Pleser yw agor y ddadl hon y prynhawn yma a chithau yn y gadair, Lywydd ac ni ddywedaf hynny i geisio’ch plesio, fe’i dywedaf am fy mod, ar y dechrau, yn cydnabod eich cyfraniad i’r pwnc hwn fel cyn-gadeirydd Sgrîn a chyn-lywodraethwr Sefydliad Ffilm Prydain.

Mae’r ddadl hon yn amserol oherwydd mae’r flwyddyn hon yn un eithriadol o dda i ffilm yng Nghymru ac mae’r ddadl hefyd yn rhoi cyfle i’r Cynulliad bwyso a mesur a myfyrio ynghylch y ffaith honno. Unwaith eto, mae ffilm o eiddo S4C, Solomon a Gaenor wedi sicrhau enwebiad Oscar. Derbyniodd gymorth grant at ei chynhyrchu o’r gronfa loteri a weinyddir gan Gyngor Celfyddydau Cymru. Mae prosiect gan S4C a BBC Cymru a olygodd flynyddoedd o waith dyfal gan dîm a oedd wedi ei leoli yng Nghymru a Rwsia wedi cynhyrchu’r animeiddiad ffilm rhyfeddol, Gŵr y Gwyrthiau. Dangoswyd y ffilm honno ar deledu rhwydwaith ledled UDA fel nodwedd arbennig ar gyfer y Pasg. Amcangyfrifwyd bod rhwng 20 a 25 miliwn o bobl wedi gwylio’r ffilm. Yr oedd yr ymateb a dderbyniwyd gan wefan y rhwydwaith teledu ar ôl ei dangos yn cymharu’n ffafriol â’r hyn a dderbyniwyd pan lansiwyd Who Wants to be a Millionaire. Gallwn ddod i’r casgliad bod yr Americanwyr yn ei hoffi. Mae’r ffilm eisoes wedi ei rhyddhau yn yr Eidal a Ffrainc a bydd yn agor yn Sbaen ddiwedd Mehefin. Mae hyn yn glod mawr i S4C a’r BBC a’r animeiddwyr yng Nghymru a Rwsia.

Rhyddhawyd Rancid Aluminium yn Ionawr. Rhyddheir ffilmiau pellach yn ddiweddarach eleni: The Testimony of Taliesin Jones, One of the Hollywood Ten a ffilm newydd gan y cyfarwyddwr Sara Sugarman o’r enw Very Annie Mary. Yr oeddwn yn ddigon ffodus i weld ychydig o ffilmio Very Annie Mary yn ystod ymweliad ar-leoliad y llynedd â Phontycymer. Ar yr un pryd, mae blodeuo sydyn o dalent ar y sgrîn yn dylanwadu dros y dywysogaeth ar y diwydiant ffilm. Ymysg y rhai amlycaf y mae Catherine Zeta Jones, Ioan Gruffudd, Rhys Ifans a Matthew Rhys. Bydd Matthew Rhys yn ymddangos yn Titus ochr yn ochr ag Anthony Hopkins, ac mae Ioan Gruffudd i’w weld cyn hir yn 102 Dalmations gyda Glenn Close a Gerard Depardieu.

Gallwn edrych yn ôl dros fwy na 100 mlynedd o ffilm a gobeithiaf nad ystyrir fi’n bwyfol os nodaf fod fy rhan i o Gymru yn amlwg iawn yn y dyddiau cynnar hynny. Gwnaethpwyd y 30 o ffilmiau arloesol gan Arthur Cheetham ar droad yr ugeinfed ganrif o’i ganolfan yn Y Rhyl. Yn eu plith mae ffilmiau o un o gemau pêl-droed Rhyl Town, y ffair geffylau yn Llangollen ac adloniant ar y traeth ym Mae Colwyn.

Hwrê.

Tybiais y clywn floedd gan Ann Jones am grybwyll Y Rhyl.

Er gwaethaf y profiad hwnnw, ni allasem ddweud yr hyn y gallwn ei ddweud heddiw: bod gan Gymru ddim a oedd yn debyg o gwbl i dddiwydiant ffilm neu ddiwylliant ffilmiau brodorol, bywiog ac mae’n werth cofnodi bod dau o’r uchafbwyntiau prin yn ein hanes sinematig yn cynnwys actorion amatur. Cyfeiriaf at David, cyfraniad sinematig Cymru at Ŵyl Prydain yn 1951 a ffilm Karl Francis yn 1975, Above Us The Earth. Ni ddymunaf or-ddweud ein cyfraniad neu organmol. Fodd bynnag, mae’r ffaith bod y byd ffilm yn dod at ei gilydd ar hyn o bryd yn Cannes o chwe chyfandir yn ein hatgoffa bod ffilm yn ffurf ddiwylliannol dra byd-eang. Mae’r rhan fwyaf o ffilmiau a gaiff eu dangos a’u gwylio bob penwythnos yng Nghymru a ledled Ewrop yn gynhyrchion ffatri breuddwydion y byd yn Hollywood, er gwaethaf y ffaith bod llawer o genedl wladwriaethau a llywodraethau datganoledig yn Ewrop â rhan mewn hybu diwydiannau ffilm brodorol. Mae angen i genedl fach ganolbwyntio’n fanwl ar yr hyn y mae’n ceisio ei gyflawni yn y fath amgylchedd byd-eang.

Mae cynnig y weinyddiaeth yn tynnu sylw at y cryfderau allweddol yn ein sefyllfa bresennol. Mae hefyd yn amlinellu’r heriau allweddol heddiw ac yn eu cysylltu ag amcanion Gwell Cymru, sef yr hyn yr ydym yn gwahodd y Cynulliad i’w ystyried heddiw. Nid oes gennyf wrthwynebiad i welliant 3 Jonathan Morgan, sydd yn cydnabod y chwaraewyr allweddol mewn ffilm yng Nghymru. Cefnogaf hefyd welliant 1 Elin Jones ar ychwanegu ‘cenedlaethol’ at y cynnig. Synhwyraf ychydig o ddweud y drefn yn y fan honno, Elin, ond yr wyf yn fodlon cefnogi hynny.

Credwn mai un o’r dadleuon croywaf dros ffilm yw’r niferoedd sydd yn ei mwynhau. Mae ffigurau sydd yn cynnwys Cymru a gorllewin Lloegr yn nodi mai nifer yr ymweliadau â sinemâu yn chwe mis cyntaf 1999 oedd 5.4 miliwn. Byddai hynny’n arwain rhywun i ddisgwyl y byddai’r ymweliadau mewn blwyddyn lawn nodweddiadol ledled y ddau ranbarth hyn yn fwy na 10 miliwn, sydd yn ffigur uchel pan ystyriwch hynny ochr yn ochr â’r ffaith mai’r amcangyfrif o’r niferoedd sydd yn mynychu’r holl ddigwyddiadau celfyddydol a gynhelir gan glientau Gyngor Celfyddydau Cymru yw 2.8 miliwn. Nifer yr ymweliadau blynyddol â’r Amgueddfa Genedlaethol oedd 0.75 miliwn cyn inni gyflwyno mynediad am ddim.

Pan gyfarfûm â’r Gymdeithas Arddangoswyr Sinema sydd yn cynrychioli’r rhan fwyaf o berchnogion sinemâu yng Nghymru, yr oedd proffil y cynulleidfaoedd hynny yn ogystal â’u maint yn amlwg. Mae’r gynulleidfa i ffilm yn enwedig yn y sinemâu aml-sgrîn newydd yn anghyfartal o ifanc. Wrth feddwl am gynhwysiant cymdeithasol, mae angen inni weld ei bod yn bosibl mai mynd i wylio ffilm fydd yr unig brofiad diwylliannol a gaiff rhai pobl ifanc yn ein cymunedau. Prin yw’r cyfle sydd gan y bobl ifanc hynny, ar y cyfan, i weld ffilmiau sydd yn dehongli eu bywydau a’u hamgylchiadau eu hunain neu’n dehongli golygfeydd ehangach mewn lleoliad y gellir ei adnabod fel un sydd yn eiddo iddynt hwy. Mae’r ffaith bod ganddynt gyfle i wneud hynny yn dibynnu ar yr ymrwymiad a amlygwyd gan y darlledwyr yng Nghymru, Cyngor Celfyddydau Cymru, Awdurdod Datblygu Cymru a Sgrîn—Asiantaeth y Cyfryngau i Gymru. Cafwyd buddsoddi sylweddol mewn ffilm gan S4C dros ddegawd a hanner. Mae llwyddiannau mawr fel Gadael Lenin, Hedd Wyn a Solomon a Gaenor wedi dangos polisi cyson o ddatblygu ffilm gan y sianel.

Bu sefydlu’r loteri genedlaethol yn ail drobwynt yn ffawd sinema Cymru. Oherwydd argyhoeddiad ar ran y darlledwyr, Cyngor Celfyddydau Cymru ac ADC bod ar Gymru angen corff sylfaenol i hybu a datblygu ffilm sefydlwyd Sgrîn—Asiantaeth y Cyfryngau i Gymru yn 1997. Mae Sgrîn yn derbyn cymorth grant o tua £300,000 o ffynonellau bloc Cymru fel Cyngor Celfyddydau Cymru ac ADC. Mae’n derbyn swm tebyg o incwm oddi wrth ddarlledwyr a ffynonellau eraill. Mae Sgrîn yn rhedeg amrediad o’i fentrau ei hun ar gyfer ffilm o’r adnoddau hyn. Ar hyn o bryd mae’n cynghori ynghylch dyrannu’r £1 filiwn o arian ffilm loteri Cyngor Celfyddydau Cymru ac yn monitro’r defnydd ohono. Mae’n bosibl bod yr Aelodau’n ystyried y symiau hynny’n rhai bach.

Dylem wybod nad yw ffilm yn faes cwbl ddatganoledig. Mae gan y diwydiant ffilm yng Nghymru fynediad o hyd at y sefydliadau a’r adnoddau ar lefel y DU. Mae pwerau statudol Llywodraeth y DU mewn perthynas â ffilm braidd yn wan. Maent yn deillio’n bennaf o Ddeddf Sefydliad Ffilm Prydain 1949 a’r Ddeddf Ffilm 1985. Mae’r pwerau hyn yn cynnwys diffinio beth yw ffilm Brydeinig. Mae hynny’n penderfynu hawl gwneuthurwyr ffilmiau i dderbyn manteision treth pwysig. Ymddiriedwyd yr holl swyddogaethau hyn i’r Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon. Ni throsglwyddwyd hwy i Gymru nac i’r Cynulliad.

Mae’r pwerau sydd yn galluogi’r Cynulliad a rhai o’r cyrff cyhoeddus a noddir gennym i ymwneud â ffilm yn swyddogaethau mwy cyffredinol o hybu datblygu diwylliannol ac economaidd. Dyna pam y mae hefyd yn holl bwysig i Gymru gadw golwg ar y darlun yn y DU. Fel gweinyddiaeth, croesawn sefydlu Cyngor Ffilm newydd i’r DU ar 1 Ebrill. Mae’r Cyngor Ffilm wedi ymgymryd â’r cyfrifoldeb dros y rhan helaethaf o arian loteri’r DU ar gyfer ffilm. Llyncodd Gomisiwn Ffilm Prydain ac mae bellach yn noddi ac yn ariannu Sefydliad Ffilm Prydain. Gan ychwanegu arian a ddyfarnwyd gan y Senedd ac arian loteri, mae iddo gyllideb sylweddol o tua £50 miliwn y flwyddyn.

Cefnogaf gwelliant 2 Elin Jones. Cytunaf fod gan Sgrîn rôl bwysig i’w chwarae wrth hybu a datblygu dull strategol o ymwneud â’r diwydiant ffilm yng Nghymru. Sgrîn yw ein hasiantaeth gyfryngau ein hunain. Mae’n ychwanegiad gwerthfawr at Gyngor Ffilm y DU ac nid yw’n cymryd ei le. Dylid edrych ar ei gylch gwaith a’i gyllideb yn y cyd-destun hwnnw. Mae gwelliant 7 Christine Humphreys yn ymwneud â chynnig sydd yn deillio o faniffesto ei phlaid. Yr wyf yn barod i ystyried ymchwilio i greu cronfa cynhyrchwyr Cymru i gynorthwyo gwneuthurwyr ffilmiau yng Nghymru. Croesawaf unrhyw gynnig penodol a allai fod dan sylw gan Christine. Dymunem sicrhau ei fod yn weithgaredd cyflenwol ac nid yn ddyblygiad.

Yng nghyfarfod lansio strategaeth y Cyngor Ffilm ar 2 Mai, rhoddodd y prif weithredwr bwyslais ar fwriad y cyngor i gydweithredu’n agos â Sgrîn a’r cyrff cyfatebol eraill yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Edrychwn ymlaen at ffrwyth y cydweithredu hwn.

Gan fod hon yn asiantaeth newydd, bwysig, ledled y DU, cytunwyd y dylai’r Cyngor Ffilm o hyn ymlaen gyflwyno ei adroddiad blynyddol i’r Cynulliad hwn. Gellir gwneud cais iddo roi tystiolaeth i bwyllgorau’r Cynulliad.

Gan fod cylch gwaith y Cyngor Ffilm yn cynnwys y DU gyfan, penderfynodd yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon sefydlu pwyllgor o gadeiryddion pedwar corff ffilm y DU i drafod strategaeth a gweithrediadau’r Cyngor Ffilm.

Cydnabyddwn fod pwysigrwydd economaidd a diwylliannol i ffilm. Yn 1998, amcangyfrifodd Comisiwn Ffilm Gogledd Cymru fod yr effaith economaidd oddi wrth weithgaredd ffilm yn £2.4 miliwn yng ngogledd Cymru’n unig. Mae’r ffigurau ar gyfer canolbarth a de Cymru’n debyg. Maent yn adlewyrchu effaith ariannol mewnleoli a gwneud ffilmiau brodorol. Cytunaf felly â gwelliant 8 Elin Jones, bod rôl comisiynau ffilm wrth hybu Cymru fel lleoliad ar gyfer cynhyrchu ffilmiau yn un bwysig. Cyfarfu’r Prif Ysgrifennydd a minnau â phob un o’r tri chomisiwn ym mis Mawrth eleni pan roesant gyfarwyddyd i ni ar eu gwaith.

Cynigiodd Christine Humphreys welliant 6, sydd yn cyfeirio at sicrhau ariannu parhaol ar gyfer y comisiynau. Hyd yn hyn, fe’u hariannwyd gan awdurdodau lleol yn yr ardaloedd lle y gweithredant. Maent wedi codi arian o’r gronfa ddatblygu ranbarthol Ewropeaidd a chyfrannodd ADC yn flynyddol.

Deallaf y bydd ADC yn parhau i gynnig arian i’r comisiynau a’u bod yn ymchwilio i’r posibiliadau a geir ar gyfer ariannu pellach o Ewrop. Gobeithiaf y bydd y comisiynau’n parhau i weithio gyda’u partneriaid lleol. Rhagdybiaf y byddai Christine yn cytuno bod Comisiwn Ffilm Gogledd Cymru wedi gosod esiampl dda yn yr ymrwymiad a sicrhaodd gan Fforwm Economaidd Gogledd Cymru. Ar y sail honno cefnogaf welliant 6 o’i heiddo.

Bydd y Cyngor Ffilm newydd yn archwilio rôl y comisiynau ffilm er mwyn penderfynu sut y gallant ddarparu’r gwasanaeth gorau i’r diwydiant. Ymatebaf yn awr i welliannau 4 a 5 Christine Humphreys. Mae Cyfle yn ddarparwr mawr ei barch ar gyfleoedd i raddedigion ac eraill hyfforddi ar gyfer y diwydiant darlledu a ffilm a chytunaf fod cynnal gweithlu hyfyw, hyfforddedig yng Nghymru yn bwysig i dddiwydiant ffilm Cymru. Os yw gwneuthurwyr ffilmiau’n manteisio ar y cyfleoedd ariannu sydd ar gael ar hyn o bryd, a’r rhai a ddaw o raglenni newydd y Cyngor Ffilm—sef y gronfa ddatblygu, y brif gronfa gynhyrchu a’r gronfa sinema newydd, y mae eu cyllidebau gyda’i gilydd yn £20 miliwn—gobeithiaf y gellir diogelu cyflogaeth yn y diwydiant yng Nghymru.

Y pwysigrwydd diwylliannol yw hynny o gael hud y sgrîn fawr yn treiddio i’n pryderon penodol ac yn dehongli ein gwirioneddau. Gallwn, a dylem, lawenhau gyda’r diwydiant ffilm Prydeinig ehangach yn ei lwyddiannau, ond, yn y pen draw, a yw byd Four Weddings and a Funeral yn llawer agosach i’n byd ni nag un American Beauty? I’r nifer fawr y mae bywydau gweithwyr Cymru yn agos i’w calon, mae gan rai o ffilmiau Karl Francis uniongyrchedd sydd yn brin. Ni welais ragolwg ar y ffilm sydd i ddod gan Martin Duffy, The Testimony of Taliesin Jones, ond mae nofel Rhidian Brook yn bwrw golwg teimladwy o gynnil ar dyfu a thensiynau teuluol, sydd ynghlwm â chymeriad digamsyniol gorllewin Cymru. Ochr yn ochr â’r ffilmiau hyn a leolir yng Nghymru y mae ffilmiau fel One of the Hollywood Ten sydd ar ddod, sydd yn dangos y gall cyfarwyddwyr ac actorion o Gymru ddehongli lleoliadau a gwirioneddau eraill hefyd.

Mae’r weinyddiaeth hon yn gobeithio gweld ffilmiau fel y rhain yn ennill cynulleidfaoedd ehangach. Bu gwelliannau sylweddol o ran arddangos a dosbarthu mewn llawer rhan o Gymru yn y blynyddoedd diwethaf hyn, ond mae angen o hyd i ffilmiau o Gymru a Phrydain apelio’n gryfach at eu cynulleidfaoedd. Croesawaf y ffaith bod hyn yn flaenoriaeth a nodwyd gan Gyngor Ffilm newydd y DU a’i bod yn un a rennir gan Gyngor Celfyddydau Cymru a Sgrîn.

Yn yr Alban, mae rheolaeth ar arian loteri wedi ei throsglwyddo’n ddiweddar i Scottish Screen. Mae rhai’n holi a allai’r un peth ddigwydd yng Nghymru. Lle Cyngor Celfyddydau Cymru a Sgrîn yw cytuno ar yr hyn sydd orau er budd ffilm Cymru, cyn dod atom ni.

Pe bai’r ddau gorff o blaid trosglwyddo rheolaeth ar yr arian efallai y byddai angen gorchymyn Cynulliad o dan y Ddeddf Loteri Genedlaethol 1993 er mwyn hwyluso hynny. Mae dau amcan a ymgorfforir yn ‘Gwellcymru.com’ yn berthnasol i’r ddadl heddiw. Y cyntaf yw ehangu mynediad at ein diwylliant ac ymwybyddiaeth ohono. Mae cysylltiad agos rhwng y nod honno a’n hagenda cynhwysiant cymdeithasol. Yr ail yw’r amcan o gynyddu’n sylweddol yr wybodaeth a’r gwerthfawrogiad rhyngwladol o gynhyrchion diwylliannol Cymreig gan gynnwys ffilm.

Mae ehangu mynediad ac ymwybyddiaeth yn amcan sydd â chysylltiad agos â pholisïau cyhoeddus effeithiol ar arddangos ffilmiau. Mae Sefydliad Ffilm Prydain a Sgrîn wedi cyhoeddi polisïau arddangos yn ddiweddar sydd yn ymdrin â’r cwestiwn o sut yn union y gall cynhyrchion ffilm diwylliannol ennill cynulleidfaoedd mwy. Mae’r weinyddiaeth a minnau’n croesawu hyn. Mae datblygu cynulleidfa fwy sinema-lythrennog yn rhagamod arall er mwyn cael cyhoedd iach a chraff ar gyfer ffilm. Cynhyrchwyd adroddiad o bwys o’r enw ‘Making Movies Matter’, gydag argymhellion i gyrff addysgol, gan Weithgor Addysg Ffilm y DU yn 1998. Yr wyf yn falch bod rhai o’i argymhellion eisoes wedi eu gweithredu yng Nghymru. Yn eu plith yr oedd cynnwys astudio delweddau lluniau symudol yn y cwricwlwm newydd ar gyfer y Saesneg a’r Gymraeg mewn ysgolion. Pasiwyd hynny gan y Cynulliad yn Ionawr. Mae Sgrîn hefyd yn awyddus i ymdrin â’r maes hwn. Ar hyn o bryd mae’n gweithio ar strategaeth addysg ffilm.

Mae ‘Gwellcymru.com’ wedi gosod inni’r dasg anferth o gynyddu ymwybyddiaeth ryngwladol o ffilm Cymru. Yr wyf yn falch o hysbysu’r Cynulliad i’r arddangosfa ffilmiau fod yn rhan annatod o’r wythnos Gymreig yn Lyon gyda dangosiadau o Human Traffic, Famous Fred, The Comet’s Tale a The Englishman who Went up a Hill and Came Down a Mountain, ac enwi ond ychydig. Fodd bynnag, mae’n amlwg bod angen edrych yn barhaus ar yr hyn y gellid ei gyflawni yn y maes hwn ac ystyried sut y gellir hybu nod Gwell Cymru.

Ysgrifennodd Peter Broughan, y dyn y tu ôl i Rob Roy, ychydig wythnosau’n ôl yn Scotland on Sunday nad yw diwydiant ffilm yr Alban ‘yn bod mewn gwirionedd’. I ni sydd yn edrych tua’r gogledd ar genedl a gynhyrchodd Braveheart, Rob Roy a Trainspotting, gallai hynny ymddangos yn ddigalondid Albanaidd gormodol. Gallai nawddsant Cymru a’n cymhellodd i gofio’r pethau bychain fod yn wrthbwys i hynny. Mae’r diwydiant ffilm yn fenter fyd-eang anferth lle y mae miliynau o ddoleri yn newid mân. Mae ffilmiau gyda doniau Cymreig, pryderon Cymreig, chwerthin calonnog Cymreig a thor-calon Cymreig yn cael eu cynhyrchu hefyd. Mae popeth am hynny’n gadarnhaol.

Bydd y weinyddiaeth yn parhau i gefnogi gwaith Sgrîn, y Cyngor Ffilm, y darlledwyr, y comisiynwyr ffilmiau ac eraill wrth sicrhau lle i Gymru ar y sgrîn fawr.

In line 1 delete ‘Assembly’ and replace with ‘National Assembly’.

I also propose amendment 2.

Remove ‘and’ at end of clause 2 and add the following as new third clause:

Recognises the importance of Sgrîn in promoting and developing a strategic approach to the film industry in Wales and also recognises the need to seek further funding opportunities for film production in Wales; and

I also propose amendment 8. Add at the end of the motion:

The Secretary has already referred to the fact that we are discussing the film industry today and that the film industry is in Cannes doing the same thing. We are drinking coffee from our machines while they drink champagne in Cannes. Importantly, the Welsh film industry is in Cannes also although some of them have flown back and arrived in time for this discussion. Wales is in Cannes this year in style. We have heard that there are 15 films in Cannes this year that have some link with Wales. We read in the press yesterday about the Welsh party in Cannes. Ioan Gruffudd was there and Matthew Rhys flew out especially from the West End to the party. The two are world famous stars by now and they wear their Welshness with pride.

The Cannes film festival shows us that film is an expensive business. It is expensive to produce and sell films. In a discussion on the film industry, it is worth asking ourselves whether we in Wales want to invest scarce resources in film and what we, as a nation, can get out of the film industry.

Most importantly, we have the opportunity to see the life of our communities at its best and worst being reflected through one of the most popular and effective mass media of the twentieth century and the beginning of the twenty-first century. Having a prosperous film industry is a great contribution to the image and profile of a country, to creative activity, tourism, inward investment and the self-confidence of the nation. I have no doubt that a vibrant and creative film industry is worth having in Wales.

Developing a film industry takes time. Our industry in Wales today is the fruit of the last 10 or 15 years’ investment, at least. This investment came primarily from broadcasters, especially S4C. It is important that we acknowledge that without S4C we would not have much of a film industry in Wales in Welsh or even in English. The success of Solomon and Gaenor and Hedd Wyn is well known to all of us. They were both S4C productions. Young actors of international fame have started out on S4C: Ioan Gruffydd on Pobl y Cwm, Rhys Ifans as one of the two Franks and Matthew Rhys in the wonderful film Bydd yn Wrol.

Do you agree that the arrival of the Avanti company in Porth, in Rhondda, is an exciting venture that is full of vision, that the film industry and the arts in general will benefit from it and that things are looking good for the Valleys in the future?

I am pleased that the popular media and the film industry are moving out of Cardiff. It is important that they move to other areas within Wales and reflect the needs and activity of those areas, especially in the Valleys.

In terms of long-term investment in the film sector, it is important to look at what the director Sara Sugarman has achieved. I remember her winning the D.M. Davies award in the International Film Festival in Aberystwyth about 10 years ago. This week, as Tom mentioned, Sara Sugarman is directing one of the films being shown in Cannes—Very Annie Mary.

Very Annie Mary confirms that the independent film industry in which broadcasters’ input is not so necessary is growing in Wales. This film industry produces in English as well as in Welsh. The two developments are important to the further growth of the film industry. S4C’s ability to support more film activity is limited as it is not its main role. However, it is important that S4C is part of future developments. There is also a need to reflect Welsh life through film in our two languages.

Here in Wales we have a good base to develop an exciting and confident film industry. We have actors, directors, resources and technicians that stem from the broadcasting industry. There is a great task ahead of us to bring worldwide credibility to the film industry. Co-ordinating and developing film-production opportunities in Wales and creating a programme for developing new scripts and scriptwriters in Wales is a task for Sgrîn, the national film agency. We need long-term investment into new writing in Wales for film and creative writing in general in Wales.

We must develop and extend funding opportunities in general for film in Wales. We must collaborate with the British Film Council to ensure that Wales receives its share of the money from the Film Council and Sgrîn must be able to prioritise that expenditure.

We must seriously consider the potential for using Objective 1 funding to create a film fund for Wales. We must have public funding intervention for the film industry, as a spur for the industry. Ireland, France and New Zeland have prosperous film sectors as a result of public intervention. Ireland has taxation incentives for the film industry. The National Assembly does not have taxation flexibility so far. However, we could look creatively at operating aids under Objective 1 to support the film industry.

How does Tom Middlehurst envisage financial intervention from the public sector supporting film? Does he want to see that kind of development? I welcomed his positive response to Christine Humphreys’s amendment 7.

The National Lottery offers an important funding opportunity for film. So far, lottery money in relation to film in Wales has been allocated by the Arts Council of Wales. We must consider transferring the responsibility for lottery funding for film from the Arts Council to Sgrîn, the film agency, to ensure that all film activity is co-ordinated by one agency. I hope that we can discuss this further as we prepare the Post-16 Education and Training Committee’s arts report. I was glad to hear that Tom Middlehurst did not object to that principle but that this issue requires further discussion. I welcome that.

There is a possible substantial economic contribution from the film sector, not only from creating and selling film from Wales but through attracting film productions to shoot in Wales. That is good for our profile and for the local economy in the areas where the filming takes place. There are three film commissions doing important work in Wales. The Secretary referred to the North Wales Film Commission, so I will refer to the Mid Wales Film Commission, which also does important and innovative work in this area. They must keep their regional focus and expertise. That is important in the development of their work. The three film commissions also need to co-operate with Sgrîn to sell Wales as a unit for film locations. At present, the three film commissions exist on fragile, short-term funding, and we must give them more financial stability in the long term.

I draw attention to amendment 1 and my support for the term ‘National Assembly’ rather than ‘Assembly’. The term ‘Assembly’ appears in my motion later this week. I draw your attention, as an Assembly, to the fact that that was an administrative error on my part, and not an attempt to go against my party’s policy. Despite that, I welcomed Jenny Randerson’s intervention earlier this afternoon to try to promote common terminology in this establishment.

We will support every amendment in the name of Christine Humphreys but not the one in the name of Jonathan Morgan. We want to see Sgrîn playing a co-ordinated strategic role in the film sector, in partnership with broadcasters and others, not a role as one partner only, as Jonathan’s amendment states.

I have a comment on the Government’s motion. I am disappointed that it mentions the British Film Council’s role in promoting film but does not acknowledge a role for Sgrîn, the film and media agency for Wales, although I recognise that the Secretary made those comments in his speech.

I will finish on a parochial point. The Cannes film festival is being held on the French Riviera this week, not in Paris. The Welsh riviera, in my opinion, is Cardigan Bay. It is time for us to consider carefully returning the International Film Festival for Wales from the capital to the riviera and to Aberystwyth.

Yng nghymal 3, dileer ‘Gyngor Ffilmiau’r DU’ a rhodder:

gronfa loteri Cyngor Celfyddydau Cymru, BBC Cymru, HTV Wales, y Cyngor Ffilm newydd, Sgrîn, S4C.

Yr oedd y sylwadau agoriadol gan yr Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yn fy atgoffa bod rhai beirniaid ffilm gwych gan y Deyrnas Unedig. Symudodd Barry Norman i Sky Broadcasting, wrth gwrs. Bellach mae gennym Jonathan Ross, a gymerodd awenau rhaglen Film 2000 y BBC ac, wrth gwrs, ein Tom Middlehurst ni. Yr oedd ei ddadansoddiad a dyfnder ei ymchwil yn rhagorol, a phe buasai hynny’n gais am swydd, byddwn wedi ei dderbyn.

Yr wyf yn falch bod y cyfle hwn gennym i drafod y maes cyffrous hwn. Mae’r sector ffilm yng Nghymru’n ddiwydiant twf, sydd yn darparu cyflogaeth i filoedd o bobl. Mae hefyd yn rhoi inni rywbeth llai diriaethol ond yr un mor arwyddocaol oherwydd mae’r dalent a’r llwyddiant a ddarganfu’r diwydiant yn destun balchder cenedlaethol.

Mae y tu hwnt i amheuaeth mai gan Gymru y mae rhai o’r actorion a chyfarwyddwyr mwyaf talentog yn Ewrop. Nid y rhai enwog fel Ioan Gruffudd, Jonathan Pryce ac Anthony Hopkins yw’r unig rai a amlygodd eu talent. Mae gan gyfarwyddwyr fel Marc Evans, ac actorion fel Michael Sheen a Nia Roberts yr un faint o botensial.

Yr ydym yn dangos bod gennym gyfoeth o dalent sinematig. Dylai’r ddawn hon ein hatgoffa nad yw gwneud ffilmiau yn ddim ond busnes ond ei fod yn ffurf gelfyddydol ynddo’i hun. Fodd bynnag, rhaid inni wynebu’r ffaith nad yw pob ffilm yn gwneud elw. Eto ni ddylem wingo rhag ariannu ffilmiau o ansawdd uchel na allent byth gael eu gwneud gan Hollywood.

Mae’n galonogol bod llawer o’r ffilmiau sydd â gwerthoedd cynhyrchu uchel wedi dod yn llwyddiannau masnachol. Mae ffilmiau fel House of America, a Solomon a Gaenor a enwebwyd ar gyfer Oscar—fel y crybwyllwyd yn sylwadau’r Ysgrifennydd—wedi denu cynulleidfaoedd byd-eang. Mae’r rhain yn llwyddiannau pendant y gallwn adeiladu arnynt.

Mae llawer o’r ffilmiau hyn yn rhai na fyddent ac na allent fod wedi cael eu gwneud heb gymorth y Loteri Genedlaethol. Drwy gronfa loteri Cyngor Celfyddydau Cymru a chronfeydd loteri eraill, gwnaethpwyd ffilmiau brodororol mewn niferoedd na welwyd o’r blaen. Bu llawer mwy o gyfleoedd i wneuthurwyr ffilmiau ifanc, yn enwedig i gyfarwyddwyr tro cyntaf yn y blynyddoedd diwethaf hyn.

Fodd bynnag, ar un wedd, yr ydym bron â bod yn dioddef gan ein llwyddiant ein hun. Gwnaethpwyd cynifer o ffilmiau Prydeinig a Chymreig fel y cafwyd cryn broblemau wrth eu dosbarthu. Un peth yw gwneud ffilmiau ond rhaid inni sicrhau tegwch wrth eu harddangos. Dyma, efallai, yw un o’r heriau mwyaf sydd yn wynebu ein diwydiant cynhyrchu ffilmiau heddiw.

Nid yw hon yn broblem hawdd ymdrin â hi. Mae mwyafrif helaeth y sgriniau yng Nghymru’n eiddo i’r gweithredwyr sinemâu mawr. Yn fwyfwy, fel y gwelsom yng Nghaerdydd ac mewn mannau eraill, mae’r sinema aml-sgrîn â 12 neu 15 o sgriniau wedi cymryd lle’r sinema fach leol. Yr oedd yn anochel y byddai rhai o’r ‘cytiau chwain’ llai—yr wyf yn siŵr bod hwnnw’n derm y mae rhai hŷn na mi’n ei gofio—yn cau, a gwelsom hynny. Er hynny, byddai’n golled wirioneddol pe bai sinemâu lleol da, fel y Monico yng Nghaerdydd, yn cau. Tyfodd llawer o’r canolfannau llai hyn oherwydd cefnogaeth leol. Gobeithiaf y bydd y gefnogaeth honno’n parhau.

Efallai mai dyma’r lle y gall y brîd newydd o sinemâu gyfrannu. Yr ydym yn ffodus yng Nghaerdydd o elwa ar wasanaethau Canolfan Gelfyddydau Chapter. O’i chanolfan flaenorol yn Nhreganna, ehangodd Chapter i ran ddwyreiniol Caerdydd a chymerodd drosodd hen sinema’r Globe, pan oedd i fod i gau yn 1998. Bellach mae gan Gaerdydd dair sgrîn barhaol lle y gellir gweld ffilmiau o ansawdd uchel. Y mis yma’n unig atgyfododd y Chapter Globe Solomon a Gaenor. Fodd bynnag, rhaid inni gofio na all Chapter ond gweithredu ar grant gan Gyngor Celfyddydau Cymru a Chyngor Dinas a Sir Caerdydd, ar ben ei lifoedd ariannu ei hun.

Ni allwn ddibynnu ar ehangu sector y sinemâu celfyddydol yn unig. Os ydym i wneud gwir wahaniaeth pan ddaw’n fater o ddosbarthu rhaid inni gael ffilmiau o Gymru yn y sinemâu aml-sgrîn. Bydd rhai ohonynt, fel Twin Town, yn cyrraedd ar eu liwt eu hunain. Rhaid hwyluso eraill drwy bartneriaeth rhwng y sectorau cyhoeddus a phreifat. Efallai y gallem ddefnyddio’r patrwm a brofwyd tua 200 llath i’r gogledd o’r adeilad hwn. Mae’r UCI Cinema ym Mae Caerdydd wedi arbrofi â’r cysyniad o sgrinio ‘cadair y cyfarwyddwr’. O dan y cynllun hwn, unwaith yr wythnos mae’r sinema’n dangos ffilm na fyddai wedi cyrraedd sgrîn y sinema aml-sgrîn fel arall. Gobeithiaf y caiff cynllun o’r math hwn ei ledaenu i bob un o’r sinemâu aml-sgrîn yng ngweddill Cymru oherwydd mae’n cynnig cyfle i ddangos y ffilmiau hynny a’i câi’n anodd cyrraedd y byd mawr fel arall.

Nid dosbarthu yw’r unig her i’r diwydiant. Mae angen gwella’r modd y caiff ein cynhyrchion eu marchnata a’u hybu. Byddaf yn amhoblogaidd yng ngolwg o leiaf un Aelod yn y Siambr, ond mae symud Gŵyl Ffilmiau Ryngwladol Cymru o Aberystwyth i brifddinas ein gwlad wedi rhoi hwb i amlygrwydd yr ŵyl. Fodd bynnag, mae angen inni wneud rhagor i sicrhau mwy o amlygrwydd rhyngwladol i’r ŵyl hon.

Os nad myfi oedd yr un Aelod hwnnw, tybed a allech newid hynny o un Aelod i ddau.

Os dymunwch, fe’ch ychwanegaf at y rhestr.

Yr wyf yn sicr nad anghytunech â’m pwynt nesaf. Os yw’r ŵyl i gael amlygrwydd rhyngwladol, ni fydd byth mor fawr neu lachar â Fenis neu Sundance, ond pam na ddylai fod yn yr un cae â Gŵyl Ffilmiau Caeredin? Felly, fel cynrychiolydd o’r brifddinas, credaf ei bod yn iawn symud yr ŵyl.

Croesawaf y symud pwyslais gan y Cyngor Ffilm newydd i’r graddau y gellir defnyddio cyfran fwy o grantiau loteri i farchnata a hybu ffilmiau. Nid oes fawr o ddiben gwneud ffilm fawr os na chlyw neb amdani.

A wnewch gydnabod y ffaith—a chredaf ichi wneud hynny’n anuniongyrchol—fod diwydiant ffilm iach yn dibynnu ar lawer o farchnadoedd, ac mai un o’r rhain yw’r diwydiant teledu? A dderbyniwch fod y Llywodraeth Geidwadol flaenorol wedi gwneud llawer i danseilio’r diwydiant teledu yng Nghymru pan ddiddymodd yr Awdurdod Darlledu Annibynnol a lleihau’r rhwymedigaeth gwasanaeth cyhoeddus ar gwmnïau fel HTV? Felly, a dderbyniwch ei bod bellach yn bryd i’ch plaid newid yn un sydd yn cefnogi hybu’r diwydiant ffilm drwy deledu drwy gefnogi’r elfen gwasanaeth cyhoeddus mewn teledu?

Un o’m pryderon mawr, a gododd o gyfarfod y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yr wythnos diwethaf pan oeddem yn edrych ar ystadegau darlledu, oedd bod bron chwarter o boblogaeth Cymru, yn ôl yr adroddiad a ddarparwyd gan swyddogion, na all neu nad yw’n gwylio teledu o Gymru. Felly, dyna’r her gyntaf nid yn unig i’r Cynulliad wrth geisio trosglwyddo ei neges ond hefyd wrth ddefnyddio marchnadoedd teledu fel dull o bwys i hybu diwydiant ffilm Cymru.

Ar y mater pwysig o Gymru fel lleoliad ar gyfer cynyrchiadau trawsffiniol, rhoddwyd inni un o’r gwledydd prydferthaf yn Ewrop. Mae ein mynyddoedd, ein harfordir a’n treftadaeth yn rhoi mantais wirioneddol er mwyn denu gwneuthurwyr ffilmiau i Gymru. Rhaid inni weithio ac ariannu ein tri chomisiwn ffilm yn iawn er mwyn sicrhau y denir cynifer ag y bo modd o gynyrchiadau i Gymru.

Mae’r cynnig yn cyfeirio at y prif bwyntiau am y diwydiant ffilm yng Nghymru. Nid oes dim sydd yn sylfaenol o’i le ar y cynnig ac felly bydd y grŵp Ceidwadol Cymreig yn ei gefnogi. Mae fy ngwelliant yn ceisio ehangu ar amrediad yr asiantaethau y dylai’r Cynulliad weithio â hwy. Nid yw’r cynnig ond yn sôn am y Cyngor Ffilm newydd. Yn rhyfedd, nid oes sôn ynddo am y corff yng Nghymru—Cyngor y Celfyddydau. Gobeithiaf nad yw hyn yn rhagargoel o bethau sydd i ddod. Nid oes cyfeiriad amlwg at chwaraewyr holl bwysig eraill fel Sgrîn, y BBC, HTV ac S4C. Y cwbl a wnaiff fy ngwelliant yw tacluso’r cynnig ac yr wyf yn ddiolchgar y bydd yr Ysgrifennydd yn ei gefnogi.

Mae’r gwelliannau eraill yn annadleuol, felly fe’u cefnogwn. Mae o ddiddordeb inni glywed cynnig Christine Humphreys ar gyfer cronfa cynhyrchwyr Cymru. Yr wyf yn bryderus ynghylch goslef gwelliant 5. Diwydiant ffilm Cymru yw un o’r rhai mwyaf byd-eang yn y byd. Prin yw’r gwneuthurwyr ffilmiau ac actorion hynny nad ydynt yn gweithredu yn ôl ffiniau. Yr ydym oll yn ymwybodol ei bod yn amhosibl bron diffinio beth yw, neu nad yw, ffilm Brydeinig neu Gymreig. Er na chytunai neb â’r syniad y dylid gorfodi gwneuthurwyr ffilmiau i adael Cymru, ni ddylem ychwaith gymell talentau o Gymru rhag cymryd rhan mewn cynyrchiadau rhyngwladol oherwydd dyna un o’r ffyrdd y caiff talent ei datblygu a’i chydnabod. Yr wyf yn sicr y bydd Christine yn cyd-fynd â’r farn honno pan gynigia ei gwelliannau.

Wrth derfynu, pwysleisiaf eto bwysigrwydd economaidd y diwydiant ffilm. Nid busnes llafurddwys yn unig mo gwneud ffilmiau, mae’n ddiwylliant uwchdechnolegol â medrau datblygedig a’r union fath o ddatblygiad yr ydym am ei gael ar gyfer yr economi newydd yng Nghymru. Mae hefyd yn ffenestr siop i’n doniau a’n diwylliant ac yn ffurf gelfyddydol ac iddi werth cynhenid. Rhaid i’r Cynulliad ymdrechu i’r eithaf i helpu a hwyluso’r diwydiant. Partneriaeth yw’r gair allweddol, fel y mae erioed, ond dim ond drwy’r dull hwn o weithredu ar y cyd y gallwn gyflawni ein haddewid cynnar fel gwneuthurwyr ffilmiau yn y ganrif sydd o’n blaen.

I propose amendment 5. Add at the end of the last clause:

I propose amendment 6. Add a new clause at the end of the motion:

I propose amendment 7. Add a new clause at the end of the motion:

Although we are discussing the modern film industry in this debate, there is a place for us to pay tribute to the industry’s pioneers and the part that they played in the medium’s development in the last century. Tom referred to one of them, but, as we know, there is a long history of filming and showing films in Wales, beginning with people such as William Haggar and his travelling cinema. He took silent films to the people of south Wales in the early years of the last century. There is also a long history of filming in the Welsh language, beginning with Ifan ab Owen Edwards’s classic, Y Chwarelwr, in 1935. That was the first Welsh language film.

However, as a significant commercial business, the film industry in Wales is comparatively young. By now, it is a significant business that is increasingly important to the country’s economy.

I turn to the Government of Wales’s motion. We sympathise with the motion’s aims but we feel that although it is full of good intentions towards the film industry, it unfortunately lacks substance. Flesh is needed on the bones. There are two fundamental weaknesses in the motion. First, it does not bind the Assembly, or anyone else, to taking a specific action. Secondly, it does not refer specifically to any one of the Welsh film industry’s burning issues.

Given such a motion, we felt that there was a danger that Members would stand up to praise Hedd Wyn and Solomon a Gaenor and that self-congratulation would be all that we would get. It is good to congratulate the makers of these films and the actors, but to support the industry and to help it to grow we need to add basic amendments to the motion to support the industry in this century.

Mae gennym ddiwydiant rhyfeddol yng Nghymru o ran nifer y ffilmiau a gynhyrchwn y pen yn y ddwy iaith ar hyn o bryd. Bûm yn gwrando ar y ddadl ac yn meddwl mai rhai o’r ffilmiau a effeithiodd fwyaf arnaf yn ystoed y blynyddoedd diwethaf yw rhai fel Twin Town, House of America a Human Traffic. Dangosant fath o fywyd nad ydym ni, fel Aelodau Cynulliad, yn ei brofi. Yr oeddwn ar y bwrdd loteri a ddyfarnodd arian i Solomon a Gaenor; ni ddyfarnasom arian i Human Traffic. Mae rhan o hynny’n ymwneud â’r modd y dynodwn ba fath o ffilmiau a gaiff ddod ymlaen yng Nghymru. Pwy a wnaiff y penderfyniadau hynny fel y cawn ffilmiau heblaw rhai sydd yn adlewyrchu diwylliant Cymru mewn modd cynnes a chlyd, a chaniatáu i’r ffilmiau ymestynnol hynny ddod drwodd? Os ystyriwch Human Traffic, yr ydym yn sôn am gyfarwyddwr tro cyntaf a enillodd wobrwyon BAFTA am ffilm a fu’n llwyddiant enfawr. A gytunwch, felly, mai un o’r pethau y mae’n rhaid inni ei wneud o safbwynt y Cynulliad yw sicrhau y gallwn ddarparu’r cymorth i gyfarwyddwyr newydd, a’u cadw yng Nghymru ar ôl iddynt ddechrau gwneud ffilmiau? Enwodd Tom lu o actorion a adawodd Gymru am fod rhaid iddynt hyrwyddo eu gyrfaoedd mewn mannau eraill. Rhaid inni sicrhau bod gan Gymru ddiwydiant ffilm sydd yn ymestynnol ac yn berthnasol, ac un a all gadw ein talent yn y wlad hon.

yn Saesneg Gwnaeth Jonathan Morgan bwynt da am annog cynhyrchwyr a gweithwyr ffilm i aros yng Nghymru. Anghytunodd â’m pwynt, ond teimlaf fod angen inni gadw ein gwneuthurwyr ffilmiau a’n gweithwyr yng Nghymru i’r graddau mwyaf posibl. Mae arnynt angen profiad ar y llwyfan rhyngwladol, ond mae’n beth da eu bod yn dod yn ôl i weithio yng Nghymru, fel y gall y diwydiant ddatblygu yma.

in Welsh I turn to amendments 4, 5, 6 and 7 in my name. In amendment 4 I ask the Assembly to recognise that the flourishing of the Welsh film industry depends on supporting and keeping a viable and well-trained workforce in Wales. Amendment 5 calls on the Assembly to resolve to work with the relevant bodies in the film industry in Wales to ensure that better employment opportunities are available in Wales for graduates and trainees. This will ensure that future talented film-makers do not have to leave Wales to follow a career. Both amendments deal with the same thing in the main—to ensure that we have a pool of people who can stay in Wales to work. Without this well-trained and qualified workforce, we will not be able to attract large film productions to Wales.

in Welsh It will not pay for us to depend on our beautiful hills to attract film-makers to this country. If that is the only attraction, we will not profit. This depends, in turn, on companies and institutions setting aside enough money in their budgets to pay for adequate training and to keep good workers on reasonable salaries and terms of employment. The film industry depends to a large extent on the same artistic and technical personnel as the television industry. We need to support this television workforce in Wales.

in Welsh Amendment 6 asks us to note the importance of ensuring continuing finance for the three regional film commissions of Wales. This is also referred to in Elin Jones’s amendment 8. The three film commissions carry out excellent work on a comparatively small budget. For example, Elin has already mentioned the Mid Wales Film Commission, which, on an annual budget of £65,000, succeeded in making £800,000 of profit for the region in the last financial year by attracting film-makers to mid Wales. The commission made £2 million of profit in the previous year. The three commissions share the same problem of a lack of continuing funding, which prevents long-term planning. The lack of consistent funding between the three commissions is another problem that should be considered.

in Welsh Amendment 7 asks us to resolve to investigate the creation of a Welsh producers’ fund to assist Welsh film-makers. As Tom mentioned, this is an issue that we as a party raised as part of our manifesto for the Assembly elections. I believe that Sgrîn supports creating this kind of fund.

in Welsh It will not make a difference for us to discuss promoting the Welsh film industry unless we are willing to set aside money and other resources to assist talented new filmmakers from Wales. The UK invests about 63p per capita per year in the film industry, compared to £2 per capita in Ireland. Another matter is whether we should create a fund to attract film makers from outside Wales to work here, as happens in the Isle of Man. That is why we are asking for an investigation into the matter. I suggest that the Assembly should transfer this issue to the Post-16 Education and Training Committee and ask for evidence on the nature and extent of any fund.

in Welsh We will support amendment 3 in the name of Jonathan Morgan as it makes the motion more detailed. We will also support amendments 1, 2 and 8 in the name of Elin Jones, especially amendment 8, which echoes amendment 6 in my name.

yn Saesneg Fel un a oedd yn rhan o’r mudiad protest a ddaeth ag S4C i fodolaeth yn y 1970au, ymfalchïaf yn ei chyfraniad i ddatblygiad y diwydiant ffilm yng Nghymru. Cofiaf yn arbennig am waith Owen Edwards, un o sylfaenwyr S4C, a ddadleuodd yn y dyddiau hynny fod S4C yn fwy na ffenomen ddiwylliannol a’i bod hefyd yn rym dros newid economaidd yng Nghymru. Profodd hynny’n wir. Nid yw Owen Edwards yn weithredol bellach mewn bywyd cyhoeddus oherwydd salwch, ond yr oedd ei gyfraniad yn un pwysig y mae’n werth ei gofio.

yn Saesneg Canolbwyntiaf ar ran benodol o’r diwydiant ffilm na soniwyd amdani hyd yma, sef animeiddio ffilm. Mae’n agwedd bwysig ar y diwydiant ffilm yng Nghymru y mae’n rhaid inni ei chofio a rhoi sylw iddi. Mae animeiddio’n fedr arbenigol y mae gennym ychydig ohono yng Nghymru. Mae’n faes y gallwn helpu i’w dyfu fel diwydiant clwstwr yng Nghymru. Mae’n rhan bwysig o’r cyfryngau newydd ac mae iddo ddwy nodwedd arbennig. Yn gyntaf, ni chyfyngir arno gan ystyriaethau iaith, ac felly gellir ei werthu i wahanol wledydd a fydd yn gosod eu hiaith eu hunain arno. Felly, mae marchnad fyd-eang anferth ar gyfer animeiddio, ac mae rhai cwmnïau yng Nghymru eisoes wedi llwyddo i werthu animeiddio fel SuperTed i wledydd eraill. Yn ail, ni chyfyngir arno gan leoliad. Nid oes rhaid iddo fod yn agos i draffyrdd neu ganolfannau trefol mawr. Gallwch sefydlu clwstwr yn rhywle o’ch dewis ar yr amod bod y dechnoleg a’r medrau gennych i’w wasanaethu. Mae animeiddio’n rhan bwysig o’r diwydiant ffilm y dylem helpu i’w thyfu. Dylem gydnabod y medrau sydd gennym mewn animeiddio a’u hybu a’u cefnogi ym mhob ffordd ag y gallwn.

in Welsh There is another important dimension to animation, which is the linguistic side. As a mother of young children who speak Welsh, seeing the children sitting down to watch animated films and videos such as SuperTed, Wil Cwac Cwac and Sam Tân is an important part of their Welsh language education. This is important and we should assist in promoting it, partly because of the linguistic aspect but also because of the value to our economy and the skills that we are trying to promote in Wales. I ask that we pay tribute to this side of the industry and give all possible assistance for the animation industry to grow in Wales.

Torrais hanner o’m haraith, ond datganaf fuddiant gan fod fy merch yn actores a’m mab yn astudio ar gyfer gradd ffilmiau yn Ysgol Ffilm Casnewydd, fel y mae’n hoffi cael ei galw.

Canolbwyntiaf ar agwedd gwbl wahanol ar wneud ffilmiau yng Nghymru, sef ffilmio masnachol a chorfforaethol. Er mwyn cael rhywfaint o wybodaeth gefndir, siaredais â Mark Wordley, ffrind i mi sydd yn berchen ar Wordley Production Partners ym Mhenarth. Gwnaeth y cwmni hwn dros 600 o hysbysebion teledu yng Nghymru. Fodd bynnag, nid yw’r diwydiant cudd yn derbyn unrhyw gymorth grant neu hyfforddiant, neu glod am ei gyfraniad i’n heconomi. Tybed a oes rhywun yma a ŵyr fod yr hysbysebion i hybu rhyddhau fideo a DVD Lock, Stock and Two Smoking Barrels, American Beauty a Gladiator i gyd wedi eu gwneud yng Nghymru? Ymhlith y cyrff sydd yn defnyddio’r cwmni hwn i gynhyrchu eu fideos hyrwyddo y mae Metro Goldwyn Meyer, Universal Pictures, Tiny Computers, Hitachi Electronics, Rock Circus a chymdeithas adeiladu’r Principality. Mae mwy ar y rhestr. Yr oedd hysbysebion SWALEC a oedd yn cynnwys Vinnie Jones a’r baban yn dawnsio wedi eu gwneud ym Mhenarth gan gwmni sydd â’i ganolfan yng Nghymru, a chredaf mai ef yw’r unig gwmni o’i fath yng Nghymru.

Mae’r cyllidebau ar gyfer y sector hwn yn anferth; yn fwy o lawer na chyllidebau darlledu. Rhaid inni fanteisio ar y potensial hwn, o ystyried y twf mewn cynadledda, amlgyfryngau a DVD. Os ydym i fanteisio ar y sector hwn, rhaid inni holi o ble y daw’r genhedlaeth nesaf o gynhyrchwyr ffurfiau byr, masnachol a chorfforaethol. Ni roddir sylw i’r medr hwn mewn colegau megis Casnewydd. Yr ydym yn methu sector cyfan o wneud ffilmiau. Mae angen inni agor ein meddyliau i ffurfiau eraill o wneud ffilmiau sydd yn gallu cyflenwi’r ffurf fwy traddodiadol. Mae’n drueni nad oes modd i’r ddadl hon fynd ymlaen yn hwy a gobeithiaf mai hon fydd y gyntaf o nifer ar y pwnc hwn, oherwydd mae llawer o waith i’w wneud eto a llawer o botensial i Gymru.

Thank you for the chance to contribute briefly to the discussion. This has been a substantial and mature debate and has shown what the Assembly can do when there is more or less cross-party agreement and we can have a useful discussion.

There are economic benefits behind the need to develop our film industry in Wales. I want to compare the type of support for film development in the Irish Republic to what happens in British countries. We know of the tax reduction in the Irish Republic and that is of substantial help to the Irish Film Board. It can offer up to 15 per cent of the costs for small and medium films and it can invest in indigenous companies and productions. With a population of a little over three million, the Irish Film Board’s budget is £3.5 million per year, and the industry therefore receives a grant of £1 per capita every year. This will rise to £3 per capita by 2004. Therefore, the contribution is substantial. The level in the United Kingdom is 60p per capita and that sum is lower in Wales.

The Irish Film Board has played an essential role in the development of Ireland’s strong indigenous companies. The benefit to the Treasury in Ireland is substantial: over £10 million per year. Nearly 1,500 full-time jobs have been created there and a substantial number of them for people who live in Ireland. In the Isle of Man, for example, producers can receive up to 25 per cent of procuction costs from the Government. In Northern Ireland and Wales, £700,000 is available from the Arts Council’s lottery fund. Having tried to make that comparison, there are posibilities for us to develop further our film industry by making use of Objective 1, and its operating aids in particular, ensuring that film lottery money is available for distribution through a specialist agency such as Sgrîn, and ensuring that there is a programme for developing new scripts. The message, in brief therefore, is that there are substantial economic benefits to be had by promoting our film industry properly.

Mae’r hyn yr wyf am ei ddweud yn dilyn o hynny. Yr wyf am sôn am y lle y gosodwyd y sector hwn yng nghyd-destun datblygu economaidd. Mae’r sector hwn yn seiliedig ar yr hyn y mae angen i Gymru ei dyfu: swyddi â gwerth ychwanegol yn seiliedig ar economi a medrau a yrrir gan wybodaeth, yn seiliedig yn bennaf ar gwmnïau bach y mae arnynt angen tyfu. Rhaid inni geisio gweld y sector hwn fel un o’r cynyrchyddion economaidd allweddol ar gyfer economi cynhenid, newydd i Gymru. Rhaid i Sgrîn dyfu hefyd. Efallai y bydd Tom, neu bwy bynnag sydd yn ymateb i’r ddadl hon, yn nodi bod y cynnig hefyd yn sôn am deledu, tra buom yn trafod ffilm. Rhaid cael ehangu o ffilm i deledu a rhaid ei weld yn un sector twf.

Yr wyf yn ddiolchgar am gyfraniad Delyth, a soniodd am glystyru. Mae clystyru’n dod â phobl at ei gilydd. Mae gennym glystyrau yng Nghymru o gwmpas cefnogaeth i’r diwydiant aerofod, gweithgynhyrchu moduron a chydrannau ceir. Mae hyn yn gyfle i gael clwstwr cynhenid, ond er mwyn cyflawni hynny rhaid inni sicrhau nad yw’r diwydiant nid yn unig yn gystadleuol yn lleol, fel y mae ar hyn o bryd, ond ei fod hefyd â’i olwg tuag at allan ac yn ymwybodol o’r potensial allforio. Mae arnom angen ymchwil yn y sector hwn, yn enwedig ar ddechrau’r rhaglen Amcan 1, i ganfod yr amodau iawn ar gyfer bodolaeth clwstwr o’r fath yng Nghymru. Rhaid inni greu ffocws mwy a manylach ar arbenigaethau. Yr wyf yn ddiolchgar am y drafodaeth a gawsom ar animeiddio, na fu digon o sôn am ei lwyddiant yng Nghymru. Trafodasom Gŵr y Gwyrthiau, ond dylem hefyd grybwyll Chwedlau Caergaint, a oedd yn enghraifft ryfeddol o’r hyn y gellir ei gyflawni.

Cyllid yw’r allwedd i hyn i gyd. Gobeithiaf y bydd yr Ysgrifennydd yn dweud wrthym wrth ymateb i’r ddadl pa rôl y gall Finance Wales ei chwarae fel y ffordd allweddol i agor y ffynhonnell i ni wrth greu’r potensial economaidd hwn. Yr wyf yn falch fod llawer iawn o unfrydedd yma a gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn hybu’r sector hwn fel ffactor economaidd allweddol ar gyfer llwyddiant yng Nghymru.

Yr wyf wedi torri llawer iawn o’m haraith gan fod llawer ohoni eisoes wedi ei drafod heddiw. Cefnogaf sylwadau Jane Davidson ar rai mathau o ffilmiau. Unwaith y dechreuwn fentro ac edrych ar ochr arall Cymru—yn hytrach na’r ddelwedd driagl, fel yn How Green Was My Valley—mewn ffilmiau fel Twin Town, mae’n arwydd o hunanhyder cenedlaethol cynyddol. Mae pethau’n gwella.

Yr wyf yn falch fod Sgrîn yma heddiw. Pan gyflwynodd dystiolaeth yn ddiweddar i adolygiad y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 ar y celfyddydau a diwylliant, trafododd y diwydiant ffilm yng Nghymru a’r modd y mae’n rhaid inni ei feithrin. Mae Sgrîn yn awyddus i ddatblygu hyn ymhellach yng Nghymru ac mae’n dymuno inni gefnogi awduron, actorion, cyfarwyddwyr a’r holl amrediad o grefftwyr yng Nghymru sydd yn gwasanaethu’r diwydiant. Yr wyf yn sicr ein bod i gyd yn cefnogi hynny.

Ar yr ochr economaidd, rhaid inni hefyd barhau i farchnata Cymru fel lleoliad dymunol ar gyfer ffilm drwy Awdurdod Datblygu Cymru a Bwrdd Croeso Cymru. Gall y Cynulliad gyflawni hyn drwy ddefnyddio’r cysyniad o lywodraeth gydgysylltiedig. Gyda’n golygfeydd, ein cronfa o grefftwyr talentog a’n cyfleusterau rhagorol nid oes rheswm pam na all Cymru ddod yn lleoliad dymunol newydd ar gyfer ffilm. Mae arnom angen Braveheart yng Nghymru i roi cychwyn arni.

Dywed rhai y gallai’r rhain fod yn ddim ond geiriau teg heddiw. Fodd bynnag, fel y soniodd Tom, rhaid inni sylweddoli, yn dilyn y cyhoeddiad y llynedd gan y Gweinidog dros Dwristiaeth, Ffilm a Darlledu, Janet Anderson, ein bod yn newid y diffiniad o ffilm Brydeinig er mwyn rhoi cyfle i fwy o wneuthurwyr ffilmiau elwa o’r manteision trethiant a gyflwynwyd gan y Llywodraeth Lafur yn 1997. Felly, yr ydym yn fwy deniadol yn ariannol.

Nid yr anogaeth dreth honno yw’r unig beth sydd yn rhoi mantais ariannol i ni. Drwy ariannu Cyngor Celfyddydau Cymru i Sgrîn a chyfraniad S4C iddo o £100,000 y flwyddyn, y gyd-fenter rhwng Sgrîn, ADC a Filmmakers Ireland a welodd sefydlu cronfa ddatblygu Geltaidd o £400,000 a’r cymorth sylweddol oddi wrth y rhaglen INTERREG, mae sail iach ar gyfer ariannu talent ffilm newydd a sefydledig yng Nghymru.

Rhaid inni barhau i feithrin y dalent honno. Mae llawer iawn o botensial o dan gynlluniau Amcan 1 yng Nghymru. Gallwn weld elfen o gynigion y rhaglen ddiwylliannol a fydd yn cryfhau’r diwydiant ffilm yng Nghymru, fel ariannu datblygu awduron neu grefftwyr newydd. Byddai unrhyw fuddsoddi yn y diwydiant yn dod â manteision. Rhaid inni beidio â bychanu pwyigrwydd diwylliannol ac economaidd y diwydiant ffilm Cymreig i Gymru. Dylai pawb ohonom yn y Cynulliad wneud popeth a allwn i hybu’r diwydiant a sicrhau bod y degawd hwn mor llwyddiannus â’r diwethaf. Os gellir barnu yn ôl ymdrechion y gwneuthurwyr ffilmiau o Gymru sydd yn Cannes yr wythnos hon, gallwn ein marchnata ein hunain ar lwyfan y byd. Mae gennym lawer y gallwn ymfalchïo ynddo yn y diwydiant ffilm yng Nghymru felly boed i bawb ohonom yn y Cynulliad sicrhau bod twf parhaol.

Diolchaf i’r Aelodau am eu cyfraniad gwerthfawr a llawn gwybodaeth i’r ddadl heddiw. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf gwelais ffilmiau yn cael eu gwneud, cyfarfûm â’r Gymdeithas Arddangoswyr Sinema, y tri chomisiwn ffilm yng Nghymru a Sgrîn. Y mis diwethaf ymwelais â’r Ŵyl Ffilmiau Geltaidd yn Aberystwyth. Yr wyf yn cryfhau fy ngwybodaeth a’m profiad yn y maes hwn.

Mae ewyllys unfryd i hybu amlygrwydd ffilm yng Nghymru. Mae gennym dalent frodorol sylweddol. Mae Cymru’n wlad hardd ac mae gwneuthurwyr ffilmiau wedi manteisio ar hynny. Pwysleisiais ar ddechrau’r ddadl mor bwysig yw ffilm i ddatblygu diwylliannol a datblygu economaidd. Ar yr ochr economaidd, bu’r cronfeydd strwythurol Ewropeaidd yn ffynhonnell ariannol ddefnyddiol ar gyfer ffilm. Bu’r comisiynau ffilm yn llwyddiannus wrth godi arian datblygu economaidd Ewropeaidd, ac mae Sgrîn wedi gweithredu rhaglen £400,000 ar gyfer cynhyrchu teledu o dan y rhaglen INTERREG.

Dymunwn hybu’r cysylltiad a’r ariannu ehangaf posibl ar gyfer datblygiadau’r diwydiant ffilm yng Nghymru yn y dyfodol. Credaf y bydd Sgrîn yn chwaraewr amlwg. Mae cyrff eraill a fydd yn dymuno cyfrannu at ein hamcanion, a dyna pam yr oeddwn yn fodlon cefnogi gwelliant Jonathan.

Mae’r comisiynau ffilm yn bodoli er mwyn denu gwneuthurwyr ffilm i Gymru. Deallaf eu bod yn ystyried cyflwyno ceisiadau pellach o dan y rhaglen ariannu strwythurol. Derbyniodd y comisiynau gymorth yn flaenorol gan awdurdodau lleol ac ADC. Gobeithiwn, drwy weithio’n agos gyda’r partneriaid hyn, y bydd y cymorth hwnnw’n parhau.

Mae Sgrîn yn paratoi strategaeth datblygu economaidd ac edrychaf ymlaen at ei gweld maes o law. Yr ydym wedi ei gynghori i edrych yn fanwl ar y meini prawf ar gyfer ariannu o dan Amcan 1. Ysgrifennodd y Prif Ysgrifennydd at Sgrîn, gan awgrymu ei fod yn cyflwyno set o amcanion er mwyn mynd at arian Amcan 1. Edrychaf ymlaen at ei ymateb, fel y mae Rhodri Morgan.

Dymunaf ymateb i rai pwyntiau a godwyd yn y ddadl. Cododd Elin a Geraint fater y cyfleoedd i’r diwydiant ffilm a’r cyfryngau mewn llawer o rannau o Gymru. Yr wyf yn falch fod Geraint wedi datgan bod cyfleoedd i’w cael ac mae’n debyg ei fod yn dweud bod hynny’n wir y tu allan i Gaerdydd a de ddwyrain Cymru. Mae’n amlwg bod hynny’n wir. Derbyniaf, fel y nododd Elin, fod angen cefnogi ysgrifennu creadigol os ydym i gael diwydiant ffilm bywiog sydd yn denu ac yn cynnwys pob agwedd ar y diwydiant ffilm. Derbyniaf fod rôl amlwg i Sgrîn.

Mae mater ariannu ac ymyrryd gan y sector cyhoeddus yn y dyfodol a gododd Elin gyda mi yn fater i Gyngor Celfyddydau Cymru, Sgrîn, ADC a’r asiantaethau sydd yn gweithredu ar ein rhan. Mae angen inni edrych ar y modd y gallwn ddarparu cymorth ariannol ac edrych ar y cynigion datblygu a allai ddenu ariannu sylweddol dros amser, er mwyn sicrhau sylfaen i’n diwydiant a phob cyfle iddo dyfu a llwyddo. Dywedais fod y Prif Ysgrifennydd yn gofyn i Sgrîn ymateb i gyfleoedd o dan Amcan 1. Codwyd hynny gan un neu ddau o’r Aelodau yn y ddadl.

Crybwyllodd Jonathan fater sgrinio ffilm o Gymru a’r angen am gynigion brys. Busnesau yw sinemâu a dymunant ddenu’r cynulleidfaoedd mwyaf posibl i gefnogi’r busnesau hynny. Dylem ystyried cyfleoedd i ddarparu’r cyfleuster o ddangos ffilmiau o Gymru. Dylem ystyried sut y gallwn hwyluso hynny orau.

Cyhuddodd Christine Humphreys ni o ddiffyg sylwedd yn y cynnig. Yr oedd yn gynnig holl gynhwysol, a oedd i fod i roi cyfle i’r Cynulliad drafod y materion hyn. Os oedd bwriad i feirniadu, derbyniaf y feirniadaeth honno oherwydd rhoddodd gyfle i Christine gynnig gwelliannau, a gefnogir â pharodrwydd.

Mae rôl i’r Cynulliad Cenedlaethol. Byddwn yn gweithio gyda Chyngor Celfyddydau Cymru a Sgrîn i ddatblygu cynigion i ddatblygu’r cyfrwng hwn ymhellach. Soniodd Jane Davidson am yr angen i annog pobl i fyw, gweithio a mynegi eu doniau yng Nghymru. Derbyniaf hynny. Dyna’r hyn yr ydym am ei wneud. Derbyniaf hefyd sylw Christine Humphreys y byddai pobl sydd yn ehangu eu gorwelion yn dod â’u profiad a’u talent i ddylanwadu, gobeithio, ar wneud ffilmiau yng Nghymru dros amser.

Cyfeiriodd Christine hefyd at gronfa cynhyrchwyr Cymru ac awgrymodd fod Sgrîn yn gefnogol. Dymunaf ymchwilio’n drylwyr i’r cynnig hwn. Mae materion yn ei gylch, y bydd y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’r rhai sy’n ymgymryd ag adolygiad o’r celfyddydau a diwylliant yn dymuno eu hystyried. Rhoddir ystyriaeth ofalus i’r ddadl hon gan y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wrth inni gynhyrchu ein hadroddiad ar y celfyddydau a diwylliant er sylw’r Cynulliad Cenedlaethol.

Croesawaf gyfraniad Delyth i’r ddadl. Cydnabûm un o’r llwyddiannau mawr mewn animeiddio yn gynharach yn fy araith. Cytunaf fod animeiddio’n gyfrwng llwyddiannus sydd yn rhoi cyfleoedd gwirioneddol i animeiddwyr a gwneuthurwyr ffilm yng Nghymru. Yr wyf yn sicr y bydd pawb sydd yn gysylltiedig â chefnogi a chynhyrchu gwneud ffilmiau yn rhoi ystyriaeth i sylwadau Delyth heddiw.

Cyfeiriodd Ieuan Wyn Jones at y gefnogaeth i wneud ffilmiau yn Iwerddon. Soniodd hefyd am y defnydd o arian Amcan 1. Cyfeiriais eisoes at hynny’n gynharach mewn ymatebion i Aelodau eraill. Cododd Mike German y mater hwnnw hefyd a phwysleisio’r manteision economaidd o wneud ffilmiau yng Nghymru. Derbynnir a chydnabyddir hynny. Dywedodd Christine Chapman fod angen inni farchnata Cymru. Cytunaf â hynny. Dyna waith y comisiynau ffilm. Rhaid inni roi’r adnoddau a’r gefnogaeth y mae ar y comisiynau ffilm eu hangen i barhau i hybu’r cyfleoedd sydd yn bod ar gyfer gwneuthurwyr ffilmiau yng Nghymru.