Dywedir wrthyf pan fydd aelod o’r meinciau cefn yn agor dadl yn Nhŷ’r Cyffredin, bod hynny’n arwydd naill ai o dras disglair neu o botensial seren lachar. [Chwerthin.] Amynedd. Dyma fi heddiw, yn dangos bod y Cynulliad yn gwneud pethau mewn ffordd wahanol.

Braint yw agor ail ran y ddadl hon fel cynrychiolydd pobl Preseli Sir Benfro. Mae fy etholaeth yn gyfoethog o ran harddwch naturiol, ac fe dystir i hynny gan y miloedd lawer o ymwelwyr a ddaw i Sir Benfro bob blwyddyn. Fodd bynnag, nid yw harddwch naturiol eithriadol a golygfeydd digymar yn gwarchod fy etholwyr rhag diweithdra, tai gwael, cyflogau isel, iechyd gwael na thlodi yn eu henaint. Croesawaf Araith y Frenhines oherwydd ei hymrwymiad i’r bobl yr wyf wedi treulio fy oes wleidyddol gyfan yn ymgyrchu drostynt: pobl ifainc, pobl anabl, gofalwyr, pensiynwyr, pobl ar incwm isel, pobl sydd yn wynebu camwahaniaethu a phobl ddifreintiedig. Mae llawer o bobl o’r fath yng Nghymru ac yn fy etholaeth i.

Rhaglen o fenter a thegwch yw hon sydd yn ceisio adeiladu ar y pethau cadarnhaol a gyflawnwyd yn ystod y ddwy flynedd diwethaf: y Fargen Newydd, yr isafswm cyflog, y credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio, codiadau lluosog mewn budd-daliadau plant, chwyddiant isel ac economi sefydlog. Canolbwyntiaf ar ddau neu dri maes sydd yn peri pryder arbennig i mi, gan ddechrau gyda llywodraeth leol. Mae moderneiddio gwasanaethau cyhoeddus a’r trefniadau cyfansoddiadol ar gyfer eu cyflwyno, yn seiliedig ar egwyddorion democratiaeth a datganoli, wrth galon prif raglen y Llywodraeth. Mae bodolaeth y Cynulliad yn destament i hynny.

Bydd y Mesur Llywodraeth Leol yn helpu cynghorau Cymru i fod yn fwy ymatebol i anghenion eu cymunedau. Bydd yn helpu hefyd i adfer hyder y cyhoedd mewn cynghorau drwy fframwaith moesegol cadarn a thryloyw. Bydd hynny’n cryfhau ac yn arfogi cymunedau lleol. Rhaid i’r canlyniad net fod yn welliant mewn gwasanaethau lleol. Mae hyn yn cyferbynnu’n llwyr ag arfer y Ceidwadwyr o erydu a dinoethi llywodraeth leol yn barhaus. Dylai pobl leol gael y grym i wneud y penderfyniadau gorau ar ran y bobl leol.

A minnau’n gyn-faer, fel llawer o Aelodau’r Cynulliad, credaf y gallai meiri etholedig roi cyfle i greu mwy o falchder cymunedol a hefyd helpu i ganolbwyntio mwy o egni ar anghenion lleol. Ar y cyfandir, mae gan y prif drefi arweinydd wedi’i ethol yn ddemocrataidd i gynrychioli eu buddiannau, un â’r gallu i negodi a bod yn effeithiol. Mae ymwelwyr o’r cyfandir yn ei chael hi’n anodd deall pam mai dim ond bodau seremonïol yw’n meiri ni, gan gynrychioli eu trefi’n swyddogol ond heb nemor ddim grym i weithredu ar eu rhan.

Ydych chi’n credu ei bod yn briodol cael maer etholedig ar gyfer Sir Benfro, sydd yn sir wledig fawr? Drwy gael maer o’r fath yr ydych yn canoli grym yn nwylo rhy ychydig o bobl neu ddim ond un.

Fel gwir ddemocrat, credaf mai mater i bobl Sir Benfro yw penderfynu a hoffent gael maer a etholir yn uniongyrchol.

Hoffwn hefyd groesawu mesurau i foderneiddio gweithdrefnau etholiadol, gan eu gwneud yn haws ac yn fwy hygyrch. Croesawaf y gwaharddiad ar roddion o dramor i bleidiau gwleidyddol. Bydd hynny’n ergyd i’r Torïaid—mae’n ddrwg gennyf, y Ceidwadwyr Cymreig.

Ydych chi’n meddwl ei bod yn foesol dderbyniol derbyn rhoddion oddi wrth ddynion mawr ym myd ceir rasio ac wedyn newid polisïau?

Nid wyf yn meddwl ei bod yn foesol dderbyniol derbyn rhoddion o Belize. Tybed a fydd hyn yn golygu y bydd cenedlaetholwyr yn gwrthod rhoddion gan garedigion sydd yn byw yn Lloegr? Jôc oedd hynny, gyda llaw.

Bydd y Mesur Safonau Gofal yn gwarchod plant mewn gofal rhag camdriniaeth ac esgeuluster, ac nid cyn pryd. Bydd y Mesur Plant (yn Gadael Gofal) yn gwella cyfleoedd bywyd i bobl ifainc 16 oed a throsodd sydd mewn gofal awdurdod lleol neu’n gadael y gofal hwnnw. Araith y Frenhines eleni yw’r gyntaf ers datganoli. Bydd y ddau Fesur hyn yn galluogi Cymru i ganfod atebion Cymreig arbennig i broblemau Cymreig o fewn fframwaith y DU.

Gwn fod Jane Hutt wedi dod â chynigion Llywodraeth y DU i sylw’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn yr haf. Trafodwyd y cynigion a chafodd pryderon y Pwyllgor eu bwydo’n ôl cyn cyhoeddi’r Mesurau.

Ar ddysgu a sgiliau, mae Mesur i sefydlu cyngor cenedlaethol ar gyfer addysg a hyfforddiant yng Nghymru. Byddai gan y cyngor y grym i ariannu’r holl addysg a hyfforddiant ôl-16. Byddai hyn yn sicrhau mwy o gydlyniant a dewis i fyfyrwyr dros 16 oed. Byddai hefyd yn dymchwel y wal Berlin a godwyd ym myd addysg yn y ddau ddegawd diwethaf. O hyn ymlaen, addysg, yn hytrach na chystadleuaeth, fydd flaenaf.

Bydd y Mesur Anghenion Addysgol Arbennig yn gwella gwasanaethau i rieni drwy well trefniadau partneriaeth. Bydd yn cyflwyno gweithdrefnau cymodi i ddatrys anghydfodau rhwng rhieni ac awdurdodau addysg lleol a bydd hefyd yn hyrwyddo cynnwys plant ag anghenion arbennig drwy addysg y brif ffrwd.

Ar gymorth plant, cyfeiriaf nid yn unig at y diwygiad radical y bu mawr ei angen i’r system gymorth plant ond hefyd at ymrwymiad y Llywodraeth i ddiweddu tlodi plant o fewn 20 mlynedd. Ni wnaeth unrhyw Lywodraeth erioed ymrwymiad mor ddramatig, dyngarol ac, yn ddi-os, credadwy. Ni all dim fod yn bwysicach.

Mae’r rheini ohonom sydd wedi’n bendithio â chefndiroedd teuluol sicr yn cymryd llawer yn ganiataol. Gwn fy mod i. Bu farw fy mam yn sydyn ychydig ddyddiau cyn etholiad y Cynulliad, a chynhaliwyd ei hangladd ar y diwrnod ar ôl yr etholiad. Bu cyfuniad y ddau ddigwyddiad, yng nghanol yr holl dristwch, yn fodd i ddangos i mi, mor bwerus ag y gallai unrhyw beth byth, faint fy nyled iddi hi a’m tad am y cyfleoedd a gefais mewn bywyd ac mor wahanol ydyw i lawer o bobl eraill.

Uwchlaw pob dim, dylai llywodraeth ymhél â chreu cyfleoedd i bob un. Pa bwrpas arall bynnag a gyflawna Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ei nod mwyaf yw sicrhau cyfle am fywyd da i holl ddinasyddion Cymru a chyfle i bob un gyflawni’i botensial.

Canolbwyntiaf ar ddwy agwedd ar Fesurau Araith y Frenhines. Yr oedd sylwadau Richard ynghylch datblygu agweddau Cymreig i’r Mesurau hynny yn ddiddorol oherwydd bydd yn rhaid i Gymru ymdrechu’n arbennig o galed i sicrhau y clywir ei llais yn y Mesur a fydd yn delio â datblygu polisi trafnidiaeth integredig.

Erbyn diwedd ei hynt drwy’r Senedd, rhaid i’r Mesur Trafnidiaeth ddarparu’n ddigonol ar gyfer anghenion Cymru drwy roi’r grym i’r Cynulliad gynllunio polisi trafnidiaeth integredig. I hynny ddigwydd, dylem ddisgwyl rhai pethau o’r Mesur.

Yn ddelfrydol, dylai fod un gwelliant bach i adran 9 Deddf Drafnidiaeth 1968 i alluogi’r Cynulliad i ddod yn awdurdod cludiant teithwyr. Byddai hynny’n ein galluogi i sefydlu awdurdod trafnidiaeth strategol, a fyddai’n hyrwyddo trafnidiaeth integredig gydag awdurdodau lleol drwy fyrddau rhanbarthol. Dylai cyfran Cymru o’r cymhorthdal gwasanaeth trên—oddeutu £100 miliwn—gael ei throsglwyddo i gyllideb y Cynulliad i sicrhau y caiff yr arian hynny eu gwario yng Nghymru.

Os na ddigwydd hynny, y lleiaf y dylem ei ddisgwyl yw adran Gymreig o’r awdurdod rheilffyrdd strategol er mwyn gallu ateb blaenoriaethau Cymru o fewn y strategaeth Brydeinig. Dyna’r lleiaf sydd ei angen i alluogi’r Cynulliad i ddylanwadu ar bolisi rheilffyrdd.

Ym mis Gorffennaf 1998, dywedodd y Llywodraeth y byddai Gweithrediaeth yr Alban yn cael y grym i gyfarwyddo ac arwain yr awdurdod rheilffyrdd strategol; byddai Awdurdod Llundain Fwyaf yn gallu prynu gwasanaethau rheilffyrdd gwell drwy’r awdurdod rheilffyrdd strategol a chynnig newidiadau; a byddid yn ymgynghori â’r Cynulliad ar fanylebau gwasanaeth teithwyr yng Nghymru. Pan gyhoeddwyd y Mesur, nid oedd unrhyw sôn o gwbl ynddo am Gymru. Yr unig gyfeiriad at faterion rheilffyrdd yng Nghymru oedd cyfeiriad at gludo nwyddau.

Digwyddodd hynny er i Peter Law gyflwyno sylwadau dro ar ôl tro ar ran Pwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol y dylem gael llais cryfach. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales eisiau sicrhad heddiw y caiff y sefyllfa hon ei newid. Pan gymerir gwelliannau i’r Mesur ym mis Ionawr, mae arnom eisiau iddynt roi llais cryf i Gymru yn y gwaith o ffurfio’r adeiledd rheilffyrdd y mae angen dybryd amdano.

Mae’r Mesur hefyd yn cyffwrdd ar agweddau eraill ar drafnidiaeth, fel caniatáu i gynghorau lleol gyflwyno prisio ffyrdd. Mae hynny’n ymwneud yn bennaf â phroblem drefol a rhaid cydnabod nad yw’n gwneud fawr ddim i ddatrys problemau gwledig. Mae’n dda gosod targedau ar gyfer lleihau trafnidiaeth ffyrdd, ond yn gyntaf efallai y dylem osod targedau ar gyfer cyflwyno dulliau eraill o gludiant. I rai cynghorau, dylem osod y targed hwnnw’n gyntaf fel eu bod yn gwybod pa wasanaethau i’w cyflwyno i annog pobl i adael eu ceir ar ôl.

Mae’r Mesur hefyd yn awgrymu y bydd cynghorau’n gallu cadw tollau ffyrdd. Byddai hynny’n syniad da pe câi’r tollau eu gwario ar ddatblygu ffurfiau cludiant amgen, ond mae angen i’r gwasanaethau hynny fod yn eu lle yn gyntaf.

Profiad aelod-wladwriaethau Ewropeaidd eraill yw fod yn rhaid buddsoddi mewn cludiant cyhoeddus cyn cyflwyno cyfyngiadau parcio a chodi tâl ar y ffordd. Mae’r Mesur Cludiant hefyd yn crybwyll tollau fel modd o leihau traffig ffyrdd ac yn sôn am ganiatáu i gynghorau gadw rhai tollau i ddatblygu ffurfiau cludiant amgen. Arwydd fod y dulliau lleihau traffig yn gweithio fyddai lleihad yn y tollau a gymerir. Mae problem yma. Rhaid i wasanaethau amgen a sefydlir gan awdurdodau lleol fod yn gynaliadwy ac nid yn ddibynnol ar y tollau a gesglir.

Deliaf hefyd â’r rhan o Araith y Frenhines a soniodd am lywodraeth leol. Dywedodd Paul Murphy yn y Siambr yr wythnos diwethaf y byddai’n disgwyl i gynghorau lleol ddatblygu’r arddull a’r system o weithio a fyddai orau iddynt hwy. Ni fyddai neb yn dadlau â’r ffaith fod yn rhaid inni wneud cynghorau’n fwy atebol, yn fwy tryloyw ac yn llawer mwy cynhwysol. Mae gan Blaid Cymru lawer o amheuon ynghylch meiri etholedig ac mae gennym gydymdeimlad â safbwynt Peter Black ar y cwestiwn hwnnw.

Rhaid inni edrych yn ofalus ar rôl cynghorwyr yn gyffredinol, nid dim ond aelodau cabinet ond hefyd y cynghorwyr meinciau cefn fel y’u gelwir, yn y llywodraeth leol newydd gabinetaidd hon. Hoffem weld meincwyr cefn yn cael yr hawl i gael ateb gan aelodau’r cabinet neu swyddogion i’w cwestiynau ysgrifenedig. Dylai meincwyr cefn hefyd gael mynediad rhwydd a pharod at swyddogion er mwyn cael gwybodaeth. Un o’r arfau gorau i sicrhau democratiaeth yn y math newydd cabinetaidd o lywodraeth leol fydd meincwyr cefn effeithiol, ac i feincwyr cefn fod yn effeithiol mae angen iddynt gael y wybodaeth orau.

Rhaid i bwyllgorau archwilio hefyd gael rolau wedi’u diffinio’n glir. Rhaid inni fod yn ofalus ynghylch sut y bydd y rolau hyn yn datblygu. Hoffem hefyd weld system debyg i’r hyn a geir yn y Cynulliad, lle mae cydbwysedd gwleidyddol ymysg cadeiryddion y pwyllgorau archwilio. Dylai pwyllgorau archwilio allu gosod eu hagenda eu hunain a dylai meincwyr cefn allu rhoi eitemau ar yr agenda hynny.

Ydych chi’n rhannu fy mhryder ynghylch yr hyn a gyflawnwyd hyd yma ar y materion hyn yr ydych yn delio mor llawn â hwy? Yr unig brofiad sydd gennyf i yw’r sefyllfa yng Nghyngor Dinas a Sir Caerdydd, lle mae gan y cyngor system gabinet a maer anetholedig, ond y cynhelir cyfarfodydd y cabinet yn gyfrinachol. Ydych chi’n cytuno y dylid cynnal cyfarfodydd o’r fath yn gyhoeddus? Yng Nghyngor Caerdydd, ni chaiff cofnodion cyfarfodydd cabinet eu cyhoeddi am chwe wythnos, cadeirir pwyllgorau archwilio gan y grŵp sydd yn rheoli, mae eu hagenda’n denau iawn ac mae bwriad i gwtogi’n llym ar yr hawl sydd gan gynghorwyr Caerdydd a’r cyhoedd i ofyn cwestiynau. A gytunwch fod hyn yn cau llywodraeth leol i mewn yn hytrach na’i hagor allan?

Yr wyf yn cytuno. Mae rhai cynghorau wedi arbrofi â gwahanol fathau o lywodraeth drwy gabinet. Cyn inni fynd dim pellach, mae’n bryd asesu sut y mae’r cabinetau hynny’n gweithio a sut y mae aelodau eraill ar y cynghorau yn teimlo eu bod yn gweithio. Gellir dysgu sawl gwers o’r arbrofion a ddigwyddodd hyd yma. Rhaid inni ofalu nad aiff y dulliau cabinet newydd hyn yn gaeedig ac yn fewnolygol, ond yn agored ac yn hygyrch i’r cyhoedd.

Dylai aelodau cabinet fynychu pob cyfarfod pwyllgor archwilio a bod ar gael i’w holi yn y cyfarfodydd hynny gan feincwyr cefn. Hoffem weld rôl gryfach a datblygedig i gynghorau bro a thref hefyd, er y derbyniwn yr angen i ystyried yn ofalus sut i annog mwy o bobl i ymgymryd â rôl y cynghorwyr lleol hyn.

Diweddaf drwy grynhoi’r hyn a ddywedodd Jenny. Rhaid inni fod yn ofalus ynghylch sut y datblygwn y modelau hyn. Mae potensial i ddatblygu llinellau clir o lywodraeth. Fodd bynnag, mae potensial hefyd i ddatblygu system lywodraeth gaeedig sydd yn anhygyrch i’r cyhoedd. Mae hynny’n groes i’r hyn y mae pawb yn ceisio’i gyflawni. Mae arnom eisiau cyflwyno mesurau cadw llygad ac archwilio wrth i’r ddeddfwriaeth llywodraeth leol gael ei datblygu.

Yr oedd fy ngwelliant, gwelliant rhif 2, a gynigiwyd yr wythnos diwethaf, yn ymwneud â gofid fy mhlaid fod y Llywodraeth wedi methu gwarantu amserau aros yn seiliedig ar angen clinigol y claf. Mae pwyslais y Llywodraeth hon ar restrau aros wedi profi’n drychinebus. Pan etholwyd y Blaid Lafur ddwy flynedd a hanner yn ôl, gwnaeth sioe fawr o’i haddewid i leihau rhestrau aros yn ddramatig. Addewid simplistaidd ydoedd o’r dechrau, ac yr oedd llawer o bobl yn y byd meddygol yn bryderus oherwydd y mae’n addewid sydd yn anodd ei gwireddu. Er gwaethaf hynny, ac er gwaethaf pwyslais y Llywodraeth ddiwethaf ar amserau aros ac nid rhestrau aros, dewisodd y Blaid Lafur addo torri 100,000 ar restrau aros, a 5,000 pro rata yng Nghymru. Ni chadwyd yr addewid. Bu cynnydd o 2,000 yn rhestrau aros cleifion mewnol. Bu cynnydd dramatig yn rhestrau aros cleifion allanol, y rhestr i fynd ar y rhestr aros, fel petai. Cododd y nifer a fu’n aros am fwy na chwe mis dros 430 y cant, o 6,000 i ymhell dros 30,000.

Mae’r Weinyddiaeth hon, wrth ennill 28 o seddi yn y Cynulliad ym mis Mai, wedi etifeddu dyletswyddau’r Llywodraeth Lafur a etholwyd ddwy flynedd a hanner yn ôl a’i haddewid i leihau rhestrau aros. A yw’r addewid yn dal yn ddilys? Ildiaf yn llawen i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol os hoffai hi gadarnhau dilysrwydd yr addewid ac y caiff rhestrau aros cleifion mewnol eu torri. Mae pobl y wlad hon yn haeddu ateb. A wnaiff y Weinyddiaeth droi at fesurau eraill i ddelio â rhestrau aros? Os felly, rhaid iddi fod yn glir ynghylch beth y mae’n ei wneud a pham. Mae’r Ceidwadwyr wedi teimlo ers tro mai ar amserau aros y dylid canolbwyntio. Mae’n bosib cael rhestrau aros hir, ond amserau aros byr. Nid yw hynny’n broblem o reidrwydd, oblegid pan fydd cleifion yn ymweld â meddyg, yr hyn sydd yn eu pryderu yw pa mor hir y bydd raid iddynt aros am driniaeth wedi diagnosis. Os canolbwyntiwn ar hynny, bydd gennym system fwy rhesymol a fydd yn rhoi’r gofal gorau posibl i gleifion. Byddai hefyd yn trin cleifion yn well ac yn galluogi iddynt gyfranogi yn eu triniaeth. Ni fyddent yn cael eu gadael ar restr aros am y rhestr aros heb unrhyw syniad ynghylch pa bryd y gallent ddisgwyl cael triniaeth. Gall hynny fod yn arhosiad poenus ynddo’i hun.

Mae’n bwysig fod y gwasanaeth iechyd yn datblygu ymrwymiad newydd yn seiliedig ar amserau aros. Yr ydym yn siomedig nad yw Araith y Frenhines yn cyfeirio at bolisi’r Llywodraeth ar restrau aros, a deallaf pam y mae’r Blaid Lafur yn teimlo embaras am hynny. Mae arbenigwyr wedi dweud wrth y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol nad yw’r rhestrau hyn yn sensitif i unrhyw fewnbynnau posibl. Os yw’r Blaid Lafur wedi derbyn nad oedd ei haddewid ddwy flynedd a hanner yn ôl yn ymarferol, dylai fod yn onest ynglŷn â hynny a symud at fesur y gellir ei ystyried yn ddangosydd teg o’i gwaith yn y gwasanaeth iechyd. Byddai rhoi gwarant i bobl ar amserau aros yn adfywhau’r gwasanaeth iechyd ac yn gwella morâl y staff. Byddai’r staff yn sylweddoli eu bod yn delio ag addewid y gellir ei chyflawni heb danseilio blaenoriaethau eraill, fel yr angen i drin achosion brys, a heb unrhyw awgrym fod rhai achosion yn cael blaenoriaeth uwch oherwydd y gellir eu trin yn gyflymach ac nid oherwydd difrifoldeb y cyflwr clinigol. Os symudwn at bwyslais ar amserau aros, gallwn fod yn fwy gonest gyda’r bobl a wasanaethwn.

Fel y gwyddoch, mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi treulio amser yn ystyried y mater hwn. Yr oedd cefnogaeth ar draws y pleidiau i ddatblygu strategaeth tymor canolig ar amserau aros a blaenoriaethau clinigol. Yr wyf yn falch y bydd y grŵp strategaeth, dan gadeiryddiaeth Enid Rowlands o Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru, yn cyfarfod am y tro cyntaf yfory. Bydd y grŵp hwnnw’n ystyried ffyrdd y gallwn symud tuag at fesur amserau aros a blaenoriaethau clinigol yng Nghymru. Gwn fod David yn cefnogi sefydlu’r grŵp hwnnw ynghyd ag aelodau eraill y blaid yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Dyna’r ffordd ymlaen yng Nghymru a byddwn yn clywed gan y grŵp maes o law.

Diolch i Jane am yr hanner ateb hwnnw. Os ydych yn symud tuag at bwyslais ar amserau aros, fe gewch ein cefnogaeth. Fodd bynnag, byddai’n well gennym i chi roi gwarant fel bod gan bobl ryw syniad o ba mor hir y bydd raid iddynt aros am driniaeth. Byddai gwarant o’r fath yn sylfaen i’r oes newydd y mae’r NHS yn symud iddi. Yr ydym wedi cael 50 mlynedd o’r NHS; byddai’r warant gadarn honno’n sylfaen i’r 50 mlynedd nesaf. Fodd bynnag, nid ydych wedi dweud a ydych yn dal i gadw at eich addewid i gwtogi 5,000 ar restrau aros yng Nghymru fel cam cyntaf. Gadewch inni gofio i’r Blaid Lafur addo hynny fel cam cyntaf. Wedi dwy flynedd a hanner, nid ydych eto wedi cymryd y cam cyntaf hwnnw. Gall y rhan fwyaf o fabanod newydd-anedig gymryd mwy nag ychydig gamau ar ôl dwy flynedd a hanner.

A ydyw’r symud tuag at ddefnyddio’r ymadrodd ‘amserau aros’ yn lle ‘rhestrau aros’ yn gyfaddefiad gan y Llywodraeth o’i methiant llwyr i gadw addewid maniffesto a arddangoswyd ar filfyrddau ar hyd a lled y wlad?

Yn fy marn ostyngedig i—ac yr wyf yn siarad fel Ceidwadwr, felly hwyrach y gwnaiff y Blaid Lafur amau gwirionedd fy sylwadau—mae’n rhesymol gofyn i’r Blaid Lafur a ydyw’n dal i ddweud wrth bobl Cymru y gwnaiff wireddu ei hymrwymiad yn ei maniffesto i dorri 5,000 oddi ar restrau aros cleifion mewnol. Mae’n gwestiwn hawdd y gellir ei ateb gydag ‘ie’ neu ‘na’. Byddwn yn ildio i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar hynny, er nad wyf yn meddwl y gwnaiff hi geisio gwneud ymyriad ar hyn o bryd.

I gloi, rhaid i’r NHS ganolbwyntio ar y claf. Mae bodolaeth triniaethau newydd a mwy effeithiol wedi arwain at gynnydd mewn rhestrau aros. Yn awr gallwn drin pobl dros 60 oed na fuasem wedi breuddwydio eu trin 20 mlynedd yn ôl, beth bynnag oedd yr hen feini prawf. Gallwn gynnig mwy o gymorth a thriniaeth ac mae rhestrau aros wedi cynyddu o ganlyniad. Mae angen mesur a all ein cario drwy’r 50 mlynedd nesaf. Mae rhestrau aros yn fesur amrwd na phwysleisiwyd gan y Ceidwadwyr, yn sicr nid yn rhan olaf ein gweinyddiaeth.

Rhaid inni symud tuag at amser aros gwarantedig ac os cyflawnwn hynny, bydd pobl Cymru’n diolch inni. Byddant yn gweld nad dim ond gwneud addewidion syml am hyd rhestrau aros a sut y gellir eu torri yr ydym, ond ein bod yn gweithio mewn ffordd sydd yn cyflawni nodau. Yn amlwg, ar ôl dwy flynedd a hanner, nid yw’r rhestrau aros hynny wedi’u cwtogi fel cam cyntaf gan y Blaid Lafur ac nid oes unrhyw argoelion y cânt eu cwtogi erbyn yr etholiad nesaf. Bydd yn rhaid i’r Blaid Lafur ateb i’r bobl os metha gadw’r addewid hon, un o bum ymrwymiad canolog ei maniffesto.

in Welsh I refer to the amendments in the name of Mike German. We wish to retain amendment 4 and 5, but as Liberal Democrats we accept that amendment 6 calls for the same assurance as Dafydd Wigley’s amendment 3.

in Welsh We agree, therefore, to withdraw amendment 6, and to support amendment 3. We do not support amendment 1, but we support amendment 2, in the spirit of inclusive politics.

in Welsh As Mike German said during the first part of this debate last week, there is much to support and welcome in the Government’s programme. The feeling, however, having studied the details is that it is an agenda for England rather than one that also attempts to solve Wales’s problems.

in Welsh As David said earlier, there is nothing specific in the programme that attempts to improve the situation of the national health service. I accept, however, Jane’s comment that we are able to move the agenda forward to some extent in Wales. However, since the Government came to power in 1997 the number of those waiting six months or more for an appointment to see a specialist has increased fivefold.

in Welsh There are no Bills either to decrease class sizes in Wales. Over 50,000 of primary school children are taught in classes of 30 or more.

in Welsh The biggest disappointment is that there is no Bill to guarantee match funding for Objective 1 above what we receive under the Barnett formula. The Finance Secretary has earmarked £25 million for match funding but this comes out of Wales’s budget. This is money that should be spent on our health service, on our schools or on agriculture—anything but Objective 1 schemes.

in Welsh One clear message that I hope David Hanson will take to Tony Blair and Gordon Brown is that the Assembly majority expect them to keep to the aim of Objective 1 funding, that is to move money from wealthy areas to deprived ones. That means moving money from the south of England to areas such as Wales and Merseyside that have won Objective 1 money.

in Welsh I turn to some of the Bills in the Queen’s Speech. The Assembly is already working on the Post-16 Education and Training Bill. The Post-16 Education and Training Committee spent the past six months dealing with the Education and Training Action Group’s report and its suggestions for post-16 education and training.

in Welsh Like many in the Assembly, I am aware that many electors question the establishment of the Assembly. However, the Post-16 Education and Training Committee is an example of how the Assembly can do things differently in Wales.

in Welsh Under the old order the ETAG report would have landed on the Secretary of State’s desk, and after a short consultation and discussion the scheme would have been implemented. Under the new order, however, those affected by the suggestions in the report have had a chance to be heard and to express their opinion, and to do so publicly. That is important.

in Welsh The Administration in Cardiff has also had to learn how to compromise on the ETAG report. I refer to Tom Middlehurst’s willingness to compromise in the end in order to move forward and avoid losing the whole scheme. I confess that, in my most cynical moments, I wonder whether this is willingness to compromise or the reality of being a member of a minority administration.

in Welsh I turn to the Transport Bill. This proposes a strategic rail authority, but without an office in Wales. Wales will be represented on this authority but the Assembly will not have the right to decide who will represent us on it. There are problems with the railways in Wales and in accepting that we must accept the need to promote other means of public transport. The Liberal Democrats are keen to see a passenger transport authority with responsibility for all public transport in order to create an integrated system.

yn Saesneg Trof at ein pryderon ynglŷn ag Araith y Frenhines. Mae un neu ddau o’r mesurau yn ymddangos braidd yn llym. Er enghraifft, cyflwyno profion cyffuriau gorfodol am bob trosedd. Byddem yn cytuno â phrofion cyffuriau gorfodol mewn achosion lle mae cysylltiad rhwng cyffuriau a’r drosedd, ond nid ar gyfer pob trosedd neu bob un a amheuir o drosedd.

yn Saesneg Yr ydym hefyd yn poeni bod llawer o’r mesurau, yn enwedig y rheini a gyflwynir yn y Mesur Llywodraeth Leol, yn debyg o arwain at fwy o ganoli grym. Mae Jenny Randerson eisoes wedi cyfeirio at y strwythurau newydd i gynghorau ac mae hyn yn peri llawer o bryder, oherwydd maent yn fwy tebygol o wneud cynghorau yn fwy dirgel, gan gau meincwyr cefn a chynghorwyr y gwrthbleidiau allan o’r broses benderfynu. Yn wir, mae hyn yn digwydd yn barod. Bydd yn gwneud cynghorau yn llai atebol.

yn Saesneg Yn ganolog, efallai, i bob deddfwriaeth yn y dyfodol mae gwelliant rhif 4, sydd yn galw ar y Cynulliad a Senedd y DU i sefydlu peirianwaith deialog. Mae ein system bresennol yn golygu deialog rhwng y Cabinet yng Nghaerdydd a’r Cabinet yn Llundain, ond rhaid ehangu hyn. Mae llunio deddfwriaeth yn dasg holl bwysig i’r Senedd ac mae angen peirianwaith effeithiol arnom er mwyn inni allu cyfleu ein barn wrth Aelodau Seneddol pan fyddant yn drafftio deddfwriaeth newydd. Byddai’r peirianwaith hwn yn hanfodol bwysig i Gymru, oherwydd yn wahanol i Ogledd Iwerddon a’r Alban nid oes gennym bwerau llawn dros feysydd fel addysg. Rhaid inni drafod bob cam o’r ffordd. Mae’n hanfodol felly fod gennym berthynas agos gyda’r Senedd fel ein bod yn gallu dylanwadu ar ddeddfwriaeth ar bob cam.

Cyfeiria fy araith at y Mesur Rhyddid Gwybodaeth. A minnau wedi dioddef oherwydd y rheolau buddiant cyhoeddus i dribiwnlysoedd ar ymyrryd â chysylltiadau yng nghyswllt prif gwnstabliaid, awdurdodau heddlu, Comisiwn Cwynion y Wasg, Awdurdod Cwynion yr Heddlu a chyrff pwysig eraill, gobeithiaf fod gennyf rywbeth adeiladol i’w ddweud. Bydd y Mesur Rhyddid Gwybodaeth, ar ôl dod yn ddeddf, yn cael ei roi ar waith yn llawn yng Nghymru ac mae felly yn fater o ddiddordeb dilys i’r Cynulliad hwn.

Pan etholwyd y Llywodraeth yn 1997, daeth gydag addewid i gyflwyno Deddf Rhyddid Gwybodaeth. Datblygwyd y Papur Gwyn, ‘Eich Hawl Chi i Wybod’, ar lefel swyddfa’r Cabinet gan David Clark. Fe’i cyhoeddwyd ym mis Rhagfyr 1997 a chafodd groeso eang. Trosglwyddwyd y cyfrifoldeb am ddrafftio’r Mesur wedyn i’r Swyddfa Gartref. Wrth drosglwyddo digwyddodd rhywbeth sydd, yn anffodus, wedi gwanhau llawer o’r pwyntiau da a oedd wedi eu cynnwys yn y Papur Gwyn.

Dywedodd y Pwyllgor Dethol a benodwyd i ystyried y Mesur Rhyddid Gwybodaeth drafft fod tair egwyddor i’w cwmpasu. Yn gyntaf, mae’r hawl i weld gwybodaeth yn hawl gyffredinol a berthyn i bawb ac nid yw’n dibynnu ar hawl i wybod. Fodd bynnag, disodlwyd prawf niwed sylweddol y Papur Gwyn gan brawf rhagfarn. Ymddiheuraf fy mod yn adleisio geiriau Ann Widdecombe. Nid dyna fy nymuniad. Bydd y prawf rhagfarn yn ei gwneud yn llawer haws i gyrff cyhoeddus ddadlau yn erbyn dadlennu. Ar bwynt cysylltiol, rhaid i’r Llywodraeth roi cyhoeddusrwydd i fodolaeth hawl yr unigolyn i wybod. Sut gall unigolion weithredu o’u pen a’u pastwn eu hunain heb wybod ymlaen llaw am eu hawl? Yn ail, teimlai’r Pwyllgor Dethol hefyd fod angen cyfyngu nifer yr eithriadau lle byddai dadlennu yn achosi niwed o ryw fath. Yr ydym i gyd yn derbyn hynny, ond mae’r Mesur yn cynnwys eithriadau dal-popeth. Gellir cadw gwybodaeth yn ôl pe byddai, ym marn y Gweinidog, yn rhagfarnu yn erbyn ymdrin yn effeithiol â materion cyhoeddus. Mae hynny yn ôl pob golwg yn rhoi pwysau cyfreithiol i farn weinidogol ac yn ei gwneud hi’n amhosibl ei herio. Yn drydydd, ceir hawl i apelio at ganolwr diduedd sydd â’r grym i bennu bod yn rhaid dadlennu gwybodaeth. Byddai’r Mesur yn creu swydd comisiynydd gwybodaeth a thribiwnlys gwybodaeth newydd ond cyfyng fyddai eu rôl a’u grym. Grym i argymell bod gwybodaeth yn cael ei rhyddhau er budd y cyhoedd yn unig fyddai gan y comisiynydd gwybodaeth, nid i orfodi hynny. Mae’r Mesur drafft yn methu ar bob un o’r tri phwynt hyn.

Yn ffodus, mewn ymateb i’m pryderon, mae’r Ysgrifennydd Cartref wedi cytuno i wneud newidiadau. Yn gyntaf, caiff rôl y comisiynydd gwybodaeth ei hehangu i ganiatáu i’r comisiynydd roi pwysau ar Weinidogion trwy alw am ddadlennu gwybodaeth ar sail disgresiwn. Yn ail, mae cyflymu’r broses ar gyfer ymateb i geisiadau am wybodaeth yn bwysig. Mae fy nghyfreithiwr, a’m helpodd i ennill achos ynglŷn â dyfais glustfeinio ar y ffôn yn Llys Iawnderau Dynol Ewrop, wedi bod yn disgwyl dwy flynedd a hanner i siarad â’r Ysgrifennydd Cartref. Sylweddolaf ei fod yn Weinidog prysur iawn. Yn drydydd, mae’r cymal jig-so, a fyddai’n caniatáu cadw gwybodaeth sensitif yn ôl pe gallai fod yn niweidiol, wedi ei ddileu. Hefyd, byddai gofyn i awdurdodau cyhoeddus roi rhesymau dros beidio â dadlennu oni bai y byddai’r rhesymau ynddynt eu hunain yn dadlennu gwybodaeth na ddylai gael ei dadlennu.

Yn fy marn ostyngedig i, mae yna wendidau sylfaenol yn y ddeddfwriaeth ddrafft o hyd. Bydd datblygiad polisi cyhoeddus yn dal i gael ei eithrio rhag y ddeddfwriaeth rhyddid gwybodaeth. Ni all hynny fod yn iawn. Rhaid caniatáu i’r etholwyr weld sut y mae’r broses polisi yn gweithredu mewn gwirionedd. Awgrymaf hefyd y dylid cwtogi’r rheol 30-mlynedd. Yn ogystal, lle bo posibilrwydd o achos cyfreithiol, byddai adroddiadau a gwybodaeth a gesglir gan ymchwilwyr damweiniau ac iechyd yn cael eu heithrio rhag y ddeddfwriaeth rhyddid gwybodaeth fel y saif ar hyn o bryd. Er enghraifft, byddai hynny yn cynnwys gwybodaeth ar ddigwyddiadau fel Cyffordd Clapham, trychineb rheilffordd Paddington a thrychineb y Marchioness.

Yn olaf, hyd yn oed gyda chonsesiynau, byddai grym y comisiynydd gwybodaeth yn rhy wan. Dylai’r cyfrifoldeb am benderfynu beth sydd er budd y cyhoedd orffwys gyda chomisiynydd annibynnol, nid gyda’r rheini y mae cynnal cyfrinachedd o fudd iddynt. Mae’r Ysgrifennydd Cartref wedi cydnabod y gallai’r Mesur newid eto cyn iddo droi’n ddeddf. Gobeithiaf y bydd yn gwrando ar anghenion y bobl y dylid rhoi gwybodaeth iddynt mewn cynifer o amgylchiadau.

Byddaf yn canolbwyntio ar dri neu bedwar mesur yn rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth sydd, yn fy marn i, yn dangos gwrthgyferbyniad amlwg yn lefel y ddealltwriaeth o ddatganoli, a lefel y parodrwydd i ymateb iddo, rhwng adrannau Whitehall ac o bosibl rhwng Gweinidogion San Steffan. Daw rhai ohonynt o dan yr un pennawd.

Hoffwn wrthgyferbynnu sut yr ymdriniwyd ag ymateb y Cynulliad i ddau fesur. Y cyntaf yw’r Mesur Safonau Gofal. Pleser yw cael dweud i’r mesur hwn ddod gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yr haf diwethaf, tra’r oedd y ddeddfwriaeth yn dal i gael ei drafftio. Mae’n amlwg y bydd y ddeddfwriaeth sylfaenol yn ei gwneud hi’n bosibl i’r Cynulliad reoleiddio gofal cymdeithasol yng Nghymru fel y tybia sydd orau. Dyna yw hanfod datganoli, ac felly y dylai fod. Canmolaf yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol am ddod â’r ddeddfwriaeth hon atom pan wnaeth ac am y ffordd y mae wedi cydnabod barn y Pwyllgor ac, yn amlwg, wedi ei throsglwyddo i’r mannau priodol.

Mewn cyferbyniad llwyr, fodd bynnag, ceir y Mesur Plant (yn Gadael Gofal). Cyflwynwyd y Mesur hwn hefyd gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol mewn pryd. Croesawn hynny, mae’n gosod patrwm, gobeithio, ar gyfer sut y bydd Pwyllgorau’r Cynulliad yn ymdrin yn y dyfodol â deddfwriaeth gan Lywodraeth San Steffan ar faterion sydd o bwys mawr i Gymru. Fodd bynnag, yr ydym yn siomedig eithriadol â’r ffordd y mae elfennau pwysig o farn y Pwyllgor wedi cael eu hanwybyddu yn y ddeddfwriaeth sylfaenol.

Croesawn lawer o agweddau’r Mesur, agweddau a ddylai ein galluogi ni yng Nghymru i roi gwell gwasanaeth i’r rhai sydd yn gadael gofal, sydd, fel yr wyf yn sicr y bydd fy nghyd-aelodau yn cytuno, wedi cael eu trin yn wael iawn mewn llawer o achosion yn y gorffennol. Fodd bynnag, os caiff y Mesur hwn ei basio, bydd yn dileu hawl pobl ifainc 16 ac 17 mlwydd oed sydd yn gadael gofal i fudd-dâl. Ni feiddiodd hyd yn oed y Ceidwadwyr â gwneud hynny. Nid af i fanylu ar ba mor beryglus yw hyn, ond rhaid i bawb ohonom fod yn ymwybodol y bydd yna bob amser nifer fechan o bobl ifainc wedi eu dadrithio sydd yn gadael y system gofal nad ydynt am gael unrhyw gyswllt pellach â’r awdurdodau. Rhaid inni holi ein hunain o ble y mae’r bobl ifainc hynny i gael eu hincwm, os na allant gael budd-daliadau nawdd cymdeithasol.

Ceir darpariaeth ar gyfer eithriadau yn y Mesur. Mae’r eithriadau a awgrymir ar hyn o bryd yn ymdrin â phobl ifainc anabl a rhieni unigol ifanc, sydd, fe gytunwn, yn briodol. Fodd bynnag, mae’n siom aruthrol nad yw’r ddeddfwriaeth sylfaenol hon yn rhoi’r hawl i’r Cynulliad hwn wneud eithriadau eraill yng Nghymru pe tybiai fod angen. Mynegwyd barn glir, er nad unfryd, ar hyn gan y Pwyllgor ac mae gennyf bob ffydd bod y farn wedi ei throsglwyddo ymlaen gan yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae’n ymddangos, fodd bynnag, iddi gael ei hanwybyddu yn llwyr. Rhaid imi ofyn ai’r cymhelliad wrth wraidd y newid polisi hwn yw cwtogi’r gyllideb budd-daliadau a throsglwyddo’r arian hwnnw i gyllideb y gwasanaethau cymdeithasol ac onid oes a wnelo fwy â rhesymau cyflwyniadol a’r angen i gyflawni agenda adain-dde Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i ostwng y bil budd-daliadau. Rhaid gofyn ai corff i ymgynghori ag ef yn unig, a’i anwybyddu, yw’r Cynulliad hwn. Os felly, nid yw hynny’n ddigon da a gofynnaf i Lywodraeth Cymru edrych unwaith eto ar fyrder ar y polisïau a’r gweithdrefnau i’r dyfodol o’r safbwynt hwn.

Ydych chi’n cytuno nad yw’r system bresennol yn sicr yn gweithio? O dan y system bresennol mae tua 15 y cant o blant rhwng 16 a 19 yn diflannu i dwll du. Ydych chi’n cytuno y gallai’r ddeddfwriaeth arfaethedig gyflawni’r canlyniadau yr awgrymwch chi na chânt eu cyflawni?

Yr ydym wedi trafod llawer ar hyn yn y Pwyllgor. Mae yna elfennau o’r ddeddfwriaeth a fydd yn help i ddelio â hynny. Fodd bynnag, byddwn i’n awgrymu nad pobl ifainc yn gadael gofal yw cyfran o’r 15 y cant o bobl ifainc sydd yn diflannu ond mai pobl ifainc ydynt sydd wedi eu gorfodi i adael cartref eu rhieni am nad ydynt yn cael budd-dâl a’u bod bellach yn cysgu ar ein strydoedd. Mae yna dystiolaeth ddiweddar i awgrymu hynny. Nid ydym yn helpu’r rhai sydd yn gadael gofal drwy ddileu eu hawl fwyaf sylfaenol, er bod llawer o bethau eraill yn y ddeddfwriaeth yma yr ydym yn eu cefnogi.

Mesur arall yn y rhaglen a groesawn yn gynnes yw cynigion y Llywodraeth i wella’r ddeddfwriaeth camwahaniaethu ar sail hil ac ehangu ei chylch. Saif hyn mewn gwrthgyferbyniad trist â’r ddeddfwriaeth lloches a basiwyd y llynedd, a drafodwyd gennym ddoe. Nid ymhelaethaf ar hynny eto. Fodd bynnag, ys gwn i ai esiampl arall sydd gennym yma o Lywodraeth sydd â dwy agenda, dau draddodiad ac o leiaf ddwy ideoleg yn cystadlu â’i gilydd o fewn un blaid ac un Llywodraeth.

Mae cydraddoldeb yn agos at galon a meddwl y Cynulliad hwn. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn annog y Llywodraeth i roi ystyriaeth frys i gynigion y Comisiwn Cyfle Cyfartal i newid y ddeddfwriaeth camwahaniaethu ar sail rhyw. Hyd y gwn i, mae’r rhain yn dal i orwedd ar y bwrdd bron i flwyddyn yn ddiweddarach. Mae angen gafael ynddynt.

Gellid maddau i unrhyw un a fyddai’n edrych o amgylch y Siambr hon am feddwl nad oes angen gwella Deddf Gwahaniaethu ar Sail Rhyw 1975 a bod cydraddoldeb rhyw wedi ei gyflawni. Fodd bynnag, dim ond edrych o amgylch San Steffan sydd raid i weld nad yw hynny’n wir.

Ŵy’r curad yw’r rhaglen hon o eiddo Llywodraeth i Gymru. Mae’n dda mewn rhannau. Bydd Plaid Cymru—The Party of Wales yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru lle y medrwn i symud rhannau blaengar yr agenda hon yn eu blaen. Fodd bynnag, cadwn yr hawl lwyr i ymladd yr elfennau adain-dde, sydd yn lithriad yn ôl, nerth deng ewin ar lefel leol, yn y Cynulliad, yn San Steffan, ac yn Ewrop.

Cefnogaf rai o’r sylwadau a wnaethpwyd, yn enwedig ar y ddeddfwriaeth trafnidiaeth. Cyfeiriodd Janet Ryder at yr angen i allu adlewyrchu mwy ar anghenion trafnidiaeth Cymru. Dyna’r hyn a gytunwyd ym Mhwyllgor yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol.

Byddaf yn canolbwyntio ar y ddeddfwriaeth bywyd gwyllt a mynediad i gefn gwlad agored. Yr oeddwn yn falch o weld y byddwn yn amddiffyn mwy ar fywyd gwyllt, gan ein galluogi i gyflawni ein hymrwymiadau bioamrywiaeth. Cyfeirir yn aml at fynediad i gefn gwlad agored fel yr hawl i grwydro, yn enwedig mewn cyd-destun hanesyddol, pan benderfynodd pobl ar eu liwt eu hunain fynd i Kinder Scout i dynnu sylw at yr angen am fynediad i gefn gwlad agored. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â hyn. O ran deddfwriaeth, ceir mynediad mewn rhannau o gefn gwlad agored sydd wedi eu diffinio ac nid yw’n wahoddiad agored i grwydro.

Cyn awgrymu’r ddeddfwriaeth, cynhyrchodd y Llywodraeth bapur ymgynghorol a ofynnai lawer o gwestiynau allweddol. Yr oedd yn ymarferiad ymgynghori trylwyr oherwydd yr ydym yn deall fod barn gref o’r naill ochr a’r llall ar hyn. Cyngor Cefn Gwlad Cymru, yr wyf fi’n aelod ohono, oedd yn gyfrifol am gynnal yr ymarferiad hwnnw yng Nghymru. Gwnaethom ymdrech i edrych ar rai manylion ymarferol yn ogystal ag ar elfennau o egwyddor yn y ddeddfwriaeth, a’r hyn y gallai fod ei angen i oresgyn unrhyw ystyriaethau ymarferol. Siaradasom â phob corff gan gynnwys cymdeithasau tirfeddianwyr, undebau’r ffermwyr, Cymdeithas y Cerddwyr ac eraill. Yr oeddwn â rhan flaenllaw yn Fforwm Mynediad Cymru, lle y trafodasom yr holl elfennau hyn yn ofalus.

Yn sgîl yr ymgynghori hwnnw, newidiodd Cyngor Cefn Gwlad Cymru ei farn, o gredu’n gyntaf mai mynediad gwirfoddol fyddai’r ffordd ymlaen efallai er mwyn rhoi mynediad agored i gefn gwlad. Dyma’r cwestiwn canolog i lawer o bobl. A ydym yn cefnogi mynediad gwirfoddol neu statudol? Wrth ofyn y cwestiwn hwnnw, yr oedd un ystyriaeth holl bwysig: sicrwydd mynediad. Yr wyf wedi ymwneud ag ystyriaethau hawliau cyhoeddus yn y gorffennol, ac mae’n dir peryglus heb unrhyw sicrwydd o hawliau a chyfrifoldebau cyhoeddus. Ar y sail honno yr atebodd Cyngor Cefn Gwlad Cymru gwestiwn y Llywodraeth ynglŷn â sicrwydd a dweud mai’r unig ffordd o roi sicrwydd oedd drwy hawliau statudol.

Yr wyf yn falch bod hynny wedi digwydd gan y bydd yn gam mawr ymlaen o ran mynediad, fel y dywedodd Christine Gwyther y prynhawn yma. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni droi hwn yn gyfle gwirioneddol i Gymru. Yr wyf yn deall pryderon cymunedau gwledig ond os awn ni ati yn y ffordd iawn gallwn droi hynny yn gyfle.

Yr wyf wedi gwrando’n astud arnoch. Mae yna beth amheuaeth am y mynediad hwn, yn enwedig i gefn gwlad agored. Mae gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru, mi gredaf, bum cynllun peilot ledled Cymru. Mae un o’r cynlluniau hynny, ger Abertawe, yn cynnwys llawer o dir preifat. Yr wyf wedi derbyn galwadau ffôn gan bobl sydd yn bryderus ynglŷn â’r ffordd y mae’r cynllun hwnnw yn cael ei weithredu. Bydd yr ymgynghori drosodd mewn tua mis i bum wythnos. Mae llawer o bobl yn dod at ei gilydd i geisio canfod mwy amdano. Nid oes dealltwriaeth agored, fel yr awgrymwch chi. Bydd yn ddinistriol iawn os gwthiwn hwn drwodd gan achosi mwy o atgasedd mewn ardaloedd gwledig.

Cyfeiriodd Peter at yr ymarferiad mapio sydd ar droed yng Nghymru. Mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru gam ar y blaen gan fod ganddo’r mapiau cynefin cam 1 fel man cychwyn. Gallai Cyngor Cefn Gwlad Cymru roi’r manylion llawn ichi, ond yn ôl a ddeallaf mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru wedi cysylltu â phob tirfeddiannwr. Achoswyd peth oedi am ei fod yn methu cysylltu â rhai tirfeddianwyr. Fodd bynnag, gwn i, fel cyn aelod o Gyngor Cefn Gwlad Cymru, y dylem ymroi i ymdrin â hyn mewn ffordd sydd yn rhoi cyfle i dirfeddianwyr edrych ar y mapiau a lunnir ac i ymateb.

Ydych chi’n cytuno mai un mater y mae angen inni roi sylw iddo cyn cyflwyno’r ddeddfwriaeth hon yw’r nifer o lwybrau troed yng Nghymru sydd â rhwystrau ar eu traws? Mae tua 42 y cant o’n llwybrau troed un ai â rhwystrau ar eu traws neu’n anodd i’w defnyddio. Mae’r llwybrau hynny i fod yn hawliau tramwy cyhoeddus. A ydych chi hefyd yn cytuno bod angen inni ystyried sut y gall y Cynulliad ymateb yn gyflym pan fo cynghorau wedi cytuno ar orchmynion newid a bod angen ailagor llwybrau sydd â rhwystrau anghyfreithlon ar eu traws?

Gwn fod gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru raglen hirsefydlog o waith gydag awdurdodau lleol a grwpiau gwirfoddol i agor llwybrau troed ac ymdrin ag achosion lle mae rhwystrau anghyfreithlon. Mae’r cyswllt rhwng yr hawliau tramwy presennol a mynediad agored i rostiroedd agored yn bwysig.

Dychwelaf at fy mhwynt ynglŷn â throi hwn yn gyfle i dirfeddianwyr a ffermwyr. Os caiff y Mesur hwn ei droi’n ddeddf, hoffwn weld hyn yn cael ei integreiddio o fewn yr economi gwledig, fel sydd yn digwydd mewn gwledydd eraill. Byddai angen cyllid ychwanegol tuag at hynny. Gallai Cyngor Cefn Gwlad Cymru wneud hynny. Os gwneir ef yn yr un ffordd ag y mae Tir Gofal yn cefnogi ffermwyr sydd yn gweithio yng nghefn gwlad ar gynlluniau amgylcheddol, gallwn sicrhau bod mynediad er budd i’r economi. Er enghraifft, gwnaethpwyd gwaith i ganfod gwerth llwybrau hir tebyg i lwybr Clawdd Offa. Mae’n siŵr bod Mick a Glyn yn ymwybodol o’r enghraifft hon, lle mae tua £1 o fuddsoddiad wedi arwain at £40 o wariant. Felly mae cydberthynas rhwng mynediad i gefn gwlad a manteision i’r economi.

Byddai pobl yng nghefn gwlad Cymru yn derbyn bod rhwystrau ar draws llwybrau cyhoeddus yn amhriodol ac na ddylai rhwystro ddigwydd. Fodd bynnag, mae Cymru yn wahanol. Rhaid inni gydnabod, o’i chymharu â Lloegr, bod camau sylweddol wedi eu cymryd yng Nghymru o ran y bobl sydd am grwydro. Mae’r parciau cenedlaethol yn golygu bod yna fynediad i lawer mwy o dir Cymru. A yw Sue yw cytuno bod angen inni weithredu’n wahanol yng Nghymru o’r herwydd?

Yn drydydd, ac yn fwyaf arwyddocaol efallai, yr ydym yn dal i wrthwynebu llawer o’r cynigion hyn ac yr ydym yn bryderus ynglŷn â difrod i’r amgylchedd a da byw. Fodd bynnag, croesawn y sicrwydd a roddwyd inni bedair gwaith gan yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, na fydd yna yng Nghymru o leiaf unrhyw gostau ychwanegol ar dirfeddianwyr. Mae hynny yn gam pwysig ymlaen ac mae’n amlwg iddi fod yn gwrando. Yr oeddem yn synnu iddi roi’r addewid hwnnw, yr oeddem wedi pwyso arni amdano sawl gwaith. Deallaf fod y cerddwyr—yr wyf newydd gwrdd â hwy—a’r wasg yn ymwybodol o hyn, ac yr wyf yn siŵr y caiff ei groesawu. Bydd yn rhoi pwysau ar y gyllideb amaethyddiaeth a datblygu gwledig, y bydd yn rhaid cwrdd â’r costau ohoni. Fodd bynnag, mae hyn wedi cael gwared ag un o’n gwrthwynebiadau pennaf. Mae gennym eraill, ond efallai y gellir delio â’r rheini.

Ymyriad ydoedd.

I fod yn deg, yr oedd yn fwy o araith nag o gwestiwn. Fodd bynnag, yr oeddwn yn falch o glywed bod y Ceidwadwyr yn barod i ystyried gweithio drwy unrhyw wahaniaethau. Dywed Nick bod gennym fwy o rostiroedd agored yng Nghymru sydd yn draddodiadol yn agored drwy gytundebau gwirfoddol. Mae hynny’n wir. Fodd bynnag, mae gennym hefyd ardaloedd gwerthfawr eraill a allai elwa o fynediad agored.

Mae hwn yn gyfle. Yr ydym ar flaen y datblygiadau, oherwydd yr ymarferiad mapio a gyflawnwyd gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Gobeithiaf y gallwn wneud hyn mewn modd adeiladol yng Nghymru, drwy weithio gyda thirfeddianwyr ac eraill sydd yn dyheu am fynediad i’r ardaloedd agored hyn. Fodd bynnag, cwestiwn o hawliau a chyfrifoldebau yw hwn. Byddai’r Prif Ysgrifennydd yn ein hatgoffa bod yn rhaid i’r bobl sydd yn defnyddio cyfleusterau mewn ardaloedd gwledig werthfawrogi hefyd fod pobl yn byw yno a bod ganddynt hawl i ennill eu bywoliaeth. Os gallwn integreiddio hyn i mewn i’r economi gwledig, gallai weithio’n adeiladol er budd Cymru.

Mae hon yn ddadl bwysig, ond nid mor bwysig nac mor arwyddocaol ag y dylai fod. Drwy ei absenoldeb, mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi dibrisio’r ddadl yn fawr. Nid wyf yn derbyn y rhesymau dros ei absenoldeb, sydd, mi gredaf, yn bwrw sen yn fwriadol ar y Cynulliad.

Tybiwn imi fod yn weddol gwrtais. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yr wyf yn ei edmygu yn fawr, yn absennol.

Yn ogystal â rhoi i’n Cynulliad ei gyfle cyntaf i drafod Araith y Frenhines, mae’r ddadl hon yn rhoi cyfle inni i bwyso a mesur y ffordd y bydd deddfwriaeth yn cael ei datblygu o fewn cyfansoddiad y DU, sydd yn prysur newid, a sut y dosberthir grym o fewn y DU a’r Cynulliad. Mae hynny yn neilltuol o berthnasol yr wythnos hon.

Yr wythnos diwethaf, dywedodd yr Ysgrifennydd Addysg a Phlant wrth y Pwyllgor Addysg Cyn-16 nad oedd ei farn yn ddim mwy na llai pwysig na barn corff allanol y mae’r Pwyllgor yn ymgynghori ag ef. Teimlwn fod hwn yn ddatganiad cywilyddus, ac ymddangosai fod y Prif Ysgrifennydd yn ei gefnogi pan holwyd ef ddoe. Yr wythnos diwethaf hefyd, tanseiliodd y weinyddiaeth Lafur y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn fwriadol drwy ei berswadio i ohirio, am wythnos, y cyfarfod i ystyried y gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn am y tro olaf. Yr oedd hynny’n ddigon hir o drwch blewyn i ganiatáu i Lafur sleifio i mewn a chyhoeddi diwedd y gwaharddiad, gan adael y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn edrych fel stamp rwber anffodus.

Mae’r rheini ohonom sydd yn gwasanaethu ar y Pwyllgor hwnnw wedi sylwi ar yr ymrafael am rym sydd yn mynd rhagddo o dan ein trwynau. Hynny yw, yr ymrafael rhwng y rheini ohonom sydd am weld y Cynulliad yn defnyddio’r grym a’r dylanwad a roddodd y setliad datganoli iddo a’r creaduriaid hynny yn Llywodraeth Blair y mae’n rhaid iddynt wrth reolaeth sydd wedi sylweddoli, yn hwyr yn y dydd, fod datganoli wedi digwydd a bod iddo ei ddynamig ei hun na ellir ei ragweld.

Yr ydym wedi gweld yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn cael ei gadael ar y clwt gan ei chyd-swyddog yn San Steffan dros y cynllun cymorth i brosesu lloi. Yr ydym hefyd wedi gweld strategaeth fwriadol San Steffan i wneud i’r Cynulliad edrych yn wirion dros y gwaharddiad ar gig eidion ar yr asgwrn. Gwelsom y ffordd gywilyddus a ddefnyddir gan y Weinyddiaeth Amaeth i geisio difetha ymgais y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig i helpu’r diwydiant llaeth yng Nghymru drwy roi diwedd ar y taliadau hylendid mewn lleithdai.

Mae gan Gymru Gynulliad ar ôl llawer o ing a dadlau. Dyna’r realiti heddiw ac mae’r ddadl drosodd erbyn hyn. Mae’r rheini ohonom a wrthwynebai ei sefydlu wedi cydnabod ers tro byd mai’r unig safbwynt derbyniol yw gweithio i wneud llwyddiant o ddatganoli er budd pobl Cymru. Os nad yw pobl yn ei gydnabod felly, bydd yr holl beth wedi bod yn wastraff anferthol o lawer iawn o arian. Mae’r papurau Prydeinig yn dweud bod datganoli ar draws y DU yn costio £600 miliwn. Byddai hynny’n talu am 40,000 o nyrsys ychwanegol. Ym Mae Caerdydd, maent yn ehangu’r adeilad hwn. Dywed y Prif Ysgrifennydd wrthym y bydd yr adeilad newydd yn costio rhwng £17 miliwn ac £20 miliwn. Awgrymaf fod pawb ohonom yn gwybod bod hynny’n danamcangyfrif sylweddol. Cynghorwyd fi y byddai’r gost yn fwy tebygol o fod yn nes at £30 miliwn nag £20 miliwn. Mae’r pethau hyn yn niweidio’r Cynulliad. Fodd bynnag, nid cost yr adeilad newydd sydd yn niweidiol yn gymaint â’r ffaith bod y Prif Ysgrifennydd yn gwrthod bod yn agored gyda phobl Cymru.

Mae swm enfawr o arian yn cael ei wario ar ddatganoli, felly gadewch inni sicrhau ei fod yn cyflawni rhywbeth. Nid wyf yn galw am i’r Cynulliad gael unrhyw bwerau ychwanegol ond am iddo ddefnyddio’r pwerau sydd ganddo’n barod ac am i’r Prif Ysgrifennydd roi’r gorau i gymryd cyfarwyddiadau o Millbank; i roi heibio ad-drefnu’r clipiau papur ac ateb llythyrau Ysgrifenyddion y Cabinet a dechrau arddel y grym a roddwyd iddo a dangos arweiniad. Ni ddylai’r cyfle i roi dimensiwn gwirioneddol Gymreig i Araith y Frenhines gael ei ddefnyddio i roi sbin Gymreig i Lywodraeth Blair.

Ni all y Cynulliad hwn lwyddo hyd nes y bydd y Prif Ysgrifennydd a’r Cabinet yn torri’r llinyn bogail sydd yn eu cysylltu â San Steffan; hyd nes y dangosant rywfaint o ddewrder gwleidyddol a gwrthsefyll bwlïan, goruchwylio, canoli a’r chwant Sofietaidd am rym sydd yn deillio o’r Kremlin ym Millbank.

Mae’n bryd inni gael dadleuon go-iawn yn y Siambr hon ar faterion go-iawn gyda mwy o siarad plaen a fydd yn ennyn diddordeb pobl Cymru. Dylem ymdrin mwy ag arddel grym a siarad llai am wleidyddiaeth gynhwysol, sef geiriau mwys y Prif Ysgrifennydd am ‘rhaid i bawb gytuno â mi’.

Os bydd y weinyddiaeth Lafur yn parhau i gynffonni Llywodraeth San Steffan yn lle dweud wrthi am gadw ei bysedd busneslyd allan o gwpan grym y Cynulliad ac os bydd yn parhau i danseilio Pwyllgorau’r Cynulliad i ddim diben uwch nag atal unrhyw wyro oddi wrth fantra Millbank, ni wna’r Cynulliad aeddfedu. O’i roi yn syml, ni aeddfeda hyd nes i’r Prif Ysgrifennydd fynd. Nid oes unrhyw ddiben inni wastraffu arian trethdalwyr yn trafod Araith y Frenhines os mai unig nod Llywodraeth Cymru yw ei hamenio fel parotiaid dan hypnosis. Grym sydd wrth wraidd gwleidyddiaeth, nid ailadrodd ystrydebau hyd at ddiflastod.

Mae’r Ceidwadwyr Cymreig yn deall pwysigrwydd y Cynulliad hwn a phwysigrwydd arddel grym. Dyna pam yr ydym yma, ac ni fydd dadl ar Araith y Frenhines yn y Cynulliad hwn yn berthnasol mewn gwirionedd i Gymru hyd nes y bydd y weinyddiaeth Lafur yn deall hynny.

Gwn beth yw’r ffactor Heineken ar ôl y cyfraniad yna. Dychmygwn Glyn yn gyrru ar hyd ffordd a dyfalwn tybed a fyddai’r siwrnai’n dod i ben unwaith y byddai geiriau’r araith yn llifo yn eu hanterth.

Cymal pwysig ym Mesur Cynrychiolaeth y Bobl yw cymal 4, sydd yn ymestyn yr hawl i bleidleisio i bobl a gedwir mewn ysbytai meddwl. Mae hynny yn estyniad i’w groesawu o ran hawliau sifil yn ein cymdeithas. Rhydd Cymal 13 gyfleoedd newydd i bobl anabl bleidleisio mewn etholiadau. Mae hynny yn gam goleuedig a rhyddfrydol.

Mae Cymal 10 yn delio â chynlluniau peilot o ran dulliau pleidleisio arloesol. Bydd y rhan fwyaf ohonom a oedd yn siomedig â lefel y pleidleisio yn yr etholiadau diweddar yn croesawu’r amryw brofion sydd â’r nod o annog pobl i bleidleisio a chymryd rhan yn y broses etholiadol. Erfyniaf hefyd ar i Lywodraeth y DU ystyried defnyddio cynlluniau peilot ac arbrofion wrth agor y broses wleidyddol i bobl sydd ag anableddau. Yn arbennig, yr wyf wedi cael sylwadau oddi wrth grŵp mynediad Castell Nedd a Phort Talbot. Un o’u problemau hwy yw’r anhawster neilltuol a wynebir gan bobl â nam ar eu synhwyrau o ran delio â llenyddiaeth etholiadol. Byddai pob plaid wleidyddol yn ei chael hi’n anodd atgynhyrchu eu llenyddiaeth etholiadol ar gyfer yr holl bobl sydd â gwahanol anableddau ar eu synhwyrau.

Mewn nifer o etholaethau, byddai nifer fechan o bobl o leiafrifoedd ethnig yn elwa o gyfieithu llenyddiaeth etholiadol. Efallai y gallai Mesur Cynrychiolaeth y Bobl ystyried y posibilrwydd o gael canolfan adnoddau ganolog lle y byddid yn anfon llenyddiaeth etholiadol a lle y gallai pobl ag anableddau ofyn am atgynhyrchu llenyddiaeth etholiadol mewn ffordd sydd yn hawdd iddynt hwy ei thrin. Byddai hynny yn gynnig adeiladol i ehangu’r cyfle i bobl fod yn rhan o’r broses wleidyddol ac etholiadol, yn enwedig y bobl sydd yn ei chael hi’n fwyaf anodd i gymryd rhan yn y broses wleidyddol ar hyn o bryd.

Mae darpariaeth hefyd ar gyfer Deddf newydd ar ddeddfwriaeth anghenion arbennig. Yn ôl adroddiadau yn y wasg, mae pryder neilltuol am y ffaith bod gan tua 3 y cant o ddisgyblion Cymru a Lloegr ddatganiad am angen addysgol arbennig. Mae’r lefel yng Nghymru yn 3.4 y cant. Ffigurau cyfartaledd yw’r rhain, ond yr wyf yn bryderus bod yna amrywiad arwyddocaol—amrywiad nad oes esboniad amdano mae’n bur debyg—yn y ffigurau ar gyfer gwahanol awdurdodau addysg lleol yng Nghymru. Byddwn yn fodlon pe teimlwn fod yr amrywiadau yn adlewyrchu’r angen. Fodd bynnag, dengys yr ystadegau, er enghraifft, fod 5 y cant o ddisgyblion Blaenau Gwent wedi eu labelu yn rhai ag anghenion addysgol arbennig, tra bo’r ffigur yn llai na 2 y cant yn Rhondda Cynon Taf. Ni allaf gredu bod cymaint â hyn o wahaniaeth rhwng y ddau awdurdod lleol ac yr wyf yn amau bod ffactorau ar wahân i anghenion addysgol arbennig yn effeithio ar y ffigurau hyn. Felly, er mwyn cael deddfwriaeth i ymdrin â’r mater hwn, mae angen peirianwaith mwy trylwyr arnom i ganfod beth a gynhwysir fel angen addysgol arbennig.

Cyffyrddodd Christine Humphreys â mater profion cyffuriau gorfodol i bobl sydd yn cael eu harestio am droseddau amrywiol. Tra’r wyf yn derbyn y gallai fod pryderon am iawnderau sifil, rhaid inni gydnabod bod nifer fawr o bobl yn dod i gysylltiad â’r gyfraith o ganlyniad i’w gweithgareddau yn ymwneud â chamddefnyddio sylweddau. Pe câi profion gorfodol eu cyflwyno, gellid cynnig i bobl y cymorth personol sydd ei angen arnynt. Yn aml, mae gweithgarwch troseddol pobl yn adlewyrchu eu problem waelodol yn camddefnyddio sylweddau. Os gallwn adnabod pobl sydd â phroblemau o’r fath yn y modd hwn, efallai y gallwn gynnig yr help unigol iddynt y mae cymaint o’i angen arnynt.

Nid ydym wedi delio â phen arall y gadwyn camddefnyddio sylweddau, sef y pen bandits a’r pedlerwyr cyffuriau. Mae pawb ohonom sydd wedi byw mewn cymunedau yr effeithiwyd yn ddrwg arnynt gan gamddefnyddio sylweddau yn gwybod pwy yw’r pen bandits—y rheini sydd yn ymgyfoethogi ar gefnau problemau camddefnyddio cyffuriau—ond nid oes grym gennym i wneud unrhyw beth ynglŷn â hwy. Ffordd ymlaen ar hyn fyddai ystyried y posibilrwydd o gyflwyno cynigion atafaelu yn erbyn pobl o’r fath. Mae rhywbeth tebyg ar brawf yng Ngweriniaeth Iwerddon, lle mae’n rhaid i bobl roi cyfrif am eu budrelw. Hynny yw, mae pobl sydd yn arddangos cyfoeth na ellir ei esbonio yn gorfod egluro o ble y daeth y cyfoeth hwnnw. Pe baem yn cyflwyno rhywbeth tebyg yn y wlad hon, gallem ddechrau mynd i’r afael â’r bobl yn ein cymunedau sydd yn gyrru ceir mawr 4x4 ac yn byw mewn tai crand heb unrhyw fodd gweladwy o’u cynnal eu hunain. Os ydym o ddifrif ynglŷn â thaclo ein problem gyffuriau, mae’n rhaid inni dderbyn y gallai profion gorfodol helpu pobl unigol, ond mae angen hefyd inni fod o ddifrif ynglŷn â delio’n llym â’r pedlerwyr a’r pen bandits.

Hoffwn seilio fy sylwadau am Araith y Frenhines ar y gair ‘tegwch’ yng nghyd-destun pobl cefn gwlad. Dywedwyd mai tegwch yw un o amcanion yr Araith hon. Ers i’r Llywodraeth hon ddod i rym yn 1997, mae pobl cefn gwlad wedi gorfod dioddef mwy a mwy o atebion trefol. Sylwch ar effeithiau’r dreth gynyddol ar danwydd ar gludo nwyddau ar y ffyrdd a’r diffyg cydnabyddiaeth bod car yn hanfodol i bobl yng nghefn gwlad. Sylwch ar yr anawsterau a wynebir gan swyddfeydd post gwledig oherwydd y Mesur Gwasanaethau Post. Sylwch nad oes unrhyw fesur i helpu i liniaru’r dirwasgiad amaethyddol presennol.

Uwchlaw popeth, ar Gymru wledig y caiff y ddeddfwriaeth hawl i grwydro yr effaith fwyaf. Nid yw mynediad drwy orfodaeth fyth mor llwyddiannus â chytundebau gwirfoddol. Mae’r agwedd hon yn anfon neges negyddol i’r rheini mewn ardaloedd gwledig. Pe bai mynediad yn destun cytundebau gwirfoddol drwy fforymau mynediad lleol cynhwysol, byddai’n llawer mwy cadarnhaol a grymus. Mae llu o enghreifftiau o gytundebau o’r fath yn llwyddo. Mae problemau gwirioneddol yn y ddeddfwriaeth hon o ran atebolrwydd am ddamweiniau, gwarchod bywyd gwyllt, diffiniad a chyrchu at y tir. Rhaid wrth gydbwysedd rhwng buddiannau’r rheini y mae eu bywoliaeth yn dibynnu ar gefn gwlad a’r rheini sydd yn ei ddefnyddio ar gyfer mwyniant.

Yr wyf am wneud yn siŵr nad oes negeseuon gwallus yn mynd ar led. Soniodd Glyn Davies am atafaelu. Nid oes atafaelu. Ni sonioch am hynny, Mick. I fod yn glir, mae’n fater o hawl tramwy ac o fynediad ar droed dros dir. Mae’r holl dystiolaeth yn dangos bod yr atebolrwydd hwn yn niwtral. Nid yw’n rhoi mwy o atebolrwydd ar ffermwyr. Gwnaethpwyd llawer o waith i sicrhau hynny. Os yw hyn yn un peth sydd yn pryderu Mick, gobeithiaf y bydd yn siarad â Chyngor Cefn Gwlad Cymru, oherwydd bu hyn yn bryder ac mae wedi ei drafod gydag asiantaethau yswiriant. Yr ateb yw nad oes unrhyw atebolrwydd ychwanegol ar ffermwyr.

Onid yw’n wir bod agor mwy o dir i’r cyhoedd i gynyddu mynediad o ran ei natur yn cynyddu risg ffermwyr o atebolrwydd. Cofiwch y cafwyd achosion llys lle dangoswyd bod ffermwyr yn atebol am dda byw, ac ymosodiadau a ysgogwyd gan bresenoldeb cŵn ar y tir. Dylech gofio hynny. Gobeithiaf y bydd y Mesur yn rhoi’r hawl i apelio at ganolwr annibynnol os ceir anghydfod.

Croesawn y warchodaeth ychwanegol i safleoedd bywyd gwyllt pwysig, ond unwaith eto mae moronyn bob amser yn well na ffon, a theimlwn fod mesurau i annog cadw safleoedd, sydd yn caniatáu i dirfeddianwyr weld eu gwerth, yn well na dweud ‘Os na wnewch chi hyn, cewch eich cosbi’. Mae’n anodd cysoni hyn pan fo’r Mesur yn cyfeirio at fwy o adeiladu ar safleoedd tir glas. Er nad yw’n rhan o’r Araith, yr wyf yn croesawu’r cyhoeddiad bod ymchwiliad i’w gynnal i effeithiau gwahardd hela gyda chŵn. Hoffwn gofnodi ar glawr a chadw y dylem ni yng Nghymru fod yn symud tuag at ein hymchwiliad annibynnol ein hunain. Yr wyf yn dal yn dra phryderus nad yw materion cefn gwlad wedi eu deall nac yn cael sylw yn Araith y Frenhines. Gobeithiaf yr eir i’r afael â’r gwactod grym sydd wedi dod yn amlwg yng Nghymru ac y bydd y cyfraniad o du’r Cynulliad yn fwy i’r dyfodol, er budd pobl cefn gwlad Cymru.

Yr oeddwn am godi pwynt yn ystod cyfraniad Glyn Davies ynglŷn â’r cysylltiadau honedig rhwng y Grŵp Llafur yn y Cynulliad a Llafur yn San Steffan. A yw Glyn Davies a’r Grŵp Ceidwadol wedi eu clymu i’w plaid yn San Steffan a barn eu harweinwyr yn San Steffan wrth beidio â chefnogi dileu adran 28?

Mae ymweliad ein harweinydd yr wythnos diwethaf, pryd yr arhosodd deirgwaith cyn hired ag y gwnaeth y Prif Weinidog yn ystod ei unig ymweliad, yn dangos bod gennym ein barn Gymreig ein hunain. Nid ydym wedi ein clymu i bencadlys ein plaid yn Smith Square yn y ffordd y mae Llafur wedi ei chlymu i Millbank. Rhoddwn wybodaeth gyson i’n harweinydd ond lluniwn ein barn ein hunain. Mae wedi ei gwneud yn glir droeon fod gennym ein barn ein hunain ond yr wyf yn barod i ailadrodd hynny heddiw er budd Lorraine.

Yr wyf yn falch eich bod chi wedi dilyn yr un patrwm ag a wnawn ninnau. Hoffwn siarad am y trefniadau etholiadol. Mae Brian Gibbons wedi ymdrin â chyn lawer o’r hyn yr oeddwn am ei ddweud. Nid dim ond mater o gael mwy o bleidleisiau yw hyn, er yr wyf yn siŵr y byddai pawb ohonom yn gwerthfawrogi hynny. Mae’n fater o bobl yn teimlo eu bod yn rhan o’r broses ddemocrataidd a bod ganddynt lais yn y penderfyniadau a wneir ar eu rhan gan eu cynrychiolwyr etholedig.

Yr wyf yn fy holi fy hun yn aml tybed faint o’r rheini sydd yn cysylltu â ni i gwyno am wahanol bynciau sydd wedi pleidleisio erioed. Fodd bynnag, wedi imi awgrymu wrth un gŵr bonheddig y dylai arddel ei hawl i bleidleisio, dywedodd wrthyf fod ganddo hawl i beidio â phleidleisio. Nid wyf yn cytuno â hynny ond mae’n rhaid i bawb ohonom ysgwyddo cyfrifoldeb am ein dyfodol ein hunain tra ar yr un pryd yn ceisio cyfrannu at ddyfodol pobl eraill i sicrhau gwell ansawdd bywyd pa le bynnag y mae hynny’n bosibl.

Mae’r cynigion newydd yn Araith y Frenhines yn ei gwneud hi’n haws i bobl bleidleisio. Yr un peth sydd yn waeth na rhywun nad yw am bleidleisio yw rhywun sydd eisiau gwneud ond sydd yn methu am nad yw ar y gofrestr am ba reswm bynnag. Gobeithio y bydd y cynigion hyn yn gwneud i ffwrdd â’r rhwystredigaeth honno. Yr wyf wrth fy modd â’r awgrymiadau a gyflwynwyd gan weithgor Howarth i sefydlu cynlluniau peilot ar gyfer pleidleisio ar benwythnosau a gorsafoedd pleidleisio symudol. Pam yn y byd y mae’n rhaid inni gadw at ddydd Iau?

Ydych chi’n cytuno mai un o’r ffyrdd gorau o annog pobl i bleidleisio fyddai cael system bleidleisio decach ar gyfer llywodraeth leol yng Nghymru, yn debyg i’r hyn a gânt yn yr Alban? Efallai y byddai pobl yn fwy parod i bleidleisio pe baent yn gwybod y bydd eu pleidleisiau yn cyfrif ac na fyddant mwyach yn gorfod wynebu cynghorau lleol monolith.

Wel, ni ddigwyddodd hynny yn etholiadau’r Cynulliad a’r etholiadau Ewropeaidd. Mae gofyn argyhoeddi pobl Cymru am gynrychiolaeth gyfrannol. Trof yn awr at fynediad i orsafoedd pleidleisio. Holais y Prif Ysgrifennydd am y mater hwn yn ddiweddar, a bu Richard Edwards a minnau mewn gweithdy a gynhaliwyd gan Anabledd Cymru. Un mater a godwyd gan bawb bron oedd mynediad i fythau pleidleisio. Mae pawb ohonom yn fwy ymwybodol nag erioed o’r blaen o gyfle cyfartal, ac eithrio, mae’n ymddangos, pan ddaw pobl anabl i arddel eu hawl ddemocrataidd i bleidleisio. Mae’n anodd inni ddychmygu peth mor ddiraddiol yw bod mewn cadair olwyn yn y glaw y tu allan i bortacabin yn disgwyl i glerc ddod â phapur pleidleisio ichi fel rhyw hen greadur truenus. Fodd bynnag, dyna un o’r enghreifftiau mwyaf byw o sut y mae’n rhaid inni sicrhau bod gan bawb yr un cyfle i chwarae rhan yn y broses hon. Efallai, fel y soniodd Brian, fod pleidleisio electronig mewn llyfrgelloedd yn rhywbeth y dylem ei ystyried.

Elfen arall, fwy dadleuol, yr hoffwn inni fynd ar ei thrywydd yw pleidleisio gorfodol. Ni thybiaf fod sôn am hynny yn Araith y Frenhines. Mae’n gweithio mewn gwledydd eraill, felly pam na fyddai’n gweithio yma? Efallai fod yna deimlad nad ydym yn barod ar gyfer hynny, ond ni welaf unrhyw ddrwg mewn ystyried y peth a’i oblygiadau o leiaf.

Gwerthfawrogaf yr awydd diffuant i annog mwy o bobl i bleidleisio, ond oni fyddech chi’n derbyn y byddai pleidleisio gorfodol yn groes i iawnderau dynol sylfaenol pobl i benderfynu a ydynt am aros gartref? Mae hynny’n un ffordd o arddel dewis, sydd yn hawl ddynol bwysig.

Fel y dywedais, mae wedi gweithio mewn rhannau eraill o’r byd. Gallwch ddifetha eich papur pleidleisio a chredaf y gallwch gofrestru eich bod yn ymatal, felly mae yna ffyrdd o edrych ar hyn. Mae’n rhywbeth y gallem ei ystyried, beth bynnag fyddai canlyniadau terfynol yr ymgynghori.

I fynd yn ôl at fynediad i fythau pleidleisio, yr wyf yn derbyn nad yw bob amser yn hawdd canfod adeilad addas ym mhob ward etholiadol, ond mae’n ddyletswydd arnom i weithio gyda’r awdurdodau lleol i wneud popeth a fedrwn i hwyluso pob cyfle posibl i bobl allu pleidleisio.

Wrth imi feddwl am y ffordd yr ymladdodd y dosbarth gweithiol, a menywod yn arbennig, er mwyn cael pleidlais, mae gennyf gywilydd weithiau o’r niferoedd isel sydd yn pleidleisio yn y wlad hon—yng Nghymru a’r DU fel ei gilydd. Fel gwleidyddion, mae gennym gyfrifoldeb hefyd i ddangos i bobl ei bod yn werth ymdrechu i bleidleisio ac y bydd eu pleidlais yn gwneud gwahaniaeth. Ni fydd neb ohonom yn plesio pawb bob amser, ond cyhyd ag y bo popeth a wnawn yn ein bywydau gwleidyddol a phersonol yn cael ei wneud gydag uniondeb ac am y rhesymau cywir, ni ellir gweld bai arnom.

Yr oedd lansio cynllun y Llais Ifanc ddoe yn gymharol briodol. Mae ennyn perthynas rhwng pobl ifainc a’r Cynulliad yn ddechrau da tuag at sicrhau y bydd cenedlaethau’r dyfodol yn cymryd diddordeb yn ein democratiaeth. Pan gyrhaeddant 18 oed byddant, gobeithio, yn deall pam fod angen iddynt bleidleisio a byddant hefyd am bleidleisio.

I am grateful for the opportunity to take part in this discussion on the Queen’s Speech. Today’s debate has been particularly interesting as several Members from each party have made relevant points regarding the contents of the Speech and how it will affect the Assembly.

The Queen’s Speech this year was an historic one as it notes the start of the first full Parliamentary session since the establishment of the National Assembly for Wales and the Scottish Parliament. We expected, therefore, that the Government’s Bills this year would confirm that devolution is a fact and that it was necessary for all Bills that are likely to affect Wales, Scotland and Northern Ireland to take this into consideration.

The Speech confirms that the Government

As the Speech does not elaborate on how the Government intends to do this, we must look at the contents of the Speech in terms of the debates that followed it in Westminster.

If the Government is serious about making devolution work in Scotland and Wales, the legislative programme for this session must reflect that. The British state has started on a devolution programme although it has some way to go yet to ensure an acceptable settlement. The Bills must—especially in Wales, as we do not yet have legislative powers—ensure that the contents of Acts are sensitive to the Assembly’s right to present subordinate or secondary legislation. We want the Government to build such flexibility into the Bills presented.

I shall give examples of Bills that need that flexibility. First, we welcome the principle of establishing a strategic rail authority although we would like to see such an authority dealing specifically with railways in Wales. However, I hope that this body will be able to undo some of the mess that privatisation has caused. Many of us who travel by train to the Assembly bear witness to what has happened to the services. We must ensure sufficient provision to deal with the problems of Wales’s railways and to improve the quality of our service. I congratulate Edwina Hart on her revised budget, which shows that she is willing to recommend that money is earmarked to improve and strengthen services between north and south Wales.

The second example concerns right to roam legislation, and many speakers have shown and confirmed that Wales’s right to roam problems are different to those of England and Scotland. Therefore, the Bill must reflect the fact that we will look at a different pattern in Wales. Similarly, the changes to local government must be appropriate for Wales, rather than solely trying to solve the problems in England’s cities and towns. These changes must have the blessing of Assembly Members.

A ydych chi’n cytuno bod cynigion y Llywodraeth ar gyfer swyddfeydd post, yn y Papur Gwyn ar ddiwygio Swyddfa’r Post, a defnyddio rheolaeth gredyd awtomataidd yn gam niweidiol? Mae hynny oherwydd y bydd pensiynwyr sydd heb fod â chyfrif banc erioed yn cael eu gorfodi i agor un, fel y bydd pobl ar fudd-daliadau. Yn aml, mae’r rhain yn bobl â diffyg mantais na fyddent efallai yn cael eu hystyried am gyfrif banc. Câi pobl eu gorfodi i dderbyn budd-daliadau’n fisol yn hytrach nag wythnosol pan fo angen yr arian arnynt yn wythnosol. Hefyd, byddai swyddfeydd post ac is-swyddfeydd post ledled Cymru yn cau. Byddai hynny nid yn unig yn tynnu cyfrifoldebau, adnoddau a chyfleusterau allan o sefyllfaoedd trefol ond hefyd o sefyllfaoedd lled-wledig. A ydych chi’n cytuno y dylai Llywodraeth Cymru roi neges i Lundain am effeithiau cynigion o’r fath ar Gymru?

in Welsh I thank Brian for drawing our attention to the detrimental effects of those plans. I hope that the Government in the Assembly realises the significant damage that would be done to the postal service, especially in urban areas and in many industrial areas if those policies were fully implemented. I hope that the Government will note that.

in Welsh As I was saying, it is important that the changes for local government deal with Wales’s needs and are sensitive to our problems in local government, rather than dealing only with the problems of councils in England’s urban areas.

yn Saesneg Yr ydym wedi clywed llawer am yr angen i fabwysiadu dull gwleidydda cydsyniol yn y Cynulliad, a thros yr wythnosau diwethaf yr ydym wedi cael fersiynau gwahanol o’r hyn a dybiwn ni yw gwleidyddiaeth gydsyniol. Mae Grŵp Plaid Cymru—The Party of Wales yn y Cynulliad wedi deall erioed fod gwleidyddiaeth gydsyniol o reidrwydd yn golygu bod y pleidiau yn cytuno ar draws llinellau plaid ac nad ydynt yn gwrthwynebu pob polisi er mwyn gwrthwynebu. Fodd bynnag, mae gwleidyddiaeth gydsyniol yn golygu bod hon yn broses bedair-ffordd, deir-ffordd neu ddwy-ffordd, gan ddibynnu ar amgylchiadau polisi penodol.

yn Saesneg Yr ydym am gael cyd-ddealltwriaeth gyda’r Llywodraeth yn y Cynulliad a chyda’r gwrthbleidiau eraill fod angen i Araith y Frenhines, cyn belled ag y mae’n effeithio ar Gymru, fod yn sensitif i’r math o gynigion yr ydym am eu dwyn ymlaen. Soniais am yr awdurdod rheilffyrdd strategol yn fy nghyfraniad yn y Gymraeg. Mae angen inni sicrhau bod y Mesur, pan gaiff ei gyflwyno a’i drafod yn y Senedd, yn adlewyrchu’r ffaith y dylem fod â mwy o reolaeth dros wasanaethau rheilffordd yng Nghymru, y dylai’r Cynulliad fod â’r grym i benodi aelod o Gymru i fwrdd yr awdurdod rheilffyrdd strategol ac y dylai fod gennym ddylanwad dros y ffordd y mae masnachfreintiau rheilffordd sydd yn gweithredu yng Nghymru yn cael eu rhoi.

yn Saesneg Yr wyf wedi dweud yma droeon ein bod am weld agwedd gadarnhaol ar Ewrop. Yr oeddwn yn falch o weld agwedd mor gadarnhaol tuag at Ewrop yn Araith y Frenhines. Mae hynny’n amlygu i gymaint graddau y mae’r Blaid Geidwadol yn Llundain wedi ei hynysu ei hun ar gwestiwn Ewrop. Yr ydym wedi cael rhai agweddau goleuedig tuag at Ewrop gan Aelodau Ceidwadol y Cynulliad. Fodd bynnag, mae angen i’r Weinyddiaeth Lafur yn y Cynulliad ddeall y caiff mesurau eu cyflwyno yn San Steffan na fydd y Cynulliad fel corff torfol bob amser yn eu cymeradwyo. Er enghraifft, ai gweithredoedd Llywodraeth flaengar yw dileu’r hawl awtomatig i dreial gan reithgor, cysylltu cyflogau athrawon â pherfformiad disgyblion a phreifateiddio’r gyfundrefn i reoli traffig yn yr awyr? Ai’r rhain yw ein gwerthoedd Cymreig traddodiadol? Ai dyma’r math o raglen y byddem yn disgwyl i Lywodraeth Lafur yn San Steffan ei chyflwyno?

yn Saesneg Yr ydym am i’r Weinyddiaeth Lafur yn y Cynulliad, mewn cytundeb â’r pleidiau eraill, dderbyn ein bod yma i sefyll dros werthoedd blaengar, sef gwerthoedd traddodiadol pobl Cymru. Os yw Cabinet y Cynulliad yn ymrwymo i’r egwyddor o gydsynio, rhaid i bawb ohonom gytuno y bydd rhai o gynigion San Steffan yn niweidiol i Gymru ac nad oes arnom ofn sefyll yn gadarn ar y materion hynny. Mae Plaid Cymru wedi dweud, yn y ddadl ar y gyllideb ac yn y ddadl hon ar Araith y Frenhines, fod y Llywodraeth hon yn dal ar dreial ar y materion hyn. Gobeithiaf, pan fydd y Llywodraeth maes o law yn ymateb i Araith y Frenhines, y bydd y math o wleidyddiaeth gydsyniol y mae Plaid Cymru wedi llwyr ymroi iddi yn rhan o raglen y Llywodraeth.

Wrth ymateb ar ran y Weithrediaeth a’r Cabinet i’r ddadl, nodaf inni gael dau ddiwrnod buddiol o drafod ar raglen ddeddfwriaethol y DU, trafod sydd wedi torri tir newydd. Mae aelodau o bob ochr i’r Siambr wedi codi llu o bwyntiau manwl am lawer o’r Mesurau. Bydd David Hanson yn ymateb i gynifer â phosibl ohonynt ar ôl y bleidlais y prynhawn yma. Hoffwn gofnodi fy niolch i a diolch fy nghydweithwyr i David am ei bresenoldeb yma heddiw.

Mae’r Pwyllgor Busnes wedi trafod sut y dylem ymdrin ag Araith y Frenhines. Byddwn yn adolygu’r drefn mewn ymgynghoriad â Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac yn ystyried sut i ymdrin â’r ddadl yn y blynyddoedd i ddod. Nid yw’r cynnig yn effeithio’n uniongyrchol ar gynnwys rhaglen y Llywodraeth, a phriodol yw hynny. Yn hytrach, mae’n awgrymu nifer o beirianweithiau i’n galluogi i geisio dylanwadu yn y modd mwyaf effeithiol posibl ar raglen Llywodraeth y DU eleni ac yn y dyfodol.

Yr ydym wedi dyfeisio’r peirianweithiau hynny er mwyn rhoi i’r Cynulliad y cyfle gorau o lwyddo i gael deddfwriaeth sydd yn gweithio i Gymru, sydd yn adlewyrchu ein hanghenion a’n hamcanion ac yn rhoi inni’r hyblygrwydd mwyaf posibl i’w gwireddu. Gobeithiaf y gall pob Aelod gefnogi’r cynnig.

Fel y dywedodd y Prif Ysgrifennydd wrth agor y ddadl, ac fel y cydnabu Helen Mary Jones, yr ydym eisoes wedi cael rhai llwyddiannau pendant iawn yn y maes hwn. Bydd dwy o brif elfennau rhaglen y Llywodraeth, y Mesur Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’r Mesur Safonau Gofal, yn gwneud darpariaethau gwahanol ar gyfer Cymru. Mae eu darpariaethau yn adlewyrchu ein hanghenion a’n hamcanion, er bod y syniadaeth y tu cefn i’r ddau Fesur wedi ei llunio rai misoedd cyn sefydlu’r Cynulliad ac nad ydym wedi cael llawer iawn o amser i ystyried y polisi manwl y’u seiliwyd arno. Mae hynny yn brawf y gallwn lwyddo, hyd yn oed dan amgylchiadau o’r fath, i sicrhau’r ddeddfwriaeth sydd ei hangen arnom ni a phobl Cymru.

Mae’r cynnig ger ein bron yn ceisio adeiladu ar y llwyddiannau hynny. Os mabwysiadir ef, byddwn yn dod yn ôl at y Cynulliad yn y flwyddyn newydd gydag ymateb drafft i raglen Llywodraeth y DU. Bydd hwnnw’n ymdrin â’r holl bwyntiau a godwyd yn y ddadl hon ynglŷn â’r rhaglen, boed hynny ar ffurf gwelliannau ai peidio. Gwahoddaf yr Aelodau i gyflwyno sylwadau pellach i mi neu i’r Prif Ysgrifennydd yn ystod y cyfnod hwn. Efallai yr hoffai’r Aelodau roi sylw arbennig i delerau manwl Mesurau sydd wedi eu cyhoeddi erbyn hyn. Mae angen hefyd inni bwyso a mesur sut y gall ein pwerau presennol gyflawni’r amcanion a godwyd gan Aelodau. Bydd yn rhaid i’r Cynulliad gymeradwyo’r ymateb drafft unwaith yn rhagor cyn y’i cyflwynir i Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Bydd hyn yn delio â’r rhaglen am y flwyddyn hon cyn belled ag sydd yn bosibl. Yn y blynyddoedd i ddod, mae angen inni sicrhau ein bod yn cyfrannu’n llawn o’r dechrau, a dyna pam yr ydym wedi cyflwyno peirianwaith i ganiatáu i’r Cynulliad wneud ei argymhellion i Lywodraeth y DU yn gynnar. Cynigiodd Dafydd Wigley syniadau buddiol ar amseru hyn, yng ngham cyntaf y ddadl hon.

Gyda llaw, Mr Llywydd, dymunaf yn dda i Dafydd Wigley a Karen Sinclair, gan eu bod ill dau wedi cael llawdriniaeth. Dymunwn adferiad buan iddynt.

Er na allaf warantu mor bell ymlaen llaw y bydd awgrymiadau manwl Dafydd yn briodol nac yn rhai y gellir eu rhoi ar waith, gallwn gytuno bod cyfrannu’n gynnar yn hanfodol. Byddwn yn dwyn protocol drafft gerbron, i’w gymeradwyo gan y Cynulliad, yn amlinellu sut y bydd y drefn hon yn gweithio.

Celfyddyd astrus yw drafftio deddfwriaeth sylfaenol, a dim ond cwnsleriaid seneddol a ŵyr ei chyfrinachau. Fodd bynnag, nid yw hynny yn ein rhwystro rhag nodi’r egwyddorion y credwn ddylai gael eu hymgorffori mewn deddfwriaeth sylfaenol sydd yn effeithio ar y Cynulliad. Dylai gydnabod ein dilysrwydd fel llais democrataidd Cymru a rhoi inni’r hyblygrwydd mwyaf posibl i ddatblygu ein polisi ein hunain o fewn telerau eang pob Mesur. Dyna pam yr ydym yn barod iawn i dderbyn gwelliant rhif 3 gan Dafydd, a gwelliant rhif 4 gan Mike German—mae’r ddau ohonynt yn crisialu’r egwyddor hon i ryw raddau. Dylai fod yn thema allweddol yn y sylwadau a gyflwynir gennym i Lywodraeth y DU, boed hynny mewn termau cyffredinol neu ar Fesurau penodol.

Mae angen inni gydnabod mai drwy Weinidogion y cawn ni’r dylanwad pennaf ar y rhaglen ddeddfwriaethol. Caiff Mesurau’r Llywodraeth eu newid ar eu hynt drwy’r Senedd ond, fel arfer, mae hynny’n amodol ar gytundeb y Llywodraeth, neu’n deillio o’r Llywodraeth ei hun. Byddem yn elwa o gysylltiadau â’r Senedd, fel y dywed un o welliannau Mike. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni fod yn glir ym mhle y gorwedd y prif gyfrifoldeb.

Hoffwn fynd ar drywydd y thema hon ymhellach yng nghyd-destun sylwadau Dafydd yr wythnos diwethaf. Awgrymodd fod angen mecanwaith arnom i sicrhau bod gwelliannau a awgrymir gennym i Fesurau yn cael eu cyflwyno a’u trafod. Nid yw o fewn fy ngrym i na grym y Cynulliad i gyflawni hynny, ac ni allem ychwaith ddisgwyl i Ysgrifennydd Gwladol Cymru gyflwyno na chynnig gwelliant y mae’n anghytuno ag ef. Gallem yn unigol, neu gyda’n gilydd, gysylltu ag Aelod Seneddol cefnogol a’i wahodd i wneud hynny. Sut bynnag, bydd gofyn i’r Senedd ddeddfu yng nghyd-destun y farn a fynegwyd gennym ni. Serch hynny, nid mater i ni yw pennu’r drefn i’w dilyn gan y Senedd mwy nag y dylai’r Senedd geisio pennu ein trefn ni.

Awgrymodd Dafydd hefyd y dylai Mesurau o eiddo’r Llywodraeth sydd yn effeithio ar y Cynulliad gynnwys cymal sydd yn caniatáu inni eu newid fel y tybiwn sydd yn briodol. Cefnogaf yr egwyddor y dylai deddfwriaeth roi cymaint â phosibl o hyblygrwydd inni. Lle bo hynny’n briodol, dylai hyn gynnwys pwerau i newid deddfwriaeth sylfaenol wrth fynd ar drywydd swyddogaethau eraill. Dyna ddiben adrannau 27 a 28 Deddf Llywodraeth Cymru 1998, y cyfeiriodd Dafydd atynt. Fodd bynnag, mae cynnig Dafydd yn mynd yn rhy bell. Byddem yn gofyn i’r Senedd ddeddfu deddfwriaeth sylfaenol yn amodol ar ein barn ni yn ddiweddarach ar unrhyw agwedd ohoni. Mae hynny yn camddeall rôl y Senedd, natur deddfwriaeth sylfaenol a’n lle ni yn y trefniant datganoli. Mae’n annhebygol y byddai Llywodraeth y DU yn hybu trefn o’r fath nac y byddai’r Senedd, a fu mor wyliadwrus erioed o bwerau neu gymalau Harri’r VIII fel y’u gelwir, yn cytuno i hynny. Yn fwy pwysig, byddai cynnig gwelliannau neu geisio pŵer cyffredinol i newid deddfwriaeth sylfaenol yn golygu bod ceisiadau blaenorol at Lywodraeth y DU wedi methu â chyflawni ein nod. Nid wyf yn esgus yn naïf na wnaiff hyn fyth ddigwydd. Weithiau bydd angen inni geisio newid Mesurau wrth iddynt fynd drwy’r Senedd ond ni ddylem ganolbwyntio ar hyn ar draul ein prif her, sef dylanwadu, ac mae hynny wedi dwyn ffrwyth yn barod yn rhaglen y flwyddyn hon.

Yr wythnos diwethaf soniodd y Prif Ysgrifennodd pam na allwn gefnogi gwelliannau Nick Bourne a David Melding. Hoffwn, fodd bynnag, ymhelaethu ar un pwynt. Nid y gyfraith yw’r lle i wneud datganiadau am fwriadau bras ynglŷn â chyllid cyfatebol, rhestrau aros yr NHS na dim arall. Mae hyn yn arbennig o berthnasol lle gall y gweithdrefnau deddfwriaeth presennol wireddu’r amcanion dan sylw, fel sydd yn wir yn y ddau achos hwn. Nid bychanu pwysigrwydd cyllid cyfatebol na’r NHS yw hyn, mewn unrhyw fodd, ond nid deddfwriaeth sylfaenol newydd yw’r ateb.

Nid yw fy ngwelliant i yn cyfeirio at ddeddfwriaeth a gellid ei wneud drwy’r peirianweithiau presennol. Y cwbl sydd ei angen yw datganiad yn yr Araith Radlon yn dweud y bydd hyn bellach yn ymrwymiad.

Deddfwriaeth yw hanfod Araith y Frenhines a rhaglen ddeddfwriaethol y DU, nid y pwyntiau eraill a wnaethpwyd gan David. I ehangu’r pwynt yna, mae’n well inni bwyso a mesur darpariaethau manwl pob Mesur a chwmpas y pwerau sydd gennym eisoes cyn pwyso am newidiadau i ddeddfwriaeth sylfaenol. Dyna beth fyddai’r peirianweithiau yn y cynnig yn ei gyflawni.

Bydd yr Aelodau’n sylwi nad wyf wedi ymdrin yn fanwl â’u sylwadau ar Fesurau penodol. Mae dau reswm am hyn. Yn gyntaf, fel y dywedais yn gynharach, nid wyf am achub y blaen ar yr hyn y bydd David Hanson yn ei ddweud mewn munud ar ôl inni bleidleisio. Ef fydd yn gyfrifol am fanylion y ddeddfwriaeth ar ei hynt drwy’r Senedd, ac felly mae’n fwy priodol ei fod ef yn ymateb i’r pryderon. Nid fy lle i yw amddiffyn na hyd yn oed egluro safbwyntiau Llywodraeth y DU. Yn ail, ac yn fwy pwysig, nid wyf am ragdybio yr hyn a ragwelir gan y cynnig. Yr wyf am i’r Cynulliad roi ystyriaeth briodol a llawn i’r rhaglen ddeddfwriaethol, i bwyso a mesur manylion y Mesurau a gyhoeddwyd, ac i ystyried ein hymateb yng ngoleuni hynny a chwmpas yr hyn y caniateir inni ei wneud o fewn ein pwerau presennol.

Dechrau’r broses hon, nid ei diwedd, yw’r ddadl hon heddiw a’r wythnos diwethaf. Yr wyf wedi amlinellu sut y credaf y dylem symud ymlaen a sut y gallwn gael y cyfle gorau o sicrhau’r ddeddfwriaeth sylfaenol sydd ei hangen arnom. Beth bynnag ein barn am raglen Llywodraeth y DU, gobeithiaf y gall pawb ohonom gytuno bod angen inni wneud iddi weithio dros Gymru a thros bobl Cymru. Anogaf y Cynulliad i dderbyn y cynnig a gwelliannau 3, 4 a 6.

yn gresynu na chyflwynodd y Llywodraeth fesurau a fyddai’n rhoi amser aros penodedig i bob un o gleifion yr NHS ar sail eu hangen clinigol am driniaeth.

yn galw ar y Prif Ysgrifennydd a’r Ysgrifennydd Gwladol i geisio sicrhau bod pob Mesur sydd yn effeithio ar waith a chyfrifoldebau’r Cynulliad yn cael ei ddrafftio mewn ffordd sydd yn caniatáu cymaint o hyblygrwydd ag y bo modd i’r Cynulliad wrth weithredu ei ddarpariaethau, a datblygu polisi yn y meysydd dan sylw yn y ffordd sydd yn adlewyrchu orau farn y Cynulliad ac anghenion pobl Cymru.

yn galw ar y Cynulliad a Senedd y DU i bennu dull o barhau i drafod fel y gall y Cynulliad cyfan gyfrannu at ddrafftio deddfwriaeth newydd wrth iddi ddatblygu.

Wrth nodi rhaglen ddeddfwriaethol arfaethedig Llywodraeth y DU, mae’r Cynulliad hwn yn gresynu

1. Bod diffyg deddfwriaeth newydd i fynd i’r afael â phroblem amserau aros hwy ar gyfer triniaeth yr NHS 2. Y bwriedir lleihau rhyddid sifil yn sylweddol 3. Bod y cynigion ynghylch rhyddid gwybodaeth yn tueddu at bwyll a chyfrinachedd 4. Na phennwyd targedau lleihau traffig ffordd cenedlaethol 5. Na sicrhawyd darpariaeth ar gyfer swyddfa i’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol arfaethedig yng Nghymru 6. Y bwriedir ad-drefnu’r Asiantaeth Cynnal Plant yn hytrach na chael gwared yn llwyr â hi 7. Na fydd y Mesur Pensiynau arfaethedig yn datrys problem tlodi ymhlith pensiynwyr 8. Bod yr ad-drefnu arfaethedig ar Swyddfa’r Post yn gam cyntaf i bob pwrpas tuag at ei phreifateiddio 9. Y gallai’r systemau newydd arfaethedig ar gyfer llywodraeth leol olygu y bydd awdurdodau lleol yn fwy cyfrinachgar ac yn llai atebol.