Dan adran 94(1) Deddf Llywodraeth Cymru 1998, rhaid i’r Cynulliad benodi archwilydd ar gyfer cyfrifon Archwilydd Cyffredinol Cymru. Ni ellir dirprwyo’r swyddogaeth hon ac mae felly’n benderfyniad ar gyfer y Cynulliad cyfan. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Archwilio cefais y pleser o gydweithio ag Archwilydd Cyffredinol Cymru, Syr John Bourn. Yr wyf yn ddiolchgar i Andrew Davies am gynnig y cyfle hwn imi gynnig y cynnig hwn. Daeth swydd Archwilydd Cyffredinol Cymru i rym ar 1 Mehefin 1999 a’r Goron sydd yn penodi i’r swydd. Mae Archwilydd Cyffredinol Cymru yn gyfrifol am archwilio cyfrifon y Cynulliad a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ac ymchwilio i gynildeb, effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd y modd mae’r Cynulliad a’r cyrff y mae’n eu noddi wedi defnyddio eu hadnoddau wrth gyflawni eu swyddogaethau.

Yn hyn o beth, mae rôl a chyfrifoldebau Archwilydd Cyffredinol Cymru yn debyg i rai Rheolwr ac Archwilydd Cyffredinol Lloegr. Yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998 gwnaethpwyd trefniadau i’r Swyddog Archwilio Cenedlaethol helpu’r Archwilydd Cyffredinol i gyflawni ei swyddogaethau. Mae’r Archwilydd Cyffredinol yn adrodd ar ei ganfyddiadau i’r Cynulliad a chaiff yr adroddiadau hyn eu hystyried gan y Pwyllgor Archwilio, sydd yn sicrhau yr archwilir pob agwedd ar wariant y Cynulliad yn briodol ac yn drylwyr. Er bod yr Archwilydd Cyffredinol yn parhau i fod yn gydwybodol annibynnol, ymgynghorwyd yn llawn â’r Pwyllgor Archwilio ynglŷn â’i raglen waith ar gyfer 2000-01 a’r blynyddoedd dilynol. Cyhoeddwyd manylion y rhaglen honno ar fewnrwyd y Cynulliad.

Mae’r Cynulliad hefyd yn cytuno ar gyllideb yr Archwilydd Cyffredinol, sydd yn £1,961,000 ar gyfer 2000-01. Yr wyf yn hyderus y bydd yr arbedion y gall eu nodi mewn gwariant cyhoeddus drwy ei waith yn dod i gyfanswm llawer mwy na’r swm hwnnw. Mae’r Pwyllgor Archwilio eisoes wedi derbyn ac ystyried adroddiad yr Archwilydd Cyffredinol ‘Gwarchod a Chadw’r Dreftadaeth Adeiledig yng Nghymru’, y sector addysg bellach, adroddiad ar daliad anghyson a wnaethpwyd i un o gyn gyfarwyddwyr cynorthwyol Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, cyfrifon NHS Cymru ac, yr wythnos diwethaf, uniad Awdurdod Datblygu Cymru a’i gefnogaeth i fusnesau cynhenid.

Mae’r archwiliadau sydd ar y gweill ar gyfer y tymor hwn yn cynnwys rhai ar Goleg Gwent a morglawdd Bae Caerdydd. Yn y tymor hwy, caiff amrywiol bynciau eu harchwilio, gan gynnwys trefniadau llety y Cynulliad, rhagnodi cyffuriau, cynlluniau i leihau nifer y digartref a phobl heb do uwch eu pennau a gweinyddu cronfeydd yr Undeb Ewropeaidd, a fydd, gobeithiaf, yn rhoi gwersi defnyddiol inni ynglŷn â gweinyddu cylch nesaf y cronfeydd hynny.

Mae’r adroddiadau a gynhyrchodd y Pwyllgor Archwilio hyd yma, gyda chymorth yr Archwilydd Cyffredinol, wedi’n galluogi i nodi a gwneud argymhellion yng nghyswllt sawl mater pwysig fel gwerth am arian, cywirdeb a chysondeb ariannol sydd yn berthnasol i’r sector cyhoeddus cyfan yng Nghymru. Yn yr hydref, cynhelir dadl yn y Cyfarfod Llawn ar yr adroddiadau a roddwyd gerbron y Cynulliad gan y Pwyllgor Archwilio yn ystod y 12 mis blaenorol. Nid af i fanylder felly am y rhan honno o waith a rhaglen y Pwyllgor.

Rhaid i hyd yn oed yr Archwilydd Cyffredinol fod yn ddarostyngedig i archwiliad. Caiff ei archwilwyr eu penodi yn gyntaf am dair blynedd, gan ddechrau yn y flwyddyn ariannol 1999-2000. Bydd modd ei adnewyddu am ddwy flynedd arall yn ôl doethineb y Cynulliad. Bydd y gwaith archwilio yn cynnwys y flwyddyn honno ac yn arwain at farn archwilio ynglŷn â chyfrifon Swyddfa Archwilydd Cyffredinol Cymru. Bydd copi o’r cyfrifon wedi’u harchwilio a’u hardystio, ynghyd ag adroddiad yr archwilwyr arnynt, yn cael ei roi gerbron y Cynulliad yn unol ag adran 94 Deddf Llywodraeth Cymru 1998.

Bu’r penodiad yn ddarostyngedig i ymarferiad caffael a gynhaliwyd ar ran y Cynulliad gan swyddogion y Cynulliad ac mae wedi ei gwblhau yn unol â gweithdrefnau caffael y Cynulliad. Gwahoddwyd detholiad o archwilwyr cwmni cofrestredig o bob rhan o Gymru i gyflwyno tendr. Gosodwyd copi o’r llythyr gwahodd tendrau, y manylebion ac amodau’r contract gwasanaethau yn y Swyddfa Gyflwyno. Mae’r Aelodau felly wedi cael cyfle i edrych arnynt ac yr wyf yn siŵr eu bod i gyd wedi gwneud hynny.

Mae’r tendrau wedi eu cloriannu ac argymhellir penodi Owen, Thomas and Company. Yr oedd y meini prawf a ddefnyddiwyd i gloriannu’r tendrau yn cynnwys gwerth am arian, profiad blaenorol mewn Llywodraeth ganolog neu’r sector cyhoeddus ac agwedd y cwmni tuag at archwilio ariannol a rheoleiddiol. Daeth y cloriannu i’r casgliad mai’r tendr a dderbyniwyd gan Owen, Thomas and Company a roddai’r gwerth gorau am arian ac mai hwnnw a roddai’r contract isaf ei gost gyda’r nifer mwyaf o ddyddiau wedi ei neilltuo i’r archwiliad. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Archwilio, yr wyf bob amser yn falch o weld cynigion yn dod gerbron sydd yn cyfuno’r gwerth gorau am arian gyda’r gost isaf bosibl. Yr wyf yn falch o gynnig y cynnig hwn.

Carwn roi’r newyddion diweddaraf i’r Aelodau am sefyllfa bresennol meddiannu Hyder a sôn am rai o bryderon Aelodau’r Cynulliad, y cyhoedd a’r gweithwyr. Yn gyntaf, rhaid inni gydnabod ein bod yn ystyried dyfodol cwmni Ccc annibynnol mwyaf Cymru. Mae’n briodol i’r Cynulliad achub ar y cyfle hwn i drafod y mater pwysig hwn. Mae’n un arall o gryfderau’r Cynulliad. Cyn y Cynulliad, ni fyddem wedi cael cyfle i glywed datganiad a dadl mor bwysig. Yr ydym yn cynnal y drafodaeth hon heddiw a bore yfory, bydd aelodau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd a Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yn clywed sylwadau gan bobl sydd wedi dod i rannu’r drafodaeth ac archwilio materion yn ddyfnach. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod bod y Cynulliad yn ein galluogi i gynnal yr archwiliad hwn.

Mae cwmni Hyder o bwys mawr i Gymru. Mae’n cyflogi 6,000 o bobl, yn darparu gwasanaethau dŵr, nwy a thrydan i rannau helaeth o Gymru ac yn gwmni isadeiledd a chontractio pwysig. Mae’n bwysig cofio’r tair elfen honno, gan nad yw pobl bob amser yn gwybod am yr elfen gontractio a sut mae wedi tyfu dros y blynyddoedd. Mae pryderon amlwg ynglŷn â cholled annibyniaeth Hyder. Rhaid inni gydnabod yr ystyrid bod y grŵp mewn dyled fawr cyn cyhoeddi’r cais i’w feddiannu. Yr oedd llawer o bobl a oedd yn cadw llygad ar y sefyllfa yn amau a allai Hyder gynnal ei hun fel grŵp hyfyw heb gael ei gaffael o’r tu allan neu ei ddatgymalu. Dylem ystyried canlyniadau unrhyw gynigion i brynu’r cwmni a ddaw.

Siaradaf am y cynnig a gyflwynwyd gan Nomura. Cadarnhaf mai’r cynnig gan Nomura, y cyfeirir ato hefyd fel Cyfalaf Dewi Sant, yw’r unig gynnig pendant. Cyfarfûm â chynrychiolwyr Nomura a Hyder ar y diwrnod y cyhoeddwyd y cynnig. Mae’r Prif Ysgrifennydd a minnau wedi cwrdd ag Ian Byatt ac eraill, ac felly mae sylw sylweddol wedi ei roi i ddatblygiadau ers y diwrnod hwnnw. Mae Nomura wedi addo cadw’r grŵp Cymreig gyda’i gilydd ac wedi fy sicrhau nad oes ganddo unrhyw fwriad i ddatgymalu grŵp Hyder. Yr wyf hefyd wedi cael sicrwydd gan Nomura nad oes ganddo unrhyw gynlluniau i gael gwared â swyddi, ar wahân i’r rheini a gyhoeddwyd gan Hyder y llynedd. Efallai fod rhai o weithwyr Hyder yma i glywed hyn. Mae’r diswyddiadau neu’r colledion swyddi hynny wedi digwydd i raddau helaeth. Mae Nomura wedi dweud y bydd yn ceisio gwella perfformiad busnes glo, dŵr a thrydan Hyder ac y mae hefyd yn bwriadu datblygu busnesau heb eu rheoleiddio megis isadeiledd a chontractio. Bydd y rhan honno o Hyder yn cael ei datblygu ochr yn ochr â gweithgareddau cydnaws eraill.

Af ymlaen i ystyried y rheoleiddwyr dŵr, trydan a nwy, sydd yn meddu ar yr enwau hyfryd Ofwat ac OFGEM. Dyma’r tro cyntaf i gais i brynu cwmni aml-wasanaeth ddigwydd. Rhaid inni gadw hynny mewn cof. Bydd yn rhaid i’r Swyddfa Gwasanaethau Dŵr, neu Ofwat, a’r Swyddfa Marchnadoedd Nwy a Thrydan, neu OFGEM, fod yn fodlon bod gan gyflwynwyr cynigion y gallu gweithrediadol ac ariannol i feddu ar y cyfleustodau o safbwynt trwyddedu, dŵr, nwy a thrydan. Byddant hefyd yn cynghori’r Swyddfa Masnachu Teg ynglŷn ag effaith y caffael ar eu gallu i reoleiddio’r cyfleustodau.

Cyhoeddodd y rheoleiddwyr dŵr, Ofwat, a rheoleiddwyr y diwydiant trydan, OFGEM, ddogfen ymgynghori ar y cyd ynglŷn â chynnig Nomura. Nodai’r prif faterion sydd i’w hystyried wrth gynghori’r Swyddfa Masnachu Teg. Mae Ofwat yn ceisio sicrhau y bydd y cwmni dŵr yn gallu cyflwyno, o fewn y cyfyngiadau pris presennol, y rhaglen gyfalaf ar gyfer ei fusnes dŵr a charthffosiaeth, sydd werth dros £1 biliwn. Dyna fydd y gofynion. Bydd OFGEM yn edrych ar y busnesau dosbarthu trydan i geisio gwelliannau pellach o ran effeithlonrwydd ac ansawdd y cyflenwad. Yn y modd hwn—ac mae hyn yn bwysig—ni ddylai buddiannau defnyddwyr gael eu heffeithio.

Mae’r effaith ar yr amgylchedd yn peri pryder sylweddol i lawer o Aelodau’r Cynulliad. Bydd disgwyl i unrhyw gwmni sydd yn prynu Hyder gyflawni ei ymrwymiadau, sydd yn cynnwys cwblhau rhaglen fuddsoddi enfawr y cwmni dŵr o £1.1 biliwn sydd wedi ei chynllunio ar gyfer y pum mlynedd nesaf. Bydd y rhaglen hon yn esgor ar fuddiannau sylweddol i’r amgylchedd drwy wella nifer o ollyngiadau carthffosiaeth y cwmni dŵr, Dŵr Cymru. Bydd gwelliannau penodol i ansawdd dŵr afon a’r arfordir. Mae Hyder yn iawn i fod yn falch o’i record amgylcheddol. Pan gyfarfûm â Nomura, cefais gadarnhad ei fod wedi ymrwymo’n llwyr i gynnal y record honno. Fel yr Ysgrifennydd â chyfrifoldeb am yr amgylchedd, credaf fod hynny’n bwysig.

Af ymlaen i sôn am yr effaith ar gwsmeriaid. Bydd amodau a newidiadau trwyddedau manwl yn ofynnol gan Ofwat ac OFGEM er mwyn sicrhau nad yw buddiannau cwsmeriaid yn cael eu rhoi dan anfantais yn sgîl y pryniant. Bydd y terfyn pris sydd wedi’i osod yn aros, a bydd yn rhaid i Ofwat ac OFGEM fod yn fodlon nad yw unrhyw uniad yn niweidio gallu Dŵr Cymru neu SWALEC i gyflawni gwelliannau mewn ansawdd ac effeithlonrwydd.

O safbwynt materion ariannol, bydd Ofwat ac OFGEM yn ymdrechu i gynnal a chryfhau trefniadau clustnodi arian ar gyfer y cyllid y mae ar y gwasanaethau dŵr a thrydan ei angen i gynnal eu gweithgareddau.

Codwyd y mater o fasnachu teg. Mae’r Swyddfa Masnachu Teg yn ymchwilio i’r pryniant arfaethedig ac mae’n agored i dderbyn sylwadau’r Cynulliad. Mae’r swyddfa yn cynghori’r Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant a ddylai gyfeirio’r pryniant at y Comisiwn Cystadleuaeth ai peidio. Mae swyddogion y Cynulliad eisoes wedi ysgrifennu at y Swyddfa Masnachu Teg, gan gynnig sylwadau cychwynnol ynglŷn â materion buddiannau’r cyhoedd a allai godi pe bai’r pryniant yn arwain at golli swyddi ar raddfa fawr. Os ystyriwn bolisi Llywodraeth y DU ynglŷn ag uno yn fanwl, yr ystyriaeth bennaf wrth benderfynu a ddylid cyfeirio uniad at y Comisiwn Cystadleuaeth yw ei effaith ar gystadleuaeth. Fodd bynnag, mae’n rhaid hefyd ystyried materion eraill buddiannau’r cyhoedd megis yr effaith ar gyflogaeth a datblygiad rhanbarthol. Byddai’n eithriadol i’r materion hynny yn unig gyfiawnhau cyfeirio’r mater.

Yn y gorffennol nid yw Ofwat wedi bod yn un o gefnogwyr blaenllaw hawliau defnyddwyr. A allech chi gadw hynny mewn cof? Ni ddylech ddibynnu ar Ofwat i warchod y defnyddiwr. Byddai unrhyw beth y gallwch ei wneud fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn cael ei groesawu.

Yr oeddwn yn cyfeirio at ein cynllun pum-mlynedd o safbwynt pris ac ati. Dychwelaf at y mater o weithdrefnau cystadlu. Os yw’r Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant yn cyfeirio’r mater at y Comisiwn Cystadleuaeth, rhaid i’r comisiwn hefyd ystyried a yw’r pryniant yn debygol o gael effeithiau niweidiol ar fuddiannau’r cyhoedd. Os yw’r comisiwn yn dod i’r casgliad hwnnw, gall yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant naill ai wahardd y pryniant neu chwilio am atebion. Mae’n bwysig ein bod oll yn gwybod beth yw’r gweithdrefnau. Oni bai fod yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant yn gwahardd cynnig i brynu, rhaid i gyfranddalwyr yn y pen draw benderfynu a ydynt am dderbyn y cynnig ai peidio, a pha gynnig gynnig y maent am ei dderbyn.

Yr wyf yn ymwybodol bod papurau newydd wedi rhoi sylw i’r mater o gynnig, neu gynigion, cystadleuol. Fel Cynulliad, rhaid inni gymhwyso egwyddorion allweddol i unrhyw gynnig i brynu Hyder. Mae’r cynigion hyn yn dibynnu ar y pwyntiau yr wyf wedi eu crybwyll eisoes. Fodd bynnag, carwn eu pwysleisio. Pe bai cynigion cystadleuol, byddem yn gwneud ein sylwadau yng ngoleuni’r materion allweddol hyn. Yn gymdeithasol, swyddi yw’r pwnc. Mae pob un ohonom yn dymuno gweld y swyddi hyn yn cael eu cadw gan eu bod yn holl bwysig i Gymru. Yn ail, rhaid gwarchod yr amgylchedd. Mae’r rhaglen ar gyfer gwelliannau gennym, sydd yn bwysig o safbwynt gwarchod adnoddau naturiol a phobl yng Nghymru sydd yn dibynnu arnynt. Fel y dywedodd John, mae gwarchod y defnyddiwr yn sylfaenol. Yn olaf, mae’n bwysig ein bod yn ceisio cadw pencadlys y cwmni â’r swyddfeydd yng Nghymru. Yr ydym am ei weld fel cwmni wedi ei leoli yng Nghymru.

O safbwynt gweithredu pellach gan y Cynulliad, cynhelir y cyfarfod ar y cyd rhwng y Pwyllgor Datblygu Economaidd a Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yfory. Bydd hynny’n bwysig gan y byddwn yn ystyried rhai o’r materion manwl hynny. Ar ôl y drafodaeth honno, byddwn yn ystyried a ydym yn dymuno cyfleu unrhyw sylwadau pellach i’r Swyddfa Masnachu Teg, y cyrff tan-reoleiddio neu’r Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant. Mae arnom eisiau bod mewn cysylltiad agos gyda chynrychiolwyr Nomura neu, os cyflwynir cynnig ffurfiol arall, gyda chynrychiolwyr y cwmni hwnnw.

Mae pob un ohonom yn teimlo’r golled i Gymru ar ôl cwmni cyfyngedig cyhoeddus annibynnol. Hwn yw cwmni mwyaf Cymru felly mae’n resyn o’r mwyaf, a dweud y lleiaf. Fodd bynnag, mae’r unig gynnig pendant sydd wedi ei gyflwyno hyd yma yn addo cadw’r grŵp fel un. Os yw’r cynnig yn llwyddiannus, o safbwynt ein trafodaethau gyda Nomura, yr ydym yn obeithiol y cedwir at yr addewidion a wnaethpwyd. Os oes cynnig arall, byddwn yn gwneud y pwyntiau hynny yn eglur.

Croesawaf sylwadau Aelodau’r Cynulliad heddiw. Lywydd, cyfeiriaf yn gyflym at y gwelliannau a datgan barn ein grŵp arnynt. Yn gyntaf, cefnogwn welliant 1 Dafydd Wigley. Gwrthodwn welliant 2 Alun Cairns, sydd yn condemnio rôl y Llywodraeth o ran gosod y dreth ffawdelw. Os yw’r dreth ffawdelw yn chwarae rhan yn hyn, mae’n eglur—a byddai Hyder yn onest ynglŷn â hyn—mai rhan fach yw honno. Mae mater o sut y prynwyd SWALEC a’r cytundeb a wnaethpwyd. Felly, mae mater o ddyled, ac mae’r ffaith bod hynny wedi digwydd wedi golygu bod y cwmni’n rhy ddibynnol ar elw o wasanaethau dŵr. Felly, gwrthwynebwn y gwelliant hwnnw’n gryf. Gofynnaf i Dafydd Wigley dynnu gwelliant 3 yn ôl. Dywedaf hyn yn optimistaidd; mae’r rheswm er mwyn Cymru. Noda’r cynnig fod y Cynulliad yn

‘croesawu ac yn cymeradwyo’r ffaith bod y Prif Ysgrifennydd ac Ysgrifennydd yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth wedi cwrdd â’r rhai a allai gynnig prynu Hyder a cheisio cael sicrwydd.’

Ni chredaf nad oes unrhyw un yma na fyddai’n croesawu ac yn cymeradwyo hynny. Yr ydym wedi ceisio cyfleu’r pwyntiau hynny yn gryf ar ran y gweithwyr a’r defnyddwyr yng Nghymru, a nodwn mai dyna sut yr ydym am weld y grwpiau yn aros ac yn gweithio gyda’i gilydd. Mae’n bwysig ein bod yn cyfleu’r neges honno i’r gweithwyr, a bod pawb ohonom yn y Cynulliad yn croesawu ac yn cymeradwyo hynny. Gobeithiaf yr ailfeddyliwch am y gwelliant hwnnw felly. Soniaf am hynny pan ddof at welliant 5. Ynglŷn â gwelliant 4 Alun Cairns—mae hyn yn rhywbeth newydd—yr ydym yn hapus i’w gefnogi. Yr ydych yn siŵr o gael pethau’n iawn yn achlysurol, Alun. Cefnogwn y gwelliant hwnnw i gadw’r pencadlys yng Nghymru a’r swyddfeydd yn Aberhonddu sydd mor agos at galon Kirsty.

Yr wyf yn hapus i gefnogi gwelliant 5 Dafydd Wigley—ni fyddech chi na minnau am weld preifateiddio dŵr. Mae’r ffaith ein bod yn y sefyllfa hon yn trafod y mater hwn, yn rhagweladwy. Yr oedd yn anochel—as sure as eggs are eggs, fel y byddai fy nain yn ei ddweud—y byddem yn y sefyllfa hon nad ydym yn dymuno bod ynddi. Mae a wnelo eich pwynt â sut y byddai’r gyfran euraid, a oedd yn ffordd o geisio sicrhau gwarchodaeth drwy’r drws cefn, wedi rhoi gwell gwarchodaeth inni, ond mae’r cyfle hwnnw wedi diflannu. Bydd fy rôl fel Ysgrifennydd yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yn cynnwys cynnal rheolaeth adnoddau dŵr a gwarchod defnyddwyr. Bydd y cynllun datblygu cynaliadwy yn bwysig o safbwynt adnoddau dŵr. Yr wyf yn hapus i gefnogi gwelliant 6 Michael German. Mae yna bob amser un gwelliant ffyddlon gan y Rhyddfrydwyr.

In line 1 replace ‘Assembly’ with the words ‘National Assembly’.

I also propose amendment 3.

In line 3 replace ‘welcomes and endorses’ with ‘notes’.

I also propose amendment 5. Add at the end of the motion:

in Welsh As a goodwill gesture, considering the Government’s reaction to my amendment 5, I withdraw amendment 3. Amendment 3 was tabled because I was not aware at the time of the content of the discussions that the First Secretary had had.

in Welsh It is a cliché in Wales that water is an emotive issue. Presiding Officer, as a Member representing the Tryweryn area you will be as aware as anyone in the Assembly of the deep feelings that surround the subject. Cynan with his line ‘Cleddwch ein cartref dan y dŵr’ (‘Bury our home under water’) struck a nerve, as did R.S. Thomas in his poem ‘Reservoirs’ when he referred to reservoirs as ‘the subconscious of a people.’

in Welsh What is happening to the water industry, therefore, touches old feelings. It also touches all of us in Wales in a practical way, because everyone depends on a water and sewerage service. The majority of the people of Wales will be affected by what is happening to Hyder.

in Welsh There were strong feelings about the cost that Welsh Water ratepayers must pay for their water. This was true when water was a public utility, and especially so because we had to pay that much more for our water in Wales than customers in neighbouring cities in England, although those cities often received their water supply from Wales. Many felt, with public utilities and regional water authorities throughout Wales and England, that one of two things should happen. Either water prices should be averaged and there should be a decrease in the price of water for Welsh water ratepayers, or the Welsh authority should receive fair payment for the water taken from Wales to be sold in English cities so that the price for water ratepayers in Wales could be decreased.

in Welsh Then came privatisation. We in Plaid Cymru were totally opposed to this. We could not comprehend how the privatisation of such a fundamental industry as water would bring any advantage to anyone apart from the speculators who like gambling on the stock exchange to make a profit for themselves at the expense of other people’s hard work. At the time of privatisation, when the Bill went through Parliament, I warned, on behalf of Plaid Cymru, that we would see two things happen. First, we would see water prices doubling, and that is exactly what happened. Between 1989 and 1999 water prices in Wales increased from £76 to £140 per household annually, on average. The poor ratepayers had to pay, not only for the service but for the shareholders’ profit. The water rate also acted as a general tax to raise money to be spent on improving the environment. It is essential work, but it was unfair to fund it through a tax that hits the widow on a basic pension living alone as hard as a family where three or four people were earning substantial wages. The system was fundamentally unfair.

yn Saesneg Yr oedd, ac y mae’n parhau i fod, yn sylfaenol annheg y gallai gweddw fod yn talu £6 neu £7 yr wythnos tuag at ei thaliadau dŵr a charthffosiaeth heb gael gostyngiad am fod yn aelwyd person sengl a heb gymorth drwy’r system nawdd cymdeithasol.

Er budd cyflwyniad cytbwys, a gytunwch i’r buddsoddiad yn yr isadeiledd yng Nghymru gynyddu o leiaf ar yr un lefel ag elw cyfranddalwyr neu werth cyfraddau?

Cytunaf, a dof at bwysigrwydd cynnal y buddsoddiad hwnnw yn y man. Anghytunaf â’r ffordd y codwyd yr arian hwnnw oherwydd yr oedd yn ansensitif i sefyllfa pobl ar incwm isel, yn arbennig pensiynwyr sengl, na chaent unrhyw gymorth tuag at y costau uchel yr oedd yn rhaid iddynt eu talu.

Mae preifateiddio wedi gosod baich ar deuluoedd tlotaf y wlad a phe bai gennym, fel plaid, unrhyw ddewis ynglŷn â’r hyn i’w wneud, byddem am weld dŵr yn ôl yn y sector cyhoeddus fel gwasanaeth nad yw’n gwneud elw, o bosibl drwy sefydlu ymddiriedolaeth gwasanaeth cyhoeddus newydd. Yn anffodus, nid yw hynny o fewn pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol, naill ai o safbwynt y pwerau deddfwriaethol llawn sydd yn ofynnol i ailwladoli, na’r adnoddau ariannol i brynu 150 miliwn o gyfranddaliadau a fyddai’n costio £400 miliwn ar y farchnad agored heddiw.

A wnewch ei gwneud yn glir mai polisi Plaid Cymru yw ailwladoli’r diwydiant dŵr pe câi’r cyfle hwnnw?

Byddem am weld y diwydiant dŵr yn y sector cyhoeddus, ond mae ffyrdd eraill o wneud hynny a byddaf yn rhoi sylw i’r rheini yn y man.

Os mai dyna yw eich polisi, sut y byddech yn cyllido ailwladoli’r diwydiant dŵr? Pa wasanaethau cyhoeddus hanfodol y byddech yn dewis eu torri i ailwladoli’r diwydiant?

yn Saesneg Yr ydym wedi sylwi gyda chryn ddiddordeb bod £22 biliwn ar gael i’r Canghellor ar hyn o bryd sydd yn cael ei ddefnyddio i leihau’r ddyled genedlaethol. Byddai’n well i’r arian hwnnw gael ei ddefnyddio i ddod â’r diwydiant dŵr yn ôl yn wasanaeth cyhoeddus yng Nghymru. Fodd bynnag, fel y dywedaf, mae hynny y tu hwnt i’n pwerau. Edrychaf tuag at y dydd pan fydd y Cynulliad Cenedlaethol yn ennill pwerau senedd lawn sydd yn gallu gwneud mwy na brefu am agweddau ymylol pwnc sydd mor ganolog i’n pobl a’n gwlad.

yn Saesneg Mae’n werth nodi fod gan Senedd yr Alban gyfrifoldeb llawn dros ddiwydiant dŵr y sector cyhoeddus yn yr Alban. Ie, diwydiant dŵr yn y sector cyhoeddus. Mae ganddi ei chomisiynydd dŵr ei hun. Efallai y dylai Cymru hefyd gael un. Mae angen deddfwriaeth yn San Steffan i roi rhagor o bwerau i’r Cynulliad dros y diwydiant dŵr yng Nghymru.

yn Saesneg Yr ail rybudd a roddodd Plaid Cymru—The Party of Wales adeg preifateiddio oedd ynglŷn â’r perygl y byddai preifateiddio’r diwydiant yn golygu y gallai’r cwmni a fyddai’n gyfrifol am y gwasanaethau hanfodol hyn yng Nghymru fod yn ysglyfaeth hawdd i geisiadau meddiannu ar y farchnad stoc. Galwasom am gyfran euraid i warchod rhag digwyddiad o’r fath ac yr wyf yn falch o ddweud wrth y Cynulliad fod fy system ffeilio yn ddigon effeithiol imi fod wedi tyrchu ohono hen gopi o Daily Post Lerpwl o 12 Ionawr, 1989, sydd yn dangos yn eglur sut y rhoddodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru y Llywodraeth Geidwadol ar y pryd, Peter Walker, sicrwydd y byddai Cymru yn ddiogel rhag y fath fygythiadau. Dywedodd yn eglur:

yn Saesneg ‘Am y tro cyntaf, bydd dŵr Cymru yn wirioneddol yn nwylo pobl Cymru.’

yn Saesneg Aeth yr adroddiad ymlaen i egluro’r amddiffynfeydd gyda’r geiriau canlynol:

yn Saesneg ‘Y canlyniad yw y bydd unrhyw gyfranddalwyr yn nŵr Cymru yn cael eu cyfyngu i 15 y cant. Bydd y Comisiwn Monopolïau a Chydsoddiadau hefyd yn awdurdodedig i gamu i mewn i rwystro cydsoddiadau mewn cwmnïau wedi’u preifateiddio sydd yn werth mwy na £30 miliwn.’

yn Saesneg Gofynnais i Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin ddoe am esboniad o’r hyn a ddigwyddodd i’r amddiffynfeydd hynny. Nid allai roi esboniad imi. Holaf yr un peth i Sue Essex heddiw a dyna sydd y tu ôl i welliant 5, yr oeddwn yn falch ei bod wedi ei gefnogi.

yn Saesneg A wnaiff yr Ysgrifennydd ddatganiad clir ynglŷn â dehongliad y Llywodraeth o’r pwerau sydd ganddi dan Ddeddf Dŵr 1989, sydd wedi ei ddisodli, mewn rhannau, gan Ddeddf Dŵr 1991, ac yn benodol yr Adrannau sydd yn rhoi i’r Ysgrifennydd Gwladol, fel yr oedd bryd hynny, nifer o bwerau sydd yn berthnasol i’r amgylchiadau heddiw? Honnodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ddoe bod yr holl bwerau hyn wedi eu trosglwyddo i’r Cynulliad. Carwn wybod a yw hynny’n wir. Yn yr wythnosau diwethaf, yr ydym wedi gweld cadarnhad ar ei ganfed bod ein diwydiant dŵr ar drugaredd mympwy’r farchnad. Yn y sefyllfa waethaf bosibl, gallai ddioddef gweithgaredd sydd yn tynnu ei asedau oddi arno a fyddai’n gwerthu’r rhannau mwyaf proffidiol i’r bidwyr uchaf ac yn trosglwyddo’r rheolaeth dros ein diwydiant dŵr i ddwylo pobl sydd yn gwybod ychydig ac yn poeni llai am les Cymru. Ni all y darlun hwnnw fod yn dderbyniol i’r Cynulliad Cenedlaethol, ac nid yw yn dderbyniol.

in Welsh As we discuss this subject today, the situation is far from being clear. It is evident that the status quo is not an option. Hyder is in very hot water, if you will pardon the expression. The company has debts of about £2,000 million. It has been struck by three or four factors—perhaps it paid too much for the electricity company that it purchased, gave too much profit to shareholders or did not keep enough back to pay the windfall levy. Perhaps that levy of £280 million is unfairly high. Neither did the company give sufficient consideration to the tremendous pressure felt about the price of water, and the way that that would force the industry regulator to stop the increases that have hindered customers over a long period.

in Welsh It is easy to find fault and say that we would not like to begin from the current situation any attempt to save this essential service for the benefit of the nation. The reality is that Hyder cannot continue in the financial crisis facing the company. We must ask, therefore, what provision would be best as regards Welsh Water ratepayers, as regards Welsh industry and as regards protecting the environment, especially our coastline. We could stipulate the framework that we would like to see, but we must accept that the powers that we have to achieve this are limited. However, I hope that the companies that are considering purchasing Hyder will bear the hopes and aspirations of the Assembly in mind.

in Welsh First, we must safeguard the water and sewerage service for the people of Wales, as well as the electricity service for the region of Wales that depends on SWALEC. To achieve this, I am convinced that we must avoid cutting the numbers of staff delivering the service. We must have staff who are familiar with our communities and with our rural areas. We must have engineers who know their territory. We must maintain service centres that are convenient to the customer and that are staffed by people who know their area. Manweb learnt the hard way about the problems that arise as a result of over-centralisation. To be fair, Manweb has reconsidered some aspects of this, and has opened a call centre in Caernarfon, which employs staff who know their area. It is essential that any company that provides these services in the future, employs local staff to provide a standard of service that the customers have a right to expect.

in Welsh Secondly, any new company must keep its headquarters in Wales. This is vitally important in terms of employment in Wales and from a strategic standpoint. It is also essential in order to foster co-operation with the National Assembly. If there is any truth in the allegation that one of the companies that has shown an interest intends to close the headquarters in Cardiff and run the water service for Wales from a centre in north-west England, it must be unequivocally stated, that that would be unacceptable to the National Assembly.

in Welsh Thirdly, we must have long-term security. It is not acceptable for a company to come in to strip the assets and distribute them in a cynical auction before disappearing with the profit in its pocket. I acknowledge that some restructuring will be necessary, but it must be part of a long-term scheme that is acceptable to the Assembly. That is something that the Government should pursue.

in Welsh Fourthly, any company that takes over will be expected to continue to invest adequately to improve the condition of the environment, especially our coastline. It is only fitting that we pay tribute to Hyder’s work in this field. However, there is much work left to be done. This is one aspect of the work where the National Assembly could co-operate with the new company to achieve acceptable targets. If the company is prepared to agree on a general strategy with the Assembly, it is possible that the Assembly will be able to help with investment in schemes along our coastline, and in our industrial areas, which will be of environmental benefit.

in Welsh Fifth, any company coming to Wales for the first time must realise that drowning more valleys to sell water to produce private profit is unacceptable to the Assembly. They must understand, unequivocally, that planning control for the development of new reservoirs is in our hands in the National Assembly. We are not prepared to suffer in the future the kind of exploitation seen in the past.

in Welsh Sixth, and most importantly for water ratepayers, a new company must look at the formula set by the industry regulator—the famous formula that used to be RPI+K and that is perhaps RPI-X by now—as a formula that sets the maximum charge to be levied, rather than setting the norm. I hope that any new company would be prepared to work within such a formula, and would not consider that they had the right every year to raise water prices to the highest level permitted by the formula.

in Welsh I hope that the company would also look at ways to reduce bills for some kinds of customers, especially single pensioners. To safeguard the interests of Welsh consumers, I believe that we need a department of Ofwat to serve Wales specifically.

yn Saesneg Dyna’r chwech prif bryder. Lefelau gwasanaeth a chynnal swyddi, lleoliad y pencadlys, buddsoddi yn yr isadeiledd, peidio â chael gwared ag asedau, peidio â boddi dyffrynnoedd a pholisi prisio rhesymol. Beth all y Llywodraeth yng Nghaerdydd ei wneud i helpu? Pe bai posibilrwydd gwirioneddol o sefydlu ymddiriedolaeth hyfyw, ddidwyll, sydd yn sefyll yn annibynnol ac nad yw’n gwneud elw i redeg sector dŵr y cydgwmni hwn, dylai Llywodraeth Cymru droi pob carreg i wneud hyn yn bosibl. Ni chredaf fod y dewis hwnnw yn agored inni. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth wrth ddweud mai’r dewis hwnnw fyddai’r canlyniad yr hoffem ei weld, heb allu ailwladoli, a gâi gefnogaeth mwyafrif helaeth pobl Cymru.

yn Saesneg Os nad yw’r dewis hwnnw ger ein bron, dylai’r Prif Ysgrifennydd ei gwneud yn glir ei fod yn dymuno sefydlu Memorandwm Dealltwriaeth rhwng Llywodraeth Cymru a’r cwmni newydd, ac y dylid ei drafod cyn cwblhau’r meddiannu. Dylai memorandwm o’r fath gynnwys y penawdau yr wyf wedi cyfeirio atynt, ac yn ddi-os mae pwyntiau eraill a ddylai ymddangos ynddo hefyd. Efallai y dymuna’r Prif Ysgrifennydd geisio sicrhau darpariaeth, mewn unrhyw Femorandwm Dealltwriaeth, y gallai Llywodraeth Cymru yn y dyfodol symud tuag at brynu cyfranddaliadau yng ngweithgareddau dŵr y cwmni newydd. Os metha’r Llywodraeth â sicrhau dealltwriaeth felly, efallai y gall ystyried a yw’r adnoddau gennym i brynu o leiaf leiafrif blocio o’r cyfranddaliadau, er y sylweddolaf y gallai hyn fod yn anymarferol ar hyn o bryd gan nad oes gennym bwerau benthyg annibynnol. Fodd bynnag, dylid ymchwilio i’r mater. Dylai Llywodraeth Cymru gyhoeddi cyn gynted â phosibl bapur opsiynau sydd yn amlinellu’r dewisiadau a’r camau gweithredu sydd yn agored i’r Cynulliad.

yn Saesneg I gloi, os yw’r gwasanaethau dŵr yn y sector preifat, yn hytrach na’n dewis ni iddynt fod yn y sector cyhoeddus, nid yw’n gwneud fawr o wahaniaeth a yw’r cyfranddaliadau yn nwylo banc o Siapan neu fuddsoddwyr sefydliadol yn Llundain. Mae gennym brofiadau positif o weithio gyda chwmnïau o Siapan yng Nghymru ac ni ddylai hyn fod yn rhwystr sylfaenol. Mae’n drist fod y meddiannu hwn yn gweld diwedd cwmni, Hyder, y cyhoeddwyd pan y’i lansiwyd bod ganddo’r potensial i gadw’r rheolaeth dros ein diwydiant dŵr yng Nghymru. Yn bersonol, ac fel plaid, yr ydym yn dal i edrych tuag at y diwrnod pan gall gwasanaethau dŵr Cymru ddychwelyd i feddiant pobl Cymru yn hytrach na chael ei ystyried fel ffynhonnell elw preifat i eraill nad ydynt, o bosibl, yn gwybod llawer am ein gwlad a’i hanghenion nac yn poeni fawr ddim ychwaith.

Cynigiaf hefyd welliant 4. Ar ôl y ‘gwasanaethau rheoledig yn parhau i gael eu darparu’, ychwaneger:

Canfu Hyder ei hun yn y sefyllfa hon o ganlyniad uniongyrchol i’r dreth ffawdelw, fel y nodir yn fy ngwelliant. Mae’r baich dwbl o £280 miliwn a osodwyd ar wasanaethau rheoledig Cymru nid yyn unig yn dangos effeithiau a chanlyniadau negyddol cynyddu trethi a rheoleiddio, ond hefyd yr effaith ar gwsmeriaid, gweithwyr a’r holl fuddianwyr eraill sydd yn gysylltiedig â’r sefydliad hwnnw.

A dderbyniwch, yn ôl fy symiau cyflym, bod y ffigur hwnnw yn cynrychioli llai na 15 y cant o ddyled bresennol system Hyder, felly ni all egluro mwy na 15 y cant o’r broblem ariannol?

Yr wyf yn falch ichi godi’r pwynt hwnnw, Phil. Bydd fy mharchedig gyd-Aelod Glyn Davies yn tynnu sylw at y pwynt hwnnw ac yn siarad am ganlyniad cyfrannog y dreth ffawdelw yng nghyswllt problemau Hyder.

Gwnaf.

A ydych yn cydnabod bod yr arian a dderbyniwyd yn sgîl y trethi ffawdelw wedi eu defnyddio i gyllido rhai o bolisïau cymdeithasol pwysig y Llywodraeth hon, yr elwodd pobl dlawd o bob rhan o’r wlad ohonynt? Yn ogystal, nid y dreth ffawdelw sydd yn gyfrifol am broblemau Hyder. Mae mewn trafferthion oherwydd iddo dalu gormod am SWALEC. Peidiwch â chamarwain pobl ar y mater hwnnw.

Yr wyf yn cydnabod bod y dreth ffawdelw yn dreth arall eto, sydd yn pwysleisio’r ffaith fod y baich treth ar bobl Prydain neu Gymru wedi cynyddu ers yr etholiad cyffredinol diwethaf.

Yr oeddwn yn syfrdan i glywed aelod o Blaid Cymru, rhywun sydd yn honni bod ganddo rywfaint o gefndir economaidd, yn awgrymu yn gynharach fod y dreth yn ffurfio canran benodol o’r ddyled. Yr hyn sydd yn berthnasol yw pa ganran yw’r dreth ffawdelw o’r hyn y gellid ei alw’n gydran y farchnad o’r hyn sydd yn ddyledus gan y cwmni. Credir mai tua £400 miliwn yw’r ffigur yn gyffredinol. Clywsoch Rhodri Morgan yn dweud fod y Llywodraeth yn gyfrifol am tua 10 y cant. A gytunwch fod y Llywodraeth, yn sgîl y dreth ffawdelw, yn gyfrifol, nid am 10 y cant, ond am 75 y cant o bob dylanwad negyddol ar ddirywiad Hyder?

Yn hollol. Ni fyddwch yn synnu fy mod yn cytuno. Dyna’r gwirionedd am y sefyllfa. Mae’r dreth ffawdelw wedi bod yn faich dwbl oherwydd yr oedd yn faich ar y diwydiant dŵr a thrydan. Ni lwyddodd i gyflawni ei amcanion ond esgorodd ar ragolygon pryderus i fuddianwyr a gweithwyr Hyder yn benodol.

Symudaf ymlaen. Mae’r dreth ffawdelw yn y gorffennol. Mae’n bwysig ein bod yn siarad am ddyfodol Hyder a sut y gall y Cynulliad gyfrannu at ddatblygiad ffyniannus sefydliad o’r fath.

I ymateb i araith Dafydd Wigley, ni fyddai ailwladoli’r diwydiant dŵr o fudd i Hyder, ei gwsmeriaid, ei gyfranddalwyr, ei weithwyr nac unrhyw un arall sydd yn gysylltiedig. Mae’r arian a godwyd yn sgîl gwerthu trwyddedau ffonau symudol wedi ei wario 10 gwaith drosodd. Galwyd am ei ddefnyddio fel arian cyfatebol, i ailwladoli’r diwydiant rheilffyrdd a gelwir yn awr am ei ddefnyddio i ailwladoli’r diwydiant dŵr. Pryd daw hyn i ben? Nid yw’n bwll diwaelod. Gadewch inni ddiolch nad oes fyth bosibilrwydd i Blaid Cymru ddod i rym yn San Steffan, lle erys y cyfrifoldeb am bolisïau cyllidol.

Yn yr amser byr sydd gennyf yn weddill, trof at brif fyrdwn fy araith. Mae llawer wedi mynegi tristwch y’n gorfodir i gynnal y ddadl hon heddiw, oherwydd, yn eu geiriau hwy, yr ydym yn colli cwmni mwyaf Cymru i ddwylo prynwyr o dramor, neu, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cynulliad yn gynharach, yn colli annibyniaeth cwmni mwyaf Cymru. Gallaf werthfawrogi y gwladgarwch, neu’r plwyfoldeb, sydd yn peri datganiadau o’r fath. Fodd bynnag, nid yw’r datganiadau hynny yn hollol wir. Mae Hyder, y sefydliad gwasanaethau rheoledig Cymreig, yn cael ei nodi yn y gyfnewidfa stoc. Golyga hynny bod ganddo ddegau ar filoedd o gyfranddalwyr, sydd yn cynnwys llawer o sefydliadau ac unigolion, o bedwar ban byd, bid siŵr. Yn wir, mae tua 30 y cant o gyfranddaliadau Hyder yn cael eu dal yn Unol Daleithiau America. Dengys hynny fod Hyder yn sefydliad aml-wladol a chanddo gyfranddalwyr dros y byd i gyd. Nid yw o anghenraid yn bwysig pwy yw perchnogion sefydliad o’r fath, cyhyd ag y bo’r holl gyfleoedd i greu cyfoeth yn aros yng Nghymru.

Mae Cymru wedi adeiladu enw eiddigeddus i’w hun oherwydd ei pherthynas gyda sefydliadau aml-wladol neu fyd-eang. Mae Sony yn enghraifft ragorol o gwmni o’r fath. Mae’n gwmni byd-eang o Siapan sydd wedi buddsoddi’n helaeth yn economi Cymru er budd yr holl fuddianwyr—gweithwyr, cyfranddalwyr a chwsmeriaid—a’r ardal ddaearyddol y mae wedi buddsoddi ynddi. Mae Ford yn enghraifft arall sydd yn cael ei weld gan lawer bellach fel cwmni Prydeinig. Mae felly’n bwysig ein bod yn ystyried unrhyw ddarpar brynwr yn yr un goleuni. Soniais am y cyfleoedd i greu cyfoeth fel cafeat. Yr hyn a olygaf wrth hynny yw cadw pencadlys Hyder yng Nghymru, ac ymrwymo i ddatblygu’r sefydliad ymhellach—

Yr wyf yn deall eich teimladau, ond sut y cyflawnwch hyn?

Mae gwelliant 4 yn cyflwyno hynny. Datblygaf y pwynt hwnnw yn nes ymlaen.

Fel y dywedais, yr wyf yn golygu cadw pencadlys Hyder yng Nghymru ac ymrwymo i ddatblygu’r sefydliad ymhellach, a fyddai yn ei dro yn diogelu swyddi ac yn bodloni’r goblygiadau amgylcheddol y cytunwyd arnynt. Fel arfer ni fyddai gan y Cynulliad fawr o ran, os o gwbl, mewn proses arferol o gaffael, uno neu feddiannu. Fodd bynnag, mae’r ffaith fod Hyder yn fusnes sydd yn cael ei reoleiddio yn rhoi cyfle inni fynegi ein barn, a hyderaf y bydd yn cael ei ystyried gan y Swyddfa Masnachu Teg a’r rheoleiddwyr eraill sydd yn gysylltiedig. Gobeithiaf fod hynny’n ateb eich cwestiwn, Ieuan.

Un o’r prif resymau pam imi ddewis bod yn weithgar yn yr ymgyrch ‘Na’ oedd oherwydd yr ofn y byddai’r Cynulliad yn ceisio ymyrryd mewn busnes ac arafu’r broses o wneud penderfyniadau. Mae’r ddadl hon yn ffordd ddelfrydol i’r Cynulliad ymyrryd ac arafu penderfyniadau. Fodd bynnag, gobeithiaf y profir fy amheuon cynnar yn anghywir ac y caniatawn i’r broses fusnes ddilyn ei chwrs naturiol, boed yn gais gan un sefydliad neu’n gais cystadleuol gan un arall, pa un bynnag yw’r mwyaf priodol.

Yr ydych yn ymddangos fel pe baech yn gwrth-ddweud eich hun bron yn llwyr. Un funud yr ydych yn dweud ei bod yn hynod bwysig bod pa gwmni bynnag sydd yn meddiannu Hyder yn meddu ar bencadlys yng Nghymru, a’r funud nesaf yr ydych yn dweud na allwn wneud unrhyw beth yn ei gylch ac y dylai’r farchnad rydd gael rhwydd hynt? Pa un ydyw?

Pe baech wedi darllen gwelliant 4 yn ofalus, byddech wedi sylwi ei fod yn galw ar y Prif Ysgrifennydd ‘i geisio ymrwymiad’. Dyna bwynt y mater. Os dychmygwch y gallwn alw ar y Prif Ysgrifennydd i geisio ymrwymiad neu fynnu unrhyw beth gan sefydliadau’r sector preifat—ac mae hyn hefyd yn berthnasol i ddymuniad Dafydd Wigley i ailwladoli’r diwydiant dŵr yng Nghymru—yna gobeithiaf nad oes gennych ormod o ffydd yng ngrym eich dylanwad.

Y pwynt pwysicaf yw peidio ag achosi oedi. Deallaf fod y Swyddfa Masnachu Teg yn ymestyn ei phroses ymgynghori o dair wythnos i gynnwys cyfraniad gan y Cynulliad. Mewn sawl ystyr, mae hynny i’w ganmol. Fodd bynnag, o ystyried fod y ddadl hon wedi ei chyflwyno’n gyflym a bod Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth a’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn ystyried y mater yfory, gobeithiaf yr ymuna’r pleidiau eraill gyda mi i alw am ymateb cyflym gan y Swyddfa Masnachu Teg a’r rheoleiddwyr eraill. Gallai unrhyw oedi fod yn arwyddocaol. Mae Hyder mewn dyled o £1.8 biliwn ac mae tua 9,000 o swyddi yn dibynnu ar broses briodol o gaffael, uno neu feddiannu. Mae felly’n holl bwysig bod yr amrywiol awdurdodau rheoleiddio yn dod i’r casgliadau gofynnol cyn gynted â phosibl.

Dylid croesawu unrhyw fuddsoddiad yng Nghymru, cyhyd ag y gallwn sicrhau’r ymrwymiad i fodloni’r meini prawf yr wyf wedi tynnu sylw atynt: cadw’r pencadlys yng Nghymru a pharhau i ddatblygu er mwyn arwain at ddiogelu swyddi.

Yr wyf yn brin o amser ac ni wnaf ildio. Gwyddom oll am natur ymyriadau Richard, felly yr wyf yn falch o fwrw ymlaen.

Yn ogystal, mae diddordeb mewn sefydliad o Gymru yn dangos y gwelir potensial yng Nghymru a bod potensial i ddatblygu a ffrwyno’r diddordeb hwnnw ymhellach. Yr adeg i boeni yw pan gawn ein hanwybyddu a’n hystyried yn amherthnasol—fel cenedl, nid fel Cynulliad, wrth gwrs. Yr wyf wedi galw ar y Cynulliad sawl tro i gofleidio a hwyluso’r sector preifat er mwyn sicrhau’r cyfoeth yr ydym oll yn galw amdano i gyflwyno gwasanaethau cyhoeddus yn y tymor hir. Mae hon yn ffordd ddelfrydol o wneud hynny a gobeithiaf y bydd fy ngwelliannau 2 a 4 yn cael cefnogaeth y Cynulliad.

Gan droi at y gwelliannau a gyflwynwyd gan y pleidiau eraill, yr ydym yn hapus i gefnogi gwelliannau 1 a 3 gan y cenedlaetholwyr. Mae gwelliant 5, fodd bynnag, yn cynnwys egwyddor cyfyngu a fyddai’n tanseilio’r broses o greu cyfoeth yr wyf wedi ceisio ei thanlinellu. Nid yw gwelliant 6 Mike German yn gwneud dim ond dangos diffyg dealltwriaeth o fyd busnes—[Torri ar draws.]

Fodd bynnag, yn enw cynhwysiant a gwleidyddiaeth consensws, byddaf yn hapus i’w gefnogi.

Gwerthfawrogaf fod yn rhaid galw Sue Essex yn fuan. Ni wn a oedd canmoliaeth Alun yn werth ei gael. Datganaf fuddiant, gan fod fy merch yn gweithio ym mhrif swyddfa Hyder ac yn berchennog balch ar 24, credaf, o gyfranddaliadau, a fydd yn sicr yn annigonol i’m cadw i yn fy henaint. Croesawaf yr agwedd agored y mae’r cwmni sydd wedi cyflwyno cais wedi ei ddangos wrth ymdrin â’r mater hwn. Mae wedi bod yn barod i siarad â bron pawb sydd â diddordeb yn y mater hwn yng Nghymru, gan gynnwys undebau llafur a’r Cynulliad, ei Aelodau a’r gwahanol bleidiau.

Cefnogwn welliant 2 ynglŷn â’r dreth ffawdelw, ond am resymau gwahanol i’r rhai a amlinellwyd gan Alun Cairns. Mae’r dreth ffawdelw yn gyfrifol am rywfaint o broblemau Hyder, ond nid y cyfan ohonynt. Yr wyf yn bryderus am yr egwyddor ‘arian i mewn, arian allan’, a byddaf yn mynd i’r afael yn uniongyrchol â’r mater hwn. Mae’n debyg ei bod yn eglur i bawb bod y dreth ffawdelw yn golygu bod Nwy Prydain, Manweb, Telecom Prydain a Hyder wedi talu rhwng £400 miliwn a £450 miliwn i Drysorlys y Llywodraeth. Aeth yr arian hwnnw allan o Gymru. Yn sgîl y rhaglenni a weithredwyd, daeth rhwng £100 miliwn a £150 miliwn i mewn i Gymru. Felly, ni roddodd y dreth ffawdelw y fargen orau i Gymru er i fenter y Fargen Newydd ddeillio ohono. Gwrthwynebasom y dreth ffawdelw am i’r arian adael Cymru. Credwn mewn bod yn onest, yn agored a thryloyw ynglŷn â threthu, gan adael i bobl wybod am beth y cânt eu trethu. Mae cyllido unswm, anghynaliadwy yn dangos rheolaeth economaidd wael.

Mae dau ddewis ar gael ar gyfer dyfodol Hyder. Mae cais Nomura yn ein sicrhau y bydd yn cadw’r rheolwyr lefel uchaf yng Nghymru. Y fantais yw nad oes gan Nomura strwythur rheoli ar waith yn unlle arall yn y DU. Felly, diolch byth, nid oes cymhelliad mawr iddo fynd i rywle arall. Fodd bynnag, dylai’r cais posibl arall gan Western Power Distribution beri pryder mawr i’r Cynulliad, gan y gallai ddatgymalu Hyder a chael dylanwad enfawr yn y tymor hir ar swyddi sgilgar iawn yng Nghymru. Nid oes gennym ddigon o swyddi gwerthfawr a chwmnïau mawr cynhenid, ac felly ni allwn fforddio colli rhagor ohonynt. Dim ond tua 16 neu 17 o gwmnïau cyhoeddus cyfyngedig sydd wedi eu seilio yng Nghymru, chwarter y nifer sydd yn yr Alban. Beth bynnag a ddigwydd, rhaid i’r Cynulliad ei gwneud yn gwbl glir ei fod yn gwrthwynebu unrhyw ymgais i ddatgymalu Hyder.

Yn sgîl hyn, efallai ichi feddwl mai cais Nomura yw’r dewis gorau. Mae llawer o bobl yn ei weld bron fel marchog gwyn ar y gorwel o’i gymharu â chais Western Power Distribution, a all fod ger ein bron yr wythnos nesaf. Nid yw hynny’n golygu y byddwn yn rhoi’r gorau i Nomura. Rhaid inni edrych yn graff ar yr hyn y mae’n ceisio ei wneud. Gall yr Aelodau ddeall ei fod yn ceisio ennill troedle ym marchnad gwasanaethau rheoledig yr Undeb Ewropeaidd. Y perygl yw os nad yw cwmni’n llwyddo, neu hyd yn oed os yw yn llwyddo, y daw’n ddeniadol i’w werthu ymhen dwy, dair, pedair neu bum mlynedd. Mae perygl i’r cyfan ddisgyn yn ddarnau. Rhaid i’r hyn sydd yn ddeniadol ar hyn o bryd hefyd fod yn ddeniadol yn y dyfodol.

Cefnogwn yr holl welliannau, er fy mod yn ei chael yn anodd deall o ble y daw’r arian ar gyfer ailwladoli’r diwydiant dŵr yng Nghymru. Daliaf fy anadl wrth ddisgwyl datganiadau polisi yn y dyfodol gan Blaid Cymru.

Mae dyfodol Hyder yn brawf mawr i’r Cynulliad. Rhaid inni archwilio’r ceisiadau yn ofalus a pheidio â bod ofn codi ein llais a mynegi ein barn, yn Llundain ac i Stephen Byers yn benodol. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cadw ac yn ymestyn y gwelliannau i’r isadeiledd a geisir ar hyn o bryd. Dylem gofio fod Hyder wedi bod yn awyddus i fuddsoddi £30 miliwn yn isadeiledd y diwydiant dŵr yng Nghymru eleni. Ni chaniataodd y rheoleiddiwr iddo wario mwy na £5 miliwn o’r arian hwnnw ar daliadau a gyfeiriwyd at y defnyddwyr. Mae’n bwysig ein bod yn ceisio sicrhau’r buddsoddiad llawn o £30 miliwn yn yr isadeiledd gan unrhyw ddarpar ymgeisydd sydd yn gwneud cais am Hyder.

Mae’r amrywiol faterion wedi cael eu mynegi’n glir ond mae rhai materion allweddol. Dyma’r materion y mae’n rhaid i’r Cynulliad fod yn ymwneud â hwy: swyddi, sgiliau ac arbenigedd ar y lefel uchaf, nid yn unig y sgiliau sydd eisoes gennym, ond y sgiliau a’r manteision y gallem eu hennill drwy dynnu arbenigedd o du’r cwmnïau mawr yng Nghymru—arbenigedd ariannol a rheoli cwmnïau mawr. Yn anffodus, maent yn brin yng Nghymru ac mae’n rhaid inni adeiladu arnynt. Rhaid inni glystyru sgiliau, fel y gwyddom y bydd cwmnïau yn dymuno adeiladu o’n cwmpas—bod mecanwaith y gadwyn gyflenwi gyfan yn adeiladu ar yr hyn sydd gennym. Byddai Cymru yn cael ei gwasanaethu orau gan gwmni o Gymru sydd yn cael ei reoli yn dda, ac sydd yn ceisio tyfu ei fusnes o gylch y sylfaen gadarn y mae’r cwmni presennol yn ei gynnig. Dylai’r cwmni hwnnw sicrhau bod gofalu am gwsmeriaid ac ansawdd yn ganolog iddo.

Yr wyf yn ddiolchgar i Sue am roi munud o’i hamser imi wneud cyfraniad bychan. Yr wyf yn falch gydag ymateb y Weithrediaeth, oherwydd mae gan y Cynulliad yn awr gyfle i fod yn unedig y tu ôl i gynnig grymus a fydd yn cynnig y cyfle gorau i gyflawni’r hyn yr ydym ei eisiau. Cytunaf â chi, Mike, yn adnabod yr egwyddorion pwysig hynny. Yr ydym yn cydnabod pwysigrwydd Hyder a’r ffaith y dylai aros yn gwmni o Gymru ac y dylai allu aros yn gyfan. Ni ddylem orfod wynebu’r syniad o werthu’r gwasanaethau rheoledig hyn fel eu bod yn cael eu rhedeg o Warrington, Bryste neu le bynnag. Dyna’r egwyddorion pwysig y dylem fod yn eu trafod ac nid gwahanol rinweddau’r ceisiadau.

Fodd bynnag, dylem ei gwneud yn eglur i’r rheoleiddwyr a’r Adran Masnach a Diwydiant, os oes cais sydd yn cael ei weld fel un gelyniaethus neu ysglyfaethus neu sydd yn golygu bod posibilrwydd i Hyder gael ei ddatgymalu, y buasem yn disgwyl iddynt archwilio’r materion hynny yn y modd mwyaf grymus posibl.

Carwn wneud tri phwynt byr, Llywydd. Yr ydych yn gywir, Mike, yn nodi dylanwad y dreth ffawdelw ar ffawd Hyder, ond nid dyna unig achos ei gwymp. Polisi ariannu’r cwmni, y ffordd y methodd â bodloni’r drefn reoleiddio a’r ffordd y meddiannodd SWALEC a chyllido’r meddiannu hwnnw drwy fenthyg oedd yr hyn a arweiniodd at ei drafferthion. Felly, mae’n anghywir dweud mai bai’r Llywodraeth Lafur a ddaeth i rym ydoedd i gyd.

Cynnig da, Alun Cairns, ond ni allwch ei chael hi’r ddwy ffordd. Ymddengys mai’ch dadl chi oedd eich bod am i’r cwmni aros yng Nghymru â’i bencadlys yng Nghaerdydd. Yr oeddech am ddiogelu’r holl swyddi a gwarchod y defnyddiwr, ond yr oeddech am i’r farchnad benderfynu pwy sydd yn cael Hyder. Os yw’r farchnad yn penderfynu pwy sydd yn cael Hyder, nid Nomura fydd y cwmni hwnnw nac unrhyw gwmni sydd yn cynnig y gwarantau yr ydym yn eu ceisio.

Mae’n ddrwg gennyf, nid oes amser gennyf—bydd yn rhaid inni drafod hyn ymhellach yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd yfory. Mae’n ddrwg gennyf, Alun. Hoffwn ddadlau’r pwnc gyda chi, ond bydd yn rhaid inni wneud hynny yfory.

Os mai’r farchnad agored sydd yn penderfynu, Hyder, pobl Cymru ac yn sicr y defnyddwyr, fydd ar eu colled. Yr wyf yn cael fy hun mewn sefyllfa wleidyddol anodd heddiw, Dafydd—hynny yw, y Llywydd—oherwydd yr wyf yn amddiffyn yn gadarn safbwynt y Blaid Lafur ac yr wyf am anghytuno gyda’r Dafydd arall, oherwydd nid wyf yn cytuno â safbwynt Plaid Cymru ar y mater hwn. Gobeithiaf nad yw hynny yn rhoi dyfodol fy rhagolygon gwleidyddol yn y fantol. [Chwerthin.] Yr oedd yn emosiynol iawn—

Gwn hynny. Nid yw’r mater o berchnogaeth yn realistig ac nid yw sôn am ddychwelyd y diwydiant dŵr i’r sector cyhoeddus yn y ffordd yr awgrymasoch, Alun, yn iawn. Nid yw’r syniad bod y Cynulliad Cenedlaethol yn defnyddio ein hadnoddau prin i geisio sicrhau budd rheolaethol yng nghwmni preifat mwyaf Cymru yn rhan o’n hagenda. Mae gennym nifer o flaenoriaethau, ac nid yw cymryd budd sector cyhoeddus mewn cwmni preifat yn un ohonynt. Felly, llongyfarchiadau, Sue, mae’r cynnig yn hollol iawn a gobeithiaf y gall y Cynulliad fod yn unedig i’w gwneud yn glir i’r Adran Masnach a Diwydiant pa mor bwysig yw’r mater hwn inni ac y byddwn yn unedig wrth ddadlau’n hachos.

Byddaf yn gyflym ac af drwy’r pwyntiau. Diolch, Dafydd Wigley, am dynnu gwelliant 3 yn ôl. Yr oeddech yn gywir i’n hatgoffa fod dŵr yn bwnc emosiynol yng Nghymru, ac am yr hanes y tu ôl i hynny. Yr oedd gennyf ddiddordeb yn eich toriad o’r Daily Post yr holl flynyddoedd hynny yn ôl. Nid yw Peter Walker gyda ni heddiw yng Nghymru, ond yr ydych chi yn dal yma, Dafydd, felly mae gwers i’w dysgu yn y fan honno. Carwn ddychwelyd at bwynt Ron, pwynt y gwneuthum innau hefyd yn gynharach. Mae pwyntiau allweddol y mae’n rhaid inni ganolbwyntio arnynt, sef swyddi, gwarchod defnyddwyr a’r amgylchedd, a buddsoddi. Dyna’r prif egwyddorion y mae’n rhaid inni eu cadw’n flaenllaw mewn cof ac y mae’n rhaid inni barhau i bwyso amdanynt. Mae rhai o sylwadau Alun Cairns am y dreth ffawdelw wedi eu hateb. I fod yn deg â Hyder, ni fyddai’n dweud heddiw mai’r rheswm am ei sefyllfa bresennol oedd y dreth ffawdelw. Gadewch inni fod yn onest. Nid dyna’r rheswm. Efallai nad oedd yn ei hoffi ond nid dyna pam fod Hyder yn ei sefyllfa ariannol presennol. Mae ein pwerau yn hyn yn gyfyngedig. Mae pwynt diwethaf Ron ynglŷn â’r farchnad, yn anffodus, yn wir. Dyna pam fod cynifer ohonom yma heddiw yn dymuno nad oeddem yn y sefyllfa hon. Fodd bynnag, mae’n wir. Rhaid inni wynebu’r gwirionedd hwnnw. Rhaid inni fod yn gryf fel Cynulliad. Rhaid inni ddod at ein gilydd a chyfleu’r pwyntiau hynny i’r holl gwmnïau hynny, neu ba gwmni bynnag sydd yn ennill, ein bod ni yma fel llais Cymru, yn rymus a chryf a chyda’r bobl y tu ôl inni. Mae hynny yn gryfder. Nid yw yno mewn punnoedd a cheiniogau ond mae’n wir gryfder. Bydd ein llais yn cael ei glywed a bydd yn uchel. Parthed gyrfa Ron yn y dyfodol, gobeithiaf y bydd hynny’n bwnc ar gyfer dadl fer yn y dyfodol.

Gwelliant 3 wedi’i dynnu yn ôl.