysigrwydd TGCh i ddatblygiad busnesau ac i helpu sefydlu tudalennau gwe a chynhyrchu e-fasnach.

Gallai busnesau’r Cymoedd, gyda’r cyfle i gael arian Amcan 1, fod y rhai sydd yn elwa fwyaf ar y chwyldro TGCh. Fodd bynnag, nid y gymuned fusnes yn unig sydd angen bod yn ymwybodol o TGCh. Mae angen i’r gymuned yn gyffredinol fod yn llythrennog mewn TGCh. Mewn blynyddoedd a fu, achosodd anllythrennedd a diffyg addysg amddifadedd a methiant i gael gwaith. Yn y dyfodol, bydd anllythrennedd TGCh yn ffactor mawr mewn dieithrwch cymdeithasol. Mae angen inni bontio’r bwlch technolegol ac mae ar y Cymoedd angen cyfnod dwys o ddal i fyny. Dylai hyn fod yn gynllun datblygu amlwynebog gyda chefnogaeth cyllid digonol ar gyfer buddsoddi a hyfforddi. Rhaid i’r hyfforddiant hwnnw fod yn hygyrch a rhaid gwneud ymrwymiad i hyfforddi’r unigolion sydd fwyaf ar yr ymylon.

Ydych chi’n cytuno fod Araith y Frenhines y bore yma yn cyflwyno syniadau da i gwmnïau yng nghymunedau’r Cymoedd ar gyfer defnyddio e-fasnach? Sonioch am gwmnïau sydd efallai’n teimlo’n ddihyder ynghylch e-fasnach. Beth yw’ch barn chi, felly, ar bartneriaethau cymunedol, gyda chwmnïau sydd yn hyddysg mewn e-fasnach yn helpu diwydiannau eraill?

Croesawaf y syniad hwnnw. Mae dyfodol mawr i e-fasnach yn y Cymoedd. Yr ydym yn dioddef o gysylltiadau gwael ac mae arnom angen gwell ffyrdd. Ni wnawn dderbyn hyn yn lle gwell ffyrdd, Peter, oherwydd mae arnom eisiau gwell ffyrdd hefyd.

Mae pawb eisiau hynny.

Mae pawb eu heisiau, ond mae arnom ni angen gwell ffyrdd yn fwy na’r rhelyw. Yn y cyfamser gallwn elwa ar e-fasnach a chroesawn gyhoeddiad heddiw yn Araith y Frenhines y caiff ei hyrwyddo.

Gall TGCh mewn dysgu o bell fynd i’r afael â’r talentau mawr sydd heb eu defnyddio yn y Cymoedd. Fel cyflogwr yn y Cymoedd bûm yn ffodus yn ansawdd fy staff. Gallai busnesau eraill yn y Cymoedd ffynnu drwy ddefnyddio talentau toreithiog yr ardal. Mewn blynyddoedd a fu, sefydliadau’r glowyr gyda’u llyfrgelloedd cyfoethog oedd prifysgolion y Cymoedd, lle casglai’r glowyr eu gwybodaeth. Dysgasant am sosialaeth, ond efallai na ddylwn sôn am hynny yn y cwmni presennol. Yn y dyfodol, gallai’r rhyngrwyd ddarparu’r un cyfleoedd i wyrion ac wyresau’r glowyr. Gallai’r wybodaeth honno alluogi pobl i ymdrin â materion cymdeithasol sydd ar hyn o bryd yn falltod ar ein cymunedau, fel tlodi, tai, iechyd a thorcyfraith.

Ni ddylid meddwl am lythrennedd cyfrifiadurol fel ateb tymor byr. Buddsoddiad yn y dyfodol ydyw. Dylem fod yn barod i’w gofleidio er efallai nad oes rhagolygon o swyddi yn syth. Caiff cwmnïau eu denu yn y dyfodol gan y potensial o weithlu sydd yn llythrennog mewn TG. Mae’r sector addysg wrth wraidd hyn. Croesawaf gyhoeddiad hwyr heddiw y rhoddir mwy o adnoddau i ysgolion a cholegau ar gyfer TGCh. Mae ysgolion yn y Cymoedd yn wynebu’r her ac yn galluogi disgyblion i gael mynediad at swyddi sydd yn gofyn am TGCh.

Un gydran hanfodol yn y strategaeth hon yw’r defnydd o’n prifysgolion lleol. Dylid defnyddio prifysgolion Morgannwg, Caerdydd ac Abertawe i’r eithaf i gynhyrchu sgiliau entrepreneuraidd a rhaglennu cyfrifiadurol ymysg myfyrwyr ac i sicrhau bod graddedigion â’r sgiliau cyfrifiadur arbenigol i alluogi’r datblygiad y soniais amdano i fynd yn ei flaen yn gyflym. Yn anad dim, mae arnom angen partneriaeth rhwng y sector gwirfoddol, y sector busnes, llywodraeth leol, ysgolion, colegau a phrifysgolion a’r Cynulliad fel bod TGCh yn chwarae’i ran allweddol yn natblygiad y Cymoedd a Chymru yn yr unfed ganrif ar hugain.

Yr wyf yn falch o gymryd rhan yn y ddadl hon. Mae’n arbennig o bwysig cymryd amrediad o safbwyntiau gwahanol ar y pwnc hwn. Nid oes gennyf fi gefndir helaeth mewn cyfrifiadura. Bu’n agoriad llygad i mi, ers dod yn Aelod o’r Cynulliad ac yn Gadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd, i weld mor sylfaenol bwysig yw datblygiad TGCh i’n heconomi. Mewn cynhadledd gan Awdurdod Datblygu Cymru ar entrepreneuriaeth yn Abertawe yr wythnos diwethaf, clywsom oddi wrth un o uwch aelodau staff Llysgenhadaeth yr Unol Daleithiau fod datblygiad technoleg newydd wedi bod yn sylfaenol i dwf economi America. Dywedodd fod nerth cyfrifiadurol yn dyblu bob wyth mis yn yr Unol Daleithiau ac mewn pedair blynedd bod nifer syrffwyr y we wedi cynyddu o 0 i 50 miliwn. Mae graddfa a chyflymder y datblygiadau hyn yn anhygoel. Mae’n bwysig ein bod yn edrych ar sut y gallwn ddilyn esiampl yr Unol Daleithiau, tra’n sicrhau bod TGCh yn gweithio er budd cyffredinol pawb yng Nghymru.

Tra cytunaf ag Alun fod TGCh yn enghraifft o newid yn cael ei yrru ymlaen gan y farchnad, y mae pryderon. Adlewyrchwyd y pryderon hyn ymron bob un o gyfraniadau’r prynhawn, yn enwedig yng ngwelliant 1 gan Mike German. Hynny yw, mae’n bwysig llywio’r farchnad mewn ffordd nad yw’n gwaethygu’r bwlch rhwng y rhai llythrennog a galluog mewn TG a’r rhai sydd wedi’u cau allan o ddatblygiad cyfleoedd TG mewn addysg, hyfforddiant a chyflogaeth. Ceir nifer o fentrau—crybwyllwyd y ddiweddaraf yn Araith y Frenhines heddiw—sydd yn bwysig iawn. Ceir sawl rhaglen i sicrhau bod mwy o gyfrifiaduron mewn ysgolion. Mae angen inni edrych ar ffyrdd o sicrhau mynediad at gyfrifiaduron i bobl sydd yn byw ar fudd-daliadau ac sydd heb gyfle i’w prynu. Mae angen inni gael cyfrifiaduron yn y sector gwirfoddol. Dim ond dechrau crafu’r wyneb ar yr hyn sydd angen ei wneud wna hyn. Wrth inni gamu ymlaen â’r strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol a’r amcanion allweddol yn y strategaeth honno, gobeithio y gwnawn ni fel Cynulliad edrych ar sut y gallwn raeadru’r broses honno o ddefnyddio TGCh; cael pobl i gysylltu a chanfod ffyrdd o gysylltu pobl â’r rhwydweithiau TGCh newydd ledled Cymru fel bod TGCh yn treiddio drwy’n holl weithgareddau.

Yr ydym yn cyflawni llawer o’r gwaith hwn. Gwnaethpwyd gwaith pwysig drwy Awdurdod Datblygu Cymru, Cynllun Technoleg Rhanbarthol Cymru, a Chymdeithas Wybodaeth Cymru. O fewn Ewrop, cawn ein gweld fel rhanbarth sydd o ddifrif ynglŷn â’r gwaith hwn. Fodd bynnag, rhaid inni wneud mwy os am gadw ar y blaen i’r momentwm sydd yn cynyddu o’n cwmpas. Mae ein gwaith yn dal i fod yn dameidiog. Mae angen inni wneud ychydig mwy o feddwl.

Yr wyf yn falch ein bod wedi cael gwahoddiad, fel rhanbarth Ewropeaidd, i gymryd rhan mewn gweithdy yng nghynhadledd Ewropeaidd ar TGCh yn Helsinki yr wythnos nesaf. Bydd y gynhadledd yn archwilio rôl TGCh yn natblygiad economïau Ewrop a chyfranogiad dinasyddion. Yr ydym yn un o dri neu bedwar rhanbarth y gofynnwyd iddynt gymryd rhan mewn gweithdy ar raglen a ddatblygwyd yn Ynys Prince Edward, Canada. Mae’r rhaglen wedi golygu fod gan bob dinesydd yn y rhanbarth wefan bersonol ddiogel, porth neu adwy bersonol y gellir ei addasu’n gyffredinol a gwasanaethau e-bost. Mae’n siŵr gen i fod Phil ac aelodau eraill y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn gobeithio, fel finnau, y gallwn osod targedau eofn, dychmygus a chlir i ni’n hunain ynghylch yr hyn y mae arnom eisiau’i gyflawni dros bobl Cymru yn y pum neu 10 mlynedd nesaf. Mae’n fraint cael fy ngwahodd i’r gweithdy hwn, yn enwedig gan nad wyf yn un o’r Aelodau Cynulliad mwyaf llythrennog mewn TG. Gobeithiaf ddysgu llawer oddi wrtho. Ynghyd ag Awdurdod Datblygu Cymru a British Telecom, gobeithiaf y gwnaiff y gynhadledd roi’r cyfle inni gymryd rhan gyda gwledydd a rhanbarthau Ewropeaidd eraill i edrych ar ffyrdd i gael mynediad at gronfeydd strwythurol presennol Ewrop yn ogystal â phartneriaethau eraill. Bydd hefyd yn cynnig cyfleoedd rhyngwladol i ddysgu beth y mae pobl eraill yn ei wneud ac i gadw’n hunain ar flaen y symudiad pwysig hwn. Os na wnawn ni hynny, mae perygl na fydd ein gwaith arall ar ddieithrwch cymdeithasol a datblygu economaidd yn cael yr effaith y mae angen iddo’i chael.

Mae TGCh wedi troi’r ddaear yn bentref byd-eang. Fodd bynnag, mae hefyd yn cynnig cyfleoedd i gymunedau a phentrefi bychain ymgysylltu â’r economi fyd-eang, sydd yn bwysig. Fel y dywedodd Geraint Davies yn gywir, bydd TGCh yn rhoi’r cyfle inni gyflwyno’n cymunedau mwyaf ymylol ac anghysbell o ran trafnidiaeth i flaen y gad mewn datblygu economaidd. Mae hyn yn arbennig o wir am yr ardaloedd lle ceir dieithrwch cymdeithasol yng Nghymru—pen uchaf y Cymoedd yn ne Cymru, a gogledd-orllewin a de-orllewin Cymru. Bydd TGCh yn caniatáu i’r cymunedau hyn gymryd cam mawr ymlaen o fod wrth gwt y raddfa economaidd i fod ar y blaen. I wneud hynny, fel y dywedodd Phil Williams yn gywir, ni ddylem fodloni ar ein sefyllfa bresennol.

Mae TGCh yn gwella mor gyflym nes bod sefyll yn ein hunfan yn golygu y byddwn yn colli tir bob dydd. Os rhywbeth, yr oedd Phil Williams ychydig yn wylaidd yn ei uchelgeisiau ar gyfer yr uwch-briffordd gwybodaeth a thechnoleg ystod eang yng Nghymru. Er enghraifft, os edrychwch ar wefannau asiantaethau datblygu economaidd yng Ngweriniaeth Iwerddon, nid yn nhermau ystod eang dau fegabeit y’u trafodir, ond 100 megabeit. Dyna faint yr her a wynebwn. Ni allwn fforddio anelu’n fach; rhaid inni anelu’n fawr os ydym am aros ar y blaen.

A ydyw’r 100 megahertz yn cyfeirio at danysgrifwyr unigol neu’r rhwydwaith craidd?

Yr wyf yn siŵr fod Phil yn gwybod mai 128 megabeit, mae’n debyg, yw’r ffactor cyfyngu cyfradd ar gyfer mynediad o’n cyfrifiaduron personol ni ar hyn o bryd. Fodd bynnag, yng Ngweriniaeth Iwerddon, maent yn contractio i greu’r asgwrn cefn ar gyfer yr ystod eang a fydd yn gallu cymryd 100 megabeit. Yr ydym yn sôn am strwythur a fframwaith yr ystod eang, a fydd yn caniatáu i’r datblygiad 100 megabeit hwn ddigwydd. Rhaid inni anelu at y lefel honno. Os anelwn at lai, byddwn ar ei hôl hi ymhen 10 neu 15 mlynedd. Mae’r raddfa amser yn fyr iawn yn nhermau cylchoedd economaidd.

Yr oedd dadl a chytundeb ynghylch faint y mae entrepreneuriaid a phobl fusnes yng Nghymru’n ymwneud â TGCh. Mae’r adroddiad ar yr economi wybodaeth yng Nghymru a dderbyniwyd gan y rhan fwyaf ohonom yn ystod yr wythnos yn awgrymu nad yw’r busnesau llai yn ymgymryd â’r peth i gymaint graddau. Bydd hynny’n her sylfaenol inni i gyd. Fodd bynnag, os ydym am gynyddu’r niferoedd hynny, rhaid inni ystyried yr isadeiledd sylfaenol yn nhermau cyfle addysgol yn ein hysgolion, oherwydd mae tan-gyflawni addysgol yn ffurfio rhan o’r sbectrwm dieithrwch cymdeithasol. Cynigion y weinyddiaeth Lafur ar ddarparu gwerth ychwanegol i’n system addysg fydd y ffordd ymlaen i gwrdd â’r her honno.

Yr ydym wedi rhagdybio y bydd TGCh yn darparu swyddi o ansawdd uchel ar flaen y gad. Yn ddi-os, mae hynny’n wir. Fodd bynnag, nid yw ffigurau’r gorffennol ar gyflogaeth ym maes technoleg gwybodaeth a chyfathrebu’n creu darlun mor ddisglair. Bu sawl enghraifft ar draws de Cymru o ganolfannau galw newydd yn dangos agwedd negyddol tuag at hawliau eu gweithwyr i ymuno ag undeb llafur. Ar y gorau, mae llawer o’r cwmnïau hyn yn ddi-hid ynghylch yr hawliau hyn, ac mae llawer ohonynt yn gwbl elyniaethus.

Ni all y Cynulliad nac asiantaethau creu gwaith yng Nghymru fynnu bod y bobl sydd yn ymuno â’r cwmnïau hyn yn cael hawl otomatig i gydnabyddiaeth undeb llafur. Serch hynny, rhaid inni greu’r disgwyliad y bydd gan bobl yr hawl i fod yn aelodau o undebau llafur ym mhob diwydiant blaengar. Mae gennym dechnoleg a datblygu economaidd sydd yn perthyn i oes newydd, a rhaid inni gael cysylltiadau diwydiannol sydd yn perthyn i oes newydd gyda’r cwmnïau hyn.

Yr wyf yn cefnogi’r cynnig yn llawn ac yn teimlo bod yn rhaid i’r Cynulliad, fel sefydliad newydd, barhau fel y dechreuodd o ran cofleidio’r dyfodol a’i dechnolegau newydd sydd yn prysur esblygu. Nid oes raid ichi ond edrych o gwmpas y Siambr hon i weld pa mor bell yr ydym wedi dod. Mae llawer ohonom wedi dysgu sgiliau a thechnegau TG newydd yn yr amser byr yr ydym wedi bod yma. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau y caiff holl sectorau cymdeithas yng Nghymru fynediad at gyfleoedd dysgu a thechnoleg gwybodaeth tebyg.

Bydd degawd cyntaf y mileniwm newydd yn gweld y chwyldro TG yn parhau’n gyflymach a chyflymach. Mae ein datblygiad a’n ffyniant economaidd yn y dyfodol yn dibynnu ar inni sicrhau bod gennym y sgiliau a’r isadeiledd yng Nghymru i gystadlu a llwyddo yn y farchnad e-fasnach fyd-eang.

Mae cwmnïau teledu fel Sky ac NTL yn cymryd camau breision ac yn gwneud elw mawr wrth wthio rôl y set deledu yn ei blaen. O hyn ymlaen, nid blwch goddefol yng nghornel yr ystafell fydd y set, ond ffordd i mewn i’r rhyngrwyd, e-bost, siopa rhyngweithiol a fideo-gynadledda. Gallai a dylai hyn arwain at gynnydd enfawr yn y niferoedd sydd yn defnyddio’r uwch-briffordd wybodaeth os bydd amodau economaidd yn caniatáu hynny.

Fel y dywedodd siaradwyr blaenorol—ac ni ellir pwysleisio hyn yn ddigon cryf—mae’n hanfodol fod Cymru gyfan yn cael mynediad i’r dechnoleg hon, nid yr ardaloedd trefol mawr proffidiol yn unig. Mae gan bobl yng Nghaerdydd fynediad at lawer o’r gwasanaethau hyn yn barod, ond mae llawer o gymunedau’r Cymoedd yn dioddef o dlodi technolegol y mae’n rhaid ei ddileu er lles Cymru gyfan. Pam ddylai dyffrynnoedd Garw, Ogwr a Llynfi gael eu gadael ar ôl yn y chwyldro technolegol hwn, oherwydd eu lleoliad a’r syniad nad ydynt yn ardaloedd proffidiol? Cefnogaf yn frwd y cyhoeddiad a wnaethpwyd gan y Prif Weinidog o raglen £650 miliwn i adeiladu 1,000 o ganolfannau dysgu TG yn ardaloedd tlotaf y wlad.

I gloi, cyfeiriaf at yr hyn a gredaf yw’r rhwystr mwyaf i ddatblygu e-fasnach a’r rhyngrwyd yng Nghymru. Yn UDA a Chanada, ni chaiff galwadau ffôn lleol eu mesur ac felly maent am ddim, ar wahân i dâl cysylltu bach. Mae hyn yn caniatáu mynediad diderfyn i’r rhyngrwyd i bob sector o gymdeithas, nid y rhai cefnog yn unig. Rhaid inni annog ein cwmnïau ffôn tra phroffidiol i ddilyn yr un arfer yng Nghymru a’r DU os nad ydym am syrthio ymhell ar ôl yn y chwyldro technolegol hwn.

Yn y ddadl hon, mae pawb yn rhannu’n hymrwymiad i TGCh. Fodd bynnag, trafod yr ydym y cyfle sydd gennym yn y maes hwn, a’r her i sicrhau ein bod ni yng Nghymru’n datblygu’r blaen, gan roi mantais annheg inni dros bawb arall. Defnyddiodd y Gwyddelod eu buddsoddiad drwy gyllid Ewropeaidd i ddatblygu rhywbeth a oedd yn dechnoleg flaengar. Dylem osod ein targedau’n uchel yn y ddadl hon. Yn y ddogfen, mae’n dda gennyf weld bod gennym weledigaeth. Rhaid inni gofio fod a wnelo hyn â ffyniant ac ansawdd bywyd yng Nghymru.

Hoffwn weld rhoi mwy o bwyslais ar ddatblygu technoleg flaengar yng Nghymru, megis technoleg ddigidol, fel a grybwyllwyd yn awr. Beth am gopïo’r Uwchdiroedd a’r Ynysoedd lle defnyddiwyd cyllid Ewropeaidd i ddatblygu system o wasanaeth ffôn cellog da? Dyna’r cam nesaf yn y datblygiad technolegol hwn, gan ei fod yn galluogi dileu allgáu. Er enghraifft, mae’n galluogi busnesau bach i gael eu sefydlu mewn ffermdai yng nghanolbarth Cymru. Dyna’r ffordd rataf o ddarparu mynediad.

Mae’r cyfeiriad at fuddsoddiad BT yn iawn, ond hen dechnoleg yw hynny. Rhaid inni ddefnyddio’r cyfle hwn i ddatblygu technoleg flaengar. Pan ddefnyddir arian Amcan 1 rhaid inni osod targedau mwy ar gyfer cyllid refeniw. Mae pawb o hyd yn sôn am Amcan 1, ond dylem gofio dwyrain Cymru hefyd a’r rhannau mawr o’r ardal Amcan 2. Rhaid cael ymrwymiad yn y strategaeth hon i sicrhau y gellir mynd i’r afael â’r anghyfartaledd cyllido hwn, fel na fydd dwyrain Cymru’n cwympo’n bell ar ôl gorllewin Cymru wrth inni ddal i fuddsoddi yn Amcan 1. Yn y broses honno rhaid inni edrych am ffyrdd o arloesi. Cyfeiriwn at bartneriaethau cyhoeddus a phreifat, ond dim ond rhethreg yw cymaint o’r partneriaethau hyn. Dylem ddechrau darparu bonws i’r partneriaethau hyn, fel y gall pobl dderbyn cymorth ychwanegol o gyllid Ewropeaidd er mwyn datblygu technolegau newydd. Wedyn byddai’n bartneriaeth waith go-iawn gyda ffyniant gweladwy.

Cyfeiriaf at ddau nod i’r Ysgrifenyddion eu hystyried. Soniwn am bobl ifainc yn symud i mewn i’r gweithle, dywedodd Phil Williams yn gynharach y byddai’n 20 mlynedd cyn i bobl ifainc heddiw ymuno â’r gweithlu. Pam na osodwn ni darged o sefydlu seiber-gaffi ym mhob tref? Pam na sicrhawn ni y defnyddir y llinell ISDN ar gyfer radioleg dda drwy’n hysbytai i gyd? Mae radioleg yn ddarpariaeth wael mewn rhai ysbytai ym Mhowys. Dyma gyfle i osod targedau real gyda gweledigaeth i ddod â manteision i bobl Cymru. Felly, tra fy mod yn cymeradwyo’r cynnig hwn a’r holl eiriau teg, hoffwn weld targedau o’r fath.

Er mwyn gwella cyfleoedd gwaith yng Nghymru drwy gyfrwng TG rhaid inni sicrhau y bydd gweithlu yn y dyfodol wedi’i hyfforddi’n ddigonol i ddefnyddio’r dechnoleg honno. Mae merched dan anfantais yn hyn o beth yn aml, yn enwedig os ydynt wedi cymryd nifer o flynyddoedd allan o’r gweithlu er mwyn magu plant. Mae technoleg yn symud ymlaen yn gyflym iawn a gall merched yn enwedig gael eu gadael ar ôl cyn pen dim. Mae merched o gymunedau croenddu ac ethnig dan anfantais ddwbl.

Fodd bynnag, mae cymorth wrth law yng Nghaerdydd drwy Weithdy Menywod De Morgannwg. Credaf y dylent newid eu henw, ond mater iddynt hwy yw hynny. Caiff y gweithdy ei ariannu gan Gyngor Dinas a Sir Caerdydd, Cronfa Gymdeithasol Ewrop a Bwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol. Mae’n enghraifft wych o sut i ddarparu hyfforddiant TG mewn amgylchedd anfygythiol i ferched di-waith sydd heb ddim neu fawr ddim profiad o gyfrifiaduron. Mae’r cyrsiau’n rhad ac am ddim ac nid effeithir ar unrhyw fudd-daliadau y gall merched fod yn eu derbyn. Mae meithrinfa am ddim ar gael yn ogystal ag ystafell weddïo i rai sydd yn arddel gwahanol grefyddau.

Dysgir medrau sylfaenol defnyddio cyfrifiadur i ferched, ynghyd â llunio taenlenni, databasau, rhwydweithio cyfrifiadurol a systemau microgyfrifiadur. Wedyn bydd y gweithdy’n trefnu lleoliad i’r rhai dan hyfforddiant a bydd nifer uchel ohonynt yn cael swyddi parhaol neu’n parhau â’u hastudiaethau mewn addysg bellach neu uwch. Gwahoddaf Aelodau i weld y gweithdy fel arfer gorau, fel rhywbeth y gallent ddymuno’i ddatblygu yn eu hardaloedd eu hunain. Mae’r gweithdy’n rhoi cyfle i fenywod o bob cefndir i ennill hyder, sicrhau gwaith a deall beth mae eu plant yn ei wneud pan fyddant yn eistedd o flaen yr ail flwch hud hwnnw yng nghornel yr ystafell fyw, y teledu yw’r cyntaf. Gair o rybudd, fodd bynnag, i beidio â mynd yn rhy ddibynnol ar gyfrifiaduron. Yn ddiweddar ceisiodd fy ngŵr archebu ffa pob ar dost mewn gwesty drwy’r gwasanaeth ystafelloedd, ond dywedwyd wrtho na fyddai’n bosib am fod y cyfrifiadur i lawr.

Fe’m cynghorwyd i ddweud wrthych mai Trefnydd rhithwir ydwyf ac nid yr un go iawn. Fodd bynnag, nid wyf yn rhyngweithiol felly ni fyddaf yn cymryd unrhyw ymyriadau, yn enwedig os deuant o enau Phil Williams. Bu hon yn ddadl ysgogol a diddorol ar bwnc sydd, gellid dadlau, yn un o bynciau pwysicaf ein hoes.

Yr oeddwn yn falch o weld erthygl gan Rhodri Williams o Deledu Agenda, sydd hefyd yn Gadeirydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg, yn The Western Mail heddiw yn tanlinellu’r her i’r Cynulliad. Gorffwys ar ein rhwyfau yw’r perygl inni. Rhaid i Gymru beidio â bod yn llusgwr traed yn yr oes wybodaeth. Y neges gan bob siaradwr heddiw yw bod yn rhaid inni weithredu. Fodd bynnag, un peth yw dweud y geiriau, ond rhaid troi’r geiriau’n weithredoedd. Mae gan y Cynulliad rôl allweddol i’w chwarae fel y mae pawb wedi dweud heddiw, nid yn unig fel model enghreifftiol o arfer da ond hefyd drwy sicrhau bod ein polisïau datblygu economaidd ac eraill yn adlewyrchu’r blaenoriaethau a amlinellwyd heddiw.

Y prynhawn yma nid ydym ond wedi llwyddo i gyffwrdd â rhai enghreifftiau o ymarfer da yng Nghymru. Un enghraifft o’m ardal i yn Abertawe yw SWIG, Porth Gwybodaeth De Orllewin Cymru, partneriaeth seiliedig ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe sydd yn dylunio tudalennau i’r we a chymorth TGCh i fusnesau bach a chanolig eu maint. Yn fy mhrofiad i yng Nghymru, gwelaf lawer o enghreifftiau o ymarfer da. Yr her i ni yw sicrhau y caiff rhagoriaethau eu cyffredinoli a’u defnyddio drwy Gymru gyfan, fod ymarfer da yn endemig ac wedi gwreiddio drwy bob adran a phob haen o gymdeithas.

Dywedwyd heddiw mai mynediad at yr isadeiledd priodol, y dechnoleg berthnasol a’r sgiliau angenrheidiol yw’r allwedd i ni ddod yn arloeswr ar raddfa eang yn nefnydd TGCh. Fel sosialydd, credaf fod mynediad at TGCh cyn bwysiced â mynediad at nwyddau a gwasanaethau cyhoeddus a phreifat eraill. Mae’n her anferth i ni yng Nghymru. Cefnogaf bwynt Janice Gregory ynglŷn â mynediad i’r rhyngrwyd ac at wasanaethau. Mae ymateb BT i’r defnydd o’r rhyngrwyd yn enghraifft arbennig o dda o gwmnïau cyfleustodau’n ymateb i’r pwysau y soniodd amdani.

Cefnogwn welliant 1 yn enw Mike German. Mae’n hollbwysig na fydd unrhyw ran o gymdeithas yn colli’r cyfleoedd a gyflwynir gan yr oes wybodaeth. Dylai pawb gael y cyfle i gyfoethogi eu bywydau drwy dechnolegau modern, beth bynnag fo’u rhyw, eu gwreiddiau cymdeithasol neu ethnig neu eu gallu meddyliol neu gorfforol.

Yr wyf yn anghytuno â Mike German ar welliant 2. Nid yw hon yn dasg briodol i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yn rhannol, mater i bob Pwyllgor Pwnc yw penderfynu ar ei agenda ei hun. Mae gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd dasgau mwy pwysfawr yn faich arno’n barod. Yn ogystal, byddai hyn yn weithgaredd trwm yn galw am adnoddau ychwanegol y byddai’n well eu gwario yn ôl pob tebyg ar flaenoriaethau mwy haeddiannol. Mae cynlluniau ar droed eisoes i ddarparu cysylltiadau o wefan y Cynulliad i byrth sydd yn bodoli ac yn datblygu yng Nghymru, felly nid yw’n ymddangos bod llawer o bwynt i’r Cynulliad ddatblygu ei borth ei hun. Argymhellwn felly fod y Cynulliad yn gwrthwynebu gwelliant 2.

Ar welliant 3 yn enw Phil Williams, mater i gwmnïau’r sector preifat yw darparu cyfleusterau ystod eang yng Nghymru. Fodd bynnag, cytunwn na ddylai unrhyw ran o Gymru golli allan ar fynediad at gyfathrebu ystod eang dim ond oherwydd nad yw’n fasnachol ddeniadol i ddarparwyr fuddsoddi mewn isadeiledd telathrebu ym mhob rhan o Gymru. Mae posibilrwydd o ddefnyddio cefnogaeth y sector cyhoeddus i ateb methiant a brofwyd yn y farchnad mewn amgylchiadau o’r fath. Gellid defnyddio arian Ewropeaidd Amcan 1 i’r dibenion hyn hefyd.

Fel y nododd Lorraine Barrett, mae’n hanfodol rhoi ystyriaeth i TGCh wrth ddylunio’n rhaglenni addysg a hyfforddiant. Yn fy etholaeth i, agorodd Coleg Abertawe yn ddiweddar ei ganolfan hyfforddi TG Ar-lein newydd Cygnus. Mae llawer o Aelodau eisoes wedi sôn am ymarfer da mewn rhannau eraill o Gymru. Cytunwn fod yn rhaid cryfhau’n rhwydwaith lleol presennol o canolfannau cefnogaeth TGCh i roi mwy o gefnogaeth gyflawn i rai sydd angen arweiniad wrth fabwysiadu TGCh. Felly cefnogwn welliant 3.

Yr ydym hefyd yn cefnogi gwelliant 4. Gwelwn ddatblygiad diwydiannau cysylltiedig fel rhan hanfodol o gludo Cymru ymlaen i’r oes wybodaeth.

Gall bron y cyfan o boblogaeth Cymru gael mynediad i’r isadeiledd telathrebu i gyflawni amrywiaeth eang o gymwysiadau yn electronig ac ar gyflymderau cymharol gyflym. Mae darparwyr y sector preifat yn buddsoddi’n barhaus mewn rhwydweithiau i wella’u gwasanaethau. Fel y dywedodd sawl Aelod y prynhawn yma, gellid sicrhau bod cyllid Ewropeaidd ar gael i ddarparu isadeiledd lle nad yw’n fasnachol ddeniadol gwneud hynny. Mae’r posibilrwydd hwnnw dan ystyriaeth ar gyfer y Gymru wledig.

Ceir cystadleuaeth mewn gwasanaethau telathrebu yn ardal eang de Cymru, lle ceir masnachfreintiau cebl. Bydd gosod masnachfraint cebl ar gyfer gogledd Cymru i MetroCable yn cyflwyno cystadleuaeth i’r ardal honno maes o law a hefyd yn darparu dewis pellach o wasanaethau i 300,000 o gartrefi erbyn 2005.

Yr wyf yn synnu na fu llawer o gyfeirio at ddefnydd mewnol y Cynulliad o TGCh. Mae llawer o’r problemau a oedd yn gysylltiedig â’n gwefan bellach wedi’u hateb. Yr wyf yn cymryd diddordeb personol mawr yn rheolaeth a defnydd ein gwefan, ac mae’n rhaid inni ddatblygu hynny ymhellach.

Fel a amlinellwyd yn gynharach gan Rhodri Morgan, yr ydym wedi cyflawni nifer o ddatblygiadau arwyddocaol drwy ddefnyddio TGCh yng Nghymru. Mae eisiau inni gael ein gweld yn arwain y ffordd, yn enwedig wrth ddefnyddio TGCh ym maes cludiant a iechyd.

Fodd bynnag, yr ydym eisoes wedi clywed fel y mae Cymru’n llusgo ar ôl rhanbarthau eraill yn y DU wrth fabwysiadu’r technolegau newydd hyn a rhai rhesymau dros hynny. Bu cwmnïau Cymreig yn araf i gydio yn y cyfleoedd i wella’u busnesau drwy ddefnyddio TGCh. Fodd bynnag, ni ddylem orbwysleisio’r pwyntiau negyddol hynny. Yr ydym yn gweithredu i unioni gwendidau drwy gyllid Ewropeaidd, Cymdeithas Gwybodaeth Cymru ac ymdrechion eraill i ehangu’r sector gwasanaethau.

Ar nodyn mwy cadarnhaol, mae’n ddiddorol gweld tystiolaeth ein bod yn datblygu’n gyflym yn y defnydd o’r technolegau hyn. Cyfeiriodd Rhodri Morgan at rai o’r ffyrdd y mae Cymru ar flaen y gad gyda’r technolegau newydd hyn. Yr oeddwn yn falch o glywed hefyd fod Cymru’n un o’r rhanbarthau sydd yn arwain gyda’r defnydd o gyfleusterau fideo-gynadledda o fewn y DU. Mae llawer o agweddau cadarnhaol eraill y gallwn ganolbwyntio arnynt, nid yn lleiaf ein Cynulliad etholedig democrataidd ni’n hunain.

Yn fy rhagymadrodd, dywedais fod gennym y grym i arwain yn y maes hwn a bod yn rhaid inni gydio yn y cyfle. Fel fforwm, mae gennym gyfrifoldeb mawr i arddangos arfer da wrth ddefnyddio TGCh. Mae gennym y swyddogaethau ac mae gennym gryn ddylanwad dros y sectorau preifat a chyhoeddus yng Nghymru. Nid oes dwywaith ein bod mewn safle i yrru’n gwlad ymlaen i’r oes wybodaeth; rhaid inni gipio’r cyfle hwnnw. Mae ein cryfderau’n amlwg. Mae digon o dystiolaeth o’r modd y mae partneriaethau’n gweithio yng Nghymru, ac yr wyf wedi cyfeirio at sawl un yn barod. Mae dogfennau fframwaith, fel y Strategaeth Datblygu Economaidd Genedlaethol a Strategaeth a Chynllun Gweithredu Cymdeithas Gwybodaeth Cymru, yn eu lle.

Mae gennym y cyfle i sicrhau cyllid Amcan 1, ac mae’r sector preifat hefyd yn awyddus i weithio gyda ni yn hyn o beth. Mae gennym yr ewyllys a’r egni ond rhaid inni wneud yr ymrwymiad. Mae’n cryfderau ni’n llawer mwy na’n gwendidau.

Nid yw’r ffordd ymlaen yn hawdd. Mae’n galw am arweiniad, gweledigaeth ac ymrwymiad o sawl ffynhonnell. Mae gan y Cynulliad rôl bwysig wrth gydgysylltu’r her honno. Fodd bynnag, ni ddylem danbrisio’n rôl. Rhaid inni arwain trwy esiampl ac ysgogi brwdfrydedd mewn pobl eraill i gofleidio’r technolegau. Os portreadwn Gymru ar lwyfan y byd fel defnyddiwr blaenllaw ar dechnolegau gwybodaeth a chyfathrebu ac fel y lle i wneud busnes, mae’r manteision economaidd yn glir. Gadewch inni gael ein hadnabod fel y wlad flaenllaw a hyrwyddodd fuddsoddiad mewn isadeiledd telathrebu blaengar ac a ddatblygodd raglen hyfforddi addysgol gan sicrhau gweithlu ar gyfer heddiw ac yfory sydd yn fedrus iawn mewn TGCh. Rhaid i Gymru fod ar y blaen o ran gwneud y defnydd mwyaf arloesol o TGCh blaengar. Rhaid i’r Cynulliad a’i bartneriaid yn y sectorau preifat a chyhoeddus weithio’n galed i gyrraedd y nodau hynny.