in Welsh I want to make a statement to the Assembly about the lessons that we should learn from our first year. This statement follows discussions that the Presiding Officer and I have had with the other party leaders on the best way to proceed.

yn Saesneg Nid yw’r ffaith ein bod wedi dathlu ein pen-blwydd cyntaf yn golygu y dylai’r Cynulliad orffwys ar ei fri. Hwyrach na wnawn ni fyth gytuno ar bob mater polisi a ddaw ger ein bron. Fodd bynnag, mae gennym ddiddordeb cyffredin mewn sicrhau bod y Cynulliad yn gweithio mor effeithlon ag y gall ac yn cysylltu’n well â’r tri miliwn ohonom sydd yn byw yng Nghymru, yn unol ag egwyddorion democratiaeth, cynwysoldeb a bod yn agored y seiliwyd y Cynulliad arnynt ac y mae pawb ohonom yn eu rhannu.

yn Saesneg Yn ystod y flwyddyn, yr ydym o dro i dro wedi cloriannu a newid y ffordd yr ydym yn gweithio. Newidiasom y Rheolau Sefydlog droeon. Yn ddiweddar yr ydym wedi symleiddio’r ffordd yr ydym yn delio ag is-ddeddfwriaeth arferol. Yr wyf wedi awgrymu newidiadau i wneud cwestiynau llafar, yn enwedig y rheini i’r Prif Ysgrifennydd, yn fwy perthnasol i bynciau’r dydd. Fodd bynnag, proses dameidiog fu hon.

yn Saesneg Flwyddyn yn ddiweddarach, mae angen inni gynnal ymarferiad mwy sylfaenol ac eang ei gwmpas, i ystyried a ydym mewn difrif yn cyrraedd ein disgwyliadau ni ac, yn bwysicach, ddisgwyliadau’r rhai a’n hetholodd. Mae angen archwiliad gonest a thrylwyr arnom o’r modd yr ydym yn gweithredu ac a yw’r ffordd hon yn caniatáu inni gyflawni’r mandad a roddwyd inni yn y ffordd orau bosibl. Felly, mae’r Llywydd, arweinwyr y pleidiau eraill a minnau, yn bwriadu sefydlu adolygiad o’r ffordd y mae’r Cynulliad yn gweithio. Bydd y Llywydd neu’r Dirprwy Lywydd yn cadeirio’r adolygiad a bydd arweinwyr y pleidiau eraill, y rheolwyr busnes a minnau yn aelodau ohono. Gyda’n gilydd byddwn yn llunio cylch gorchwyl manwl i’r adolygiad yn fuan. Yr ydym oll yn cytuno bod yn rhaid iddo fod yn agored i bawb y tu mewn a’r tu allan i’r Cynulliad. Yn unol â hynny, bydd yr adolygiad yn ceisio cyfraniadau gan grwpiau plaid, aelodau unigol meinciau cefn y Cynulliad, partneriaid y Cynulliad mewn busnes, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol, academyddion sydd â diddordeb yn y pwnc hwn ac eraill. Mae’r ymdriniaeth hon yn gwbl gydnaws ag egwyddorion bod yn agored a chynhwysol, y bydd yr adolygiad yn ceisio eu sefydlu’n gadarn yn y ffordd yr ydym yn gweithio. Byddwn yn sefydlu cyd-ysgrifenyddiaeth ar gyfer yr adolygiad o blith fy swyddogion i a rhai’r Llywydd. Caiff manylion yr ysgrifenyddiaeth a sut mae cyfrannu at yr adolygiad eu rhoi ar y fewnrwyd a byddant ar gael i’r cyhoedd.

yn Saesneg Lywydd, mae’r syniad bod angen mwy o amser ar y Cynulliad i ddatblygu a gwneud ei hun yn ganolbwynt bywyd gwleidyddol Cymru yn troi’n ystrydeb wleidyddol gartref gyntaf Cymru. Fel pob ystrydeb, mae ynddi rywfaint o wirionedd, ond nid yw’n ddigon dweud hynny a disgwyl cynnydd drwy gyfrwng llaw guddiedig Ddarwinaidd wleidyddol. Rhaid inni gydnabod hefyd y cryfderau a’r gwendidau yn y ffordd yr ydym yn gweithio a gweithredu ar yr hyn a ganfyddwn a’r hyn y gall pawb gytuno arno. Mae’r adolygiad yn rhan fawr o hynny a gwahoddaf bawb sydd â buddiant oddi mewn i’r Cynulliad a thu allan iddo i wneud iddo weithio yn y ffordd orau bosibl a, thrwy hynny, wneud i’r Cynulliad weithio yn y ffordd orau bosibl.

I thank Rhodri for his important statement. I welcome this review. As a party, we are keen to see it as we discuss ‘Betterwales.com’.

I wish to ask some questions that arise from the statement. First, will Rhodri give us guidance regarding the timetable that he foresees for receiving evidence and coming to a conclusion? We do not want this matter to run open-endedly.

Secondly, will he assure us that we will have the right to look at how legislative arrangements work within the constitutional framework that has been given to us? We remember the confusion that arose recently about blue badges for disabled people. At times, we have been caught between the provisions of London legislation and our obligation to respect human rights. Peter Law found that last week with the Local Government Bill. Can the review look at how the Assembly can influence the legislative programme in London to ensure that Members of the Government can implement the policies that they wish? Will the review include the role of the Secretary of State for Wales in the Assembly and how we can ensure that as much co-operation as possible develops? Although the circumstances are different, will we consider any lessons that have arisen in Scotland and Northern Ireland, such as those to which Edwina Hart recently referred in a different context?

Finally, I would like to have an assurance that we will not have to wait for the outcome of this report to act on changes that are already being discussed, such as changing the days of Plenary sessions and changes where the parties are agreed and where there is an argument for moving forward without waiting for a full review. Rhodri referred to the change to questions to the First Secretary.

On timing, I would intend—but I am eager to hear the view across the Assembly—to call for papers and written contributions during the summer and beginning of the autumn and then set a date, for example the last day of October, for receiving written contributions and applications, so that they can be considered over the rest of the autumn and winter.

Then, we would hold six or seven open sessions during the autumn and winter this year and the spring of next year to discuss with people who wish to give evidence or propose improvements to our way of operating. That would enable us to reach our final conclusions so that any changes that we can all agree upon come into effect by the beginning of the 2001-02 session in September 2001.

On whether we will be able to consider issues relating to legislation, I am eager that we keep every party elected to the Assembly in agreement on the review’s principles. Therefore, as long as they are technical matters, I would expect the four parties represented in the Assembly to be eager to help with the review, but within the Government of Wales Act 1998. That is, we act within that Act and I am not eager to discuss whether we should amend it.

I am happy to discuss technical matters about how we can operate better within that Act. I believe that the four parties represented in the Assembly would agree on that. If there are improvements than we can make in terms of the relationship with the Secretary of State for Wales, with London or with the process of making new legislation on our behalf in Westminster and so on, that is not a problem. However, once you start asking the major question about the Act, I believe that there would be a split within the Assembly. That is not the purpose of the review.

Yr wyf yn ddiolchgar am ymateb y Prif Ysgrifennydd i Dafydd Wigley. Nid oedd yn glir yn ei ddatganiad. Codais y mater hwn gydag ef amser cinio. Mae’n holl bwysig mai adolygiad o broses a gweithdrefnau’r Cynulliad yw hwn. Nid ydym yn ystyried pwerau. Gwnaethpwyd hynny’n glir pan gyfarfu arweinwyr y pleidiau â’r Llywydd i drafod y mater. Yr ydym yn ystyried fframwaith presennol y Ddeddf ac yn gweld sut y gallwn wneud y Cynulliad yn fwy perthnasol ac effeithiol. Yr ydym yn ystyried gweithdrefnau, sesiynau cwestiynau, rôl Pwyllgorau ac yn y blaen. Fe’i gwneuthum yn glir fy mod yn awyddus i gymryd rhan yn yr adolygiad hwn. Mae’n fuddiol i wneud y corff hwn yn fwy perthnasol ond gyda’r cafeat y gwneir hynny o fewn fframwaith presennol y Ddeddf. Felly, croesawaf ei ateb i’r pwyntiau a godwyd gan Dafydd Wigley.

Mae un pwynt na ddeliodd y Prif Ysgrifennydd ag ef mewn ymateb i gwestiwn Dafydd Wigley. Hynny yw, a fyddem yn gallu mynd i’r afael â rhai materion yn y cyfamser, tra’n disgwyl am yr adolygiad llawn. Gallai fod pwyntiau brys y mae angen rhoi sylw iddynt ran o’r ffordd drwy’r adolygiad. Yn hytrach na disgwyl tan y gwanwyn efallai i ddelio â hwy, hwyrach mai buddiol fydd gwneud hynny’n gynharach yn hytrach nag yn hwyrach.

Nid wyf am gael fy nal yn y canol rhwng Plaid Cymru, a fydd neu na fydd efallai am gwestiynu Deddf Llywodraeth Cymru, a’r grŵp Ceidwadol, na fyddai’n sicr am wneud hynny. Fodd bynnag, gallwn wneud llawer drwy gydweithrediad rhwng y pedair plaid i wneud i’r Cynulliad weithio’n well. Dysgasom lawer o wersi o’r flwyddyn gyntaf. Datgelwyd gwendidau a chryfderau ac yr wyf yn siŵr y gall y pedair plaid, gan weithio gyda’i gilydd, ddefnyddio’r adolygiad hwn yn adeiladol ym mhob ffordd i wneud i’r Cynulliad lunio mwy o gyswllt. Mae hynny er budd pawb ohonom. Rhaid inni feddwl am y dyn neu’r fenyw ar y stryd yng Nghymru. Beth dybiant hwy yr ydym yn ei wneud? A allwn wneud i’n hunain, fel democratiaeth newydd Cymru, lunio gwell cyswllt gyda’r bobl allan yna?

O ran a allwn gyflwyno gwelliannau interim, pe tybiai’r pedair plaid a gynrychiolir yn y grŵp adolygu y dylem wneud hynny a bod eu casgliadau’n ymddangos cyn Medi 2001, byddwn yn falch o roi sylw i welliannau yn gynharach. Mae yn yr un ysbryd â’r hyn a ddywedais am newidiadau i’r sesiwn cwestiynau i’r Prif Ysgrifennydd, y byddwn efallai am eu cyflwyno’n gynharach.

Mae hwn yn gam cyntaf pwysig ac yr ydym wedi cydnabod erioed y bydd yn rhaid i’r Cynulliad dyfu a datblygu yn organig ac y bydd yn rhaid rhoi lle i ddatganoli dyfu yng Nghymru er bod rhai pobl yn anghytuno ag ef. Mae hyn yn gam tuag at y twf hwnnw. Derbyniaf hefyd bod gweithredu ar sail yr holl bleidiau yn hanfodol oherwydd mae’n dangos bod y Cynulliad yn fwy na gwarcheidwad ysbeidiol gwleidyddiaeth newydd.

A wnewch chi egluro sut y bydd gweithgaredd y grŵp adolygu yn treiddio drwy’r Cynulliad? Efallai y bydd yn treiddio drwy’r Pwyllgorau a’r Cyfarfodydd Llawn fel bod y Cynulliad cyfan yn cael ei gynnwys ac yn cael cyfle i gyfrannu. A wnewch chi gadarnhau a gaiff grwpiau sydd â buddiant neilltuol y cyfle i gyflwyno sylwadau? Yn arbennig, y rheini a fu â rhan yng Ngrŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol, rhai o’r rheini a fu â rhan yn ymgyrch y refferendwm—

Pawb o’r rheini a fu â rhan yn ymgyrch y refferendwm.

O’r gorau, pawb o’r rheini a fu â rhan yn ymgyrch y refferendwm, yn ogystal â’r cyrff hynny sydd â diddordeb sydd yn cadw llygad manwl ar y Cynulliad gan gynnwys Coleg Prifysgol Llundain, sydd yn gwneud prosiect ar newid cyfansoddiadol. Cyfyngir—neu beidio, yn dibynnu ar eich agwedd—ar rôl y Cynulliad gan y ffaith nad oes ganddo rym digonol. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn chwaraewr hanfodol ym mherthynas y Cynulliad gyda San Steffan. Gobeithiaf y gallwch ganfod ffordd o gynnwys yr Ysgrifennydd Gwladol yn fwy gweithredol efallai na’i ymwneud ar hyn o bryd yn cyflwyno sylwadau inni.

Sonioch am y Cynulliad yn ‘tyfu’n organig’. Dyna’r nodyn allweddol ar gyfer casgliadau’r adolygiad. Yr wyf yn siŵr nad yw Deddf Llywodraeth Cymru, Rheolau Sefydlog Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol a’r ffordd yr ydym ni wedi dewis gweithredu wedi gwneud y Cynulliad yn ddarn o gelfyddyd berffaith yn 12 mis cyntaf ei fodolaeth. Ni fyddai’n ddim llai na gwyrth gyfansoddiadol pe baem wedi cyflawni perffeithrwydd fel corff datganoledig o fewn 12 mis ac ychydig wythnosau o drosglwyddo pwerau. Dyna pam yr wyf yn argyhoeddedig y gall llawer iawn o les ddod allan o’r adolygiad hwn. Bydd yn ein galluogi i dyfu’n organig heb orfod herio na newid Deddf Llywodraeth Cymru.

Mae’n debyg y bydd y grŵp adolygu yn cyflwyno argymhellion i’r Cynulliad cyfan. Gobeithiaf y bydd pob arweinydd plaid a gynrychiolir ar y grŵp wedi profi ei argymhellion ar eu pleidiau unigol ac wedi cael cefnogaeth iddynt. Ni fyddwn am gael pleidlais ranedig ar hyn. Fodd bynnag, gallai hynny fod yn bosibilrwydd drwy beirianwaith yr adolygiad. Gobeithiaf na fyddai hynny’n digwydd. Byddwn yn siomedig pe na bai Grŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol a grwpiau eraill megis Robert Hazell a’i gydweithwyr yn yr uned cyfansoddiad yng Ngholeg Prifysgol Llundain yn cyflwyno sylwadau inni neu’n llunio papur sylweddol oherwydd maent wrthi ar hyn o bryd yn llunio cymariaethau ar sut y mae setliadau datganoli yn gweithio ac a ydynt yn gweithio mor effeithiol ag y gallent.

Bydd y bont rhwng y Cynulliad hwn a San Steffan drwy Ysgrifennydd Gwladol Cymru o gryn ddiddordeb i’r adolygiad. Yr wyf yn siŵr nad ydym wedi cael hynny’n iawn yn ein blwyddyn gyntaf, ac ni fyddech yn disgwyl hynny gennym. Yr wyf yn siŵr y bydd gan yr Ysgrifennydd Gwladol ddiddordeb yng nghanlyniad yr adolygiad a sut y gallwn wella’r defnydd o’i allu ef i weithredu fel ein pont o’r Cynulliad at beiriant San Steffan a Whitehall.

Mae’n flwyddyn ers i’r Cynulliad Cenedlaethol ysgwyddo’r cyfrifoldeb llawn am iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru. Gwnaethom gynnydd sylweddol o ran datblygu atebion Cymreig i anghenion Cymreig. Mae’r atebion hyn wedi eu gwreiddio yn y gwerth sylfaenol a roddwn ni yng Nghymru ar ein gwasanaethau cyhoeddus.

Manteisiaf ar y cyfle hwn i ddod â gwahanol linynnau o’r gwaith hwn ynghyd, i ddangos sut yr ydym yn rhoi ein hymrwymiad yn ‘Gwellcymru.com’ ar waith ac yn rhoi sylw i flaenoriaethau’r Pwyllgor. Mae adroddiad ysgrifenedig, o dan y teitl ‘Dyfodol Iachach i Gymru’, i gyd-fynd â’r datganiad hwn ar gael ar y fewnrwyd a’r rhyngrwyd.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, yr oeddwn yn benderfynol o lywio iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol mewn ffordd sydd yn rhoi pobl a gwell iechyd iddynt yn flaenaf yn ein gweithgareddau. Pobl yw ein hased bennaf. Maent yn cynnwys y bobl sydd yn darparu gwasanaethau iechyd sydd yn rhoi gofal, yn ogystal ag yn gwella, a gwasanaethau cymdeithasol sydd yn amddiffyn ac yn darparu ar gyfer rhai o aelodau mwyaf bregus ein cymunedau. Hefyd y bobl sydd yn brif ffynhonnell gofal yn y gymuned: teulu, ffrindiau a chymdogion y mae angen eu cydnabod, ac a gydnabyddir yn unigryw gan y Cynulliad hwn drwy’r strategaeth gofalwyr a lansiwyd yn y Cynulliad ddoe.

Yr oeddwn yn falch yn ddiweddar o lansio’r strategaeth adnoddau gweithlu ar gyfer y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru, ‘Darparu ar gyfer Cleifion’. Rhaid inni ganfod ffyrdd arloesol o gyflwyno agenda Cymru ar iechyd, a chynllunio ar gyfer addysg, hyfforddiant a datblygiad y gweithlu i’r dyfodol. O dan y drefn newydd hon o weithio drwy bartneriaeth, dylai pawb sydd yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd fod â hawl i bolisïau hyblyg, clên i’r gweithwyr, yn ogystal â bod adnoddau ar gael i ddatblygu’r gweithlu. Yn bwysicaf oll yw’r rheini sydd yn ffocws i’n holl ymdrechion, y cleifion a defnyddwyr ein gwasanaethau. Rhaid i’w hanghenion hwy fod yn flaenaf yn ein cynllunio.

Gadewch imi wneud tri honiad allweddol am y ffordd y mae’r gwasanaethau iechyd a chymdeithasol wedi eu datblygu dros y 12 mis diwethaf.

Yn gyntaf, gwnaethom gynnydd gwirioneddol o ran gwneud iawn am y blynyddoedd o dan gyllido sydd wrth wraidd cynifer o’r problemau a wynebir gennym yng Nghymru. Yr oedd y dyraniadau i awdurdodau iechyd yn Ebrill eleni £196 miliwn, neu 9.4 y cant yn uwch na’r llynedd. Cynyddwyd y gwariant ar iechyd yng Nghymru drwyddo draw o swm sylweddol o £293 miliwn, neu 11.3 y cant. Bydd gwariant awdurdodau lleol ar wasanaethau cymdeithasol eleni yn £48 miliwn, 8.5 y cant yn uwch na’r llynedd. Ar ôl blynyddoedd lawer o broblemau ariannol, mae’r NHS yng Nghymru bellach yn cymryd camau sylweddol tuag at ddileu’r diffyg mewn-blwyddyn. Awgryma gwybodaeth o du’r gwasanaeth y bydd diffyg ariannol y llynedd yn sylweddol is nag a dybiasom yn gynharach. Yr ydym yn gweithio’n galed ar gryfhau systemau ariannol.

Yn ail, gyda chonsensws eang a chefnogaeth y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, sefydlasom egwyddorion sylfaenol a fydd yn llunio ein proses benderfynu yn y dyfodol: mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd, gwneud gofal sylfaenol a gweithredu ataliol yn ganolog i’n meddylfryd, a dymchwel yr hen rwystrau o fewn y proffesiynau—ar draws cyrff yr NHS a rhwng iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol.

Yn drydydd, llwyddasom i ysgogi, nerthu a harneisio rhwydwaith enfawr o fuddiannau ac ymdrech wrth ddatblygu iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru. Yr wyf yn benderfynol y bydd llunio polisi ym maes iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru i’r dyfodol yn ennyn cyfranogiad yr holl gleifion, defnyddwyr, gofalwyr a staff. Mae gwasanaeth â phobl yn ganolog iddo yn gyfrwng o blaid newid yn ogystal ag ennyn cyfranogiad. Awgrymai adroddiad y Comisiwn Archwilio ar grwpiau iechyd lleol yng Nghymru, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, fod ateb Cymru o grwpiau iechyd lleol wedi ei lunio gan y gwerthoedd diwylliannol craidd hynny o bartneriaeth, cydweithio a brwdfrydedd tuag at y dasg. Bu’r rhain yn werthoedd sylfaenol wrth lunio’r rhaglenni gwella iechyd y chwaraewyd rhan holl bwysig gan y grwpiau iechyd lleol ynddynt. Rhaglenni gwella iechyd yw conglfaen y gwaith lleol o gynllunio gwasanaethau iechyd, seiliedig ar anghenion iechyd, erbyn hyn. Rhoddant sylfaen ar gyfer newid y gwasanaeth a rheoli perfformiad, felly mae’n holl bwysig fod yr holl fuddiannau’n gweithio gyda’i gilydd i’w cynhyrchu. O’r grwpiau iechyd lleol i gynghreiriau iechyd lleol a’r tasglu pwysau brys, yr ydym wedi sefydlu cyfres o fforymau sydd, drwy gydweithrediad, yn gallu cynllunio a llywio amrediad modern o ofal o safon.

Cymerasom gamau radical i ail-wampio’r ffordd yr ydym yn llunio perthynas gyda’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, lle mae afiechyd a thlodi yn ymgartrefu. Mae’r rhaglen Cymunedau’n Gyntaf yn rhoi ymrwymiad tymor hir gan y Cynulliad i ddyfeisio atebion sydd yn golygu bod pobl leol yn pennu eu hanghenion a’u blaenoriaethau, a chynllunio ar draws yr ystod eang o faterion polisi sydd yn effeithio ar iechyd. Wrth sicrhau gwell adnoddau, datblygu fframwaith egwyddorion a chreu diwylliant o gydweithredu, mae llwyddiannau sylweddol ar unrhyw adeg a dyna ffrwyth ein hymdrech gydweithredol dros y 15 mis diwethaf. Heb y Cynulliad, a’ch penderfyniad chi yn y Cynulliad i ychwanegu ymhellach at ddyraniad y gyllideb, ni fyddai’r sylfaen adnoddau ar gyfer iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol wedi codi i’w lefel bresennol. Heb y Cynulliad, ni fyddem wedi llwyddo i gytuno ar set o egwyddorion sydd yn radical a hefyd yn iawn i Gymru. Heb y Cynulliad, ni fyddem wedi gweld y don o barodrwydd i gyfrannu tuag at well iechyd a lles yng Nghymru a fu’n gymaint nodwedd o’n 12 mis cyntaf.

Sut yr ydym wedi rhoi sylw i’r prif flaenoriaethau? Yn sector yr ysbytai, darparwyd £40 miliwn i fynd i’r afael ag amserau aros a phwysau dros y gaeaf. Ond nid dim ond mater o wario mwy o arian yw gwella iechyd a gofal cymdeithasol. Mae hefyd yn golygu gwneud gwell defnydd o’r arian sydd gennym fel bod perfformiad ein gwasanaethau yn herio’r gorau. Dyna pam y mae targedau y cytunwyd arnynt wedi eu pennu mewn perthynas ag amserau aros a phwysau dros y gaeaf. Cyfrifoldeb yr awdurdodau a’r ymddiriedolaethau iechyd bellach, yn gweithio gydag eraill, yw cyflawni’r targedau hynny. Mae rheoli perfformiad yn golygu bod yn rhaid i’r rheini y rhoddwyd yr arfau a’r adnoddau iddynt ddisgwyl cwblhau’r dasg o fewn yr amserlen y cytunwyd arni. Mae clefyd y galon, canser a gwasanaethau iechyd meddwl yn flaenoriaethau gweithredu. Darparwyd y £25 miliwn ychwanegol i roi sylw i anghenion yn y meysydd blaenoriaeth hyn, yn ychwanegol at benderfyniadau cynharach i foderneiddio iechyd meddwl yng Nghymru.

Dros y flwyddyn i ddod, gwelwn adroddiadau tri gweithgor allweddol. Bydd strategaeth NHS Cymru sydd i’w chyhoeddi’n ddiweddarach eleni yn cyflwyno persbectif tymor hir ar gyfer yr NHS. Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol eisoes wedi derbyn adroddiad cyntaf ar y casgliadau sydd yn dod allan o arolwg o’r gwasanaethau ysbyty aciwt. Mae’n nodi dyfodol saff i’r ysbytai cyffredinol yng Nghymru. Rhaid cysylltu hyn â’r strategaeth gofal sylfaenol, gan ddod â gofal sylfaenol i ganol y llwyfan yn narpariaeth yr NHS. Bydd hefyd yn diffinio’r amgylchedd y gall grwpiau iechyd lleol symud ymlaen ynddo i gyrraedd eu potensial. Bydd grŵp llywio adolygiad dyrannu adnoddau yr NHS, dan gadeiryddiaeth yr Athro Peter Townsend, yn cynorthwyo gyda’r dasg ganolog o sicrhau bod ein gwariant yn cael ei gyfeirio tuag at yr ardaloedd lle mae’r angen a’r diffyg mantais mwyaf. Bydd y ddau adroddiad hyn, ac eraill, yn mynnu newid. Ym maes iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol, mae ystyriaethau adnoddau a diwygio yn mynd law yn llaw. Rhaid i gyrff fod yn barod i roi arloesi a moderneiddio o flaen buddiannau sydd yn elwa o’r status quo.

Y trydydd adroddiad pwysig a fydd yn gwneud gwahaniaeth yng Nghymru dros y 12 mis nesaf yw adroddiad y tasglu pwysau brys. Bydd aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cydnabod mor awdurdodol yr aeth y tasglu hwnnw ati gyda’i waith, a’r cynigion ymarferol y mae wedi eu dwyn ynghyd. Drwy ei ymdrechion byddwn yn gwella’r ffordd yr ydym yn gallu ymateb i bwysau ar wasanaethau dros y gaeaf i ddod. Yr wyf wrth fy modd o allu cyhoeddi fy mod am i’r tasglu barhau â’i waith, i yrru’r argymhellion drwodd yn y tymor canolig a hefyd i gyfrannu at waith strategol ehangach yr NHS.

Ymhlyg yn y cynlluniau hyn y mae newid, ac mae fy natganiad ysgrifenedig yn amlinellu sialensiau y mae’n rhaid inni ymateb iddynt dros y blynyddoedd i ddod. Mae’r sialensiau hyn yn rhoi cyfrifoldeb arbennig ar Aelodau’r Cynulliad. Ni wnaiff y tro i gefnogi diwygio ar yr amod nad yw’n effeithio ar eu hetholaeth neu eu hysbyty hwy neu ar eu buddiant arbennig hwy. Wrth wneud y penderfyniadau anodd sydd yn ofynnol er mwyn newid, nid oes i unrhyw unigolyn na hyd yn oed un blaid fonopoli ar ddoethineb. Mewn Cynulliad lle mae gan bawb ohonom yr hawl i gael ein clywed, rhannwn rywfaint o’r cyfrifoldeb a geir law yn llaw â gwneud penderfyniadau a fydd er lles torfol pobl Cymru. Mae ysbytai yn rhan holl bwysig o’n gwasanaethau iechyd a chymdeithasol, ond mae’r neges wedi ei glywed mai rhan bwysig ydynt, nid y cyfan, o’r hyn sydd o bwys er mwyn gwella iechyd a lles yng Nghymru. Yr wyf yn benderfynol y dylem yn ein rhaglenni bwysleisio’r rôl hanfodol sydd gan ofal sylfaenol, iechyd cyhoeddus a’r agenda iechyd ehangach i’w chwarae wrth gyflwyno gwell a thecach dyfodol. Mewn termau ymarferol, gellir gweld y syniadau hyn yn y cynigion a ddaeth i law am gynlluniau peilot ym maes gofal sylfaenol, yn amrywio o gynigion cymhleth i drawsnewid y ffordd o gyflwyno gofal i ragor na 100,000 o gleifion yng Nghwm Cynon i gynllun i ddiwallu anghenion dybryd dim ond 1,000 o’r bobl fwyaf bregus a difreintiedig ar ein rhiniog. Maent i gyd yn debygol o olygu ail-wampio ffyrdd traddodiadol o weithio os ydynt i lwyddo i gynhyrchu’r math o wasanaeth yr wyf fi am ei weld. Byddai hwnnw’n wasanaeth sydd yn darparu gofal sylfaenol o’r ansawdd orau, pa le bynnag y mae cleifion yn byw a beth bynnag fo’u hamgylchiadau penodol. Mae gennym gyfle yn awr i dorri tir newydd gyda chynlluniau o dan arweiniad nyrsys a chyfleoedd newydd ar gyfer meddygon teulu a deintyddion cyflogedig.

Yn y gwasanaethau cymdeithasol, gwelwyd penawdau dro ar ôl tro dros y flwyddyn ddiwethaf yn lleisio pryderon difrifol am wasanaethau plant. Yn y Cynulliad, a thrwy gyfranogiad awdurdodau lleol, mudiadau gwirfoddol a phobl ifanc, yr ydym wedi gweithio’n galed iawn i gael manylion ein cynigion ar gyfer comisiynydd plant i Gymru yn iawn. Edrychaf ymlaen at y gwaith a fydd yn deillio o sefydlu’r swydd honno.

Heddiw, yr wyf am bwysleisio ochr gadarnhaol ein gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru, sydd yn gweithio bob wythnos gyda 100,000 o’n cyd-ddinasyddion mwyaf agored i niwed, yn darparu cymorth ymarferol a lle i droi iddo mewn cyfyngder. Fwyfwy, mae’r gwasanaethau cymdeithasol yn gweithio’n agosach gyda’u partneriaid yn y gwasanaeth iechyd, mewn addysg a thai ac yn y sectorau gwirfoddol ac annibynnol, gan ddibynnu ar onestrwydd a phroffesiynoldeb miloedd o weithwyr.

Dros y 12 mis nesaf byddwn yn gwneud newidiadau pellach, a fwriadwyd—drwy Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru a Chyngor Gofal Cymru—i godi safonau, gwella’r mesurau i ddiogelu’r sawl sydd yn agored i niwed a hyrwyddo ansawdd a phroffesiynoldeb i’n gweithwyr gofal cymdeithasol. Mae angen inni sicrhau ein bod yn ymdrin yn strategol â datblygu gwasanaethau, gan gydnabod yr hyblygrwydd newydd rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, ac ystod ehangach anghenion gofal pobl hŷn. Mae angen inni adeiladu ar gryfderau gwirioneddol y gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru, tra’n gweithio’n egnïol i ddileu’r problemau sydd, fe wyddom, yn bodoli. Bydd y gwaith hwnnw’n parhau ac yn cyflymu dros y 12 mis nesaf, gan ymateb yn llawn i argymhellion Waterhouse.

Cyn diwedd y mis hwn, bydd y penawdau gwleidyddol wedi bod yn llawn o’r cyhoeddiadau a ddisgwyliwn yng nghyswllt adolygiad cynhwysfawr o wariant y Canghellor, y cynlluniau cenedlaethol ar gyfer y gwasanaeth iechyd yn Lloegr ac ymateb Llywodraeth y DU i’r Comisiwn Brenhinol ar ofal tymor hir yr henoed. Bydd i’r cyhoeddiadau hynny oblygiadau pwysig i Gymru, a bydd angen inni eu hystyried yn fanwl pan fydd y Cynulliad yn ailymgynnull yn yr hydref. Heddiw, yr wyf wedi ceisio amlinellu’r fframwaith y cynhelir yr ystyriaeth honno oddi mewn iddo yng Nghymru.

Mae gwasanaethau iechyd a chymdeithasol wrth graidd ein diwylliant dinesig a gwleidyddol yng Nghymru. Mae’r egwyddorion a gyflwynais ger eich bron y prynhawn yma, sef mynd i’r afael â diffyg cydraddoldeb a chael gwasanaeth sydd â phobl yn ganolog iddo, yn gosod yr agenda ar gyfer ein gwaith yng Nghymru dros y misoedd i ddod. Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i wneud hynny ac edrychaf ymlaen at weithio gyda phawb sydd â rhan i’w chwarae yn rhoi’r agenda honno ar waith.

Yr ydym ni ym Mhlaid Cymru yn croesawu ail-lansio’r polisi iechyd. Cafwyd llawer o eiriau teg yn yr hyn a ddywedoch, Jane. Bu rhai llwyddiannau ym mlwyddyn gyntaf y Cynulliad. Maent yn cynnwys profion llygaid am ddim; cyflwyno gwasanaeth sgrinio am glawcoma yng Nghymru—y rhan gyntaf o’r Deyrnas Unedig i gael y gwasanaeth hwnnw; comisiynydd plant, gyda phwerau llawn gobeithio; a dechreuad ail ysgol feddygol. Mae’r rhain i gyd yn llwyddiannau ac yn enghreifftiau o lle mae’r Cynulliad wedi gwneud gwahaniaeth. Maent i gyd yn gynlluniau polisi iechyd Cymreig a, thrwy gyd-ddigwyddiad, yn gynlluniau polisi iechyd o eiddo Plaid Cymru. Felly, byddwn yn naturiol yn eu croeasawu.

Croesawn yr ail-lansio hwn er ei fod yn adeiladu ar ddiffyg cyflawni cymharol yn ystod y flwyddyn gyntaf. Yn ddiweddar cawsom adroddiad damniol ar berfformiad y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gan y Sefydliad Materion Cymreig. Dywedwyd bod agenda’r Pwyllgor yn ymddangos yn amwys ac nad oedd iddi gyfeiriad. Fel aelod o’r Pwyllgor hwnnw, teimlaf fod yn rhaid inni gael dadl ystyrlon am hynny. Mae’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn edrych yn aml fel pe bai’n cael ei llorio gan ei gwasanaeth sifil ei hun. Pa bryd bynnag y mae’n ddigon eofn i arfer yr hyn ddylai fod yn farn wleidyddol, mewn cytundeb â’r Pwyllgor, mae’r ffordd ymlaen yn cael ei rhwystro gan y rheini nad ydynt am weld newid.

Bu gennym agwedd o fenthyca cynlluniau polisi costus, megis NHS Direct, o Loegr heb fanylu arnynt yng Nghymru, ac o wrthod datblygu cynlluniau amgen Cymreig. Nid ydym hyd yn oed wedi trafod NHS Direct yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae angen mwy o hyblygrwydd a mwy o ffocws ar faterion clinigol a materion cleifion ar y Pwyllgor. A gawn ni’r ffocws cliriach hwn? Mae angen ymatebion cyflymach i anghenion cleifion. Mae angen peirianwaith lle gallwn fwydo i mewn i’r fframwaith ymateb cyflymach i’r anghenion clinigol sydd yn codi.

Yn y dyfodol, bydd ffocws bob amser ar wariant. Hyd yn oed ar ôl yr hwb ychwanegol hwn o arian, nid yw’r gwariant ar gyfartaledd yn ddigon uchel o hyd. Mae angen inni bwysleisio cynhwysedd yn gynnar—nyrsys, meddygon, a gwelyau. Rhaid mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd, ond ni wnaethpwyd hynny’n ystyrlon eto. Mae Cymunedau’n Gyntaf yn swnio’n syniad da, ond ar y funud nid yw ond syniad da—mae angen gweithredu buan. O ran gofal tymor hir yr henoed, mae’n ymddangos o adroddiadau a ddarllenaf o Lundain bod cynigion Llafur Newydd yn Lloegr ar y pwynt hwn yn anghyfrifol ac yn frad gwarthus. Beth y bwriadwn ni ei wneud yng Nghymru? Mae angen i’r arolwg o wasanaethau aciwt—a chroesawaf y pwyslais ar ofal sylfaenol—egluro bod gofyn i NHS sydd yn trin 90 y cant o’i gleifion yn y gymuned fod â’i ffocws yn y gymuned. Mae angen inni ymladd y syniad cynyddol o ganoli.

Croesawn yr ail-lansio hwn. Fodd bynnag, mae angen £10 miliwn arnom yn awr i ddyblu llawdriniaethau’r galon er mwyn cyrraedd lefel y ddarpariaeth yn Lloegr, ac mae mwy o glefyd y galon yng Nghymru. Mae angen £10 miliwn ychwanegol i drin canser yng Nghymru er mwyn cyrraedd lefel Lloegr ac mae 10 y cant yn fwy o ganserau yng Nghymru. Eto i gyd, y penwythnos diwethaf gwelsom ym mhapurau’r adolygiad cynhwysfawr o wariant inni danwario £44.8 miliwn yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn y gwasanaeth iechyd. Bydd pobl yn sylweddoli hynny ac yn gofyn pam. Mae cleifion yn galw allan am driniaeth, mae meddygon a nyrsys yn galw am fwy o adnoddau, eto mae’r Llywodraeth yn Nghymru yn llwyddo i danwario £44.8 miliwn ar yr NHS yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yng Nghymru. Gadewch inni beidio â chanolbwyntio’n unig ar gyllid; gadewch inni fynd yn ôl at ofalu am gleifion.

Diolch, Dai. Mae’n ddiddorol fel yr ydych yn mynd yn fwy a mwy croch yn Siambr y Cynulliad. Yr ydych yn dawel a bonheddig yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Yr ydych yn nodwedd a rhan fawr o’r Pwyllgor hwnnw, sydd wedi cynhyrchu polisïau radical i Gymru. Polisïau’r Cynulliad hwn ydynt ac fe’u cymeradwywyd gan holl bleidiau’r Cynulliad. Ni fyddai’r polisïau radical hynny wedi dod drwodd heb Lywodraeth Lafur Gymreig Cymru a heb fy nghefnogaeth i fel yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn eu gyrru. Maent yn golygu llawer o drafod a dadlau y tu ôl i ddrysau caeëdig, yn ogystal ag allan yn agored.

Gadewch inni gydnabod ein llwyddiannau. Nid wyf am i’m llais innau hefyd fynd yn fwy croch wrth ymateb i’ch un chi, Dai, ond o’r cyfeiriad y cytunasom arno a ddaeth y polisïau hynny. Ei hanfod yw mynd i’r afael ag anghydraddoldeb a chreu’r ddolen gyswllt honno rhwng tlodi ac afiechyd, sydd yn golygu bod yn rhaid inni ystyried effaith tai gwael, datblygiad economaidd gwael ac addysg wael ar y bobl fwyaf difreintiedig. Mae’n golygu, wrth inni ystyried clefyd y galon, fod yn rhaid ymdrin â’r ffordd yr ydym yn atal clefyd y galon, ymysg plant ac oedolion yn ogystal â chael y llawdriniaethau iawn, yn ogystal ag ailsefydlu. Yr ydych yn dysgu am bethau o Lundain, Dai, ond mae pethau yr ydym yn eu gwneud yn wahanol yng Nghymru.

Mae NHS Direct Cymru, a lansiais ddydd Llun, yn cael croeso eithriadol. Bydd y 48 o nyrsys sydd yn gweithio yno yn siomedig o glywed yr hyn a ddywedwch, Dai. Mae’r bobl hynny yn dod yn ôl i’r gwasanaeth i ddarparu ffordd newydd, radical o gynnig gofal iechyd a fydd yn ehangu i Gymru gyfan erbyn mis Hydref. Gwahoddaf chi i fynd i lawr i NHS Direct yn Abertawe, sydd yn rhan o’r gymuned a’r economi iechyd yn lleol, i weld ei waith. Mae pobl yn ffonio ac yn cael y cyngor a’r arweiniad sydd ei angen arnynt. Gwerthfawrogaf eich bod yn croesawu fy nyheadau am ddyfodol iachach i Gymru, oherwydd mae llawer y cytunwn arno. Gadewch inni symud ymlaen ar y pethau y cytunwn arnynt yn y Cynulliad. Dyna beth y mae’r bobl allan yno am ei glywed. Mae’r staff sydd yn gweithio yno am glywed ein bod yn eu cefnogi hwy i leihau’r amserau aros annerbyniol o uchel, ac i ddefnyddio’r arian sydd gennym yn effeithiol. Diolch ichi am eich cyfraniad.

A dweud y gwir, nid oes fawr o sylwedd yn y datganiad hwn. Ceir mwy o weithredu mewn gwactod. Pryd bynnag y clywch y gair ‘cydweithredol’ fwy nag unwaith mewn brawddeg, gwyddoch eich bod mewn trafferth gwirioneddol. Cyfrifais sawl enghraifft ddwbl yn y datganiad hwnnw. Dywedodd yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y byddai’r penawdau’n llawn yn fuan o’r adolygiad cynhwysfawr o wariant, y Comisiwn Brenhinol a’r datganiad am ddyfodol yr NHS yn Lloegr. Pam gwneud datganiad strategol ar y gwasanaeth iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru yn awr? Pam na fyddech wedi disgwyl am y materion holl bwysig hynny? Ni wyddom pa adnoddau fydd ar gael inni ac ni wyddom ychwaith—er bod cryn lawer wedi’i ollwg o’r cwd—beth fydd yr union ymateb i’r Comisiwn Brenhinol. Mae hynny’n mynd at graidd y modd yr ydym yn cyflwyno ac yn datblygu gofal cymdeithasol yng Nghymru. Gofynnaf am wybodaeth benodol oherwydd nid oeddech yn benodol. Mae dyfodol y grwpiau iechyd lleol—os gweithredir yn strategol—yn holl bwysig. Maent yn datblygu’n wahanol yn Lloegr. Nid wyf yn dweud o anghenraid bod yn rhaid inni gael yr un datblygiad yng Nghymru ond rhaid ichi ddweud wrthym pam eu bod mor wahanol. Yn adroddiad yr archwiliwr i’r gwasanaeth iechyd yn Nyfed Powys, cafwyd cyfeiriad damniol at grwpiau iechyd lleol; yn enwedig, eu diffyg rôl comisiynu, eu hanallu i ddatblygu partneriaethau a dylanwadu ar arferion rhoi presgripsiynau a’u heffeithiolrwydd ar gyfeirio achosion meddygon teulu. Rhaid i chi roi sylw i’r materion hyn ar eu talcen.

Ni soniwyd am eich ymrwymiad ynglŷn â rhestrau aros. Methasoch â gwireddu eich addewid i sicrhau gostyngiad o 16,000. Ni soniasoch am eich addewid newydd i’w torri o 15,000. Ni chyfeiriwyd o gwbl at wariant cyfalaf. Heriaf chi i adfer y gyllideb gwariant cyfalaf i £100 miliwn y flwyddyn o leiaf. Dyna’r hyn a oedd cyn ichi ddod i rym. Nid yw prin yn £75 miliwn erbyn hyn. Hynny yw os gallwch grafu gwerthiant ystâd segur ynghyd. Mae angen hefyd inni wybod pa fath o setliad y gallwn ei gael o ran adnoddau ar gyfer gofal cymdeithasol.

Yn olaf, croesawaf rai agweddau o’r hyn a ddywedasoch. Byddai’n anfoesgar lladd ar eich datganiad cyfan. Cwblhawyd y strategaeth gofalwyr. Yr ydych yn haeddu clod am hynny. Mwynheais ei lansiad ddoe. Gadewch inni sicrhau ei bod yn cael ei rhoi ar waith a’i bod yn arwain at weithredu pellach. Gallai arferion cyflogi cyfeillgar i’r teulu yn yr NHS drawsnewid y ffordd y cynhelir arferion cyflogaeth yng Nghymru. Byddai hynny o fudd mawr i lawer o bobl. Fodd bynnag, nid ydym ond megis dechrau. Nid ydym wedi mynd fodfedd i lawr y ffordd honno eto. Bydd yn golygu llawer o waith, ond croesawaf y ffaith eich bod yn ei wneud yn flaenoriaeth. Croesawir y flaenoriaeth gyffredinol i iechyd sylfaenol a iechyd meddwl, ynghyd â’ch ymrwymiad i ddarparu adnoddau ar gyfer y comisiynydd plant.

Mae dadleuon ar iechyd bob amser yn dechrau’n dawel ac yn mynd yn fwy a mwy bywiog. Ceisiaf beidio ag ymateb i hynny oll. Cydweithredu a phartneriaeth yw’r unig ffordd ymlaen, David. Cawsom 18 mlynedd o gystadleuaeth a fu’n peri rhwygiadau. Dyna’r cyfan a ddywedaf. Cydweithredu a phartneriaeth yw’r unig ffordd ymlaen er mwyn dod ag iechyd a gofal cymdeithasol ynghyd. Mae hynny’n holl bwysig. Mae grwpiau lleol yn bwysig am eu bod yn cynnwys llywodraeth leol, gwasanaethau cymdeithasol, meddygon teulu, nyrsys, fferyllwyr, deintyddion, y sector gwirfoddol a lleygwyr yn gweithio gyda’i gilydd. Maent yn symud ymlaen tuag at y rôl comisiynu. Maent yn ehangu ac yn dylanwadu ar y rhaglenni gwella iechyd. Maent yn ein helpu ni yn yr agenda newid. Rhoddaf her i’r Cynulliad heddiw ar hynny. Grwpiau iechyd lleol yw’r priod ffordd ymlaen yng Nghymru.

Mae’r materion a godwyd gennych yn dangos cymaint sydd yn fy natganiad. Mae’r ddogfen lawn ar ddyfodol iachach i Gymru yn manylu ar hynny. Gwyddoch na etifeddasom raglen gyfalaf gyhoeddus. Daethom i mewn i hyn flwyddyn yn ôl heb raglen iechyd cyhoeddus. Rhoddais £53 miliwn i mewn i wariant cyfalaf yn gynharach eleni, £20 miliwn ohono ar gyfer iechyd meddwl. Y rheswm am hynny oedd i Lywodraeth Lafur Cymru benderfynu ei roi i mewn gyda chefnogaeth y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Gwyddoch imi roi targedau, y cytunasom arnynt gyda’r NHS, ar gyfer dod â rhestrau aros i lawr a chwtogi amserau aros annerbyniol. Mae’r bobl sydd yn gweithio i gyflawni’r targedau hynny am wybod eich bod yn eu cefnogi a bod gennych hyder ynddynt i gyflawni’r targedau hynny gyda’r arian ychwanegol a roddir iddynt. Croesawaf eich datganiadau cadarnhaol, David, oherwydd mae llawer o gonsensws. Mae’r consensws yn y Pwyllgor wedi arwain at atebion radical. Mae’r Pwyllgor—yn gweithio mewn cydweithrediad, David—wedi cyflawni newidiadau ac wedi gosod y fframwaith ar gyfer sut y byddwn yn symud ymlaen i’r flwyddyn nesaf. Bydd hynny’n gymorth inni yn ein trafodaethau ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, yr ymateb i’r Comisiwn Brenhinol a sut yr ydym yn symud ein cynlluniau ar gyfer Cymru ymlaen.

Yr oeddwn yn disgwyl eich datganiad heddiw gyda gobeithion a disgwyliadau uchel. Yn fwy pwysig, felly hefyd yr oedd staff yr NHS yng Nghymru a’r cyhoedd, yn enwedig o gofio, fel y dywedwch, y bydd cynifer yn ymwybodol yn fuan o’r cynllun cenedlaethol ar gyfer Lloegr. Nid ydym am ddisgyn i’r fagl o ddiflannu i mewn i frwydr polisi ac arweinyddiaeth yng Nghymru yn nhermau iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol.

Er gwaethaf beirniadaeth y Sefydliad Materion Cymreig, a beirniadaeth Dai Lloyd heddiw yn ôl pob tebyg, gall y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, mewn partneriaeth â’r weinyddiaeth hon, wneud gwahaniaeth o ran datblygu’r weledigaeth strategol y mae ei hangen ar yr NHS a’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru. Yr wyf wedi fy nhristáu nad oedd Dai Lloyd yn ddigon hynaws i godi ei bryderon yn y cyfarfodydd pan oeddem yn gosod yr agenda. Bu mewn cyfarfodydd i osod yr agenda ac ni chododd unrhyw un o’r pryderon a gododd heddiw. Fodd bynnag, ni fydd y rhan fwyaf o’ch datganiad wedi tawelu meddwl neb, Jane. Yr oedd yn gatalog o eiriau cynnes a theimladau teilwng. Mae’n dangos methiant Llafur Cymru i fynd i’r afael yn ddigonol â rhai o’r problemau mwyaf dybryd sydd wedi wynebu iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru dros y flwyddyn ddiwethaf.

Mae hyd yn oed yr honiadau o lwyddiant braidd yn amheus. Mae’r honiad am ddileu diffygion ariannol yn cuddio’r ffaith bod dau o’n hawdurdodau iechyd yn dal mewn dyled. Cymer dair blynedd i Awdurdod Iechyd Dyfed Powys ddod yn ôl i allu mantoli ei gyllideb o flwyddyn i flwyddyn, heb sôn am ddechrau ad-dalu’r dyledion y mae wedi eu cronni. Croesawn yr arian ychwanegol a roddwyd i’r NHS yng Nghymru. Fodd bynnag, daw hynny ar ôl tair blynedd o newyn, pryd y penderfynodd y Blaid Lafur gadw at gynlluniau gwariant Torïaidd. Yn ystod y tair blynedd hynny gwelwyd rhestrau ac amserau aros yn cynyddu’n ddireolaeth.

Gofynnaf ichi, yn sgîl y datganiad hwn, gofnodi sut y bydd eich gweinyddiaeth yn mynd i’r afael â rhestrau ac amserau aros. Nid wyf fi, na’r Democratiaid Rhyddfrydol, yn credu yr eir i’r afael â hwy hyd nes y gweithredwn ar gynhwysedd meddygol brys a chynhwysedd adnoddau dynol yr NHS. Mae gennym 7,000 o swyddi nyrsio gwag. Mae gennym 400 o welyau meddygol yn llai nag sydd eu hangen arnom ac nid oes gennym o hyd y nifer priodol o welyau gofal dwys a dibyniaeth uchel. Yn y cyfamser, mae staff a chleifion yn rhoi a derbyn triniaeth mewn adeiladau sydd mor wael nes eu bod yn herio ysgolion yn y ras am wobr yr adeiladau cyhoeddus gwaethaf.

Mae adrannau gwasanaethau cymdeithasol yn dal i gael eu gwasgu’n dynn gan setliadau gwael llywodraeth leol gwael. Ni fyddwn byth yn datrys problem gohirio rhyddhau cleifion nac yn rhoi terfyn ar orfod dewis rhwng gwasanaethau plant a gofal i’r henoed oni fydd y setliad llywodraeth leol yn darparu’r adnoddau sydd yn ofynnol i wneud y gwaith. Gwerthfawrogaf fod hwn yn fframwaith, ond mae’r bobl, ar ôl blwyddyn o weinyddiaeth Lafur yn y Cynulliad hwn, yn haeddu mwy na fframwaith. Maent yn haeddu gweithredu yn ogystal â gweledigaeth strategol.

Mae hwn yn fframwaith, ond mae’n llawer mwy na dim ond hynny. Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae Llafur wedi darparu’r arian ychwanegol hwnnw a’r adnoddau yr amddifadwyd yr NHS ohonynt. Bellach mae’n rhaid inni symud ymlaen ar sut yr ydym yn gwario’r arian hwnnw’n ddoeth. Yr ydym yn gwneud hynny drwy’r fframwaith a gyflwynais ichi ac a wireddir gennym dros y flwyddyn sydd i ddod. Mae hwn yn fater o sut y gallwn ni yn y Cynulliad wneud gwahaniaeth gyda’n gilydd, Kirsty. Yr wyf yn ddiolchgar ichi am gydnabod y pwyntiau pwysig sydd wedi deillio o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, sydd wedi cefnogi’r modd yr wyf fi’n rhoi sylw i’r materion hyn.

Flwyddyn yn ôl, yr oeddem yn wynebu dyled frawychus o £70 miliwn ar draws Cymru. Bellach yr ydym wedi lleihau’r ddyled honno yn sylweddol. Mae gennym yr adnoddau ychwanegol hyn. Yr ydym hefyd yn mynd i’r afael â’r holl faterion a godwyd. Cawsom y tasglu pwysau brys hynod effeithiol ac yr ydym yn mynd i’r afael â gohirio rhyddhau cleifion, mater y daethoch ag ef, yn gwbl briodol, i’r Siambr hon i’w drafod. Trafodasom hynny a chytunasom y dylai’r tasglu pwysau brys fynd i’r afael ag ef. Cydnabuom hefyd fod angen mwy o welyau arnom y gaeaf hwn a mwy o welyau gofal dwys. Fodd bynnag, peidiwch ag anghofio inni ddweud hefyd y byddem yn cael ymgyrch fawr i frechu rhag y ffliw, gan dargedu pobl dros 65 oed. Byddwn yn cynnal ymgyrch cadwch yn gynnes ac yn iach, a fydd yn dechrau’r haf hwn ac yn datblygu at y gaeaf nesaf. Bydd gennym ystod o gynlluniau newydd gyda meddygon teulu yn gweithio mewn unedau damweiniau a brys. Bydd gennym dimau ymateb brys sydd yn gweithio yn y gymuned. Clywsoch sut y gall rheolaeth dros glefydau cronig gan feddygon teulu weithio a chyflawni.

Kirsty, cydnabyddaf fod yn rhaid i wleidyddiaeth ddod i mewn i’r trafodaethau hyn. Fodd bynnag, mae pobl am wybod bod Llywodraeth Lafur Cymru wedi ymrwymo i gyflawni. Mae wedi cyflawni o ran adnoddau. Mae wedi cyflawni o ran y fframwaith. Mae pobl, gan gynnwys staff, y bobl sydd yn gweithio yn y rheng flaen, a chleifion yn ein cefnogi. Gwelsom hynny ddoe pan ddaeth gofalwyr i’r Cynulliad. Credant hwy fod y Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth iddynt. Yr wyf innau hefyd yn credu hynny. Felly, mae fy natganiad yn cyhoeddi sut yr ydym yn gweithredu ac yn gweithio yng Nghymru. Dyna sut y byddwn yn ymateb pan glywn fwy am gynlluniau o rywle arall yn ddiweddarach y mis hwn.

Ddoe, ysgrifennais lythyr at The Western Mail, yn amddiffyn gwaith rhagorol y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. O ystyried bod tair o’r pedair plaid ar y Pwyllgor hwnnw mor bathetig a thruenus am eu cyfraniad honedig eu hunain, ni ddylwn fod wedi mynd i’r drafferth o ysgrifennu’r llythyr i amddiffyn eu llafur dros y flwyddyn ddiwethaf.

Fodd bynnag, mae cof pobl yn hynod fyr. Ble’r oedd y blaid wleidyddol a ofynnodd am godiadau o 10 y cant yn adnoddau’r NHS dros y ddwy flynedd diwethaf? A oedd gan unrhyw blaid wleidyddol a fu’n ymgyrchu yn ystod etholiadau’r Cynulliad hyd yn oed y dewrder neu’r dychymyg i freuddwydio am gynyddu gwariant ar y gwasanaeth iechyd o 10 y cant? Ni fyddai neb wedi meddwl bod hynny’n bosibl nac yn ddirnadwy. Fodd bynnag, yn y ddwy flynedd diwethaf, mae Llywodraeth Lafur Cymru, drwy Jane Hutt ac Edwina Hart, wedi cyflawni. Nid yn unig hynny, ond mae mwy a mwy o wasanaethau’n mynd yn uniongyrchol i gleifion ers inni gael gwared â’r fyddin enfawr o fiwrocratiaid, a grëwyd gan blaid David Melding dros y pedair neu bum mlynedd diwethaf gyda’r farchnad fewnol.

Gallwn wastad ddibynnu ar Blaid Cymru i gwynfan pan fo newyddion da yn y Cynulliad. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn sicr yn ‘party of wails’ oherwydd mae’n cwynfan, swnian a chwyno bob cyfle a gaiff. Pan fydd gennym gwota nyrsio o 97.5 y cant, bydd Plaid Cymru’n cwyno am y 2.5 y cant o swyddi gwag. Pan fo’r gwariant yn y gwasanaeth iechyd yn 98.5 y cant, gallwn ddibynnu ar Blaid Cymru i lonni ein diwrnod drwy gwyno am yr 1.5 y cant nad yw’n cael ei wario. Mae hynny’n dweud y cwbl.

Mae Brian wedi chwarae rhan werthfawr yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ond erbyn hyn mae hefyd yn chwarae rhan werthfawr fel Aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Oni chawn ni bethau’n iawn yn nhermau datblygu economaidd a mynd i’r afael â thlodi, gwyddom na allwn ostwng lefel afiechyd pobl Cymru.

Croesawaf eich datganiad. Bydd y cynnydd o 11.3 y cant yn y gyllideb iechyd eleni yn mynd gryn ffordd tuag at leihau’r pwysau ar y system. Yr oeddwn yn falch o weld mesurau hybu iechyd, cefnogaeth i fesurau rhoi’r gorau i ysmygu, brechiadau ffliw i’r henoed, ac imwneiddio rhag llid yr ymennydd C yn y rhaglen. Fodd bynnag, a ydych yn rhannu fy marn, oni wnawn ni ymaflyd yn achosion gwirioneddol afiechyd, megis tai a deiet gwael, prinder ymarfer corff a dibyniaeth ar garsinogenau megis tybaco, yna efallai y gwnaiff cynnydd mawr yng nghyllidebau ysbytai dorri rhestrau aros ysbytai—a hyd yn oed roi taw ar refru Dai Lloyd—ond ni wnânt wella iechyd yn sylweddol?

Mae hyrwyddo iechyd a lles a chyflawni ar ran cleifion yn holl bwysig yn y ffordd ymlaen. Mae’n anodd pan fo’r pwysau ar gleifion a chanlyniadau afiechyd yn golygu bod gwasanaethau o dan gymaint o bwysau. Fodd bynnag, rhaid inni roi hynny mewn persbectif o safbwynt y blaenoriaethau arwyddocaol hynny a sicrhau y rhan honno o’n gofal sylfaenol. Mae mor bwysig, fel y dywedodd Dai. Mae’r pwynt cyswllt cyntaf yn ymwneud â datblygu iechyd yn y gymuned. Rhaid inni ystyried sut y gallwn annog pobl ifanc, teuluoedd a chymunedau, a’r rhai mwyaf difreintiedig, i fynd i’r afael â’r materion y cyfeiriwch atynt, fel arall byddwn yn pentyrru afiechyd ac yn rhoi pwysau ar y gwasanaeth iechyd.

Dros y pum mlynedd diwethaf, cafwyd 18,000 yn fwy o dderbyniadau brys i’n hysbytai. Mae hynny’n 18 y cant neu’n 46,000 yn fwy o gleifion yn y system. Dyna’r math o ganlyniadau afiechyd sydd yn bodoli yn ein cymunedau o ganlyniad i’r diffyg agenda hyrwyddo iechyd ataliol. Rhaid inni gael hynny’n iawn. Yr ydym wedi treulio llawer o amser yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gofyn sut y gallwn ei gael yn iawn. Nid mater o bregethu wrth bobl mohono, ond o wella eu hamodau byw, eu dyheadau a’u hunanhyder a rhoi gwell incwm iddynt i’w galluogi i fyw bywydau iachach.

Yr wyf yn poeni am Dr Gibbons. Mae ei gof fel pe bai’n pallu. A fedr gofio’n ôl i ddechrau’r flwyddyn, pan oedd pandemoniwm ac argyfwng yn y gwasanaeth iechyd? Yr oedd pobl yn disgwyl ar drolïau a phobl yn cael eu gyrru i fyny ac i lawr yr M4 i geisio canfod gwelyau gofal dwys—

Mae hynny yn ffeithiol anghywir.

Mae’n wir.

Mae pryder mawr ynglŷn â’r gwasanaeth iechyd yn gyffredinol ac am y ffaith bod gwasanaethau canser Cymru yn israddol i rai Lloegr. Nid oes gennym yr un lefel o adnoddau nac arbenigwyr. Nodai adroddiad a gyhoeddwyd bythefnos yn ôl mor ddrwg ydyw ar ddioddefwyr canser yng Nghymru, o’u cymharu â’r rheini mewn rhannau eraill o Brydain.

Rhaid i bobl ddisgwyl 18 mis am driniaeth ar y galon. Mae 5 y cant ohonynt yn marw tra eu bod ar y rhestr aros. Mae hynny’n warth. Dylem ymladd am lawer mwy o adnoddau i’r NHS. Yn fy ardal i, lle mae gennym mae’n bur debyg y problemau iechyd gwaethaf yng Nghymru, ym Mhrydain a Gorllewin Ewrop o bosibl, nid yw’r adnoddau priodol gennym o hyd. Yr ydym yn dal i ddisgwyl amdanynt. Gwelsom ysbytai’n cau ac, er bod ysbytai newydd wedi’u haddo inni, nid yw’r addewidion hynny wedi eu cyflawni. Dylem fod yn ymladd; ni ddylem fod yn gorffwys ar ein bri. Mae gennym dasg fawr o’n blaen i wella iechyd Cymru.

Soniais am fy ymrwymiad i iechyd pobl y Rhondda ac i wella gwasanaethau. Gwyddoch ym mha le mae fy mlaenoriaethau. Rhaid inni gael y math iawn o ofal sylfaenol i mewn i’r cymunedau hynny. Mae a wnelo â’r ffordd yr ydym yn gwario adnoddau—yr 11.3 y cant ychwanegol yr ydym wedi ei roi i mewn i’r gwasanaeth iechyd—i sicrhau nad oes yn rhaid derbyn pobl i’r ysbyty dros y Nadolig am eu bod wedi cael eu hamddiffyn yn briodol yn y gymuned. Rhaid inni sicrhau eu bod yn cael eu brechu rhag y ffliw ac y gofalir amdanynt yn y gymuned ac yn eu cartrefi gan dimau o nyrsys, meddygon teulu, gweithwyr cymdeithasol ac ymwelwyr iechyd. Dyna sut y byddwn yn gweddnewid pethau a dyna’r hyn y mae’r tasglu pwysau brys wedi ei ddangos. Mae aelodau’r tasglu wedi rhoi o’u hamser i’m helpu i baratoi ar gyfer y gaeaf nesaf ac i ganfod ym mha le mae’r problemau yn y gwasanaeth iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol, ac awgrymu sut y gallwn symud ymlaen. Fe welwn, ac yr ydym yn gweld, wahaniaeth. Mae pobl allan yno yn hyderus bod y Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth i’r NHS—yn ei ailadeiladu a’i adnewyddu ar gyfer pobl Cymru.

Cynhaliwyd cynhadledd Llais Ifanc, Chwalu’r Ffin, yn y Cynulliad Cenedlaethol ddydd Gwener 7 Gorffennaf. Menter y Cynulliad er sefydlu deialog glir, gynhyrchiol a chynaliadwy gyda phobl ifanc Cymru yw Llais Ifanc. Yr oedd Chwalu’r Ffin yn benllanw wyth mis o waith caled, y rhan fwyaf ohono wedi’i ysgwyddo gan bobl ifanc. Agorwyd y gynhadledd ar y cyd gan y Prif Ysgrifennydd, Rhodri Morgan, a’r Dirprwy Lywydd, Jane Davidson. Ymunodd Tom Middlehurst, Rosemary Butler, Sue Essex a minnau â gweithdy’r bore am ran o’r amser, ac atebodd y Prif Ysgrifennydd gwestiynau yn ystod hanner gyntaf y ddadl mewn cyfarfod llawn yn y prynhawn. Daeth Jenny Randerson, Dai Lloyd, David Davies a minnau ynghyd ar gyfer sesiwn cwestiynau i banel yn ail hanner y ddadl.

Yr oedd y bobl ifanc a oedd yn bresennol yn y sesiwn cwestiynau hwnnw yn uniongyrchol ac arloesol wrth ymateb i’n cyfraniadau. Awgrymaf y bydd grŵp adolygu’r Prif Ysgrifennydd neu’r Llywydd yn y Cynulliad efallai’n dymuno ystyried rhai o’r dulliau a ddefnyddiodd y bobl ifanc i ddangos eu cymeradwyaeth neu ddiffyg cymeradwyaeth i’n cyfraniadau. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr nad oedd Dai Lloyd a David Davies yn gwerthfawrogi’r bwio a gawsant hwy.

Rhoddodd Chwalu’r Ffin gyfle i ragor na 60 o bobl ifanc 15 i 17 mlwydd oed i drafod materion yr oeddent hwy wedi eu dynodi yn rhai sydd yn bwysig iddynt: addysg mewn ysgolion, cefnogi pobl ifanc, amaethyddiaeth, yr economi, yr amgylchedd, datblygu cynaliadwy ac iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Ni chyfyngwyd y trafodaethau i’r adeilad hwn; yr oedd cysylltiadau fideo-gynadledda rhanbarthol gyda phobl ifanc ym Mhowys ac Abertawe, ynghyd ag ystafell sgwrsio i Gymru gyfan ar y rhyngrwyd. Cafodd y diwrnod cyfan ei gynllunio a’i hwyluso gan bobl ifanc, llawer ohonynt wedi teithio milltiroedd lawer i fod yno. Arhosodd y rhan fwyaf ohonynt yng Nghaerdydd dros nos i baratoi ar gyfer y trafodaethau. Deuent o ystod eang o allu a chefndiroedd cymdeithasol ac academaidd. Cyflwynasant eu hunain gydag aeddfedrwydd mawr ac yr oeddent oll yn llysgenhadon gwych i bobl ifanc Cymru. Yr hyn a amlygwyd oedd eu gwybodaeth a’u pryder ynglŷn â’r materion dan sylw, ynghyd â’u penderfyniad i gyfleu eu pwyntiau. Yr oedd ganddynt syniadau rhagorol a barn bwysig. Eu gobaith pennaf oedd y byddem yn gwrando. Eu hofn pennaf oedd na fyddem.

Sut aeth y diwrnod? Yn gadarnhaol, yr oedd y bobl ifanc yn hapus i fod yno ac yn falch o’r diwrnod. Dywedasant iddynt elwa o’r profiad, a’u bod wedi mwynhau her y ddadl a’r cyfle i ymweld â’r Cynulliad i siarad yn agored gydag Aelodau o’r Cynulliad a gweision sifil. Hoffwn dalu teyrnged i waith y gweision sifil hynny, yn y Weithrediaeth ac yn Swyddfa’r Llywydd. Yr oedd y bobl ifanc yn awyddus iawn i ailadrodd y digwyddiad a’i agor i lawer mwy o’u cyfoedion, fel rhan o’r fenter Llais Ifanc eang, y maent yn ei chroesawu. Dywedodd Aelodau o’r Cynulliad a gweision sifil fel ei gilydd iddynt elwa o’r hyn a oedd yn brofiad newydd.

Fodd bynnag, a rhaid imi fod yn onest, aeth y teimlad yn fwy negyddol erbyn diwedd y dydd. Yr oedd y bobl ifanc wedi’u siomi gan y ffaith bod cynifer o Aelodau’r Cynulliad yn methu bod yn bresennol. Yr oedd dau gyfarfod Pwyllgor Rhanbarth y diwrnod hwnnw ac yr oedd yn anodd i’r rheini yng ngogledd Cymru fod yn bresennol. Gŵyr y bobl ifanc ein bod yn bobl brysur gyda dyddiaduron llawn ond teimlent—ac yr wyf yn adrodd eu hatborth uniongyrchol—fod llawer o’r Aelodau heb wneud yr ymdrech i fod yno, er i ddyddiad y gynhadledd gael ei nodi mewn dyddiaduron ers peth amser. Yn anffodus, aeth y bobl ifanc am adref gyda rhai delweddau negyddol.

Dyna pam y mae angen imi wneud y pwynt yn glir ac yn gryf fod perygl bod y Cynulliad yn cael ei weld fel sefydliad nad yw’n gwrando ac nad yw’n poeni, sef un o’r ofnau a fynegwyd ar ddechrau’r diwrnod. A ydym wedi anghofio inni ddweud yn y Siambr hon ar Ddydd Gŵyl Dewi bod

‘y Cynulliad hwn wedi ymrwymo i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn cael eu trin gydag urddas a pharch, eu bod yn cael cymorth i gyrraedd eu llawn botensial, eu bod yn rhan werthfawr o gymdeithas, a bod eu hanghenion a’u hawliau’n cael eu hystyried a’u lleisiau’n cael eu clywed.’

Mae angen inni ddysgu o’r profiad hwn. Mae gwersi i’w dysgu am y ffordd y mae’r Cynulliad yn cyflwyno’i hun i bobl ifanc. Yr wyf yn argyhoeddedig ynglŷn â gwerth Llais Ifanc, fel, yr wyf yn siŵr, y mae’r holl Aelodau. Fodd bynnag, bydd angen inni fuddsoddi ymdrech, cydweithio a rhoi cyfeiriad i hyn. Bydd hynny’n golygu edrych ar sut yr ydym yn ymwneud â phobl ifanc ac yn cyflwyno’n hunain iddynt, a sut y gallwn ennyn eu cyfranogiad, yn llwyddiannus a chynhyrchiol, yn y broses ddemocrataidd. Bydd tîm cydlynu Llais Ifanc yn paratoi adroddiad ar y gynhadledd ac yn llunio argymhellion ar y ffordd ymlaen. Yn naturiol, bydd pobl ifanc yn ganolog yn hyn.

O ran y Cynulliad, y wers yw, os ydym yn credu o ddifrif mai ennyn perthynas gyda phobl ifanc ac eraill yn y gymuned yw’r ffordd iawn ymlaen, rhaid inni fod yn barod i ategu ein syniadau gyda gweithredoedd.

I am pleased about the existence of this important initiative and that the conference was held. I am also pleased that Andrew Davies explained to the young people that some Members could not attend because of Regional Committee meetings, especially the two Members from the Post-16 Education and Training Committee, which has responsibility for young people. I regret that I could not attend.

I was pleased to hear of some of the schemes that Jane Davidson, in particular, has described. If we are going to be seriously involved with young people, and not only in a cosmetic manner, we must not only listen to them but sustain a dialogue with them and also participate in a process of educating them and educating ourselves at the same time.

Specifically, young people will need to understand that, in politics and in life generally, decisions have to be taken on the basis of data and choices made according to values, priorities and so on. Would it be possible in future sessions to ensure that young people receive a brief, and help to prepare a brief themselves, as a basis for discussions regarding the substantial subjects that are vital to the Assembly and to Wales?

I suggest two subjects that would be of particular interest to young people. The whole field of sustainable development, in relation to the Assembly’s responsibility but also setting it in the global context, is a topic that would appeal particularly to young people and relates directly to their future.

Secondly, the whole question of the constitutional development of Wales. Perhaps it would be possible to link that with the review that will take place of the way in which the Assembly works over the next year. Perhaps it would be possible to invite them to consider constitutional options for Wales in the future, Wales’s place in a British and European framework, as a way of opening a dialogue. That is a Welsh issue and a global issue at the same time.

Soniaf am ychydig o bwyntiau o safbwynt Swyddfa’r Llywydd. Yn gyntaf, mae’r mater ynglŷn â sylfaen tystiolaeth yn bwysig. Bydd trafodion heddiw yn cyfrannu at adolygiad y bobl ifanc o’r seminar ddydd Gwener. Mae’n bwysig bod barn Aelodau sydd yn achub ar y cyfle i wneud datganiadau a gofyn cwestiynau am y fenter hon yn cael eu bwydo’n ôl i’r adolygiad hwnnw. Yn ail, yn amodol ar y paramedrau a awgrymwyd gan y Prif Ysgrifennydd ac y cytunwyd arnynt yn gynharach gyda Swyddfa’r Llywydd, bydd yr adolygiad yn ceisio tystiolaeth oddi wrth grwpiau sydd â buddiant a byddai Llais Ifanc yn grŵp o’r fath.

Llongyfarchaf Swyddfa’r Llywydd ar ei hymrwymiad i’r prosiect hwn. Mae’n ffaith drist nad yw pobl ifanc yn hoffi gwleidyddion. Profwyd hynny gan lawer o’r ymchwil a wnaethpwyd yn enwedig gan Sefydliad Joseph Rowntree. Nid ydym yn mynd i ddatrys y problemau sydd yn bodoli yn y berthynas rhwng gwleidyddion a phobl ifanc dros nos, gydag un prosiect neu gynhadledd. Mae’n destun rhwystredigaeth mewn llawer ffordd fod y bobl ifanc a ddaeth yma yr wythnos diwethaf yn teimlo eu bod wedi eu siomi gan Aelodau a oedd yn methu bod yn bresennol.

Adleisiaf sylwadau’r Dirprwy Lywydd wrth ddatgan y dylai Llais Ifanc ddechrau pwysleisio’r cyfleoedd gwaith sylweddol sydd yn bodoli yn y Cynulliad. Mae llawer o’r Aelodau yn agor eu swyddfeydd i bobl ar brosiectau profiad gwaith ddod yma a chyfranogi mewn llawer o’r gwaith sydd yn mynd rhagddo, yn enwedig mewn Cyfarfodydd Llawn a Phwyllgorau. Byddai’r broses honno yn agor y Cynulliad i bobl ifanc. Mae angen inni allu marchnata hynny ymysg ysgolion a cholegau. Dylid gwneud pobl ifanc yn fwy a mwy ymwybodol bod ganddynt gyfle i ddod yma i weithio, nid yn unig yn ystod eu cyfnod ar brofiad gwaith ond hefyd dros yr haf. Dylai Aelodau dreulio mwy o amser yn ymweld â’n hysgolion a’n colegau. Mae’r Pwyllgor Addysg Cyn 16 Oed, Ysgolion ac Addysg Gynnar wedi gwneud hyn fel rhan o’i waith. Drwy fynd i mewn i ysgolion ac ennyn perthynas gyda phobl ifanc, fe welwch fod pobl ifanc yn awyddus unwaith yr ydych yno i siarad â chi am faterion y dydd ac am eich gwaith.

Mae angen inni wneud mwy o ddefnydd o’r cyfleoedd technolegol sydd gennym wrth ymestyn allan at bobl ifanc, ond yn ei hanfod mater o farchnata yw hyn. Mae angen i bobl ifanc fod yn ymwybodol o’r hyn a wnawn. Efallai y bydd angen pamffledi sglein neu daflenni gwybodaeth, ond bydd angen inni gael cymaint â phosibl o wybodaeth i mewn i’r ysgolion. Drwy farchnata hyn dros gyfnod, datblygir perthynas fwy cynhyrchiol rhwng y Cynulliad, ysgolion a cholegau a rhyngom ni a grwpiau ieuenctid. Ni fydd yn digwydd drwy un prosiect, cynllun neu gynhadledd. Fel sefydliad etholedig, yr ydym wedi gwneud dechrau da.

Mae’n anarferol cael datganiad ar y cyd gan y Weithrediaeth a Swyddfa’r Llywydd. Mae gan fy nghyd-Aelodau, Tom Middlehurst a Rosemary Butler, gyfrifoldeb polisi am hyn a byddant yn ymateb yn nhermau polisi. Mater o broses ynglŷn â’n perthynas gyda phobl ifanc a phobl y tu allan i’r Cynulliad yw hwn mewn gwirionedd. Nid cwestiwn o daflenni sglein ac uwch-dechnoleg mohono. Mae a wnelo â’n parodrwydd fel sefydliad i lunio perthynas gyda phobl Cymru. Mae a wnelo â dinasyddiaeth fyw a bod ein hagweddau, ein sefydliadau a’n prosesau yn agored a hygyrch. Bydd pobl ifanc yn iawn i fod yn sinigaidd oni wrandawn arnynt. Ni fydd cyhoeddiadau sglein yn gwneud iawn am hynny.

Ymddiheuraf finnau hefyd am beidio â bod yn bresennol ar yr achlysur dan sylw. Fel Aelodau eraill, yr oeddwn yng ngogledd Cymru. Croesawaf fenter Llais Ifanc. Credais ers amser maith y dylai lleisiau pobl ifanc gael eu clywed. Nid yw’n syndod imi i’r bobl ifanc a ddaeth yma ddydd Gwener ddangos aeddfedrwydd aruthrol. Mae eu haeddfedrwydd yn amlwg i’r rhan fwyaf o athrawon. Credaf yn gryf y dylai rhywun sydd yn ddigon hen i ymuno â’r fyddin neu briodi yn 16 oed gael pleidlais hefyd. Yr wyf yn sicr i’r bobl ifanc a oedd yma ddydd Gwener ddangos hynny.

Yr oedd Jenny Randerson yma ddydd Gwener. Dywed wrthyf fod gennym lawer i’w ddysgu gan bobl ifanc. Yn ystod y sesiwn holi ac ateb, yr ymateb i areithiau hir oedd cardiau’n dweud ‘diflas’, a’r ymateb i areithiau hir, astrus oedd cardiau’n dweud ‘jargon’. Gwnaeth hynny’r ymatebion o du’r panel yn llawer mwy miniog.

Ailadroddaf rai o’r pryderon a fu gennym yn y Pwyllgor, ac ers hynny, ynglŷn â’r modd y lluniwyd aelodaeth Llais Ifanc. Hoffwn gael esboniad clir o sut y lluniwyd yr aelodaeth honno oherwydd dywedwyd wrthyf gan gynrychiolwyr o fudiad y Sgowtiaid mai dim ond tridiau ymlaen llaw y clywsant am y digwyddiad, ac nid oedd mudiad y Geidiaid yn gwybod amdano tan y diwrnod yr oedd i’w gynnal. Mae mwy o le i ymgynghori a chydweithredu gyda mudiadau ieuenctid. Wrth gwrs, proses ddysgu yw hon, ond mae gennyf awgrym i Andrew erbyn y flwyddyn nesaf. Er y rhoddwyd un o’n diwrnodau etholaeth i’r digwyddiad hwn, y flwyddyn nesaf cynhelir Cyfarfod Llawn ar y dydd Iau felly dylem drefnu dydd Mercher heb Bwyllgorau yr adeg hon y flwyddyn nesaf fel y gall pawb fod yn bresennol i ymuno yn y fenter Llais Ifanc nesaf. Os bydd 60 o gynrychiolwyr, dylem gael ein paru gyda chynrychiolydd o’n hetholaeth neu ranbarth, ac nid o reidrwydd o’n plaid wleidyddol ein hunain.

Ar gyfarwyddyd y Cadeirydd, byddaf yn fyr. Mae ymgynghori yn gelfyddyd anodd, y mae llawer o’r Aelodau yn y Siambr yn credu nad yw’r Cynulliad wedi ei meistroli eto. Byddai’n beth anghyffredin pe baem wedi cael yr ystyriaethau ymgynghori yn iawn y tro cyntaf inni ennyn cysylltiad gyda phobl ifanc yng Nghymru. Croesawaf y sylwadau hynny oherwydd maent yn bwysig i’r mudiadau sydd yn helpu pobl ifanc i roi’r prosiect hwn at ei gilydd. Eu prosiect hwy ydyw, nid ein hun ni. Mae’n bwysig eu bod yn clywed barn yr Aelodau ac yn gweithredu arnynt ar gyfer blwyddyn arall.

Yn ail, nid wyf yn mynd i enwi enwau. O safbwynt Swyddfa’r Llywydd, yr ydym yn gwasanaethu holl Aelodau’r Cynulliad. Mae’r rheini ohonoch a dderbyniodd gardiau negyddol yn gwybod pwy ydych, ac mae wedi creu cynnig yn y Siambr hon y dylid defnyddio’r cardiau mewn mannau eraill.

Croesawaf ymroddiad Aelodau’r Cynulliad i wneud i’r fenter hon weithio. Bydd grŵp llywio Llais Ifanc yn ystyried hynny’n beth cadarnhaol wrth edrych ar y trefniadau ar gyfer blwyddyn arall.