Mae hwn yn achlysur unigryw i’r Cynulliad mewn dwy ffordd. Dyma’r tro cyntaf i’r Cynulliad dderbyn ei ddyraniad cyllid tair blynedd ei hun o adolygiad gwariant. Dyma hefyd y cynnydd mwyaf erioed yng nghyllideb Cymru, gan roi inni gyfle heb ei ail i wneud gwahaniaeth sylweddol i wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Rhoddwyd inni gyfle euraid i wneud argraff barhaol ar ddyfodol Cymru. Rhaid inni beidio â’i wastraffu. Bydd llygaid pobl Cymru ar y Cynulliad dros y misoedd i ddod. Gyda’n gilydd mae angen inni ddarparu’r gwasanaethau y mae eu hangen ar Gymru. Dyna’r hyn yr etholwyd ni i’w wneud.

Cyn troi at y ffigurau, yr wyf am nodi proses y gyllideb o hyn ymlaen. Fel y gŵyr yr Aelodau, credwn ei bod yn bwysig bod y Cynulliad yn rhoi darlun clir o’i flaenoriaethau. Dim ond drwy gytuno ar y prif flaenoriaethau hyn y gallwn obeithio cael consensws ar y ffordd orau o wario’r arian dros y tair blynedd nesaf. Yr ydym wedi gosod ein stondin yn ‘Gwellcymru.com’. Mae fy mhapur ymgynghorol, ‘Adeiladu Gwell Cymru Gyda’n Gilydd’, a lansiwyd fis Mai, yn gwahodd sylwadau i ddweud ai’r rhain yw’r blaenoriaethau, y meincnodau a’r targedau iawn am y tair blynedd a’r 10 mlynedd nesaf. Byddwn yn cymryd sylw manwl o’r ymatebion i’r papur ymgynghorol.

Mae pob Pwyllgor hefyd wedi ystyried papurau gan Ysgrifenyddion y Cynulliad ar y blaenoriaethau ym mhob sector dros y blynyddoedd i ddod. Cafwyd trafodaethau buddiol yn y rhan fwyaf o’r Pwyllgorau ar y papurau hyn. Bu’r ymatebion a welais i o du’r Pwyllgorau hyd yma yn ddefnyddiol ac adeiladol. Dros yr wythnosau i ddod byddwn yn ystyried pob ymateb a dderbyniwn yn ofalus. Byddaf yn cwrdd â’m cyd-Ysgrifenyddion i drafod gofynion neilltuol eu sectorau hwy. Byddaf wedyn yn cyflwyno ein cynigion penodol ddechrau Hydref ar gyfer dadl ar y gyllideb ddrafft ganol Hydref. Bydd digon o amser i’r Pwyllgorau ystyried y cynigion cyn y gyllideb derfynol ddiwedd Tachwedd neu ddechrau Rhagfyr.

Nid oes gan y weinyddiaeth hon ddiddordeb mewn dilyn dim ond polisïau a wnaethpwyd yng Nghymru ar gyfer Cymru. Dros yr wythnosau i ddod, bydd gweinidogion San Steffan yn gwneud cyfres o gyhoeddiadau gwariant ac ni fyddwn yn ymateb yn ddifeddwl i’r rheini. Fe’u gwneir gan weinidogion San Steffan am faterion sydd yn effeithio ar Loegr. Bydd cynlluniau yn Lloegr yn goleuo ein trafodaethau ni ond ni fyddant yn pennu ein polisïau. Cynulliad Cenedlaethol Cymru fydd yn pennu ein polisïau ni. Gallwn ddysgu o’r hyn sydd yn digwydd dros y ffin, ond manylir yn drylwyr ar bob polisi i weld a yw er lles pennaf Cymru. Dyna fydd y maen prawf wrth benderfynu a ddylai polisïau gael eu cyflwyno yma ynteu a ddylem fabwysiadu cynlluniau gwahanol. Fel nad oes unrhyw ddryswch, nid oes prin ddim o’r arian yng nghyllideb Cymru wedi ei bridiannu. Mater i’r Cynulliad yw penderfynu sut y mae’n gwario ei adnoddau ac ni allwn feio neb arall os methwn â chytuno ar ein blaenoriaethau a dyrannu arian yn unol â hynny.

Cyn yr adolygiad gwariant, llwyddasom i sicrhau gwelliannau i’r rheolau gwariant a’r elfennau canlyniadol sydd yn pennu cyllideb Cymru. Mae’r elfennau canlyniadol newydd yn decach na’r rheini a ddefnyddiwyd yn yr adolygiad diwethaf o wariant ac maent yn gweithio er budd Cymru. Cyhoeddodd y Trysorlys y rheolau cyllido newydd ddoe ac maent ar ei safle ar y we ichi edrych arnynt yn ystod yr wythnosau etholaeth dros yr haf.

Trof at y ffigurau. Mae terfyn gwariant adrannol Cymru am y tair blynedd nesaf yn £8.4 biliwn, £9.1 biliwn a £9.8 biliwn. Mae arwyddocâd y ffigurau hynny yn enfawr. Erbyn y drydedd flwyddyn, byddwn bron â bod wedi cyrraedd £10 biliwn. Mae hynny yn gynnydd o £480 miliwn, £1,173 miliwn ac £1,821 miliwn dros y llinell sylfaen gyfredol. Mae hyn yn cynrychioli codiadau mewn termau real o 6.4 y cant, 5.6 y cant a 4.5 y cant bob blwyddyn—cynnydd mewn termau real ar gyfartaledd flwyddyn ar ôl blwyddyn o 5.4 y cant ar ôl chwyddiant.

Gyda llaw, Lywydd, yn ystod cyfweliad y bore yma, siaradais ag aelod o’r cyhoedd yn y stiwdio a ddywedodd wrthyf, ‘Onid £2 biliwn yw, Edwina?’ Mae hynny’n crynhoi yr hyn y mae pobl Cymru yn ei feddwl. Mae’n swm aruthrol o arian. Mae’n ddigynsail. Mae’n golygu y bydd y gwariant y pen yng Nghymru o gyllideb lawn Cymru yn cynyddu o £3,055 eleni i £3,762 erbyn y drydedd flwyddyn. Mae hynny yn gynnydd enfawr. Mae’r ffigurau hyn yn cynnwys cyfanswm o £421 miliwn dros dair blynedd ar gyfer y cronfeydd strwythurol sydd ar ben elfen ganlyniadol Barnett.

Ddydd Llun, cawsom y newyddion rhagorol bod y rhaglen Amcan 3 wedi ei chymeradwyo’n ffurfiol. Yr ydym yn disgwyl i’r rhaglen Amcan 1 gael ei chymeradwyo’r wythnos hon. Yr ydym yn dawel hyderus y caiff ein cynlluniau Amcan 2 hefyd eu cymeradwyo a bod y rhaglenni’n mynd rhagddynt fel y dylent. Mae’n well newyddion fyth gan fod gennym bellach yr adnoddau i’w cyflenwi i bobl Cymru. Mae hwn yn setliad unigryw. Am y tro cyntaf yr ydym wedi gallu perswadio’r Trysorlys i ddarparu symiau ychwanegol ar gyfer rhaglenni’r cronfeydd strwythurol ar ben elfen ganlyniadol Barnett.

in Welsh Naturally, we welcome the increase in public expenditure in Wales year on year and that will be part of the budget. For clarity, will you confirm that there is no additional match funding available beyond the block, and that we will have to use the additional public money to get the match funding, which means that we in Wales, compared to England, will spend less on essential services?

yn Saesneg A wnewch chi wneud hynny’n eglur inni? Nid ydym yn bod yn grintachlyd—croesawn y gwariant ychwanegol hwn—ond onid yw’n wir, Edwina, y bydd yn rhaid i’r arian cyfatebol ddod allan o’r bloc ac y bydd yn dod allan o’r arian ar gyfer gwasanaethau hanfodol yng Nghymru?

Ni fydd unrhyw beth yn dod allan o’r arian ar gyfer gwasanaethau hanfodol yng Nghymru.

Af ymlaen â’m haraith sydd yn amlinellu’r gwahanol faterion. Mae’r setliad yn swm mawr—£2 biliwn yn y drydedd flwyddyn. Gallwn ychwanegu at wasanaethau hanfodol Cymru a gallwn ddelio â’r holl faterion posibl ynglŷn ag arian cyfatebol. Nid yw hyn ond cwynfan ar gyrion setliad rhagorol. [Torri ar draws.] Byddai yna lawer i gwyno amdano pe bai gennym weinyddiaeth Dorïaidd o hyd mewn man arall.

Yn gyntaf, mae’r swm yn mynd ymhell y tu hwnt i’r ddarpariaeth gwariant cyhoeddus ar gyfer Amcan 1. Mae’n darparu ar gyfer Amcan 2, Amcan 3 a chynlluniau cymunedol. Yn ail, mae’n cynnwys y setliad llawn ar gyfer elfen gwariant cyhoeddus Cronfa Gymdeithasol Ewrop ac, yn drydydd, mae’n darparu ar gyfer bargodiad yr hen raglenni. Mae hwn yn setliad na allem fod ond wedi breuddwydio amdano. Pe na baem ond wedi derbyn darpariaeth gwariant cyhoeddus ar gyfer Amcan 1 ar ein lefelau gwario hanesyddol, byddai’r diffyg dros dair blynedd yn £120 miliwn. Mae’n llwyddiant aruthrol i’r Cynulliad. Ers cytuno ar drefniadau fformwla Barnett dros 20 mlynedd yn ôl, ni roddwyd dyraniad penodol i Gymru, yr Alban na Gogledd Iwerddon erioed ar gyfer gwariant cronfeydd strwythurol. Ailadroddaf y ffigur o £421 miliwn ychwanegol i Gymru sydd ar ben yr £1.8 biliwn a atgynhyrchir gan fformwla Barnett erbyn y drydedd flwyddyn.

Yr ydym wedi ennill y wobr bwysicaf o ran gwariant cyhoeddus ar raglen cronfa strwythurol. O ystyried y cynnydd drwyddo draw yng ngweddill y bloc ar y raddfa yr ydym yn ei thrafod heddiw, natur gynhwysfawr y setliad o ran y ddarpariaeth gwariant cyhoeddus, y swm o arian cyfatebol sydd yng nghyllideb Cymru’n barod, ac o gofio’r posibiliadau i ddarparu arian cyfatebol ychwanegol o gyllidebau adrannau eraill y Llywodraeth sydd yn gwario yng Nghymru ac sydd hefyd wedi gweld cynnydd yn eu cyllideb, nid oes unrhyw amheuaeth nad yw’r arian cyfatebol gennym i allu manteisio i’r eithaf ar y cyfle a gynigir gan arian Ewropeaidd. Nid adnoddau yw hanfod y mater hwn mwyach. Y cwestiwn pwysig yw a allwn ddefnyddio’r adnoddau yn ddigon da i gyflawni’r newid chwyldroadol yn economi Cymru y mae cymaint o’i angen ar bawb ohonom.

Edwina mentioned Northern Ireland. I ask her to confirm that the Chancellor said yesterday that Northern Ireland will have a 100 per cent of additional European money but that that is not true of Wales and that we are some hundreds of millions of pounds short of additional European money. Second, is that what the Government of Wales asked the Chancellor, and is Edwina satisfied with the way that Wales has been treated in comparison with Northern Ireland on this matter?

Mater o bwys ar lefel aelod-wladwriaethau yw ychwanegedd. Yr wyf yn fodlon â’n setliad ni. Gwnaeth y Canghellor gyhoeddiadau yng nghyd-destun heddwch a chymodi ddoe a chafwyd cyhoeddiadau eraill yn y gorffennol ar hynny. Mae’r cronfeydd hynny yn gysylltiedig â’r broses heddwch. Yr wyf yn fodlon. Gofynasom am yr hyn a geisiech chi. Dyna’r gwir yn blaen. Yr oeddwn yn barod i ofyn am yr hyn a geisiech a chyflwyno’r achos fel oedd raid. Yr ydym wedi llwyddo i gael yr hyn yr oeddem yn ei ddymuno.

Gallaf roi addewid clir na fydd unrhyw brosiect gwerthfawr yn methu oherwydd diffyg arian cyfatebol. Yr ydym eisoes yn adolygu cyllidebau’r Cynulliad yn ofalus am ffynonellau presennol a newydd o arian cyfatebol. Fel gweithred ddi-oed, cyhoeddaf fy mod wedi cytuno i ryddhau £3 miliwn ychwanegol eleni a £15 miliwn o’r flwyddyn nesaf ymlaen o’r arian Ffordd i Ffyniant i’w defnyddio fel arian cyfatebol. Mae £10 miliwn pellach ar gael yn barod eleni, bydd £15 miliwn ar gael y flwyddyn nesaf a £18 miliwn y flwyddyn ddilynol o’r gronfa adfywio leol i’w defnyddio fel arian cyfatebol ychwanegol. Mae’r adnoddau hyn yn llinellau sylfaen presennol y Cynulliad ond nid ydynt wedi’u rhwymo’n barod. Nid ydynt yn cymryd oddi wrth wasanaethau eraill nac ymrwymiadau eraill a wnaethom fel gweinyddiaeth. Yn ogystal, gall y Cynulliad ddefnyddio mwy o’i gyllideb fel arian cyfatebol. Er enghraifft, gellir defnyddio cymorth dethol rhanbarthol am y tro cyntaf, a chredwn fod £17 miliwn ar gael eisoes o’r ffynhonnell hon yn unig.

Mae hefyd arian o raglenni’r Fargen Newydd a’r Gronfa Cyfleoedd Newydd sydd y tu allan i gyllideb Cymru. Mae gennym eisoes gronfa enfawr o arian cyfatebol yn y system i dynnu ohoni. Yr her yn awr yw dyfeisio prosiectau i drawsnewid economi gorllewin Cymru a’r Cymoedd.

Dywedaf eto ei fod yn well setliad nag y gallai unrhyw un fod wedi ei ddisgwyl. Fodd bynnag, nid yw hynny’n golygu y gallwn wario arian fel dŵr. Ni allwn wneud hynny a bydd dewisiadau anodd o hyd i’w gwneud yng nghylch y gyllideb eleni. Rhaid inni barhau i bwyso hefyd am enillion effeithlonrwydd ar draws ein rhaglenni a byddaf yn parhau i bwyso am werth am arian ym mhopeth a wnawn.

Yn olaf, deallaf mai’r siaradwr sydd yn debygol o’m dilyn yw Dafydd Wigley, arweinydd yr wrthblaid. Dafydd sydd yn cyfateb i mi ym maes cyllid. Cofnodaf—gan mai hwn fydd ei anerchiad olaf yn y Siambr fel arweinydd yr wrthblaid—fy niolch iddo a mynegaf y parch sydd gennym tuag ato gan ei fod bob amser wedi lleisio ei farn er budd Cymru.

Ymgais dda.

Nid ymgais dda mohoni; yr oeddwn yn ei olygu. Dywedais ar y dechrau fod gennym gyfle unigryw sydd yn ymestyn y tu hwnt i Amcan 1. Yr her a wynebwn yw gwneud i’r arian ychwanegol weithio i Gymru ym mhob maes, i wella’r gwasanaeth iechyd a gofal cymdeithasol, gwella ein hysgolion, hyfforddiant ac addysg ac, yn bennaf oll, i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i’n hardaloedd difreintiedig. Rhaid inni ganolbwyntio ar hynny. Gadewch inni anghofio ein gwahaniaethau yn y gorffennol. Gallwn drafod yr holl ffigurau drwy’r haf a gallwn grensian rhifau bryd hynny. Mae gennym setliad da o unrhyw fesur. Yn awr mae pobl Cymru yn disgwyl inni gyflawni. Yr wyf yn falch o gynnig y cynnig.

I thank Edwina for her kind words. This is the last time that I will address the Assembly as the President of Plaid Cymru. I thank fellow Members from all parties for their kindness and forbearance over the last 15 months. I must admit that I am looking forward to the new freedom that I will have from September onwards of being able to speak from the backbenches.

I am pleased that this last speech is on a subject that is so close to my heart, namely the financial situation of Wales. The statement made by the Chancellor of the Exchequer yesterday is exceptionally important to Wales. It defines the pattern of expenditure over the next three years. It is more important to us in the Assembly than it is to Westminster or the Scottish Parliament because we do not have the right to vary taxes or to borrow and therefore we must work within the total set for us by this statement.

These figures will be our framework for the remainder of this Assembly. We can squabble and argue about how we will share the cake—and we will certainly do so—but this will be the size of the cake.

What is our reaction to the figures? From a general viewpoint, it is high time for a Government that claims that it believes in public expenditure to provide sufficient finances to sustain a decent level of public services. We have waited for three years for a move in that direction and it is high time that it happened. Despite yesterday’s glitz and glamour, at the end of the period public expenditure will be 40.5 per cent of gross domestic product compared with 42.7 per cent in 1995-96 when the Conservative Government was in power. Therefore, there has been a reduction in the proportion of gross domestic product that goes towards public expenditure.

Onid ydych yn anghofio bod natur gwariant cyhoeddus wedi newid yn sylweddol? Nid ydym mwyach yn cynnal y fath ddyled ryngwladol gyhoeddus enfawr ac nid ydym mwyach yn gwario cymaint o arian ar fudd-daliadau diweithdra ers i Lafur greu miliwn o swyddi.

yn Saesneg Croesawaf y miliwn o swyddi sydd wedi’u creu. Nodaf mai blaenoriaeth y Canghellor yw rhoi arian i mewn i ostwng y ddyled yn hytrach na buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus. Mae hwnnw’n benderfyniad cwbl ddilys i’w wneud, ond ys gwn i ai dyna’r flaenoriaeth.

in Welsh The reality is that the proportion of gross domestic product that goes towards public expenditure has fallen in this way.

A ydych yn cytuno bod y Llywodraeth Lafur yn buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus? Tybiwn fod gennym rywbeth dros £40 biliwn i’w fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus.

My point was that the level of expenditure over the last three years has been totally inadequate. We are making up some of the lost ground now, but we are still on a level that is lower than the proportion of gross domestic product that was spent in the last full year of the Conservative Government. That is a fact for friends on the Labour benches to think about.

Although a substantial increase in some sectors of public expenditure was part of yesterday’s statement, it is incredible that the Chancellor, with £43 billion to share, failed to give one additional penny to pensioners. I am sure that pensioners throughout Wales will note that. It is appalling and I would not be surprised were there a political price to pay.

I turn to the settlement as it directly affects the Assembly.

Fel y gwyddoch yr wyf yn sîwr, mae’r Blaid Lafur wedi rhoi swm sylweddol o arian ychwanegol i bensiynwyr ers iddi ddod i Lywodraeth—[Torri ar draws.]

Ar ein holl bolisïau i bensiynwyr, yr ydym wedi darparu mwy o arian nag y byddem wedi’i wneud pe baem wedi adfer y cyswllt ag enillion. Fel seneddwr profiadol, Dafydd, a ydych yn cytuno i’r Canghellor ddoe ymrwymo i wneud cyhoeddiad pellach ar gredyd i bensiynwyr, ac y byddwn yn disgwyl iddo wneud hynny yn yr hydref pan wneir penderfyniadau ar fudd-daliadau?

in Welsh It is incredible that Lynne feels that 75p per week is a substantial contribution to pensioners’ income and that the gap that was created through undoing the link between pensions and earnings in 1981—a gap that has cost £30 per week in the pension for a single person—has been redressed by the kind of changes introduced by the Labour Government over the past months. Pensioners have been let down and there is nothing in yesterday’s statement that will make up for that. I am certain that there will be a political price to pay for that.

yn Saesneg Clywais rywun yn dweud ‘cewch weld’. Efallai fod rhai pobl yma yn gwybod mwy am gynlluniau’r Canghellor fis Mawrth nesaf na fi ond, hyd yn hyn, nid yw’r arian yno. Yr oedd ganddo £43 biliwn ac ni ddyrannodd geiniog i gynyddu’r pensiwn gwladol.

O gofio bod Plaid Cymru yn credu mewn Cymru ar wahân, sut y mae’n bwriadu gwneud unrhyw beth dros bensiynwyr o gofio, cyn ddoe, bod diffyg ariannol amcangyfrifedig o £5 biliwn y byddai’n rhaid ei godi drwy drethdalwyr Cymru?

On a British level, I would be more than happy to see a reduction in the expenditure on nuclear arms and for that money to go towards helping pensioners. That is our party’s policy.

Some elements in the statement are to be welcomed, but others are a cause for concern. First, I welcome the victory for this Assembly, and for Rhodri Morgan and Edwina Hart, in winning the principle that money from the European structural funds must be above the sum produced for Wales by the Barnett formula and additional to that money.

That victory for the Assembly and the Government is an important one that we as a party welcome, because Plaid Cymru has been calling for this for over 10 years. Therefore, it would be odd if we did not welcome it.

I pay tribute to the Assembly’s Economic Development Committee for its thorough, in-depth work, which disclosed the truth about this situation. In particular, I pay tribute to Phil Williams and Ron Davies for their work on the Committee. Without the Assembly’s existence, there is no doubt that we would not have had a victory in this battle. Although we have won the principle, I do not agree with Edwina that we have received the full funding that should have come out of that victory.

Hoffwn gadarnhau imi glywed y cyfieithiad yn iawn a’ch bod yn cydnabod inni gael buddugoliaeth yn y negodiadau hyn?

Yr wyf yn fwy na pharod nid yn unig i ddatgan, ond i ailadrodd ar gofnod bod hwn yn ddatblygiad pwysig—

Mae’n fuddugoliaeth.

Ydyw, yn wir, y mae’n fuddugoliaeth i’r Cynulliad hwn ac i Lywodraeth Rhodri Morgan ac i bolisi y bu Plaid Cymru yn ei gymell am 10 mlynedd.

Yr wythnos hon, yr ydym wedi ennill egwyddor bwysig, ond ni roddwyd inni yr holl arian y dylid bod wedi ei roi yn sgîl ennill yr egwyddor honno. Mae hynny yn gwrthgyferbynnu â’r datganiad a ryddhawyd gan y Llywodraeth ddoe ar Ogledd Iwerddon, a ddatganai y byddai’r arian Ewropeaidd i Ogledd Iwerddon yn gyfan gwbl ychwanegol ar ben y setliad bloc—

in Welsh The statement from the Northern Ireland Office states that

yn Saesneg ‘bydd Rhaglen Heddwch 2 yr UE yn gyfan gwbl ychwanegol i gyllideb Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon.’

in Welsh Is that Dafydd’s reference to the Government’s statement?

in Welsh Yes, the Peace 2 Programme money is crucial to building the economy. The statement goes on to state that the aim of the programme will be:

yn Saesneg ‘canolbwyntio ar adfywio trefol a gwledig, cyflogaeth a datblygu economaidd.’

in Welsh That is exactly what this programme is meant to do for Wales.

yn Saesneg Mae cyfanswm y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd a ddylai ddod i Gymru i gael ei wario dros y tair blynedd nesaf oddeutu £750 miliwn, sydd yn cynnwys £180 miliwn y flwyddyn ar gyfer Amcan 1. Yn ei araith ddoe, dywedodd Gordon Brown

yn Saesneg ‘Mae’r datganiad . . . yn cynnwys dyraniad arbennig i sicrhau y cyllidir elfen Ewropeaidd anghenion amcan 1 Cymru—dyraniad i Gymru o £80 miliwn, £90 miliwn a £102 miliwn dros y tair blynedd nesaf.’

yn Saesneg Mae hynny’n rhoi cyfanswm o £272 miliwn dros y tair blynedd nesaf, o’i gymharu â’r £180 miliwn y flwyddyn—£540 miliwn dros dair blynedd—a ddylai fod yn dod ar gyfer Amcan 1 yn unig. Mewn geiriau eraill, nid yw’r holl arian yn ychwanegol nac ar ben arian Barnett. Efallai fod ffyrdd y mae’r Llywodraeth yn ceisio dehongli hyn, ond y gwirionedd yw nad ydym yn cael yr arian ychwanegol llawn yr oeddem am ei gael. Yr ydym wedi ennill yr egwyddor ond ni chawsom yr arian i gyd. Bydd i hynny ganlyniadau inni.

yn Saesneg Mae ein dyraniad arbennig yn darparu ar gyfer tua hanner yr arian Amcan 1 a ddaw o Ewrop. Hyd yn oed os ydym yn cynnwys y ddarpariaeth arolwg gwariant cyhoeddus o ddyraniad cronfa gymdeithasol Ewrop, y croesawn ei drosglwyddiad i reolaeth y Cynulliad, y cyfanswm a geir yw £149 miliwn dros dair blynedd. Yr ydym, felly, bron i £100 miliwn yn fyr o ddarpariaeth arolwg gwariant cyhoeddus ar gyfer Amcan 1, cyn inni hyd yn oed ddechrau ystyried yr angen am arian cyfatebol. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Paul Murphy, yn honni bod y cynnydd drwyddo draw ym mloc Cymru yn ddigon i ddarparu arian cyfatebol yn ogystal â’r diffyg yn y ddarpariaeth arolwg gwariant cyhoeddus ar gyfer yr arian Ewropeaidd y cyfeiriais ato.

yn Saesneg Mae’r ffigurau a gyhoeddwyd ddoe ymhell o fod yn dryloyw ar y pwynt hwn. Mae dod i unrhyw gasgliad ystyrlon yn golygu dadansoddiad manwl linell-wrth-linell, a gwn y bydd Edwina yn cydnabod hynny. Mae’n golygu edrych ar bob elfen o’r gyllideb, canfod maint y cynnydd yn Lloegr ar bob un, cymhwyso’r hyn a elwir y ffactor cymharedd—yr addasiad sydd yn ofynnol o safbwynt faint o gyfanswm adrannau Lloegr sydd yn berthnasol i Gymru—a chyfrifo pob un o’r rheini ar sail y pen i gael y ffigur sydd yn berthnasol i Gymru, gan gydgrynhoi’r cyfanswm a’i gymharu â’r hyn a gafodd Cymru mewn gwirionedd yn y setliad. Dyna beth oedd Phil Williams yn ei wneud tan 1 a.m. y bore yma. Yr ydym yn ddiolchgar am ei allu i ymdrin â’r ffigurau hyn. Mae’n atgoffa rhywun o gwestiwn Schleswig Holstein. Dim ond tri pherson oedd yn ei ddeall—yr oedd un wedi marw, un yn orffwyll a’r llall wedi anghofio.

A Phil Williams oedd un ohonynt.

Yr ydych yn cyffwrdd â’r pwynt, Rhodri. Pe câi swydd Edwina ei had-drefnu a minnau’n ymddeol, mae’n gadael Phil gyda chyfrifoldeb enfawr ar ei ysgwyddau.

Llinell waelod y dadansoddiad hwn yw ein bod yn cael mwy o arian nag y byddem efallai wedi’i ddisgwyl. Fodd bynnag, nid ydym yn cael digon i ddarparu’n llawn ar gyfer y diffyg arian Ewropeaidd a’r gofynion arian cyfatebol yn llawn. Mae gennym ddiffyg o bron i £100 miliwn.

yn Saesneg Yr wyf wedi ildio digon. Gwn fod Aelodau eraill am siarad.

yn Saesneg Os ydym i fanteisio’n llawn ar gronfeydd strwythurol Ewrop dros y tair blynedd nesaf, fe’n cawn ein hunain yn gwario £100 miliwn yn llai ar raglenni eraill nag a fyddem wedi’i wneud fel arall. Mae hynny’n dilyn ac yn gydnaws â’r ffigurau a ddyfynnodd Edwina’n gynharach, pan ddywedodd fod gennym gynnydd o 5.4 y cant, o’i gymharu â chynnydd o 5.25 y cant yn rhaglenni’r Llywodraeth yn gyffredinol i’r DU, a 4.4 y cant i’r Alban, sydd, fel ninnau, yn gweithio o fewn bloc. Yr ydym yn derbyn 1 y cant yn fwy na’r Alban. Mae un y cant o £8,000 miliwn ein rhaglen sylfaenol ar hyn o bryd yn oddeutu £80 miliwn. Dyna’r cynnydd yr ydym yn ei gael. Fodd bynnag, nid ydym yn cael gweddill yr arian, sydd yn golygu bod yn rhaid inni ei ganfod yn y rhaglenni presennol. Mae angen y rhaglenni gwario ychwanegol hynny arnom. Mae angen y cynnydd sydd yn dod i Loegr, yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon arnom yng ngofal iechyd, addysg a sectorau eraill. Trafodir llawer o faterion pan ddychwelwn ym mis Medi, megis rhestrau aros ysbytai, yr angen i wella’r gwasanaethau cardiaidd, yn enwedig yng ngogledd Cymru, a’r angen am ysbytai dysgu newydd ac ysbytai cymuned. Ni allwn fforddio gweld y cyllidebau hyn yn cael eu herydu, o’u cymharu â’r cynnydd a geir yn Lloegr a’r Alban, nac arallgyfeirio yr arian hwnnw i mewn i’r cronfeydd strwythurol Ewropeaidd i roi inni’r ddarpariaeth sydd ei hangen arnom. Ni allwn fforddio ychwaith peidio â defnyddio’r arian Ewropeaidd i’r eithaf. Mae angen y swyddi arnom, yn enwedig yng ngorllewin a gogledd-orllewin Cymru ac yn y cymoedd diwydiannol. Bydd penderfyniadau anodd o’n blaenau. Bydd yn rhaid inni, fel Cynulliad, benderfynu beth yw ein blaenoriaethau. Gofynnwn i’r Llywodraeth yma yng Nghaerdydd fod mor agored, tryloyw a chynhwysol â phosibl wrth wneud y penderfyniadau hynny.

yn Saesneg Bydd angen mynd ar drywydd agweddau eraill o’r datganiad ddoe. Yfory byddwn yn gwybod mwy am y setliad trafnidiaeth. Mae elfen y rheilffyrdd y tu allan i floc Cymru ac os bydd cynnydd o £1 biliwn neu fwy yn y rheilffyrdd, yna dylem dderbyn rhwng £50 a £100 miliwn yn fwy ar gyfer y rheilffyrdd yng Nghymru. Bydd angen inni godi ein llais ar y mater hwnnw. Mae yr un mor bwysig bod heddluoedd Cymru, sydd hefyd yn cael eu cyllido y tu allan i’n grant bloc, yn cael y cynnydd sydd ei angen arnynt i ymdrin â phroblemau mewn ardaloedd difreintiedig ac ardaloedd o deneurwydd yn ogystal â chyfleusterau newydd, meddalwedd a radio’r heddlu.

yn Saesneg Mae angen eglurhad arnom ar sawl pwynt. Efallai y cawn ni hynny yn yr araith i gloi, os mai Edwina sydd yn cloi’r ddadl. Dywedodd y Canghellor ddoe na fydd yr arian o reidrwydd yn cael ei drosglwyddo os nad yw’r adrannau yn cyflawni’r targedau a bennir drwy gytundebau gwasanaeth cyhoeddus. A allwn ni gael manylion am unrhyw gytundebau gwasanaeth cyhoeddus gyda’r Cynulliad neu’r Swyddfa Gymreig sydd yn berthnasol i hyn a’r targedau sydd yn gynwysedig ynddynt? A yw’r targedau hyn yn rhesymol a chyraeddadwy? A yw’r cytundebau gwasanaeth cyhoeddus a luniwyd gydag adrannau Llywodraeth y DU yn cael eu cymhwyso mewn unrhyw ffordd i Gymru? Byddwn yn ddiolchgar pe ceid eglurhad ar hynny yn yr araith gloi.

yn Saesneg Mae angen eglurhad arnom hefyd ai’r hyn y gofynnodd Rhodri Morgan amdano yw’r hyn a roddwyd inni. A gawsom bopeth y gofynasom amdano neu a ofynnwyd am fwy? Codwyd y pwynt hwnnw ar ddechrau’r ddadl. Efallai y gallwn gael ateb llawnach wrth i’r Ysgrifennydd ymateb.

in Welsh Our work today is not to distribute the additional funding. Our opportunity to do that will come after the recess. Our responsibility today is to send a clear message from the Assembly that we will go forward with the European programme without delay and entreat everyone who wants to promote programmes and projects to present them and implement them at once. In that, we on the Plaid Cymru benches and the Government are one. We must take full advantage of the opportunity.

in Welsh On our part, as an Assembly, we must also commit to ensuring that the money that is available is used in the most effective and thrifty way to raise the standards of living and the quality of life of our people in every part of Wales. The people of Wales have the right to expect that from the National Assembly, and it is the responsibility of us all to ensure that that happens.

Rhydd bleser mawr imi ddilyn arweinydd yr wrthblaid yn ei gyfraniad olaf fel arweinydd yr wrthblaid ac, wrth wneud hynny, o gael fy nghysylltu â dyn y mae gennyf, ac y bu gennyf erioed, barch mawr iddo. Dymunaf yn dda iddo. Mae hefyd yn bleser imi gymryd rhan mewn dadl sydd yn fwy na diddorol. Yn ail ran fy araith byddaf yn sôn am gyfle a sut y gallwn efallai wneud y Cynulliad hwn yn sefydliad mwy llwyddiannus. Fodd bynnag, mae rhan gyntaf i’m haraith.

Mae brand Llafur Newydd wedi’i ddifwyno. O leiaf dyna’r hyn a glywn o galon Llywodraeth San Steffan, ac yr wyf yn barod i gytuno â hynny. Y rheswm am y difwyno hwn yw sbin, mwy o sbin a mwy fyth o sbin. Nid oes dim fyth yn syml gyda Llafur Newydd. Rhydd Gordon Brown yr argraff i’r byd sydd yn gwylio bod arian cyfatebol llawn wedi ei ddarparu ac yna canfyddwn nad yw. Ni all fod unrhyw amheuaeth bellach fod angen—

Mewn eiliad. Fel yr arferai Alun Michael ddweud, ar ddiwedd y rhan hon—yn wir, ar ddiwedd y frawddeg hon. Ni all fod unrhyw amheuaeth bellach fod angen Llywodraeth Geidwadol blaen â synnwyr cyffredin arnom yn San Steffan ac yng Nghaerdydd. Ildiaf yn awr.

A fedrwch chi wneud i’ch hun ddweud y geiriau hyn: ‘mae hwn yn ddiwrnod gogoneddus i Gymru’? A fedrwch ddweud wrthym beth fyddai Cymru wedi’i dderbyn pe bai Llywodraeth Dorïaidd wedi bod yn San Steffan? Ni fyddech erioed wedi ymgeisio am gyllid Amcan 1 hyd yn oed, heb sôn am achwyn a chwyno am arian cyfatebol. A wnewch chi ymbellhau oddi wrth sylwadau David Heathcoat-Amory, eich Prif Ysgrifennydd Trysorlys Cysgodol, a ddywedodd na ddylem fod yn gwastraffu amser yn ymbalfalu i geisio cynyddu lefel y cardod—cardod, cofiwch—o gyllideb yr UE i’r rhanbarthau hyn? Wrth ddweud rhanbarthau, mae’n golygu Cymru.

Yr oedd cynifer o bwyntiau yna fel na chyfeiriaf ond at yr un a oedd bellaf oddi wrth y gwirionedd, sef na fyddai Llywodraeth Geidwadol wedi gwneud cais am Amcan 1. Yr oedd imi ran frwd yn y cynnig yn y 1990au cynnar, pan nad oeddwn yn Geidwadwr— [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Mwy, mwy!’]. Yr oeddwn wedi gobeithio dod ag un neu ddau o ymadroddion cofiadwy gerbron heddiw. Ni fwriadwn i hwnnw fod yn un ohonynt. Wrth gwrs, ganed fi’n Geidwadwr.

Ond ichi anghofio hynny.

Rhaid bod hynny’n wir. Af yn ôl at yr araith. Mae bywyd yn llawn canlyniadau nas bwriadwyd. Ddoe—[Torri ar draws.]

Byddai’r Ysgrifennydd Addysg a Phlant—yr ysgrifennydd addysg fel y disgrifiasoch chi hi—yn cael anhawster mawr gyda’r sŵn hwn, Lywydd. Dim ond un sylw o’r llawr ac yr oedd yn cwyno.

Ddoe, clywsom am yr adolygiad cynhwysfawr o wariant lle, yn gyntaf, y gwelsom ailddyfodiad yr hen Lafur trethu-a-gwario draddodiadol ac, yn ail, Brif Weinidog yn siomi Cymru. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Yr wyf yn barod i gydnabod inni hefyd weld ein Cynulliad Cenedlaethol yn cael cyfle gwirioneddol i adael ei ôl ar Gymru. Dychwelaf at hynny eto.

Mae’r Canghellor wedi cymryd gambl enfawr yn y modd y mae’n rheoli economi’r DU mewn ymgais annoeth i sicrhau buddugoliaeth i’w Lywodraeth garpiog, sydd yn mynd â’i phen iddi, yn yr Etholiad Cyffredinol nesaf. Os bu’r fath beth â Blairyddiaeth a Llafur Newydd erioed, yna aethant allan gyda’r dŵr ddoe. A wnaeth unrhyw un sylwi mor ymylol a dibwys i’r holl achlysur yr edrychai’r arweinydd ei hun, Mr Blair? Am dair blynedd, mae Llafur wedi esgus mabwysiadu agwedd Geidwadol tuag at wariant cyhoeddus, ond ddoe daeth yr hen reddf i wario arian y bobl i’r wyneb. Yn lle ymdrin â gwariant cyhoeddus mewn modd cynaliadwy, lansiodd Canghellor y Trysorlys un o’r ymgyrchoedd gwario afradlon cyn-etholiad mwyaf mewn hanes. Fodd bynnag, ni fydd yn gweithio. Ni chaiff pobl Prydain eu twyllo. O leiaf bydd yr etholwyr bellach yn wynebu dewis clir mewn etholiadau i’r dyfodol.

Yr wyf yn fodlon derbyn ymyriad.

A ydych o ddifrif yn ceisio dweud wrthym nad ydych am gael adnoddau ychwanegol wedi’u dyrannu i iechyd, addysg nac unrhyw sector arall, am nad ydych yn cytuno â chynyddu gwariant cyhoeddus? Mae gan bobl Cymru hawl i wybod yr ateb i hynny.

Ni chredaf imi glywed unrhyw Geidwadwr nac yn wir unrhyw wleidydd arall yn unrhyw le yn dweud hynny. Yn sicr, ni wnes i. Byddech chi’n hoffi imi fod wedi ei ddweud er mwyn ichi gael ymyrryd ar gam, ac ni roddaf unrhyw sylw pellach i hynny.

Mae’r ail fater yr wyf am roi sylw iddo yn allweddol i Gymru: mater anodd arian cyfatebol. Yma y bu’r Prif Ysgrifennydd yn creu sbin fel Alistair Campbell ar sbîd. Nid wyf am iddo gynhyrfu eto, ond y realiti yw iddo fethu yn y dasg bwysig o sicrhau arian cyfatebol ar ben y ffigur arian cyfatebol anodd-ei-gyfrifo sydd eisoes yn y system.

Ildiaf ar ddiwedd y rhan, Ann. Yr oedd yn amlwg o araith y Canghellor ddoe mai dibwys iawn fu dylanwad ein Prif Ysgrifennydd. Yn wir, synnais o glywed y Prif Ysgrifennydd yn dweud, ar ôl datganiad y Canghellor, inni dderbyn popeth y gofynasom amdano. Ar y sail na chawsom yr holl arian cyfatebol ychwanegol, ni allaf ond tybio na ofynnodd amdano. Cafodd un Prif Ysgrifennydd ei gicio allan gan y Cynulliad hwn am na allai addo’r arian cyfatebol inni yn gwbl bendant yn ddigon cyflym. Ymddengys na wnaeth ein Prif Ysgrifennydd presennol drafferthu gofyn amdano hyd yn oed. Yr ydym wedi symud oddi wrth Brif Ysgrifennydd a oedd ag obsesiwn i reoli pob dim at un sydd heb ddim rheolaeth o gwbl—o gaethwasgod i wactod.

Ys gwn i a yw Plaid Geidwadol Cymru yn colli’i chof pan y myn? Fe’ch atgoffaf i John Redwood, a oedd i fod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, anfon miloedd o bunnoedd o arian Ewropeaidd yn ôl am na thybiai fod ar bobl Cymru eu heisiau. Mae’n rhyfedd i mi eich bod yn gallu sefyll yna a cheisio pregethu wrth y Prif Ysgrifennydd, yr Ysgrifennydd Cyllid a Paul Murphy ar ôl y lles y maent wedi’i wneud yn sicrhau’r arian hwn. Dylem yn awr fynd allan i’n cymunedau a dweud wrthynt bod yr arian yna a chael y prosiectau ar eu traed.

Cytunaf â’ch cyfraniad olaf, sef bod yn rhaid i bawb ohonom fynd allan a sicrhau bod ein rhaglen mor llwyddiannus â phosibl. Dychwelaf at hynny yn rhan nesaf fy araith.

Mae yna bob amser ddeddf canlyniadau nas bwriadwyd. Mae’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan ac, yn enwedig, Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi bod yn ceisio gwthio’r Cynulliad hwn i’r cyrion yn llwyr yn ddiweddar. Yr hyn a wnaethant ddoe—yr hyn a wnaeth y Canghellor, o leiaf—oedd rhoi inni gyfle i wella statws ein Cynulliad. Y cwestiwn yw a fyddwn yn barod i afael yn y cyfle a chymryd y risgiau sydd yn ofynnol.

Bûm yn feirniadol o’r agwedd ymgyrchol sinigaidd a fabwysiadwyd gan y Canghellor wrth iddo geisio prynu ail fuddugoliaeth etholiadol. Bûm yn feirniadol o fethiant y Prif Ysgrifennydd i wireddu arian cyfatebol llawn. Canlyniad y gwario afradlon yw y bydd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru lawer mwy o arian i’w wario. Efallai mai canlyniad rheolaeth economaidd anghyfrifol yw hyn. Fodd bynnag, mae’n gyfle prin i fuddsoddi symiau sylweddol o arian mewn polisïau y credwn ni eu bod yn iawn i Gymru yn benodol. Mae’n creu sefyllfa sydd yn dangos i bobl Cymru y gall y Cynulliad hwn wneud gwahaniaeth iddynt.

Yr wyf am unioni unrhyw gamargraff ynglŷn â grŵp Ceidwadol Cymru yn y Cynulliad hwn. Yr ydym wedi dweud yn ddigon aml ein bod yn erbyn creu’r Cynulliad. Seiliwyd y gwrthwynebiad ar egwyddorion didwyll. Cefnogasom yr ymgyrch ‘Dywedwch Na’—neu, o leiaf, gwnaeth y rhan fwyaf ohonom hynny. Fodd bynnag, derbyniasom y canlyniad democrataidd. Wrth geisio cael ein hethol yn Aelodau o’r Cynulliad hwn, gwnaeth pob un ohonom ein haddewidion unigol i wneud yr hyn a allem i wneud llwyddiant o’r lle hwn. Nid oes yr un ohonom am fod yn rhan o gyfundrefn sydd yn gyff gwawd. Nid oes yr un ohonom am glywed nad yw’r Cynulliad yn ddim ond siop siarad ac na all gyflawni unrhyw beth. Teimlaf fod y ddadl heddiw yn ddechrau rhywbeth y gallaf deimlo cyffro yn ei gylch. Mae’n ddechrau rhywbeth y gall yr Ysgrifennydd Cyllid a minnau gyffroi yn ei gylch gyda’n gilydd, efallai, ac y gall y 60 ohonom gyffroi yn ei gylch gyda’n gilydd.

Wrth inni symud drwy gylch nesaf y gyllideb, gallwn drafod ein blaenoriaethau a rhoi adnoddau wrth ochr y blaenoriaethau hyn i’w gwneud yn ddichonadwy. Credaf fod gan broses y gyllideb eleni gyfle i wneud llawer iawn i wella statws y Cynulliad Cenedlaethol, yn fwy felly nag unrhyw adolygiad hirwyntog o’r ffordd y mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn gweithredu. Dyma gyfraith canlyniadau nas bwriedir ar waith. Mae angen y dewrder i wneud rhywbeth gwahanol arnom yng Nghymru a fydd yn cael effaith wirioneddol ac yn gwneud i weddill Prydain sefyll a sylwi. Mae angen inni ddweud wrth bobl Cymru a thu hwnt fod gennym y penderfyniad a’r gallu i wneud pethau’n wahanol am ein bod yn credu eu bod yn iawn i Gymru. Mewn rhai ffyrdd nid oes gwahaniaeth beth a wnawn mewn gwirionedd—ar yr amod amlwg nad yw’n tanseilio ein hamcanion cyffredinol—cyn belled nad ydym yn copïo’r hyn sydd yn digwydd yn Lloegr drwy fynnu cadw at yr un canrannau yng Nghymru. Rhaid inni gael yr hyn a alwaf fi yn fesurau effaith. Bydd yn rhaid i ni roi ymrwymiadau sydd yn cyfateb i rai’r Canghellor i’r gwasanaeth iechyd, ac yr ydym wedi dweud erioed y byddem yn gwneud hynny.

Mae fy ngrŵp i, yn arbennig, wedi bod yn galw am gynnydd yn y rhaglen gyfalaf ers amser maith. Credwn y dylai fod mwy o ymrwymiad i economi cefn gwlad ac i dynnu’r pwysau oddi ar godiadau treth gyngor. Byddwn yn trafod yr holl faterion hyn yn ddiweddarach. Mae gennyf fesurau effaith yr wyf fi’n eu ffafrio. Edrychaf ymlaen at eu cyflwyno: Tir Gofal, efallai, a thwristiaeth. Bydd gan bawb ohonom syniadau gwahanol fel rhan o’r broses.

Dros y misoedd nesaf, byddwn yn y sefyllfa o fod â llawer o arian i’w wario, heb orfod poeni am y cyfrifoldeb o’i godi. Gwnaethpwyd hynny eisoes yn y tair blynedd gyntaf gan y Canghellor—

Yr wyf wedi drysu ynglŷn â’r hyn yr ydych yn ei ddweud, Glyn. A allwch chi egluro a yw Plaid Geidwadol Cymru yn croesawu’r arian ychwanegol sylweddol i wasanaethau yng Nghymru, a fydd yn deillio o’r setliad hwn, ai peidio?

Safbwynt y Blaid Geidwadol fel y’i datganwyd ddoe, ac fel yr wyf fi yn ei ddatgan yn awr, yw bod angen cynnydd cynaliadwy arnom yng ngwariant y sector cyhoeddus ym Mhrydain a Chymru. Yr ydym yn bryderus bod y Canghellor yn canolbwyntio popeth ar wario’n afradlon cyn yr etholiad. Nid yw’r amseru’n iawn.

Ydyw ynteu nac ydyw?

Yr oedd yn ateb syml. Nid oeddech yn gwrando.

I ryw raddau, yr ydym mewn sefyllfa o rym heb fod â’r cyfrifoldeb o godi’r arian. Yr oedd llawer i’w feirniadu yn y datganiad ddoe. Clywsom beth o’r feirniadaeth honno gan Dafydd Wigley yn barod. Yr wyf yn siŵr y clywn lawer mwy gan eraill. Fodd bynnag, mae yna ochr bositif i’r Cynulliad. Dros y misoedd i ddod, gobeithiaf y byddwn yn ddigon dewr i ddefnyddio’r cynnig unwaith-ac-am-byth a geir yn y cylch etholiadol hwn yn ddyfeisgar, yn bendant a chyda steil. Mae’n bryd i ni gyflawni dros Gymru.

Mae bob amser yn bleser siarad ar ôl Glyn Davies. Nid oeddwn wedi sylweddoli beth yw’r diffiniad newydd o ddyfeisio cymdeithasol, fel y mae ef yn ei ddisgrifio. Mae wedi ailddyfeisio ei hun i fod yn Geidwadwr yn y Siambr hon pan fo ganddo mae’n amlwg ddyheadau nad ydynt yn gwbl Geidwadol. Gobeithiaf y bydd eraill wedi sylwi ar hynny yn ei gyfraniad.

Talaf finnau hefyd deyrnged i Dafydd Wigley. Hon oedd ei araith olaf fel Llywydd Plaid Cymru ac nid oes amheuaeth mae ei gonsýrn am Gymru fu flaenaf ym mhopeth a wnaeth; weithiau ar draul ei iechyd ei hun. Talaf deyrnged iddo am hynny.

Heddiw, rhaid wrth realaeth wleidyddol. Mae angen inni dynnu llinell yn y tywod ac edrych yn ofalus, â meddyliau clir, ar y setliad hwn. Mae angen inni gynllunio’r hyn y mae’n rhaid inni ei wneud a sut y mae’n rhaid inni symud ymlaen. Croesawaf y ddadl a gawn ym mis Medi. Rhydd gyfle inni ddatod y we a thrafod ein blaenoriaethau gwario yng Nghymru. Nid yw’r holl ffigurau gennym eto ac, fel llawer o bobl, yr ydym yn gochel rhag y sbin a roddwyd arnynt. Er enghraifft, mae’r mater Ewropeaidd ei hun wedi cael ei sbinio dros y flwyddyn ddiwethaf ar gyflymdra mawr. Diolchaf iddo am ddod i ben o’r diwedd. Fodd bynnag, fel eraill, ni allwn ganfod popeth y mae angen inni ei weld yn y setliad hwn, ond yr ydym yn falch o fod wedi cyrraedd pwynt setlo a dod i gasgliad gyda’n traed yn dal ar y ddaear.

Fodd bynnag, mae’r diffyg arian cyfatebol yn fater allweddol inni, oherwydd bydd yn arwain at benderfyniadau anodd yn y Siambr hon. Mae gennym gynnydd sylweddol yn ein grant bloc, ond mae’r cynnydd hwn yn unol â’r cynnydd ym maes iechyd, addysg ac adrannau eraill Whitehall. Cymhwyswyd fformwla Barnett yn yr un ffordd ag y gwnaethpwyd erioed. Felly, nid yw Cymru ond wedi derbyn ei chyfran o’r cynnydd mewn cyllid—y mae pawb yma yn derbyn sydd yn annheg—oherwydd y ffordd y mabwysiedir y fformwla. Nid yw’n cynrychioli anghenion pobl Cymru yn iawn.

Cymerir yr arian cyfatebol o’r pot hwn, sydd wedi’i neilltuo fel arfer ar gyfer iechyd, addysg ac anghenion gwasanaeth eraill. Yr ydym eisoes wedi clywed gan Edwina heddiw. Mae’n anochel a diymwad y bydd llai o arian i wasanaethau cyhoeddus Cymru nag i wasanaethau cymharol yn Lloegr. Yr un maes lle gallwn ni fwrw cyfrif o hyn yn glir—

Gadewch imi orffen y rhan hon, Huw, oherwydd mae’n egluro’n amlwg o ble y daw’r arian.

Addysg yw’r un maes o’r setliad lle gallwn fwrw cyfrif o’r canlyniad i Gymru gyfan. Rhoddir y canlyniadau inni yn ffigurau setliad y Trysorlys. Er enghraifft, pe baem i ddosrannu’r arian cyfatebol sydd ar goll ar gyfer y flwyddyn nesaf—amcangyfrifaf fod hynny oddeutu £75 miliwn yn ôl y gyfran a wariwn ar ysgolion ar hyn o bryd—byddai ysgolion yng Nghymru ar gyfartaledd yn derbyn tua £5,500 yn llai nag ysgolion cyfatebol yn Lloegr. Mae hynny’n cyfateb i athro sydd yn gweithio ddiwrnod neu ddau yr wythnos, y gellid ei ddefnyddio i leihau maint dosbarthiadau a gwella safonau. Mae hefyd yn cyfateb i chwech neu saith cyfrifiadur. Dyna pam y mae’n bwysig.

Darllenais adroddiad yn ddiweddar a ddywedai bod diffyg rhifedd yn cael effaith lawer mwy damniol ar ein gwlad nag anllythrennedd. Onid ydych yn rhagdybio fod y Fargen Newydd, y Loteri, Awdurdod Datblygu Cymru, Bwrdd Croeso Cymru ac, yn holl bwysig, y sector preifat yn cael eu cau allan o’r cylch ariannu cyfatebol? Onid dyna’r unig ffordd y gallwch wneud i’ch ffigurau adio’n gywir drwy gau’r asiantaethau hynny allan o’r arian cyfatebol?

Nage wir. Nid yw hynny’n wir o gwbl. Nid ydym yn gofyn am arian cyfatebol llawn, y mae’n rhaid ei ddarparu, o’r sector cyhoeddus. Gofyn a wnawn am yr arian cyfatebol ychwanegol, y bydd yn rhaid i Gymru ei ddarparu am fod cymaint o adnoddau Ewropeaidd yn cael eu cynnig iddi oherwydd anghenion ychwanegol Cymru. O ganlyniad, dylai fod gennym fformwla sydd yn cydnabod hynny ac wedi’i seilio ar anghenion Cymru. Dyna’r hyn sydd ar goll.

Wrth gwrs, gall y Cynulliad, fel a ddywedais, ddewis dosrannu—

Dof atoch mewn munud. Brian.

Wrth gwrs, gall y Cynulliad ddewis dosrannu ei floc fel nad yw ysgolion ar eu colled. Yr wyf am fod yn glir ynglŷn â hynny. Yr ydym eisoes wedi clywed y bydd un o’n cyllidebau ar ei cholled. Mewn geiriau eraill, yr oedd un o’r cyllidebau a oedd gennym eisoes yn llinell y gyllideb yn sîwr o fod ar ei cholled. Felly, heb yr arian cyfatebol ychwanegol—ac y mae’n ychwanegol i’r hyn a ddarparwn ni eisoes yn y system—ac oherwydd y crynhoad adnoddau, ni fydd gennym unrhyw ddewis ond cymryd yr arian o’n cyllideb gyfredol.

A gaf fi giwio i ymyrryd?

A gawn ni gymryd o hynny y bydd plaid Michael German yn yr Alban yn cefnogi gostyngiad yn nyraniad Barnett ar sail angen?

Yr wyf yn falch ichi wneud y pwynt hwnnw oherwydd byddaf yn cyfeirio at fformwla Barnett yn ddiweddarach a’r ffaith mai ni yw’r unig blaid i’r DU gyfan sydd wedi cynnig ei hadolygu, fel y cyhoeddodd Charles Kennedy ddydd Gwener diwethaf. Rhof yr wybodaeth honno’n ddiweddarach ichi, rhywbeth yr wyf yn siŵr y byddwch yn falch o’i glywed.

Clywais chi, Mike, ddoe a heddiw, yn esbonio’r farn bod angen i’r pot hwn o arian cyfatebol fod ar wahân i ac yn ychwanegol at y grant bloc. Yr wyf mewn penbleth. Chi sydd wedi rhedeg rhaglenni cronfa gymdeithasol Ewrop a chi yw cadeirydd pwyllgor monitro’r rhaglen Amcan 3, felly gwyddoch y bydd y rhaglenni, ym maes addysg yn arbennig, yn ehangu ein gwaith presennol. Yr holl syniad wrth wraidd arian datblygu rhanbarthol Ewropeaidd a’r mathau hyn o raglenni yw ceisio ffyrdd o wneud i’r rhaglenni da fynd lawer ymhellach a bod yn fwy cynhwysfawr. Rhaid iddynt gyrraedd llawr gwlad a rhaid inni ganfod ffyrdd o adeiladu arnynt i roi cynnig ar bethau newydd. Nid wyf yn deall pam ei bod yn broblem na ellir defnyddio’r arian newydd sydd yn dod i mewn—yn enwedig i addysg bellach ac uwch ac addysg gymunedol ychwanegol—i dynnu arian Ewropeaidd i lawr. Mae’n arian glân a newydd. Pam fod hyn yn gymaint o broblem?

Y broblem bennaf yw na allwch ddefnyddio arian Ewropeaidd i ariannu gwasanaethau gwaelodlin craidd. Ni allwch ariannu athrawon mewn ysgolion nac ychwaith nyrsys, meddygon ac ysbytai. Mae arian cyfatebol yn y system, ond rhaid darparu arian cyfatebol ar gyfer y crynhoad o adnoddau Ewropeaidd, sydd yn fwy grymus yng Nghymru nag erioed o’r blaen, i wneud iddo weithio. Felly, mae pwysau ar ein cyllideb bresennol. Rhoddais y ffigur o £5,500 ar gyfer addysg, oherwydd pe baem yn cymhwyso’r ffigurau yn yr ystod a gyhoeddwyd yn y ddadl ar yr Adolygiad Gwariant ddoe, dyna’r hyn y byddai’n rhaid inni ei wneud. Gallwn wneud dewisiadau amgen, ond dyna’r math o ddewis y bydd yn rhaid inni ei wneud i ganfod arian cyfatebol o’r math yna.

Clywsom eisoes am arian yn dod allan o gyllidebau. Llinellau cyllideb y Cynulliad yw’r rhain ac yr ydym yn cymryd arian ohonynt. Gallech ddweud bod hynny’n rhan o’r un diben. Gwarir craidd ein harian ar wasanaethau rheng flaen.

Lywydd, a gaf i gario ymlaen a dod yn ôl i gymryd—

A gaf i wneud pwynt arall ac yna ddychwelyd at Jane?

Yr wyf yn bod yn garedig ac addfwyn. Hoffwn gymryd ymyriad Jane ond disgwyliaf ychydig yn hwy. Hwyrach yr hoffai ymyrryd pan gyfeiriaf at adolygu fformwla Barnett, rhywbeth y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ei awgrymu.

Yr oedd a wnelo’r pwynt cyntaf ag arian cyfatebol. Cydnabyddwn fod hon yn fuddugoliaeth i’r Cynulliad. Mae’r setliad yn cynnwys cryn lawer mwy o arian. Rhydd inni’r gallu i wario arian Ewropeaidd ac mae’n torri fformwla Barnett. Dyna faint y fuddugoliaeth i Rhodri a’r Cynulliad. Mae’r Cynulliad wedi gwneud y mater hwn yn destun dadl agored. Ys gwn i faint o bobl yng Nghymru fyddai wedi gwybod ystyr y geiriau ‘Amcan 1’ 12 mis yn ôl. Ni chredaf fod yna newyddiadurwr yn y wlad a fyddai wedi llunio adroddiadau arno. Ys gwn i a fyddai dirgelion arian cyfatebol wedi aros yn ddirgelwch pe na bai am y Cynulliad. Yr ydym wedi llwyddo i godi’r mater uwchlaw’r parapet a’i ddefnyddio.

Efallai mai mater esthetig yw tryloywder, ond mae wrth graidd hanfod y Cynulliad. Ni allai Llafur fod wedi llwyddo heb bwysau o du’r Cynulliad cyfan. Efallai—a hwyrach yr hoffai Rhodri ymateb i hyn—y byddai Llafur gyda mwyafrif drwyddo draw wedi bod yn Llafur dawel, gyda’i phen i lawr yng Nghymru. Ni wyddom yr ateb i hynny. A fyddai Gordon Brown wedi gwthio Cymru i gefn y ciw yn ei negodiadau gyda Gweinidogion sydd yn gwario? Ni ellid bod wedi dychmygu ddwy flynedd yn ôl y byddai pobl Cymru yn cael y ddarpariaeth arolwg gwariant cyhoeddus ar gyfer yr arian Ewropeaidd ac yn torri grant bloc Barnett. Mae hynny yn fuddugoliaeth.

Yr wyf am ddod i mewn ar y pwynt hwnnw. Diolchaf i Mike am groesawu’r datganiad. Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn croesawu symiau mawr o arian newydd i Gymru. Rhaid inni ddefnyddio’r cyfle a roddir inni heddiw. Dros yr haf tra bydd y crensian rhifau yn parhau, ac eto yn y ddadl ar 12 Medi, bydd cyfle gan bawb ohonom i ystyried sut i’w ddefnyddio.

A ydych yn cytuno mai dyma’r tro cyntaf yn hanes Llywodraeth Prydain i’r setliad fynd y tu hwnt i Barnett ar gyfer cronfeydd strwythurol? A ydych felly’n cytuno bod hon yn fuddugoliaeth hollol newydd ac enfawr i ddatganoli; i’n Prif Ysgrifennydd, Rhodri Morgan; i’n Hysgrifennydd Cyllid, Edwina Hart; ac i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Paul Murphy, sydd wedi dadlau achos Cymru yn y Llywodraeth? A ydych yn cytuno hefyd bod yr arian hwn yn ychwanegol, ar ben y grant bloc? Rhydd inni fformwla newydd i Gymru, y byddem efallai am ei galw’n ‘Barnett a mwy’ gan droi ati yn y dyfodol?

Mae torri fformwla Barnett yn arwyddocaol ac i’w groesawu. O du’r Cynulliad y daeth y pwysau, am iddo roi blaenoriaeth i’r mater hwn. Yr ydym wedi ei drin fel mater difrifol ar bob lefel yn y Cynulliad a chroesawaf ef drwyddo draw.

Ildiaf mewn munud. Ni allaf gofio a ildiais i Brian yn gynharach. Cymeraf yr ymyriadau yn eu trefn.

Mae gennyf ymyriad cyflym.

Af ymlaen i ddiwedd y paragraff, yna efallai yr hoffech ymyrryd pan ddof at y pwynt mai’r Democratiaid Rhyddfrydol yw’r unig blaid i’r DU gyfan sydd â chynnig ar gyfer delio â fformwla Barnett.

Nid oes unrhyw ranbarth na chenedl yn y DU erioed—ac mae hyn yn ategu pwynt Jane—wedi derbyn ei grant llawn oddi wrth yr Undeb Ewropeaidd y tu allan i’w ffynonellau cyllido arferol. Dyna un o’r rhesymau pam fod gan y Deyrnas Unedig record mor wael ar gronfeydd strwythurol a gwario arian Ewropeaidd. Drwy addef egwyddor ychwanegedd yn yr achos hwn, mae Gordon Brown wedi cydnabod y gall, ac y dylai, fod ychwanegiad ar sail anghenion at floc Barnett i Gymru.

Mae hwn yn sicr yn gam cyntaf tuag at ddiwygio. Gwahoddaf bawb ohonoch i ddarllen dogfen y Democratiaid Rhyddfrydol a gyhoeddwyd ddydd Gwener diwethaf. Mae’n nodi sut i fwrw ymlaen â’r diwygio hwnnw. Nid oes unrhyw blaid wleidyddol arall yn y Deyrnas Unedig, sydd yn cynrychioli’r Deyrnas Unedig gyfan yn hytrach na rhannau yn unig ohoni, wedi gallu dod â strwythur ymlaen a fydd yn caniatáu i’r fformwla honno gael ei sefydlu. Yn awr derbyniaf ymyriadau gan y Ceidwadwyr a chlywed sut y maent hwy’n bwriadu gwneud hynny.

A ydych yn rhannu fy siom bod cynifer o’r Aelodau Llafur yn cyflwyno ymyriadau a anfonwyd atynt mewn e-bost y bore yma o Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru? A ydych yn rhannu fy mhryder bod Aelodau’r Blaid Lafur yn darllen sylwadau yn hytrach na gwneud rhai diffuant? Mae Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn cynhyrchu propaganda i’r Aelodau Llafur ei gyflwyno. Onid yw hynny’n destun siom i chi, fel ag yw i minnau?

Nodaf ei fod wedi’i ddosbarthu o amgylch y Cynulliad fel bod pawb yn edrych ar gopïau ohono. Gallaf gymryd hynny’n ddi-gŵyn a gallaf gymryd pob math o gwestiynau yr ydych am eu taflu ataf. Nid atebodd y Ceidwadwyr y prif gwestiwn sef sut y maent hwy fel plaid, sydd yn cynrychioli’r Deyrnas Unedig ond heb unrhyw seddau yn y Senedd yn yr Alban na Chymru, yn bwriadu newid fformwla Barnett. Sut y maent yn bwriadu ei symud yn ei blaen? Maent yn ddistaw ar hynny.

Rhaid inni beidio ag anghofio i’r Cynulliad hwn ennill buddugoliaeth sylweddol yn gwasgu’r hyn a wnaeth allan o Gordon Brown. Mae’r Trysorlys yn colli’n glir yn y mater hwn. Ar ôl trosglwyddo’r grant Ewropeaidd inni, mae’n colli ei hawl o dan gytundeb Fontainebleau a sefydlwyd gan Mrs Thatcher. Mae hynny’n gymhelliad enfawr iddynt i ddal eu gafael ar y rhan fwyaf ohono gan hawlio mai arian trethdalwyr y DU ydyw mewn gwirionedd—ac yr wyf wedi clywed hynny o’r blaen—ac y dylid ei wario ar flaenoriaethau trethdalwyr y DU.

Gadewch inni wynebu hyn. Mae Gordon Brown wedi dod i benderfyniad. Ni fydd dim o sylwedd yn newid eto. Gallwn ddadlau sut i rannu’r gacen ond y tebygrwydd yw bod maint y gacen wedi’i bennu fwy neu lai am oes y Cynulliad hwn. Yr ydym yng nghanol y cyfnod Amcan 1 ac mae’n bwysig ein bod yn bwrw ymlaen â’r gwaith ac yn gwneud y gorau o’r setliad yr ydym wedi’i ennill yn hytrach na rhygnu ymlaen o’r cyrion.

Nawr yw’r amser i dynnu llinell yn y tywod. Rhaid i’r holl ddicter, y gweiddi a’r beio ddod i ben wrth inni fwrw ati gyda’r dasg o ddefnyddio’r adnoddau Ewropeaidd ychwanegol i wneud gwahaniaeth i fywydau economaidd y bobl a gynrychiolwn. Tra buom ni’n eistedd yma am y flwyddyn ddiwethaf, bu’r blwch ffyniant yng Nghymru yn gwaethygu, nid gwella. Mae’r bwlch rhwng Lloegr a Chymru wedi tyfu, nid crebachu. Yn y diwedd, os na weithredwn ni i roi sylw i hynny yn awr, y Cynulliad Cenedlaethol gaiff y bai. Y realiti yw na chawsom y gacen gyfan yr oeddem yn ei dymuno. Fodd bynnag, yr ydym wedi cael darn sylweddol a rhaid bellach inni weithio gyda’r hyn sydd gennym. Rhaid inni wneud iddo weithio neu nid argyhoeddwn bobl Cymru y tu allan i’r Cynulliad hwn fyth fod y Cynulliad yn werth ei gael yn y lle cyntaf.

Mae bob amser yn bleser mawr dilyn Mike. Cawn drafodaethau diddorol yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Gwrandewais gyda diddordeb mawr ar yr achos a wnaeth o blaid diwygio fformwla Barnett. Yn anffodus, mae’r Llywodraeth Lafur wedi achub y blaen arno. Yr ydym bellach wedi diwygio fformwla Barnett. Mae gennym, fel y dywedodd Jane yn gwbl gywir, ‘Barnett a mwy’. Mae’n ymddangos i mi fod gennym y gorau o’r ddau fyd. Erbyn hyn mae gennym sicrwydd fformwla seiliedig-ar-boblogaeth y cytunwyd arni ac yr ydym wedi cyrraedd yr egwyddor o allu dadlau o blaid arian ar ben hynny i adlewyrchu anghenion neilltuol Cymru. Gobeithiaf fod y datblygiad arwyddocaol a glywsom ddoe a’r egwyddor o ychwanegedd at Barnett yn rhywbeth y gall y Cynulliad fanteisio arno dros y blynyddoedd i ddod. Mae’r setliad—

Yr ydych yn traethu ar rinweddau ‘Barnett a mwy’. Fodd bynnag, nid fformwla ydyw fel y cyfryw. Mae’n doriad ar sail unwaith-yn-unig ar gyfer arian Amcan 1. Mae fformwla Barnett yn dal wedi’i seilio ar boblogaeth ac nid ar anghenion gwirioneddol Cymru.

Deallaf bwynt Peter ond nid yw’n hollol gywir. Rhydd fformwla Barnett y gwariant sylfaenol, ond mae’r ffaith fod y Trysorlys wedi cydnabod yr angen am y £421 miliwn ychwanegol yn golygu nad yw’r dyraniad llawn sydd gennym yng Nghymru bellach wedi’i seilio ar y boblogaeth. Mae’n ‘Barnett a mwy’.

Ddoe cafwyd datganiad hynod yn Nhŷ’r Cyffredin. Cynigiaf fy llongyfarchiadau llwyr i Rhodri ac Edwina ar eu llwyddiant. Mae’n setliad rhagorol. Pan osodasom y terfynau negodi y disgwyliem iddynt eu gwireddu, nid oedd neb o ddifrif yn disgwyl y caem setliad gwariant i Gymru na welwyd mo’i debyg o’r blaen. Yr ydym wedi torri’r egwyddor. Mae gennym ddarpariaeth ychwanegol ar gyfer gwariant cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop ac mae gennym ddigon o le i symud o fewn y bloc i ateb y gofynion am arian cyfatebol. Mae’n llwyddiant sylweddol y dylem ei gydnabod yng nghyd-destun y setliad gwariant cyhoeddus uchaf-erioed hwn.

Diolch ichi am egluro nifer o bethau yr oedd llawer o Aelodau’r Cynulliad yn ogystal ag aelodau’r cyhoedd yn ansicr yn eu cylch. Fodd bynnag, yn eich datganiad tanlinelloch nad oes unrhyw arian cyfatebol yn ychwanegol at grant bloc Barnett.

Ni thanlinellais nad oes unrhyw arian cyfatebol ond yr wyf yn barod i drafod y pwynt hwnnw’n ddiweddarach, Alun, os gallwch ymatal. [Chwerthin.] Ni fwriadwn hynny yn ddifrïol. Pe bawn yn bod yn gas, byddech wedi sylwi.

Cafwyd cyfnod o dwf economaidd cyson dros y blynyddoedd diwethaf a rhaid inni dalu teyrnged, o leiaf yn rhannol, i lwyddiant y Llywodraeth Geidwadol flaenorol yn ei blynyddoedd olaf a gweithredoedd y Canghellor presennol yn llywio’r economi yn y ffordd a wnaeth. O gael Llafur ar waith—sef ymgyrch i sicrhau cyflogaeth lawn—mae gennym economi sydd yn ffynnu, sydd yn golygu bod refeniw treth yn codi a gwariant ar nawdd cymdeithasol yn gostwng. Gallwn fedi manteision hynny.

Cafwyd gwelliant cynaliadwy. Erbyn hyn mae gennym gyfraddau llog isel ac yr ydym yn ad-dalu dyledion. Cydnabyddaf bwynt Dafydd Wigley, ond cwestiwn o gydbwysedd ydyw ac mae’n ymddangos bod y Canghellor ddoe yn gallu cyhoeddi ad-dalu dyledion a chodiadau na welwyd eu bath mewn gwariant cyhoeddus. Mae hynny’n gydbwysedd rhesymol y byddai’r rhan fwyaf o bobl synhwyrol yn cytuno ag ef. Yn ychwanegol at hynny, mae gennym chwyddiant isel, y cyfraddau cyflogaeth uchaf inni eu cael erioed, cyfraddau segurdod economaidd sydd yn disgyn, a phunt gref ac economi deinamig sydd yn tyfu. Mae’r rheiny i gyd yn gynaliadwy. Yn y cyd-destun hwnnw, pwy all feirniadu setliad sydd yn rhoi i Gymru y sicrwydd o wybod bod gennym lefelau uchel a chynyddol o wariant cyhoeddus am dair blynedd?

Y broblem yn y DU yw nad yw pawb yn rhannu yn y ffyniant economaidd a grewyd gan yr economi hwn sydd yn tyfu. Am y rheswm hwnnw, mae’r datblygiadau yng nghyhoeddiadau gwariant cyhoeddus ddoe yn neilltuol o berthnasol. Nid wyf eto wedi gweld ffigurau manwl y setliad, ond yr wyf yn sîwr y bydd Edwina yn eu rhoi inni oni lwydda Phil Williams i’w churo gyda’i gyfrifiadur bach. Mae’n ymddangos bod y setliad yn ffafrio Cymru. Pa le bynnag yr oedd disgresiwn i’w gael wrth roi fformwla Barnett ar waith, da yw gweld iddo gael ei arddel o blaid Cymru. Yn ychwanegol at hynny, croesewir y ffaith bod rheolau Barnett wedi’u torri fel bod darpariaeth ar gyfer cwestiwn cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop.

Yn anffodus, mae peth dryswch ac ansicrwydd ynglŷn â’r ffigurau. Derbyniaf bwynt Alun Cairns. Mae bodolaeth yr ansicrwydd hwnnw yn golygu y bydd cwestiynau ynglŷn â hyder a’n penderfyniad i allu bwrw ymlaen â’r rhaglenni yr ydym wedi’u sefydlu. Fel Cynulliad, a Phlaid Lafur, rhaid inni gydnabod peth o’r ansicrwydd, yr amheuon a’r diffyg pendantrwydd yr ydym wedi eu dwyn arnom ein hunain. Prin fod hynny’n syndod mewn sefydliad newydd. Ni fuom yn ddigon tryloyw dros y 12 mis diwethaf, yn enwedig ar gwestiwn cyfrifo fformwla Barnett a’r ffordd y câi ei defnyddio yn ogystal ag ar gwestiwn y cronfeydd Ewropeaidd. Fodd bynnag, mae gennym bellach y fath achos da fel nad oes raid inni ddibynnu ar sbin nac ychwaith ar gymylu ffigurau na’u dal yn ôl.

Gobeithiaf, dros y misoedd nesaf, y gallwn gael ffigurau llawn, manwl a gonest. Holaf dri phwynt i Edwina neu Rhodri Morgan. Yn gyntaf, a allwn yn awr gael tabl manwl yn dangos sut y defnyddiwyd fformwla Barnett yn y setliad hwn, yn dangos y ffactorau cymharedd, gan amlygu, fel sydd yn wir yr wyf yn siŵr, na fu unrhyw newid o’r llynedd i’r flwyddyn hon? Os gallwn ni gael y tablau a’r newidiadau hynny, os oes rhai, bydd yn datrys llawer o’r amheuon ynglŷn â rhinweddau setliad Barnett.

Yn ail, mae angen mwy o eglurhad arnom ar y datganiad am y £421 miliwn sydd ar gael fel darpariaeth ar gyfer gwariant Ewropeaidd. Mae angen inni wybod sut y cafodd yr arian hwnnw ei gyfrifo, o ble y daeth y ffigur o £421 miliwn, a darpariaeth ar gyfer beth ydyw. Mae angen inni wybod faint yw’r trosgrog o gronfa gymdeithasol Ewrop, sydd yn gyfrifoldeb arnom ni erbyn hyn. Mae’n drosglwyddo cyfrifoldeb sydd i’w groesawu’n fawr. Gobeithiaf, Edwina, fod gennym yr arian i’w weinyddu. Dywedaf hynny oherwydd, ddwy flynedd yn ôl, nid oeddwn yn barod i dderbyn trosglwyddo cronfa gymdeithasol Ewrop oni allem gael yr arian hwnnw. Mae angen inni wybod beth fydd effaith y trosglwyddiad ar ein rhaglenni presennol o dan gronfa datblygu rhanbarthol Ewrop. Mae angen hefyd inni wybod faint fydd y diffyg, hynny yw y gwariant Ewropeaidd nas telir o ganlyniad i’r £421 miliwn hwn.

Pe câi’r wybodaeth hon ei gwneud yn eiddo cyhoeddus, yr wyf yn siŵr na fydd yn rhoi sail i unrhyw feirniadaeth bellach, ond fe rydd eglurder inni. Fe wyddom yn union beth y mae’n rhaid inni ei wneud. Gallwn symud yn hyderus at y trydydd cwestiwn, sef cwestiwn arian cyfatebol. Derbyniaf nad oes pot ar wahân o arian cyfatebol; ni chredaf fod unrhyw un wedi dadlau hynny. Yn sicr, dyna oedd dyhead pawb ohonom. Rhannwn hynny â Rhodri, Edwina a phawb arall, oherwydd pleidleisiodd pawb ohonom o blaid hynny yn ein dadl ar y pwnc yn gynharach eleni. Yr wyf yn siŵr mai dyna sail y cais a wnaethpwyd i’r Trysorlys.

Fodd bynnag, mae pawb yn sylweddoli bod yn rhaid anelu cyn uched â phosibl wrth negodi, a bod yn rhaid bodloni os cewch chi 75 neu 80 y cant yn y negodiadau hynny. Os ydym yn onest, dyna ein sefyllfa yn awr. Anelsom cyn uched â phosibl. Yr wyf yn cymryd i Rhodri ac Edwina anelu am ddarpariaeth arolwg gwariant cyhoeddus lawn, am wariant Ewropeaidd, ac arian cyfatebol llawn. Daethant yn ôl gyda dau o’r tri amcan, gyda setliad da iawn—sydd yn torri fformwla Barnett am y tro cyntaf—fel darpariaeth ar gyfer y gwariant Ewropeaidd hwnnw, a setliad sector cyhoeddus na welwyd mo’i debyg. Mae hynny’n well nag y gallai neb fod wedi gobeithio amdano yn rhesymol.

O fewn y setliad hwn mae gennym ddigon o hyblygrwydd i ddelio â’r cwestiwn o arian cyfatebol. Yr wyf yn siŵr bod pawb yn anfodlon na chawsom yr hyn yr oeddem yn ei ddymuno 100 y cant, ond ni ddylem fod yn grintachlyd a beirniadu pobl am gyflawni 80 neu 90 y cant o’r hyn yr anfonasom hwy i’w gyflawni.

Y trydydd pwynt yw bod angen ichi ddelio â mater arian cyfatebol. Rhoddasoch wybodaeth ddefnyddiol inni, yn gynharach heddiw. Fodd bynnag, gobeithiaf yn awr y gallwch drafod gyda’ch cyd-Aelodau yn y Cabinet a nodi o ble y gwelwch chi’r arian cyfatebol hwnnw yn dod dros y tair blynedd nesaf. Yn arbennig, byddai’n ddefnyddiol pe gallech ddangos ym mhle y mae arian cyfatebol yn y system yn barod, oherwydd fy ngobaith i yw os gallwn ddelio â’r materion hynny dros y ddwy i dair blynedd i ddod, y gallwn wedyn ganolbwyntio ar yr ystyriaethau go iawn.

Soniaf yn fyr am yr Aelod sydd â’r un cyfenw â mi, Glyn Davies. Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfnod o adloniant ysgafn a roddasoch inni, Glyn, yn eich sylwadau. Nid oeddwn yn siŵr a oeddech yn ceryddu’r Blaid Lafur am wariant gwastraffus, ynteu yn ein dwrdio am beidio â gwario digon. Fodd bynnag, soniasoch am Tir Gofal, twristiaeth, economi cefn gwlad, gwasanaethau cyhoeddus ac arian cyfatebol Ewropeaidd yn yr un gwynt ag yr oeddech yn ein ceryddu am fod yn wastraffus.

Credaf fod gan y Blaid Geidwadol anhawster ar y mater hwn. Gwrthodasant wneud cais am Amcan 1 yn 1992. Y flwyddyn honno lluniodd y Blaid Geidwadol gytundeb gydag Ewrop, a dorrwyd gan Ganghellor y Trysorlys ddoe. Yr oedd y cytundeb hwnnw—a wnaethpwyd gan y Llywodraeth Geidwadol gydag Ewrop yn 1992—yn gwrthod cydnabod yr angen am arian ychwanegol i Gymru i gyflawni gofynion arian Ewropeaidd. Mae’r Blaid Lafur wedi unioni’r anghyfiawnder hwnnw. Mae pawb yn llawenhau pan fo pechaduriaid yn edifarhau, ond gobeithiwn am ychydig mwy o ostyngeiddrwydd a gwyleidd-dra gennych, Glyn, yn eich araith a chydnabyddiaeth o’r cam mawr hwn a gyflawnwyd gan y Blaid Lafur. Hyd yn oed os nad oedd yn ddigonol ichi, gallech fod wedi cydnabod yr hyn a gyflawnwyd a’n hannog wedyn i fynd ychydig ymhellach. Eich anhawster, fel plaid, yw na allwch gysoni’r rhyddid sydd gennych yng Nghymru i ofyn am y lleuad, gyda’r cyfyngiadau a roddir arnoch gan eich arweinyddiaeth yn Llundain sydd yn dweud na ellir amddiffyn na chyfiawnhau’r gwariant.

Fel Plaid Geidwadol, os ydych yn gobeithio dod i delerau â’r math newydd hwn o lywodraeth sydd gennym yn sgîl datganoli, ac os ydych am barhau i fod yn blaid i’r Deyrnas Unedig, rhaid ichi ddysgu cysoni eich anghenion yma yng Nghymru gyda’r ddisgyblaeth a orfodir arnoch yn Llundain. Un o negeseuon Llafur Newydd yw hon, ac yr wyf bob amser yn falch—fel y gwyddoch—o drosglwyddo neges Llafur Newydd.

Hoffwn egluro’r sefyllfa er mwyn Ron, oherwydd yr oedd yn amlwg wedi’i ddifyrru ddigon i beidio â gwrando ar bopeth a ddywedais. Safbwynt y Blaid Geidwadol, sydd yn gwbl glir yn San Steffan ac yr un mor glir yma, yw ein bod ni’n credu y dylai fod cynnydd mewn gwariant cyhoeddus. Dyna fu ein barn ar hyd yr amser. Yr ydym yn pryderu at y ffordd y mae’r Llywodraeth Lafur bresennol yn canolbwyntio ei holl wariant cyhoeddus ar un ymgyrch wario afradlon cyn etholiad cyffredinol ac na chaiff ei wario’n ddoeth.

Eich neges yw bod codiadau mewn gwariant cyhoeddus o dan y Blaid Geidwadol yn dda ond bod codiadau felly o dan y Blaid Lafur yn ddrwg. Ni chredaf y gallwn ymdrin â’r ddadl hon ar y sail honno. Yn anffodus, nid oes gan Blaid Cymru yr anhawster o ddatrys anghenion Llundain a Chaerdydd. Mae’n hawdd iddi. Gall osod ei pholisi ei hun. Bûm yn meddwl am y ffordd orau o ddisgrifio’r polisi hwnnw. Ymddengys ei bod yn dadlau o blaid lefelau uwch o wariant cyhoeddus yng Nghymru, wedi’u cyllido gan godiadau treth yn Lloegr. Mae i hynny’r rhinwedd o fod yn syml, yr wyf yn cyfaddef, ond nid oes iddo hygrededd. Nid wyf am ymyrryd mewn galar preifat, yn enwedig pan fo’r blaid yn ceisio penderfynu a yw mewn gwirionedd yn credu, nid mewn annibyniaeth—nid yw erioed wedi credu mewn annibyniaeth—ond a yw am gael statws cenedlaethol llawn, hunanbenderfyniad ynteu statws gwladwriaeth Ewropeaidd. Byddwn wrth fy modd pe gallai rhywun egluro sut mae cysoni’r polisi o lefelau gwariant cyhoeddus uchel yng Nghymru wedi’u cyllido gan Loegr gyda pherthynas gyda gweddill y DU, sydd rywsut yn ysgaru—

Is Ron saying, therefore, that Wales in essence is a poor and dependent country and that it will never be in a position where it could stand on its own two feet financially?

Nid wyf yn dweud hynny o gwbl. Yr wyf yn deall yr ymdriniaeth y mae Cynog yn ei thywys i’r ddadl. Caiff dadl ddiffuant ei chynnal dros y blynyddoedd ar sut y mae’r berthynas rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig yn datblygu. Fe’i cynhelir yng nghyd-destun Ewrop sydd yn datblygu. Deallaf hynny. Nid wyf yn petruso rhag cytuno â Cynog y bydd y berthynas sydd yn bodoli o fewn y Deyrnas Unedig ac o fewn Ewrop ym mhen 10 mlynedd yn wahanol i’r berthynas a fodolai ddydd Mawrth yr wythnos hon. Byddwn yn mynd cyn belled â dweud bod y perthnasau sydd yn bodoli heddiw gyda gweddill y Deyrnas Unedig yn wahanol i’r hyn oeddynt ddydd Mercher yn sgîl y penderfyniadau a wnaethpwyd ddoe wrth dorri fformwla Barnett. Mae hynny i gyd yn rhan o broses datganoli. Proses ydyw nid digwyddiad, fel y gwyddoch.

Y pwynt yr wyf am ei wneud wrth ddirwyn i ben yw bod gan Blaid Cymru hanes hir ac anrhydeddus o ddadlau o blaid tegwch a chyfiawnder cymdeithasol i Gymru, ond na allwch gael tegwch a chyfiawnder cymdeithasol i Gymru onid yw Cymru yn rhan o’r DU. Rhaid inni geisio datrys y mater hwn o fewn y Cynulliad.

Deuthum i’r casgliad bod hwn yn setliad da iawn i Gymru. Rhaid inni yn awr fwrw ymlaen â’r dasg o ddefnyddio’r adnoddau hyn. Credaf fod y ffaith inni dorri Barnett a bod gennym bellach ‘Barnett a mwy’ a’r setliad eithriadol hwn yn gam o bwys yn natblygiad y Cynulliad. Mae gennym bellach setliad sydd yn rhoi inni sylfaen ar gyfer sicrhau dosbarthiad tecach o adnoddau yng nghyd-destun y Deyrnas Unedig. Estyn tegwch a chyfiawnder cymdeithasol i Gymru yw hanfod y Blaid Lafur yng nghyd-destun Cymru o fewn y Deyrnas Unedig. Rhydd gyfle inni i gael mwy o ffyniant economaidd a mwy o gyfiawnder cymdeithasol. Dyna’r amcanion y mae pawb ohonom yn y Cynulliad am eu rhannu.

Yr wyf wedi dod i flaen y Siambr i siarad am y gallai fod ymyriadau. Ni wn a ddylwn i, fel aelod o Blaid Cymru—The Party of Wales, ychwanegu fy nheyrnged innau i Dafydd Wigley, ond yr wyf am ddweud hyn. Mewn llawer ffordd—mwy nag y mae’n bosibl i mi eu disgrifio—pe na bai am Dafydd ni fyddwn yma heddiw. Yr wyf yn fythol ddiolchgar iddo am un o freintiau mwyaf fy mywyd.

Dechreuaf gyda pharadocs. Y peth mwyaf annisgwyl am y datganiad ar yr adolygiad gwariant ddoe yw nad oedd yn annisgwyl. Yr oedd y cyhoeddiad yn dilyn yn union y cynigion a gynhwyswyd mewn llythyr a dderbyniais oddi wrth Rhodri fis yn ôl. Ar y pryd, yr oeddwn yn poeni mai gwybodaeth wedi’i rhyddhau’n fwriadol i’n paratoi ar gyfer cyhoeddiadau Gordon Brown oedd, ond rhoddodd Rhodri ei air inni ei fod gymaint yn y tywyllwch â ninnau. Yr esboniad arall, sydd yn peri dipyn o bryder, yw inni gael popeth y gofynasom amdano. Os yw hynny’n llai na’r hyn sydd ei angen arnom, efallai mai’r broblem yw tlodi o ran dyhead.

Rhoddaf y cefndir. Chwe wythnos yn ôl, paratois bapur i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ar yr hyn a dybiwn i oedd y gyllideb ychwanegol yr oedd ei hangen ar y Cynulliad i gefnogi Amcan 1, 2 a 3 a’r cynlluniau cymunedol. Nid gwyddoniaeth rocedi mo hynny, ond adio syml. Adiais y ffigurau o’r tablau ariannol yn y ddogfen rhaglennu sengl. Cyfrifais fod angen £250 miliwn y flwyddyn arnom ar gyfartaledd ar ben y bloc Barnett i gynnal y rhaglen Ewropeaidd lawn—£190 miliwn o arian Ewropeaidd a £60 miliwn fel arian cyfatebol ychwanegol. Nid cais cyntaf i gael ei fargeinio i lawr fel y byddai masnachwr mewn souk yn ei wneud oedd y ffigur hwnnw. Yn Llundain y câi’r bargeinio ei wneud. Yr oedd yn amcangyfrif gofalus o’r atodiad a oedd yn ofynnol er mwyn defnyddio’r arian Ewropeaidd yn llawn heb gymryd arian o gyllidebau eraill. Rhoddodd Rhodri ymateb manwl i’m papur gyda chyfrifiad amgen fod angen £86 miliwn y flwyddyn arnom gogyfer â’r elfen Ewropeaidd ac nad oedd unrhyw angen elfen sylweddol o arian cyfatebol ychwanegol. Yr oedd hynny’n agos iawn i’r cyhoeddiad ddoe.

Nid yw’r gwir wahaniaeth rhwng £250 miliwn y flwyddyn ac £86 miliwn Rhodri mor fawr â hynny. Rhagdybiais y câi arian cronfa gymdeithasol Ewrop ei drosglwyddo o’r Adran Addysg a Chyflogaeth ac ni chynhwysodd Rhodri ef yn ei gyfrifiadau cychwynnol.

Diolch, Phil. Mae eich ystadegau manwl yn ein gwefreiddio’n barod. Hoffwn ofyn cwestiwn syml ichi. Mewn Cymru ymreolus, led-annibynnol ar ffurf cenedl-wladwriaeth Ewropeaidd, wedi’i modelu ar Ddenmarc, sut y byddech chi, fel llefarydd economaidd Plaid Cymru, wedi darparu arian cyfatebol ar gyfer yr arian Ewropeaidd?

Yr wyf yn falch i Huw ofyn hynny. Mae’n gweithio ar fy rhan. Pe baem wedi bod yn y sefyllfa honno, gyda statws cenedlaethol llawn, byddai gennym gronfeydd cydlyniad, sydd yn sylweddol. Hefyd, byddai’r ffordd y rhoddir arian Ewropeaidd, sydd yn cael ei gyrru gan fformwlâu wedi’u seilio nid yn unig ar boblogaeth a chynnyrch mewnwladol crynswth yr ardal, ond hefyd ar gynnyrch mewnwladol crynswth y genedl-wladwriaeth, wedi rhoi swm llawer mwy inni. Byddem wedi cael yr un swm ag Iwerddon yn fras. Felly, byddai cyfanswm y cyllid Ewropeaidd wedi bod tua thair gwaith yn fwy.

Mae’r cwestiwn yn dal i sefyll, dim ond y byddai’n rhaid ichi mae’n debyg gael dwy i dair gwaith cymaint o arian cyfatebol. O ble y daw’r cynnydd hwnnw o 200 neu 300 y cant? Yr ydym yn sôn am oddeutu £15 biliwn.

Er mwyn cael y cyfnod mwyaf hynod o dwf economaidd a welodd Ewrop erioed, penderfynodd Iwerddon gael cyfnod o drethi uwch. Gwnaeth hynny fel cymuned er mwyn cyflawni cyfradd twf gyflymach a dod â’r arian ychwanegol i mewn.

Pam y bu mudiad yr undebau llafur yn ymgasglu ar y strydoedd mewn cannoedd o filoedd drwy’r rhan fwyaf o’r 1980au, i brotestio yn erbyn y codiadau treth enfawr hyn? Os mai eich neges yw eich bod yn mynd i wneud yr un fath yng Nghymru, beth sydd wedi digwydd i fudiad yr undebau llafur yn Iwerddon?

Pe bai gan Gymru, ar ddiwedd rhaglen o statws cenedlaethol llawn, gynnyrch mewnwladol crynswth y pen sydd gryn dipyn yn uwch na’r cyfartaledd Ewropeaidd, byddem yn teimlo iddo fod yn llwyddiant.

Gadewch inni ddod yn ôl at drosglwyddo cronfa gymdeithasol Ewrop. Byddai Gordon Brown wedi bod yn ffôl i beidio â throsglwyddo’r arian oherwydd mae’n rhoi hwb o £50 miliwn y flwyddyn i gyllideb Cymru heb gostio ceiniog i’r Trysorlys. Mae i’w ddymuno a chytunwyd ar yr egwyddor yn wreiddiol yn 1997. Croesawaf ef. Yr oeddwn wedi cymryd y câi’r arian hwn ei drosglwyddo ac y mae. Felly, yr oedd £86 miliwn Rhodri yn £136 miliwn mewn gwirionedd, sydd yn agos at y £142 miliwn y flwyddyn y mae Gordon Brown wedi’i ddyrannu i ddarparu ar gyfer elfen Ewropeaidd y cronfeydd strwythurol yn 2001-04.

Ynglŷn â’ch sylwadau ar gronfa gymdeithasol Ewrop, a ydych yn cytuno mai’r cyfan a wnaeth Gordon Brown ddoe oedd cadw at ymrwymiad William Hague pan oedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru?

Yn oedd hynny yn Ionawr 1997, ac ydwyf, yr wyf wedi anghofio’i enw. Hague: hwnnw oedd y dyn. I ddychwelyd at yr ystadegau, cyfrifodd Rhodri ei ffigur dros naw mlynedd gyfan Amcan 1, gan gynnwys y flwyddyn bresennol 2000-01. Fodd bynnag, yn y setliad presennol, nid ydym yn cael unrhyw beth am y flwyddyn gyntaf. Dros gyfnod y pedair blynedd a chwarter o Amcan 1 sydd yn destun yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, yr ydym yn cael £105 miliwn y flwyddyn ar gyfartaledd. Cadwaf at fy ffigur o £190 miliwn i ddarparu ar gyfer yr elfen Ewropeaidd. Yn awr dyma ychydig o wyddoniaeth gymhleth. Os adiwch chi’r ffigurau at y cyfnod, mae’n ffigur yn llawer uwch. Os adiwn ni gyllidebau blynyddol Amcan 1, 2 a 3 hyd at Fawrth 2004, mae’r cyfanswm yn £800 miliwn. Gan ychwanegu’r bargodiad o £175 miliwn o’r rhaglenni Amcan blaenorol, mae’r cyfanswm yn £975 miliwn ac mae hynny i’w gymharu â’r £420 miliwn a ddyrannwyd am y cyfnod hwnnw. Unwaith eto—[Torri ar draws.]

Nid yw’r gwahaniaeth lawn cymaint ag yr ymddengys oherwydd caniateir lledaenu gwariant dros y ddwy flynedd sydd yn dilyn yr ymrwymiad. Yr wyf wedi creu proffil blwyddyn-i-flwyddyn. Fy rhagdybiaeth—ac y mae’n bwysig—yw, unwaith y bydd prosiect o fewn Amcan 1, 2 neu 3 wedi’i gymeradwyo, y dechreuir gwario yn weddol fuan ac y caiff y gwariant ei wasgaru’n wastad drwy gydol y cyfnod. Os gwneir hynny, y cyfanswm sydd yn ofynnol ar gyfer y cyfnod hyd at Fawrth 2004 yw £770 miliwn, sef £190 miliwn y flwyddyn. Cadwaf at y ffigur hwnnw. Yr oeddwn yn y cyfarfod briffio gydag Edwina a’i swyddogion y bore yma a rhoddasant eu cyfrifiadau imi, a ddangosai sut y rhagdybient y byddai’r gwariant yn mynd rhagddo. Yr oedd y cyfartaledd i’r rhaglenni Ewropeaidd newydd hyn yn y pedair blynedd a’r tri mis cyntaf ychydig llai na £100 miliwn y flwyddyn. Yn y bedwaredd flwyddyn, nid oedd y cyfanswm ond £145 miliwn. Mae hynny’n cymharu ag ymrwymiadau o £210 miliwn yn y flwyddyn gyntaf, £205 miliwn yn yr ail flwyddyn, £195 miliwn yn y drydedd flwyddyn, £190 miliwn ym mlwyddyn pedwar a £175 miliwn o fargodiad. O fynd ymlaen felly, erbyn 2004-05, sef y flwyddyn ar ôl yr adolygiad er mwyn osgoi dadymrwymo, bydd rhwymedigaeth arnom i wario £320 miliwn. Drwy ohirio’r cyfrifiadau, fel a wnaethpwyd yn y ffigur hwn, ceir bargodiad enfawr. Mae’r £190 miliwn yn werth realistig er mwyn defnyddio’r cronfeydd yn iawn dros y pedair blynedd nesaf. Rhaid cymharu hynny a’r £105 miliwn y flwyddyn ar gyfartaledd dros yr un cyfnod.

Croesawaf yr egwyddor ein bod bellach yn cael arian o Ewrop wedi’i ddyrannu inni yn ychwanegol at floc Barnett. Fodd bynnag, nid yw’n ychwanegedd llawn. Rhaid inni ganfod oddeutu £80 miliwn y flwyddyn o’n cyllideb arferol os yw’r rhaglenni Amcan—

Yr wyf wedi gwrando gyda diddordeb mawr ar eich ymchwil. Yr oeddwn yn dyfalu pa un tybed o driawd Schleswig Holstein ydych chi. Ai chi yw’r un gorffwyll, yr un sydd wedi marw ynteu’r un â’r cof gwael?

Nid wyf yn dibynnu ar gof. Cymeraf y ffigurau a gyflwynwyd gan y weinyddiaeth Lafur. Yr unig ragdybiaeth—ac mae’r ffigurau hyn wedi bod yn agored ac ar gael ers peth amser—yw y bydd y bobl sydd yn cefnogi prosiectau, cyn gynted ag y gwneir ymrwymiad yn y flwyddyn y mae’n rhaid ei wneud, am wario’r arian yn wastad dros y cyfnod sydd yn ofynnol. Mae lefel yr ymrwymiad oddeutu £200 miliwn ac mae angen inni gael hynny fel yr elfen Ewropeaidd. Dengys y cyfrifiadau mai dyna’r lefel y byddai ei hangen arnom mewn ychwanegedd llawn.

Pe bawn yn siarad fel gwleidydd plaid yn hytrach na rhywun sydd yn edrych ar ystadegau, byddwn yn dweud mai’r hyn sydd yn amlwg yw, am inni orfod cyllido arian Ewropeaidd o’n cyllideb arferol yn y gorffennol, ein bod yn rhagdybio bod yn rhaid inni barhau i wneud hynny. Mae’n amlwg o’r tablau a dderbyniais y bydd o leiaf £30 miliwn y flwyddyn yn dod yn uniongyrchol allan o’n cyllideb Barnett bresennol i ddarparu ar gyfer cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop. Yr oedd hynny’n hysbys ac wedi’i gynnwys yn llythyr Rhodri. Felly, cawsom ychwanegedd ond nid ychwanegedd llawn. Ni fyddem wedi derbyn yr arian ychwanegol—ac y mae’n arian ychwanegol yr ydym yn ei groesawu—oni bai am rôl y Cynulliad hwn, drwy’r weinyddiaeth, yn dwyn y pwysau mwyaf. Fodd bynnag, yn nhermau’r ffigurau, nid yw’n ddigon. Hyd yn oed yn y bedwaredd flwyddyn, ar ddiwedd y cyfnod, lle’r addewir £160 miliwn ychwanegol y flwyddyn inni, mae’n dal yn brin o’r £190 miliwn y mae ei angen arnom gydol y rhaglen.

Trof at gwestiwn arian cyfatebol. Mae’n anodd bod yn fanwl gywir ar y mater hwn. Pe bai Richard yn gwneud yr un cyfrifiadau ag y gwneuthum i tybiaf y byddai’n cael yr un atebion. Mae arian cyfatebol yn anodd oherwydd y cyfan yr ydym wedi cytuno arno yw y dylem gael yr arian cyfatebol angenrheidiol, ychwanegol. Mae cyfanswm yr arian cyfatebol sydd yn ofynnol o’r sector cyhoeddus dros y pedair blynedd nesaf yn £150 miliwn y flwyddyn ar gyfartaledd. Tybiaf nad yw Plaid Cymru na’r pleidiau eraill erioed wedi gofyn am i bob ceiniog o’r arian cyfatebol fod yn ychwanegol at floc Barnett. Cydnabyddwn, os oes gennych gyllideb yn y sector cyhoeddus, eich bod yn barod i wario £1 os cewch £3 yn ôl. Nid yw’r broblem ond yn codi os nad oes gennych £1 a bod yn rhaid ichi hepgor y cyfle i gael rhaglen ragorach.

Yr ydym wedi dadlau bod lefel yr arian cyfatebol yn y gorffennol yn rhoi straen hyd at dorri ar gyllideb y sector cyhoeddus. Nodai’r adroddiad yn y ddogfen rhaglennu sengl ar gronfeydd strwythurol blaenorol fod rhai prosiectau yn methu oherwydd prinder arian cyfatebol yn y sector cyhoeddus. Felly, dadleusom y dylai unrhyw gynnydd yn lefel yr arian cyfatebol ddod o’r Trysorlys yn ychwanegol at floc Barnett. Mae hon yn broblem benodol i Gymru am fod cyfran helaeth o Gymru yn destun cronfeydd strwythurol. Yn Lloegr, mae’n debyg y bydd arian cyfatebol ar gael drwy’r cronfeydd adrannol. Fodd bynnag, mae’n broblem llawer llai i bob Gweinyddiaeth. Amcangyfrifais fod rhwng £80 miliwn a £90 miliwn y flwyddyn o arian cyfatebol yn y system a bod angen inni gynyddu hynny i £150 miliwn. Amcangyfrifodd Rhodri a’r swyddogion tua £100 miliwn. Felly, mae hynny’n egluro’r £50 miliwn i £60 miliwn ychwanegol sydd ei angen ar gyfer arian cyfatebol.

Mae lefel yr arian cyfatebol yn y system ar hyn o bryd wedi’i chwestiynu droeon yn y Siambr. Yr ateb a gawsom gan y cyn Brif Ysgrifennydd a’r Prif Ysgrifennydd presennol yw ei bod yn amhosibl bwrw cyfrif ohoni. Felly, ar ba sail yr ydych chi, Phil, a’r Prif Ysgrifennydd presennol wedi gwneud yr amcangyfrif hwnnw?

Seiliwyd yr amcangyfrif ar adroddiadau oddi wrth Weithrediaeth Rhaglenni Ewropeaidd Cymru, setiau cyhoeddus o gyllidebau wedi’u rhoi at ei gilydd, maint y rhaglen yn ei chyfanrwydd a lefel yr arian Ewropeaidd a dynnir i lawr. Yr wyf yn synnu nad oes ffordd o ganfod y swm sylweddol hwnnw o arian yn y maes cyhoeddus. Sicrheir ni y bydd elfen y sector cyhoeddus, drwy Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru, yn cael ei chofnodi’n llawn yn y dyfodol.

Dywed maniffesto Plaid Cymru ar gyfer y Cynulliad nad oedd Plaid Cymru yn gofyn am arian cyfatebol llawn. Fodd bynnag, yn y ddogfen hon yr ydych yn galw ar y Llywodraeth Lafur i ddarparu’r cyd-gyllid angenrheidiol. A ydych yn dweud nad yw hynny yn arian cyfatebol llawn?

Mae pobl yn cydnabod bod ffynonellau arian cyfatebol ac y dylid eu defnyddio. Ein hamcangyfrif ni o’r gyllideb am y flwyddyn ddiwethaf oedd y byddai cymryd £60 miliwn arall allan o’r sector cyhoeddus yn peryglu llwyddiant prosiectau fethu oherwydd na allai gwahanol gyrff fanteisio arno. Rhaid i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ariannu Bwrdd Croeso Cymru ac Awdurdod Datblygu Cymru. Yr ydym wedi cadw un ar gyllideb sefydlog ac wedi torri cyllideb y llall. Bydd y cyrff hyn â rhan yn hyn a gallent ddarparu cyllid.

Dof yn awr at fy mhwynt da. Y cwestiwn ydyw a fydd ein cyllideb newydd a gynyddwyd yn sylweddol yn caniatáu inni wneud yr un cynnydd ag yn Lloegr mewn gwariant llywodraeth leol, iechyd, addysg ynghyd â darparu arian cyfatebol ychwanegol. Gallwn gyfrifo cyfanswm y cynnydd y pen yn Lloegr yn yr adrannau gwariant a gyhoeddwyd ddoe. Fodd bynnag, ni rydd hynny setliad Barnett inni yn hawdd oherwydd y ffactorau cymharu sydd yn amrywio o 19 y cant yn yr Adran Masnach a Diwydiant i 99 y cant yn yr Adran Iechyd.

Defnyddiais y ffigurau diweddaraf i amcangyfrif y cynnydd y byddem yn ei ddisgwyl yng nghyllideb y Cynulliad er mwyn bod yn unol â Lloegr. Pe byddwn wedi darganfod prinder buaswn wedi dweud wrthych, felly rhaid imi ddweud, yn gwbl onest, y deuthum i’r casgliad bod lwfans bychan ar gyfer peth o’r cynnydd mewn arian cyfatebol. Rhaid imi fynd dros hyn yn fanwl ac am unwaith efallai fy mod yn anghywir, gan fy mod wedi defnyddio ffigurau dros dro ond, fel y dywedodd Ron, ymddengys bod y setliad yn gymharol hael o safbwynt fformwla Barnett. Ceir lwfans ar gyfer peth o’r cynnydd mewn arian cyfatebol, ond y mae’n brin o’r cyfanswm sydd yn ofynnol hyd yn oed ar gyfer y cynnydd yn arian cyfatebol y sector cyhoeddus. Yn ystod yr haf, rhaid inni ystyried cynlluniau megis y Fargen Newydd, a fydd yn ffynhonnell bwysig arall. Nid oes gennyf y ffigurau llawn am hwnnw.

Fel a grybwyllwyd eisoes, ac nid af ymlaen yn hir am hyn—

Er bod yn rhaid inni edrych ymlaen at yr adolygiad cynhwysfawr o wariant nesaf ar gyfer adolygu fformwla Barnett, rhaid inni ofyn a yw’r fformwla yn deg. Ni rydd ond cyfran o’r cynnydd y pen ar gyfer pob adran wariant yn Lloegr i Gymru. Bwriedir i’r fformwla sicrhau gwariant cyfartal ac ni rydd ystyriaeth i’r amcangyfrif o angen y mae’r Cynulliad yn cynnwys yn ei setliad i lywodraeth leol. Rhaid ystyried rhai pethau ond, o gofio fformwla Barnett, rhaid inni groesawu’r ychwanegiad y mae’n ei gynhyrchu ar gyfer arian real.

Nid wyf am fod yn anfoesgar. Dywedais mai’r syndod ydoedd nad oedd y cyhoeddiad yn syndod. Credais y byddem un ai’n cael yr holl arian cyfatebol yn ychwanegol at y grant bloc, pe bai hynny’n wir byddem yn ei groesawu 100 y cant, neu y byddai’r setliad yn hynod o siomedig. Mae’r setliad hwn yn haeddu hanner cymeradwyaeth. Fodd bynnag, mae’n brin o’r hyn y gofynasom amdano a bydd yn rhaid inni gymryd arian o gyllidebau eraill er mwyn gweithredu’r rhaglen lawn o brosiectau Ewropeaidd. Gyda’r holl gyllidebau yn codi yn gyflym mewn termau real, rhaid i’r Cynulliad wynebu’r dewis hwn. Mae hynny’n bwysig, a byddwn yn dechrau gwneud hyn yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd yfory, pwyllgor y mynnodd Plaid Cymru ei fod yn cael ei gynnal. Rhaid rhoi’r flaenoriaeth fwyaf i ddatblygu economaidd. Bydd cyflogaeth lawn yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd yn gwneud llawer i wella iechyd yn gyffredinol. Cefnogaf Edwina a Rhodri yn eu penderfyniad ein bod yn sicrhau y gweithredir yr holl raglenni Ewropeaidd yn llawn ar bob cyfrif.

Mae’n feirniadaeth deg nad yw’r setliad yn caniatáu inni weithredu’r holl raglenni Ewropeaidd cyn gynted â phosibl, ond ei fod yn caniatáu inni wneud hynny heb aberthu. Gallasai fod yn well ac, yn ystadegol, nid yw’n rhoi ychwanegedd inni. Fodd bynnag, mae’n setliad llawer gwell nag y byddem wedi gallu ei sicrhau heb fodolaeth y Cynulliad Cenedlaethol a’r unfrydedd a ddangosodd ar y mater allweddol hwn. Dylem oll gydnabod a dathlu hynny. Gobeithiaf, drwy weithredu’r cynlluniau Amcan yn ddi-oed, y bydd gan bobl Cymru achos i werthfawrogi pwysigrwydd y Cynulliad yn y frwydr hon ymhen blwyddyn neu ddwy. Fodd bynnag, mae’r frwydr am setliad teg yn parhau.

Mae gennyf rai sylwadau cyffredinol ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant a rhai sylwadau penodol ar yr hyn y credwn oll yw prawf litmws y setliad hwn: yr effaith a gaiff ar gyllid Amcan 1 a’r rhaglenni Ewropeaidd. Yn gyntaf, talaf deyrnged i Dafydd Wigley ar ei ddiwrnod olaf fel arweinydd Plaid Cymru. Cydnabyddaf ei gyfraniad anferth i’r bywyd cyhoeddus yng Nghymru. Yr wyf yn sicr y bydd ei gyfraniad yn parhau. Dafydd, mae gennych faich trwm i’w ysgwyddo yn cyflwyno Phil Williams i’r bywyd gwleidyddol. Yr wyf yn falch na rannaf y baich hwnnw ond hoffwn ddymuno’r gorau ichi. Siaradaf fel rhywun sydd wedi aros i gyflwyno’r araith hon yn ystod cyfraniad maith, ond diddorol.

Mae’r setliad cyffredinol wrth gwrs yn cynrychioli cynnydd mewn gwariant cyhoeddus, ac, mewn sawl ffordd, croesawaf hynny. Nid yw’r cynnydd hwn yn syndod o gofio’r lefel treth gyfredol a’r cynnydd diweddar mewn trethi. Croesawaf y cynnydd ond rhaid edrych ar hyn yn erbyn cefndir y problemau dwfn sydd gennym yng Nghymru. Fel y dywedasom, mae arnom angen llawer iawn mwy o arian ar gyfer rhaglenni adeiladu cyfalaf ac ysbytai oherwydd bod ffigurau’r Blaid Lafur yn dangos bod gwariant yn llawer is na phan ddaeth i rym yn 1997. Mae arnom angen rhagor o arian i ddelio gydag argyfwng y rhestrau aros. Mae rhestrau aros yn uwch yng Nghymru na phan ddaeth y Blaid Lafur i rym yn 1997. Unwaith eto, ffigurau swyddogol yw’r rhain. Nid oes modd dadlau â’r pwyntiau hynny. Mae arnom angen rhagor o arian i ddelio gyda’r problemau sydd yn wynebu’r Gymru wledig a’r argyfwng amaethyddol. Yn wir, fe’i croesawn. Yn wir, nid yw’r cynnydd yn syndod. Yn wir, gallwn ddefnyddio’r arian ychwanegol hwn yn hawdd. Fodd bynnag, rhaid inni edrych ar yr ystyriaeth wirioneddol, sef a oes digon o arian ychwanegol.

Mae’n rhaid bod Paul Murphy wedi anfon cyfarwyddiadau oherwydd prin y gwelsom feinciau cefn Llafur mor fywiog. Mae Brian Gibbons wedi bod lan a lawr fel jac-yn-y-bocs. Yr ydym eisoes wedi clywed y pwyntiau hynny sawl gwaith felly gobeithiaf fod gan Alun Pugh rywbeth newydd i’w ddweud. Mae’n amlwg i’r cyfarwyddiadau gael eu hanfon gyda’r Weetabix at bob aelod o’r Blaid Lafur.

Beth yw blaenoriaeth y Ceidwadwyr o safbwynt rheolaeth economaidd? Yr ydych yn ymddangos yn awyddus i fuddsoddi mewn ysgolion ac ysbytai. Ai dyma yw eich blaenoriaeth neu a yw yn ymwneud â’r hyn a wnaethoch tra’r oeddech mewn grym, sef gostwng treth y tra-chyfoethog?

Ymdriniaf â dau o’r pwyntiau pwysig. Bydd Alun Pugh yn gwybod, gan y mynychodd lawer o’r dadleuon hyn, ein bod wedi dynodi’n glir y meysydd lle byddem yn anelu unrhyw gynnydd mewn gwariant cyhoeddus. Iechyd ac amaethyddiaeth yw’r meysydd hynny. Dywedaf rywbeth am y tra-chyfoethog. Yr oeddwn yng ngogledd Cymru ddoe yn ffatri Toyota, nid nepell oddi wrth eich etholaeth chi. Nid yw’r gweithwyr eisiau gweithio goramser gan y byddai hynny’n eu gosod yn y braced treth nesaf. Cyfarfûm â llawer a deimlai’r un fath. Nid oeddent yn dra-chyfoethog. Pobl arferol ydynt ar gyflogau nid yn annhebyg i’n rhai ni. Mewn rhai achosion, mae eu cyflogau ychydig yn uwch na’n rhai ni. Nid ydynt yn dra-chyfoethog. Cyn i chi bregethu am gynnydd mewn trethi, dylech siarad â rhai o’r bobl a’ch etholodd y tro diwethaf ond efallai na wnânt hynny’r tro nesaf.

Symudaf ymlaen i’r mater sydd wir yn cyfrif i bawb yn y Cynulliad. Gwelwyd undod gan yr holl bleidiau ar fater arian Amcan 1, arian ychwanegol ac arian cyfatebol ychwanegol. Croesawaf, wrth gwrs, arian yr arolwg gwariant cyhoeddus, a rhaid inni gydnabod ei fod yn bodoli. Mae Edwina Hart, sydd wastad yn siarad yn blaen, wedi methu ag ateb y cwestiwn syml am fodolaeth arian cyfatebol ychwanegol. Fe’i clywais ar y radio neithiwr ac eto heddiw. Dilyna drywydd arall, yn cyhuddo pobl o fod yn negyddol ac o rwgnach. Rhaid inni gydnabod y ffaith nad oes unrhyw arian cyfatebol ychwanegol yma. Da iawn chi ar yr arolwg gwariant cyhoeddus. Cyfyd y cwestiwn hwn pan ddywedir wrthym—cydiaf ym mhwynt Ron Davies—ein bod wedi gofyn am fwy nag a gawsom. Nid dyna y bu Rhodri Morgan yn ei ddweud. Dywed ef ei fod wedi cael popeth y gofynnodd amdano. Os yw hynny’n wir, nid yw wedi gofyn am ddigon oherwydd ni chawsom yr arian cyfatebol llawn y mae ei angen arnom. Clywais Edwina yn dweud hefyd fod hyn yn gwireddu ei huchelgais. Os yw hynny’n wir, mae ei huchelgais yn ddinod gan mai dim ond swm dinod sydd gennym. Gallwn wneud llawer mwy gydag arian cyfatebol llawn. Nid aethpwyd fyth i’r afael â’r mater holl bwysig hwnnw. Cyfaddefodd ei bod yn dal i gyfrifo’r ffigurau felly efallai nad yw ei gwaith cyfrifo wedi’i gwblhau. Yn ôl ein cyfrifo ni, nid oes unrhyw arian ychwanegol ar ben Barnett. Mae arian yr arolwg gwariant cyhoeddus ar gael, ond nid oes unrhyw arian ychwanegol. Efallai y cyfeirir at hynny’n ddiweddarach.

Yr oedd o ddiddordeb imi glywed Nick yn croesawu’r ffaith ein bod wedi derbyn o leiaf ran o’r arian Ewropeaidd y gofynasom amdano. O gofio ei fod yn fwy na’r hyn y mae Cymru wedi’i gael yn y gorffennol dan y Llywodraeth Lafur a’r Llywodraeth Geidwadol, a ydych wedi adolygu eich syniadau am ddatganoli? Oni chytunwch na fyddai Cymru fyth wedi derbyn cystal setliad heb fodolaeth y Cynulliad Cenedlaethol ac na fyddem yn sicr wedi cael cystal setliad pe byddai Llafur wedi sicrhau mwyafrif cyffredinol yn y Cynulliad hwn a phe na byddai’r gwrthbleidiau wedi bod mor fywiog?

Mae gan y Democratiaid Rhyddfrydol bob amser y moethusrwydd prin o allu dweud bod y Blaid Lafur a’r Blaid Geidwadol wedi ein siomi oherwydd nad yw’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi bod mewn grym a gobeithio y deil hynny’n hir. Wrth wrando ar gyfraniad eich arweinydd—yn y cywair arferol o heb fod eisiau ymosod ar y Blaid Lafur—gofynna’r Ceidwadwyr tybed a yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cael eu tynnu i mewn i’r weinyddiaeth Lafur. Nid oes llawer o ffyrdd y gallech wneud mainc flaen Lafur yn waeth, ond byddai ychwanegu Mike German ati yn un ffordd o wneud hynny.

Bydd Jenny yn gwybod ein bod wedi derbyn canlyniad y refferendwm o’r diwrnod cyntaf. Gobeithiaf y bydd y Blaid Lafur cystal â derbyn refferenda agos o safbwynt Llangollen a’r adolygiad o’r ffin. Ym mhopeth a wnaethom yn y Siambr hon ein bwriad oedd gwneud y man hwn yn llwyddiant. Yr ydym oll wedi teithio’n ôl o gyfarfodydd gyda busnesau yng ngogledd Cymru i fod yma heddiw. Buom yno ar daith a gobeithiaf y gall cyfraniad y grwpiau fod cystal â hynny, ac y bydd aelodau meinciau cefn y Blaid Lafur yn dal i wneud cyfraniadau tebyg i’r rheini a wnaethant heddiw.

Nid yw’r neges fod y Ceidwadwyr wedi derbyn datganoli wedi cyrraedd un o’ch cydweithwyr yn San Steffan eto. Yr oedd David Heathcoat-Amory ar y rhaglen Newsnight Gymreig ar eithrio neithiwr. Dywedodd mai un ffordd y byddai’r Ceidwadwyr yn ceisio arbed gwariant cyhoeddus i’r dyfodol fyddai dileu’r cyrff rhanbarthol.

Ni chredaf y gallwch alw’r Cynulliad yn gorff rhanbarthol ac mae’n syndod gennyf eich clywed yn gwneud hynny. Corff cenedlaethol Cymru ydyw; Cynulliad Cenedlaethol Cymru. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Hwre.’]

Atebaf John Griffiths pan fydd yn meddwl am ymateb priodol. Mae’n amlwg bod y Blaid Lafur yn ceisio dychryn pobl drwy ddefnyddio David Heathcoat-Amory yn yr un modd ag yr arferai grybwyll John Redwood, yn wir mae Ann Jones yn dal i wneud hynny. Mae’n amlwg nad ydym wedi derbyn trydedd dudalen y memo sydd yn nodi y dylai aelodau’r Blaid Lafur grybwyll John Redwood a David Heathcoat-Amory gymaint â phosibl.

Cefais gyfle i siarad gyda Michael Portillo, Canghellor yr Wrthblaid. Dywedodd y dylai’r Llywodraeth hon, ar ôl addo arian cyfatebol llawn, fod wedi cyflwyno hynny. Fe’i cofnodwyd yn dweud hynny yn ddiweddar yn ystod ein cynhadledd Gymreig yn Llandudno.

Mae Nick yn cyflwyno’r achos y dylid bod wedi cyflwyno’r arian cyfatebol llawn. A all ddweud wrthym yr union swm sydd ganddo mewn golwg?

Mae hwn yn bwynt teg. [Chwerthin.] Rhoddaf ffigur union. Fodd bynnag, bydd Ron Davies ac eraill yn cydnabod, os ydych yn bwrw i mewn gyda ffigur, y byddwch weithiau yn derbyn ychydig yn llai na’r ffigur hwnnw. Y swm cyflawn sydd yn angenrheidiol ar gyfer arian cyfatebol mewn unrhyw un flwyddyn yw £180 miliwn. Gellir defnyddio ffynonellau preifat neu’r Gronfa Cyfleoedd Newydd ar gyfer peth ohono, ond swm cyfyngedig yn unig. Fe’m synnwyd na ddywedodd Edwina y gellir defnyddio’r tun casglu yn swyddfa bost y Mwmbwls ar gyfer peth ohono.

Bydd yn rhaid i gyfran fawr o’r arian hwn ddod o’r sector cyhoeddus. Byddai’n ddiddorol pe byddai Edwina, fel y cyfrifydd, yn cynhyrchu’r math o ffigur y mae’n ei ddisgwyl oddi wrth y sector preifat a’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Dylai’r sector cyhoeddus gyflenwi’r diffyg. Ni roddwyd y ffigur inni. Mae’n braf gweld Ron Davies yn cael ei ailsefydlu. Amheuaf fod hyn yn rhan o broses nid digwyddiad ond, nid oes amheuaeth, y gwelwn y digwyddiad maes o law.

Mae’n bwysig canolbwyntio ar y prif fater, sef arian cyfatebol llawn. Nid yw’r Ysgrifennydd Cyllid, sydd wedi osgoi a gwyro oddi ar y mater hwn, wedi dweud eto beth oedd y ffigur y gofynnodd y Blaid Lafur amdano a’r ffigur a gawsom. Fodd bynnag, mae’n amlwg yn annigonol.

Fel pawb arall yn yr ystafell hon heddiw, rhannaf y teimlad bod hwn yn achlysur pwysig inni oll. Mae’n bwysig o safbwynt maint y setliad a gawsom ac o safbwynt yr hyn y mae mynd yn groes i fformwla Barnett yn ei olygu i ddatganoli ac y bydd yn ei olygu inni i’r dyfodol. Mae hefyd yn bwysig oherwydd y mae’n amlwg na fyddem, heb y Cynulliad hwn, wedi cael y gydnabyddiaeth gan San Steffan o anghenion Cymru a’r pwysigrwydd o gyfeirio’n benodol at Gymru. Bydd y rheini ohonom—y mwyafrif ohonom yma mae’n debyg—a eisteddodd ger y teledu ddoe a chlywed o’r diwedd Ganghellor y Trysorlys yn siarad yn benodol am Gymru a’r setliadau ar gyfer Cymru, yn gwybod pa mor bwysig yw hynny.

Mae hyn yn golygu llawer iawn inni i gyd. Fodd bynnag, mae’n holl bwysig nad ydym yn anghofio’r hyn y mae’n ei olygu i bobl y tu allan i’r adeilad hwn. Erfyniaf yn awr ar inni dynnu’r wleidyddiaeth allan o’r rhaglenni hyn. Dros y flwyddyn ddiwethaf, yr ydym wedi llwyddo i wneud rhywbeth sydd, fe gredaf, yn unigryw yn yr Undeb Ewropeaidd, sef gwneud Amcan 1 yn air bob dydd. Fodd bynnag, nid yw’r mwyafrif llethol o bobl yn gwybod ystyr y gair. Ni wyddant a allant fwrw ymlaen â rhaglenni gyda neu heb arian cyfatebol. Mae pobl ledled Cymru wedi gweithio dros y 18 mis diwethaf i lunio’r cynlluniau a’r dogfennau rhaglennu sengl ar gyfer rhaglenni’r tri Amcan ac, ar ein cais, maent wedi gweithio i lunio prosiectau i gynnwys y sector preifat, gwirfoddol a chyhoeddus. Mae’n holl bwysig ein bod o hyn ymlaen yn rhoi’r arwydd bod y rhaglenni hyn yn awr yn barod i’w cynnal, bod yr adnoddau gennym a’n bod, ar draws holl bleidiau’r Cynulliad, wedi uno i wneud i hyn weithio.

Dywedodd un o uwch swyddogion Gweithrediaeth Rhaglenni Ewropeaidd Cymru wrthyf ddoe fod llawer o swyddogion yn treulio mwy o amser ar adroddiadau cynnydd ar ein cyfer ni nag ar sicrhau bod y peirianwaith i gynnal y prosiectau hyn ar lawr gwlad yn gweithio. Bu’n holl bwysig inni gael y ddadl hon a mynd at wraidd y ffigurau hyn. Cytunaf â Ron fod yn rhaid inni wybod beth ydynt a gobeithiaf y cawn, cyn belled ag y bo modd, ddarlun clir o’r hyn y mae hyn yn ei olygu yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd yfory. Fodd bynnag, mae gennym yn awr swm mawr o arian y mae’n rhaid inni ddechrau ei wario er mwyn gwneud gwahaniaeth ar lawr gwlad yng Nghymru. Mae pobl mewn partneriaethau lleol a rhanbarthol yn aros i roi’r rhaglenni hyn ar waith. Mae pobl yn ein hystadau cyngor, yng nghanol dinasoedd ac mewn cymunedau gwledig sydd wedi aros blynyddoedd am newid gwirioneddol yn eu ffordd o fyw, eu cymunedau a’u gallu i fanteisio ar wasanaethau.

Crybwyllasoch ystadau cyngor. A gytunwch mai un o brif amcanion y rhaglen Amcan 1 yw lleihau’r rhaniad rhwng ardaloedd cyfoethog ac ardaloedd tlawd Ewrop a, thrwy beidio â rhoi arian cyfatebol, ein bod yn tanseilio’r amcan hwnnw? A esboniwch imi, ac i bobl yn Rhondda Cynon Taf sydd yn aros am adeiladau ysgolion newydd ac atgyweiriadau i adeiladau ysgolion gwerth oddeutu £100 miliwn, a fyddai ardal debyg yn Lloegr yn cael y gwaith atgyweirio wedi’i wneud ynghynt o ganlyniad i’r setliad a gawsom ni?

Cytunaf â’ch sylwadau bod hyn yn ymwneud â mynd i’r afael â thlodi ac ailddosbarthu cyfoeth. Dyna paham yr ydym ni yn y Blaid Lafur wedi gweithio a brwydro cyhyd am hyn. Anghytunaf ag unrhyw awgrym y bydd ysgolion yng Nghymru ar eu colled oherwydd y bydd arian yn cael ei gyfeirio o’u hadnoddau hwy i ryw gronfa arall, i sefydlu busnesau efallai. Mae’n bosibl inni neilltuo’r union swm o arian ag a neilltuir yn Lloegr. Gobeithio y gallwn efallai neilltuo rhagor o arian hyd yn oed. Byddwn hefyd, drwy ddefnyddio ein cyfleusterau cymunedol a’n hysgolion yn well drwy’r rhaglenni Ewropeaidd, yn gallu denu arian Ewropeaidd yn ychwanegol at hynny.

Ymddengys imi, Geraint, y gallwn drin a thrafod ffigurau; gallwn ofyn ‘beth petai’ ac ‘a fydd hyn yn digwydd ai peidio’ tan ddydd Sul y Pys yn y Siambr hon. Mae rhyw gymaint o hyn yn hwyl, mae rhyw gymaint ohono yn frathog ac mae rhyw gymaint ohono weithiau yn bwrw ein dadleuon ymlaen. Fodd bynnag, yr hyn y byddwn yn ei sicrhau ar lawr gwlad a fydd yn gwneud y gwahaniaeth i bobl Cymru. Mewn ychydig dros ddwy flynedd a hanner, awn ger eu bron a byddant yn barnu a lwyddasom ai peidio i wneud i hyn weithio. Fy ofn gwirioneddol yw, os byddwn yn dal i drin a thrafod ‘beth petai’ ac ‘ni all weithio’ yn y Siambr hon—a hon yw’r neges a gyfleir—ni fydd pobl yn ymroi i’r partneriaethau hyn fel y mae arnom angen iddynt ei wneud. Ni fyddant yn gwneud y gwaith sylfaenol y mae arnom angen iddynt ei wneud i adeiladu’r prosiectau hynny, i roi sylw i’r problemau yn eu cymunedau ac i fagu’r hyder sydd yn dweud ‘gallwn fynd i’r afael â’r problemau hyn yng Nghymru’.

Os yw Plaid Cymru mewn difrif eisiau i bobl Cymru geisio hunanlywodraeth, y cam cyntaf yw gwybod y gallwn greu’r newid hwn ac adeiladu’r economi hwn heb orfod mynd â’n cap yn ein llaw byth a beunydd at Loegr i ddweud ‘ni roesoch ddigon inni’. Rhaid inni wneud i hyn weithio. Gadewch inni barhau i ddadlau hyn yn ein Pwyllgorau ac archwilio’r rhaglenni wrth iddynt ddatblygu, ond gadewch inni hefyd anfon y neges a glywsom yn glir gan Dafydd, Mike, Glyn, a chan Nick yr wyf yn meddwl, y gallwn wneud i’r rhaglenni hyn weithio. Mae gennym ddigon o arian. Mae datganoli yn darparu ar ein cyfer. Gadewch inni helpu pobl i fwrw ymlaen â’r gwaith. Yn y tymor hir, ar hynny y cawn i gyd ein barnu, nid y gwahanol bleidiau gwleidyddol yn unig. Caiff y Cynulliad hwn a’i ddyfodol ei farnu yn ôl y modd y gwnawn i hyn weithio.

Ychwanegaf fy llongyfarchiadau i Rhodri, Edwina a Paul Murphy am eu rhan yn yr hyn sydd, ar unrhyw gyfrif, yn setliad ardderchog i Gymru. Yr ydym wedi aros yn hir amdano. Ceir cynnydd sylweddol o bron i £2 biliwn dros y tair blynedd nesaf mewn gwariant sylfaenol. Fel Aelod dros etholaeth Amcan 1, mae’r ffaith fod arian Amcan 1 yn cael ei drosglwyddo yn llawn, y tu allan ac yn ychwanegol at Barnett, yn newyddion gwych nas cafwyd o’r blaen.

A fyddwch yn barod i archwilio’r ffigurau pan honnaf, dros y pedair blynedd a hanner gyntaf, nad ydyw’n llawn? Mae yn rhan sylweddol ond nid yw’n llawn.

Archwiliaf eich ffigurau, Phil, ond os gwelwch yn dda peidiwch â swnian.

Yn awr y mae’r gwaith go iawn yn dechrau. Yr oedd cael yr arian yn hawdd, er yr holl gwyno a swnian. Yr her sydd o’n blaenau yw canfod y prosiectau a fydd yn gwneud gwahaniaeth i rannau tlotaf Cymru. Bydd y prosiectau hyn yn cyflawni’r newid mawr yr ydym oll am ei weld ym mywyd economaidd Cymru ac yn meithrin galluoedd, denu busnesau, cynhyrchu swyddi ac ymestyn cyfleoedd. Dynodir maint yr her, i ryw raddau, gan y swm o arian strwythurol cyn-Amcan 1 sydd yn mynd heb ei wario oherwydd prinder prosiectau o safon. Dyma yw’r broblem wirioneddol. Rhaid inni gael prosiectau o safon i sicrhau’r arian, ac mae arnom angen llawer ohonynt os ydym am wir drawsnewid ardaloedd mwyaf amddifadus ein gwlad. Mae noddwyr posibl yn cael eu rhybuddio rhag cyfrannu at brosiectau posibl oherwydd y swnian diymatal a glywir gan y cloffion yn y Siambr hon—y gwrthbleidiau, sydd wedi llwyddo i—

A dderbyniwch fod y sector preifat yn teimlo yn eithriedig oherwydd y diffyg gwybodaeth a chyfarwyddyd gan Lywodraeth Cymru?

Diolch ichi am gwyno a swnian yn y man iawn, Alun.

Nid yw’r gwrthbleidiau, fel y dangosodd Alun, wedi gwneud llawer mwy na beirniadu o’r cyrion ers ethol y Cynulliad Cenedlaethol hwn. I fod yn deg i Alun, ei blaid ef a greodd y llanastr a wnaeth y rhan fwyaf o’r wlad yn gymwys am Amcan 1 i ddechrau. Er enghraifft, ddechrau’r 1980au, yr oedd gan Sir Benfro gynnyrch mewnwladol crynswth y pen a oedd yn gyfartal â ffigur cyfartalog y DU, ond yn awr, mewn rhannau o’r sir y mae’r cynnyrch mewnwladol crynswth dan 60 y cant o ffigur cyfartalog y DU. Ar ôl gwneud y gwaith rhaw yn creu’r amodau o falltod economaidd, methodd y Ceidwadwyr â chyflwyno cais am Amcan 1 pan oeddent mewn grym. Beth bynnag y dywed Nick, mae cael gwared ag Amcan 1 yn uchel ar y rhestr o doriadau gwariant y mae Michael Portillo wedi ei haddo. Clywsom oll ef yn lambastio’r lefel gwariant cyhoeddus ddoe.

Gwrthododd y Torïaid ag ariannu Amcan 1 ac ni allai’r cenedlaetholwyr wneud hynny. Yr oll y maent wedi’i wneud yw ymosod ar bob cam o’r broses Amcan 1. Dywedasant na fyddem yn sicrhau statws Amcan 1, gwrthodasant gefnogi dogfen rhaglennu sengl Amcan 1 pan anfonwyd hi gan y Cynulliad i Frwsel i’w chymeradwyo, a dywedasant na fyddai’r Trysorlys yn trosglwyddo’r arian Amcan 1. Yr oeddent yn anghywir ym mhob achos. At hynny, pan nad yw’r cystadleuwyr am yr arweinyddiaeth yn brysur yn dweud wrth gyn-lowyr yng nghymunedau’r Cymoedd pa mor adain chwith ydynt, ac wrth ffermwyr mewn ardaloedd gwledig yng ngogledd a gorllewin Cymru pa mor adain dde ydynt, maent yn ystyried y posibilrwydd o Gymru yn rhydd o hualau’r DU, yn sefyll yn annibynnol yn Ewrop yn yr un modd â Denmarc.

Ni wn am hualau, ond byddai Llywodraeth genedlaetholaidd yng Nghymru yn rhydd o £5 biliwn i £6 biliwn y flwyddyn, sef y gwahaniaeth rhwng yr hyn y mae Cymru yn ei godi mewn refeniw a’r hyn a wariwn. Felly, byddai Llywodraeth genedlaetholaidd yn cael anhawster i ddod o hyd i’r arian i gadw ysgolion ac ysbytai ar agor, heb sôn am arian ar gyfer Amcan 1. Mae’r amser i swnian ar ben, ac mae’r amser ar ben hefyd ar wleidyddiaeth chwerw ac ar roi’r bai ar rywun arall bob amser—gorau oll os yw hwnnw dros Glawdd Offa—am ein helyntion. Mae’n bryd derbyn cyfrifoldebau, sefyll ar ein traed yn y byd mawr, ymddwyn fel oedolion a defnyddio’r holl gyfleoedd sydd gennym yn awr i hybu, nid gwleidyddiaeth chwerw, ond gwleidyddiaeth deg, gyda chyfiawnder a chyfle i bawb. Nid yw’r pleidiau eraill yn ei hoffi, ond mae Llafur wedi sicrhau datganoli, Amcan 1 a’r codiad mwyaf erioed mewn gwariant cyhoeddus yng Nghymru.

Y dasg yn awr yw cyfleu’r neges wrth fusnesau, partneriaethau a chymunedau sydd yn gweithio gyda’i gilydd, fod cyfleoedd i greu’r swyddi a’r cyfoeth newydd y mae ar ein gwlad eu gwir angen. Er mwyn popeth, gadewch inni fwrw iddi.

Bydd fy nghyd-Aelodau yn gwybod nad wyf yn swnen wrth natur. Fodd bynnag, cadwaf yr hawl i beidio â gorfod dilyn yn slafaidd safbwyntiau adain dde Llafur Newydd Llundain, Tony Blair a Gordon Brown. Yn anffodus, mae’n hawl nad yw ar gael i’m cyd-Aelodau mewn pleidiau eraill megis plaid Richard. Yng nghyd-destun peidio â swnian, rhaid inni groesawu’r ffaith y ceir rhagor o wariant cyhoeddus, nid yn unig yng Nghymru ond ar draws y DU. Rhaid fod hynny’n newyddion da. Fodd bynnag, yr wyf yn falch fod y Blaid Lafur yma ac yn San Steffan, o’r diwedd, wedi penderfynu gwrthod y cynlluniau gwariant Torïaidd a rhai agweddau ar y polisi Torïaidd. Mae’n hen bryd hefyd.

Rhaid inni roi’r ddadl am ba mor dda neu wael yw’r setliad hwn yng nghyd-destun Cymru a’r hyn y mae arni ei angen. Gwyddwn, gyd-Aelodau, fod Cymru yn dlotach, yn waelach a bod ynddi dai gwaeth nag yn Lloegr. Digwyddodd hyn o ganlyniad i ddegawdau o esgeulustod gan Lywodraethau olynol yn San Steffan ac nid rhai glas yn unig. O’r herwydd, yr ydym yn gymwys ar gyfer Amcan 1. Dylem fod yn falch fod yr adnoddau gennym, ond ni ddylem fod yn falch fod arnom eu hangen.

Cyfeiriodd Val Feld ac eraill at y ffaith ein bod, yn y gorffennol, wedi gallu defnyddio arian o’r bloc a ddaw i Gymru fel arian cyfatebol i wariant Ewropeaidd yn naturiol. Mae gennyf un cwestiwn am hynny. Pa mor gynaliadwy ydoedd ac ai dyna paham y mae ein rhestrau aros yn hwy a phaham y mae ein hysgolion yn dymchwel? Ni chawsom arian digonol i’w ddefnyddio fel arian cyfatebol ar gyfer rhaglenni Ewropeaidd cyfredol a bodloni anghenion sylfaenol.

Y peth olaf y mae arnom ei angen yw’r un polisïau â’r rheini a ddilynir yn Lloegr. Mae ein hanghenion yn wahanol a’n problemau yn fwy difrifol. Fodd bynnag, o safbwynt gwasanaethau sylfaenol, mae arnom angen yr adnoddau i unioni pethau. Os bydd yn rhaid inni ddefnyddio arian o’r bloc fel arian cyfatebol ar gyfer y rhan fwyaf o’r arian Amcan 1 a rhaglenni Ewropeaidd eraill, ni fydd arian ychwanegol ar gael i’w fuddsoddi mewn ysgolion, gwasanaethau cymdeithasol ac ysbytai. Mae mor syml â hynny. Mae’n floc o arian ac ni allwn ei wario ddwywaith.

Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi ennill consesiwn pwysig gan y Canghellor o ran cael peth arian Ewropeaidd i Gymru. Yr ydym oll yn croesawu hynny. Rhaid inni fod yn glir na fyddem wedi gweld yr un ewro o hwnnw heb fodolaeth y Cynulliad Cenedlaethol. Fodd bynnag, nid yw arian Ewropeaidd yn ddigon. Nid hwn yw’r holl arian y mae gennym yr hawl iddo a rhaid inni ofyn y cwestiwn eto—

Mae’n ddrwg gennyf, Huw. Yr ydym wedi clywed mwy na digon gennych y prynhawn hwn. Mae’n sicr y cewch gyfle i ymyrryd yn ddiweddarach. Nid hyn y gofynnodd y Cynulliad Cenedlaethol i Lywodraeth Cymru ofyn amdano. Gofynnodd y Cynulliad Cenedlaethol i Lywodraeth Cymru ofyn am y cyfan. Mae angen i Rhodri Morgan esbonio ai dyna y gofynnodd amdano ai peidio, oherwydd yn sicr nid hynny a ddywedodd neithiwr.

Cefais fy nghalonogi o glywed y prynhawn hwn gyfeiriadau at y syniad o ‘Barnett a mwy’ yn dod oddi wrth y Blaid Lafur. Gobeithiaf fod hyn yn gychwyn cydnabyddiaeth nad yw fformwla Barnett yn deg i Gymru ac nad yw’n darparu ar ei chyfer. Mae’r setliad gwariant hwn, i Gymru a gweddill y DU, yn well na dim. Mae’n well na’r hyn y gallasem fod wedi’i gael. Mae’n llawer gwell i Gymru na’r setliad y byddem wedi’i gael heb y Cynulliad Cenedlaethol. Dyma ffrwyth llafur Plaid Cymru—The Party of Wales dros y 10 mlynedd diwethaf.

I am sorry, Gwenda, I do not have enough time. You can intervene during the speech of one of your own people later.

Ni allwch ddal y pwysau.

Nid mater o fethu â’i ddal ydyw; fy niflasu yn llwyr y mae.

Mae’r setliad hwn yn well na’r hyn y gallasem fod wedi’i gael. Fodd bynnag, nid oes gennym geiniog yn ychwanegol ar gyfer ein pensiynwyr ar lefel y DU; dim heblaw’r cyfle i ymgeisio am yr ychydig y gallant ei gael ar y rhyngrwyd. Mae hyn yn hynod ddefnyddiol i’m tad, sydd yn 90, ac i lawer o bensiynwyr ledled Cymru. Tra nad oes gennym geiniog yn ychwanegol ar gyfer ein pensiynwyr a thra nad oes gennym ddigon o arian ychwanegol i gyfateb i Amcan 1, ymddengys imi nad yw’r setliad hwn yn rhywbeth y dylem gyffroi yn ei gylch. Fe’m cyffyrddwyd gan frwdfrydedd tanbaid rhai o Aelodau’r Blaid Lafur, ond teimlaf er fy ngwaethaf ei fod yn anaddas. Nid rhywbeth i gyffroi yn ei gylch yw hyn yn gymaint â rhywbeth y mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru a’r Cynulliad Cenedlaethol geisio bwrw ymlaen ag ef. Gadewch inni ddechrau gwario’r arian Ewropeaidd. Y nef yn unig a ŵyr pa mor ddirfawr yw’r angen amdano. Yn y tymor hwy, tra erys Cymru yn rhan o’r DU fel ag y mae, gadewch inni fynnu system gyllid o fewn y setliad hwnnw sydd yn cydnabod anghenion Cymru ac sydd yn ein galluogi i fodloni’r anghenion hynny. Nid yw’r setliad hwn yn gwneud hynny.

Yr wyf yn falch na chredwch chi fod y Cynulliad wedi clywed digon gennyf heddiw, Lywydd. Yn awr y caf ddweud rhywbeth am gyfraniad Helen Mary, cytunaf gyda hi ar un mater. Ni chredaf y byddem yma heddiw, yn dathlu setliad ariannol ardderchog i Gymru, pe na byddai datganoli wedi digwydd. Fodd bynnag, dywedaf wrthi hefyd, a dychwelaf at hyn yn ddiweddarach yn fy nghyfraniad, na fyddem yn y sefyllfa yr ydym ynddi heddiw pe na byddai Prydain yn bodoli a phe na byddai’r Blaid Lafur mewn grym. Y tri pheth hyn gyda’i gilydd—datganoli, Llafur mewn grym a bodolaeth Prydain—sydd wedi ein harwain i’r fan hon heddiw. Fel Aelod o Blaid Lafur Cymru, croesawaf y cyfle i gyfrannu at ddadl ar gyhoeddiad gan Lywodraeth Lafur am y buddsoddiad mwyaf mewn gwasanaethau cyhoeddus ers gweinyddiaeth ddiwygio fawr Clement Attlee ym 1945-51. Dyna faint y newid y soniwn amdano: newid mawr yn safon ac ymarferoldeb parhaol ein gwasanaethau cyhoeddus. Y cyfan a welwyd ddoe oedd cyflwyno cyfiawnder cymdeithasol ac ailddosbarthu cyfoeth. Ailddosbarthiad adain chwith ydoedd; sosialaeth ar waith. Rhaid trafod sut y byddwn yn dyrannu’r cynnydd anferth hwn dros y tair blynedd nesaf yng Nghymru mewn dadl ddiweddarach, ond ceisiaf sicrhau y dygir gwerthoedd ac egwyddorion Llafur Cymru i flaen y trafodaethau hynny.

Ym myd addysg, golyga hyn ein bod, yn gyfnewid am y buddsoddiad newydd anferth hwn, yn llwyddo i foderneiddio ein hysgolion, ein colegau, a’r modd yr addysgwn ac y dysgwn, yn ogystal â sicrhau penderfyniad o’r newydd i godi safonau ym mhob oedran. Rhaid inni ystyried yn ddi-oed ffyrdd arloesol o integreiddio sgiliau a hyfforddiant technoleg gwybodaeth ar bob lefel yn y cwricwlwm ysgol, ar gyfer disgyblion ac athrawon. Mae gennym fwy na digon o adnoddau i fynd i’r afael â hynny yn awr.

Mewn addysg uwch mae arnom angen yr adnoddau i drawsnewid y sefyllfa annerbyniol bresennol o anghydraddoldeb o safbwynt mynediad yng Nghymru. Mae gormod o bobl o bob oedran yn fy etholaeth nad oes ganddynt unrhyw obaith o fanteisio ar y newid bywyd a geir gyda’r cyfleoedd a ddaw yn sgîl addysg uwch, un ai o safbwynt amgylchiadau neu ddyheadau. Mae’r adnoddau gennym yn awr i roi terfyn ar hynny, a mesurau wedi’u teilwra ar gyfer Cymru.

A all yr Aelod ddweud wrthyf sut y bydd y disgyblion hynny sydd yn dioddef o addysg o safon wael yn ei etholaeth yn elwa o’r taliadau hyfforddi a gyflwynwyd gan ei Lywodraeth ef?

Nid yw’r Blaid Geidwadol wedi sylwi, yn y dadleuon ar addysg uwch, fod cynnydd aruthrol a hanesyddol ar droed yn nifer y myfyrwyr sydd mewn addysg uwch a phellach yng Nghymru. Bydd dros 36,000 o leoedd ychwanegol ar gael yn y tair blynedd nesaf, a bydd hyn yn gwneud mwy ar gyfer mynediad i bobl o gefndiroedd incwm is nag a freuddwydiodd unrhyw weinyddiaeth Dorïaidd erioed.

A dderbyniwch fod y cynnydd aruthrol y cyfeiriasoch ato wrthi’n digwydd mewn gwirionedd yn yr Alban, lle mae nifer yr ymgeiswyr wedi codi 18 y cant? Yn anffodus, maent yn llonydd neu’n cwympo ychydig yng ngweddill y DU, oherwydd ffïoedd hyfforddi yn ddi-os.

Mae eich ystadegau yn newydd i mi, Jenny, rhaid imi gyfaddef. Mae’r ystadegau a welais i yn cynnwys sefydliadau addysg uwch a phellach yn cynllunio’n wyllt ar gyfer 36,000 o leoedd ychwanegol, lleoedd—os edrychwn ar faterion mynediad—na chawn unrhyw broblem i’w llanw. Mae’n bwysig ein bod yn edrych ar hynny.

I’r gwasanaeth iechyd gwladol, nid yw’r pecyn hwn yn ddim llai nag ymrwymiad i wasanaeth iechyd o safon a all oroesi yn yr hinsawdd o newid a grëir gan newidiadau mewn technoleg feddygol. Mae’r anghydraddoldebau iechyd y mae’r cymunedau tlotaf yn eu hwynebu ar frig ein hagenda ac, o’r herwydd, gallwn fwrw ymlaen gyda’r ddadl hon, ac mae’r adnoddau gennym. O ran yr NHS, cynigia’r buddsoddiad newydd hwn nid yn unig achubiaeth, ond newid cyfeiriad oddi wrth y gwahanol fathau o ddyfodol a gynigir gan wrthwynebwyr y Blaid Lafur. Caiff yr NHS ei achub rhag cael ei ddatgymalu yn gasgliad o gwmnïau iechyd cyfyngedig cyhoeddus lled-breifat, cystadleuol fel a gynigir gan y Ceidwadwyr.

Bydd yr NHS yn goroesi ac yn ffynnu gan ei fod yn mwynhau manteision Llywodraeth Lafur sydd yn cydnabod mai’r gwasanaeth iechyd yw’r cyfraniad unigol mwyaf at gyflawni cyfiawnder cymdeithasol a pharch dynol llwyr a ddarparwyd erioed yn y DU.

A ddywedwch ei bod yn resyn gennych am y toriadau mewn gwariant cyfalaf y mae’r Llywodraeth Lafur wedi eu gwneud dros y tair blynedd ddiwethaf?

Cyfeiriais at hynny eisoes. Yr ydym yn y sefyllfa hon oherwydd Llywodraeth Lafur. Oherwydd doethineb ariannol Llywodraeth Lafur—

Rhowch gyfle imi, David. Yr ydym yn y sefyllfa hon oherwydd gweithredoedd Llywodraeth Lafur: rheolaeth economaidd ddoeth a brwydr yn erbyn diweithdra a thlodi ymysg plant. Yr oedd y ddwy flynedd hynny yn angenrheidiol, ac yr ydym yn awr ar drobwynt hanesyddol mewn gwariant cyhoeddus.

A ydym yn y sefyllfa hon o safbwynt rhestrau aros iechyd oherwydd y Llywodraeth Lafur? Maent wedi codi i lefelau uwch nag erioed dan eich Llywodraeth chi; ai Llafur yw’r rheswm am hynny hefyd?

Nid ydym wedi cuddio’r ffaith y bydd yn rhaid inni gael amser i gywiro’r niwed a wnaeth eich plaid chi, David, ond fe wnawn hynny. Mae’n blaid sydd ar fin dioddef anhwylder aml-bersonoliaeth o ryw fath. Ni ŵyr a ddylai feirniadu gwariant cyhoeddus yng Nghymru ynteu ei ganmol yn San Steffan. Mae’n gwbl ddryslyd ynglŷn â’r mater hwn ac ni wnaf fi, na Llafur, gymryd unrhyw wersi ganddi am reoli’r gwasanaeth iechyd.

I droi at Amcan 1, hoffwn siarad am agwedd Plaid Cymru at y mater hwn—

Nid yw ei Haelodau yma.

Maent wedi mynd i Lundain neu wedi mynd gartref â’u cynffonnau rhwng eu coesau.

Maent ar draffordd yr M4 gyda dysgl gardota. Mae eu habsenoldeb yn siom. Gwelsom heddiw esiampl arall gan y cenedlaetholwyr o sut i ddelio â datganoli a gwers am eu gwleidyddiaeth eu hunain. Gwelwn batrwm yn datblygu yn ffordd y cenedlaetholwyr Cymreig o feddwl, os nad yw hynny yn groes-osodiad. Dylai fod yn stori gyfarwydd bellach. Dechreuant gan swnian, cyn cymryd tro U-bedol sydyn ac yn y diwedd ceisiant ganfod ffordd fedrus—codaf fy het ichi, Phil—o hawlio clod am rywbeth na chefnogasant ynghynt. Dyna fu hanes y broses hon o’r dechrau, o’r ddadl ar y ddogfen rhaglennu sengl ac yn awr i’r £421 miliwn y tu allan i’r bloc Cymreig. Mae hwn yn gam nas gwelwyd o’r blaen, gyda llaw—y tu allan i’r bloc Cymreig. Ni chafodd Gogledd Iwerddon hyn, ni chafodd yr Albanwyr hyn, ac ni chafodd y rhanbarthau yn Lloegr hyn. Yn awr, yr unig bobl nas cafodd yw’r cenedlaetholwyr Cymreig. Gwelsom hyn pan honasent na allem hyd yn oed sicrhau statws Amcan 1. Yna anfonasent gynrychiolaeth, ar frys, i’r Comisiwn pan ddaeth yn amlwg y byddem yn ei gael. Fe’i gwelsom pan wrthodasant gymeradwyo’r ddogfen rhaglennu sengl—

A dderbyniwch mai’r achos cyntaf a gofnodwyd o unrhyw un yn dweud y byddai newid y ffiniau’n briodol yn sicrhau Amcan 1 oedd AS Plaid Cymru a bod hynny wedi ei gofnodi cyn y gwnaed unrhyw gynnig tebyg?

Efallai’n wir, Phil. Os felly, pam y gwrthodasoch gymeradwyo’r ddogfen rhaglennu sengl ac yna datgan, wrth y Prif Ysgrifennydd

‘Ein bod oll yn rhannu eich boddhad ac yn croesawu’r cam pwysig pellach hwn drwy gael cymeradwyaeth i ddogfen rhaglennu sengl Amcan 1’?

Paham eu bod yn gwrthod cymeradwyo dogfen ac yna’n rhannu’r boddhad ac yn croesawu’r gymeradwyaeth a gafodd yr union ddogfen honno? Daeth y datganiad hwnnw ar ôl dangos y golau gwyrdd i’r ddogfen rhaglennu sengl ac nid oedd rhagor o gyfalaf gwleidyddol pellach ar ôl i Blaid Cymru ei ecsbloetio.

Os gwelwch yn dda, Phil, hoffwn gael ychydig o frawddegau heddiw os nad oes ots gennych.

Gwelsom yr un stori heddiw. Bydd y bobl sydd yn gweithio ar lawr gwlad i gyflwyno’r prosiectau hyn, asgwrn cefn a pheirianwaith gwirioneddol Amcan 1, yn gwybod, o gyfraniad Plaid Cymru heddiw, fod yr arian a gânt gan y Llywodraeth, y Comisiwn neu bartneriaid eraill wedi ei sicrhau er gwaethaf, nid oherwydd, gweithredoedd Plaid Cymru.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, cefais y fraint o gadeirio partneriaeth Amcan 1 Merthyr Tudful. Ym mhob cyfarfod bu’n rhaid imi dawelu meddwl y partneriaid hynny y byddai Amcan 1 yn cael ei ddarparu oherwydd, ym mhob cyfarfod, cafodd eu hyder ei danseilio gan lefarwyr Plaid Cymru. Diolch i Paul Murphy, Rhodri Morgan a Gordon Brown, nid oes yn rhaid imi wneud hynny mwyach, gan eu bod wedi darparu ar ein cyfer.

Mae gweithredoedd y cenedlaetholwyr dros y 18 mis diwethaf yn dangos y ffaith sylfaenol y gwnaethant bopeth a wnaethant o safbwynt Amcan 1 er eu budd pleidiol-wleidyddol eu hunain. Nid ydynt, yr un waith, wedi ymddwyn yn unig ac yn syml er budd pobl gorllewin Cymru a’r Cymoedd. Os ydynt yn ddiffuant yn y gwrthwynebiadau a godwyd ganddynt heddiw—wyddech chi ddim, efallai eu bod yn ddiffuant—maent wedi dangos nad oes gan y blaid ddigon o onestrwydd ar gyfer y gwaith o fod yn Llywodraeth.

Paham na wnaethoch grybwyll y ffaith y gwelwyd, rhwng y fersiwn o’r ddogfen rhaglennu sengl a gymeradwywyd ac a gefnogwyd gennym ym mis Hydref a’r fersiwn na chefnogwyd gennym, doriadau difrifol mewn cyllidebau datblygu cymunedau, yng nghyllideb trafnidiaeth integredig y cyhoedd a’r gyllideb ar gyfer technoleg gwybodaeth a chyfathrebu? Dyma’r esboniadau. Teimlasem fod y rhain yn cosbi’r bobl yr oedd arnynt angen yr help yn y Cymoedd.

Fel y dywedodd Richard Edwards, mae’n bryd i Blaid Cymru gamu i fyd gwleidyddol yr oedolion. Pan oedd y Cynulliad ar fin cyflwyno’r cynllun ar gyfer Amcan 1 i Ewrop, gwrthododd un blaid â chefnogi’r cynllun. Y fath neges i’w hanfon i Ewrop a phobl yng Nghymru. Yn hytrach na sefyll mewn rhes y tu cefn i’r cynllun—y cyfle na cheir ond unwaith mewn oes, fel y dywedwyd sawl gwaith o’r blaen—gwrthododd ei gymeradwyo, gan ymbellhau oddi wrtho ac yna glynu wrtho ar ôl iddo gael ei gymeradwyo.

Gadewch inni ofyn cwestiwn i Blaid Cymru wrth iddi yrru ei gwleidyddiaeth chwerw yn y Siambr hon a thu allan. Pe câi Plaid Cymru ei ffordd a bod Cymru y tu allan i’r DU, sut yn union y byddai’n codi’r £2 biliwn yn ychwanegol y mae Cymru wedi’i gael gyda’r adolygiad hwn heb i bobl Cymru wynebu cynnydd aruthrol mewn treth? Oni fyddai’n rhy brysur gyda’r diffyg o £5 biliwn mewn arian cyhoeddus y byddai Trysorlys Cymru-yn-unig yn ei wynebu ar ôl torri’n rhydd o Brydain? Sut y gall Plaid Cymru, heddiw o bob diwrnod, wadu manteision y Deyrnas Unedig y mae mor ddig wrthi?

Yn olaf, yr wyf yn sicr na fyddai Aelodau eraill yn synnu fy nghlywed yn dweud bod ddoe yn ddiwrnod da i bobl yn fy etholaeth ac i’r gwasanaethau cyhoeddus y mae cymaint ohonynt yn dibynnu arnynt. Nid oedd yn gystal diwrnod i lawer o’n gwrthwynebwyr yn y Siambr hon. Saif y cyfrifoldeb gyda ni yn awr i gyflwyno’r dyraniadau a gawsom. Ni allaf ond gobeithio y bydd rhai o’r pleidiau eraill yn y Siambr hon yn gweithredu’n fwy priodol a chyda mwy o gyfrifoldeb nag y gwnaethant yn ystod y dyddiau a arweiniodd at ddoe. Yr hyn a welsom gan Gordon Brown ddoe oedd camau hen ffasiwn, da, sosialaidd i ailddosbarthu cyfoeth, o’r cyfoethog i’r tlawd, o’r ffodus i’r anffodus ac, yn holl bwysig, oddi wrth weddill y DU i Gymru. Dywedaf hynny eto, ailddosbarthu cyfoeth oddi wrth weddill y DU i Gymru. Mae cwestiwn yn aros yn yr awyr. A oes gennym y dewrder yn y Siambr hon i benderfynu gwario ein dyraniad yng Nghymru i’r un perwyl, i frwydro dros gyfiawnder cymdeithasol i ailddosbarthu dyraniadau o wariant cyhoeddus oddi mewn i’n ffiniau? A ydych yn barod i ailddosbarthu cyfoeth i hybu cyfiawnder cymdeithasol neu a fyddwch yn petruso wrth y rhwystr hwnnw hefyd?

Ni fyddai neb yn amau mai’r ddadl hon fu canolbwynt gweithgaredd y Cynulliad yn yr amser prin ers ein sefydlu. Rhoddai Aelodau’r Cynulliad gymaint o bwys ar hyn fel y disodlwyd Alun Michael fel y Prif Ysgrifennydd yn gynharach eleni. Bu’r egwyddor yn glir o’r dechrau. Nid oedd ar Gymru angen dim llai na’r arian cyfatebol angenrheidiol yn ychwanegol at grant bloc Barnett i fanteisio i’r eithaf ar y cyfle unigryw a gynigir gan arian Amcan 1. Ers y cynnydd aruthrol mewn treth a welsom ers yr Etholiad Cyffredinol diwethaf, yr oll y gofynnwn amdano yw am i hwnnw gael ei adleoli i gyfeiriad Cymru. I sicrhau bod y Prif Ysgrifennydd yn sicr ar hyn, achubais ar y cyfle i archwilio Cofnod y Trafodion. Ar 24 Tachwedd 1999 dywedodd:

‘Nid ydym wedi ceisio celu’r ffaith fod gennym frwydr galed gyda’r Trysorlys i sicrhau cyllid ar ben fformwla Barnett.’

Derbyniodd hyn yr egwyddor o arian yr arolwg gwariant cyhoeddus y tu allan i Barnett. Fodd bynnag, nid oedd yr un mor glir wrth gadarnhau ei ddealltwriaeth o arian cyfatebol. Yr oedd yn bleser gennyf ymchwilio bod y Prif Ysgrifennydd, ar 28 Mawrth, wedi dweud ei fod

‘bob amser wedi cefnogi’r ddwy elfen sydd ynddo, sef y dylai’r cyllid cyfatebol angenrheidiol ac y dylai arian yr arolwg gwariant cyhoeddus fod ar ben y gwariant bloc Barnett arferol.’

Nid oedd unrhyw gwestiwn o’r hyn a ddisgwyliasom ac a fynasom ddoe: arian yr arolwg gwariant cyhoeddus a’r arian cyfatebol angenrheidiol. Pan ddywedodd y Prif Ysgrifennydd ddoe ein bod wedi derbyn pob dim y gofynasom amdano, nid oedd hynny’n wir. Ar 21 Mawrth dywedodd:

‘Sicrhau y caiff arian yr arolwg gwariant cyhoeddus ei dynnu o fformwla Barnett yw’r frwydr fawr. Os gallwn ennill y frwydr honno, yr ydym 90 y cant o’r ffordd yno’.

Mae hyn yn wahanol i’r hyn yr oedd yn ei ddatgan ddoe. Pe na byddem wedi gweld hyn, yna beth oedd y pwynt rhoi statws Amcan 1 i orllewin Cymru a’r Cymoedd? I rwbio halen i’r briw, rhoddwyd llai na hanner yr arian angenrheidiol ar gyfer yr arolwg gwariant cyhoeddus.

Os ydym am fanteisio i’r eithaf ar yr arian Ewropeaidd sydd ar gael, bydd yn rhaid i arian a warir fel arfer ar iechyd ac addysg yn awr gael ei gyfeirio oddi wrth y gwasanaethau holl bwysig hyn. Yn Lloegr, lle mae cyllidebau wedi cynyddu ar draws yr adrannau gwariant, bydd pobl yn elwa o’r arian ychwanegol a ddyrannwyd er na all yr economi yn ei gyfanrwydd gynnal y gwariant cynyddol ar sail o’r fath. Yng Nghymru, fodd bynnag, rhaid i’r cynnydd hwn gael ei ailgyfeirio yn awr oddi wrth ysbytai ac ysgolion er mwyn gwthio’r arian Ewropeaidd sydd ar gael i mewn. Gwelwyd sbri gwario yn Lloegr, ond bu’n rhaid ailgyfeirio’r arian i wthio’r cronfeydd strwythurol i mewn yng Nghymru.

Pan ddihunasoch y bore hwn, Brif Ysgrifennydd, ac edrych yn y drych, a gredech mewn gwirionedd fod Cymru wedi cael yr hyn y mae’n ei haeddu ac y mae arni ei angen? A gredech yn gwbl onest nad yw Tony Blair wedi troi ei gefn ar Gymru? Bwriodd y Cynulliad Alun Michael allan am fethu â sicrhau addewid o arian cyfatebol. Fodd bynnag, mae Rhodri Morgan wedi gwneud yn waeth fyth ac wedi methu â chael yr arian cyfatebol y mae arnom ei angen mor ddifrifol.

Alun, oni dderbyniwch fod ein setliad yng Nghymru yn fwy na’r setliad yn Lloegr a’i fod yn rhoi’r arian y mae ei angen arnom ar gyfer arian cyfatebol? Mae’r ffigurau’n glir. Cafodd Lloegr gynnydd o 3.3 y cant a chawsom ni gynnydd o 5.4 y cant. Oni chytunwch fod hyn yn rhoi inni’r arian y mae arnom ei angen i’w wario fel sydd yn addas ar arian cyfatebol?

Yr oll a dderbyniwyd yn ychwanegol at grant bloc Barnett yw arian yr arolwg gwariant cyhoeddus, arian sydd yn cyfieithu fel arall fel y ddarpariaeth i wario’r arian Ewropeaidd. Beth yw’r pwynt inni gael statws Amcan 1 oni bai fod gennym ganiatâd i wario’r arian? Cymerwyd hyn yn ganiataol o’r dechrau. Mynnwyd yr arian cyfatebol angenrheidiol gan y Prif Ysgrifennydd a chan y cyn Brif Ysgrifennydd. Dyna paham y cawsom Brif Ysgrifennydd newydd. Mae Rhodri Morgan wedi methu â darparu ar ein cyfer.

As I listened to the Chancellor’s speech yesterday I had two responses. First, pride on behalf of my party that the Labour Government, through its careful and responsible management of the British economy, had put our public funding in such a prosperous state. Second, pride on behalf of the people of Wales that such an increase in the National Assembly’s spending enables us to bring substantial improvements to their lives over the next few years.

In mid and west Wales—the area which I represent—it brings an opportunity for substantial investment in health, schools and in transport, which is so important for our rural communities. It brings an opportunity for additional expenditure in agriculture on Tir Gofal, organic farming and diversification, which are so important to the future of the countryside. Instead of welcoming and recognising this good news for people throughout Wales, some in Plaid Cymru are trying to argue that this is not a good day for Wales, although they know full well that there is more in this settlement than they could ever provide.

Cytunaf gyda’ch sylwadau am ardaloedd gwledig. Fodd bynnag, yng nghyllideb eich Llywodraeth heddiw ceir cynnig i docio’r taliad Tir Mynydd. Os yw eich gweinyddiaeth yn gefnogol i ardaloedd gwledig, sut yr esboniwch hynny?

Mater i’r Cynulliad fydd penderfynu ar flaenoriaethau ar gyfer yr arian ychwanegol a ddaw i Gymru yn y setliad hwn. Bu’r weinyddiaeth Lafur yn awyddus i hyrwyddo Tir Gofal a’r sector organig, fel y gwyddoch yn dda, Mick. Yr wyf yn obeithiol y ceir arian ychwanegol ar gyfer y rhaglenni hynny yn yr arian newydd a ddaw inni.

yn Saesneg Nid wyf am ildio eto.

in Welsh As I said, this is a good day for Wales and Plaid Cymru knows full well that there is more money here than it could ever provide. It is a disgrace that Plaid Cymru is more concerned to save its skin than to acknowledge honestly the improvements that will come following this statement. People in Llanelli, Carmarthen East and Dinefwr, Islwyn and Rhondda will understand perfectly well that the Labour Government in the Assembly and London truly represents their interests, and that Plaid Cymru does nothing but complain and undermine.

yn Saesneg Byddai disgrifio’r setliad hwn, fel y gwnaeth Ieuan Wyn Jones yn y Daily Post y bore hwn—ac mae’n resyn nad yw ef yma ar hyn o bryd—fel ‘ergyd gas i Gymru’ yn chwerthinllyd pe na byddai’n ymdrech mor sinigaidd i gamarwain y cyhoedd. Mae ceisio portreadu’r setliad fel newyddion drwg, pan ddengys unrhyw ddadansoddiad gwrthrychol o’r ffigurau mai hwn yw’r hwb mwyaf i’r gwasanaeth Cymreig ers y rhyfel, yn warthus a dweud y gwir. Nid yn unig na allai Plaid Cymru fyth sicrhau buddsoddiad cyhoeddus o’r maint hwn, byddai’n llawer gwaeth ar Gymru oherwydd y diffyg mewn derbyniadau treth a geid o dorri’n rhydd o Lundain. Dyma yw’r gwirionedd y tu ôl i’w hymhonni gwirion yma heddiw. Dinoethir ei honiad ffug mai hi yw ‘plaid Cymru’ oherwydd camsyniad yr honiad hwnnw.

yn Saesneg Gadewch i’r rheini ohonom yn y Siambr hon sydd yn pryderu am fuddiannau Cymru fwrw i’r gwaith o ddefnyddio’r arian hwn yn effeithiol a’i dargedu’n strategol er mwyn bodloni anghenion ein cymunedau yn briodol ac y gwelwn, yn y blynyddoedd nesaf, y gwelliant y maent yn ei wir haeddu ym mywydau pobl Cymru.

Dechreuaf drwy ddiolch i amrywiol bobl am y setliad ardderchog a gafodd Gymru. Dylem ddiolch i’r weinyddiaeth yn y Cynulliad hwn—Rhodri Morgan ac Edwina Hart yn enwedig, ac i Alun Michael am y gwaith a wnaeth pan oedd yn Brif Ysgrifennydd. Dylem hefyd gydnabod rôl y Ceidwadwyr Cymreig yn sicrhau Amcan 1 i Gymru, gan mai hwy a wnaeth gorllewin Cymru a’r Cymoedd mor dlawd fel eu bod yn gymwys ar gyfer Amcan 1.

Gofynnir i sawl un ohonom yn aml paham y deuthom i’r byd gwleidyddol. Ni all fod am y ffordd o fyw na’r arian; yn bendant nid am yr anhysbysrwydd. Daeth y rhan fwyaf o’r bobl yn y Siambr hon i’r byd gwleidyddol gan eu bod am wneud gwahaniaeth. Maent am sicrhau y gallant ddarparu yr hyn y credent sydd yn bwysig i Gymru. Heddiw, gallwn ddweud ein bod wedi darparu’r hyn sydd yn bwysig i Gymru a’n bod wedi darparu dyfodol newydd i’n gwlad.

Mae fy nghyd-Aelod, Huw Lewis, yn aml yn ailadrodd y geiriau ‘cyfiawnder cymdeithasol’. Mae ef yn berffaith iawn i wneud hynny. Os oes a wnelo’r Cynulliad ag unrhyw beth, mae a wnelo â gwella tynged pobl yng Nghymru a gweithredu’r cysyniad o gyfiawnder cymdeithasol. Cynrychiolaf ardal Amcan 1. Fodd bynnag, ni olyga hynny nad wyf yn poeni am weddill Cymru ac nad wyf am weld gweddill Cymru yn llwyddo. Y peth olaf y dylem ei wneud pan weithredir prosiectau Amcan 1 yw dechrau achwyn am y gogledd yn erbyn y de, y trefol yn erbyn y gwledig, y dwyrain yn erbyn y gorllewin, y cymoedd yn erbyn yr arfordir ac yn y blaen. Hon yw’r agwedd fwyaf andwyol y bu’n rhaid inni erioed ei goddef yng Nghymru. Yr ydym yn mwynhau brwydro yn erbyn ein gilydd ac nid ydym yn uno’n hawdd. Rhaid inni osgoi hynny yn awr bod gennym arian Amcan 1 a’r setliad ardderchog ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Clywsom lawer o areithiau heddiw. Gwnaeth y Torïaid—mae’n ddrwg gennyf, y Ceidwadwyr Cymreig—ddau bwynt. Dadleuent un ai nad yw hyn yn ddigon o arian a bod Cymru wedi cael ei lladrata, neu fod yr arian hwn wedi cael ei ddwyn oddi ar y trethdalwyr i fynd ar sbri gwario yng Nghymru a/neu Loegr. Ni allant benderfynu ar eu safiad gan y gwyddant fod hwn yn setliad da.

Clywsom gan Blaid Cymru, sydd ag ychydig ohonynt hyd yn oed wedi aros yn y Siambr ar gyfer diwedd y ddadl hon. Mae’n eironig na all ‘plaid Cymru’ fel y’i gelwir aros yn y Siambr i wrando ar y ddadl bwysicaf a gafodd y Cynulliad. Pedwar ohonynt yn unig sydd yma, a’ch eithrio chi, Lywydd.

Mae’n ddrwg gennyf. Yr oll a gawsom gan Blaid Cymru yw llawer o jyglo ffigurau. Ni all unrhyw un yn y Siambr heddiw ddweud na fydd prosiectau Amcan 1 yn bwrw ymlaen. Dywedwyd hynny sawl gwaith, ond yr oll y mae Plaid Cymru wedi’i ddweud yw y dylem fod wedi mynd i Lundain gyda dysgl gardota fwy. Yr wyf yn falch o fod yn Gymro a’r peth olaf yr wyf am i bobl ei feddwl yw mai’r oll a wnawn yng Nghymru o hyd yw mynd allan gyda dysglau cardota. Dyna’r argraff a roddodd Plaid Cymru i bobl Cymru a’r Deyrnas Unedig heddiw.

Am y tro cyntaf ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, gallwn ddweud y gallwn newid wyneb Cymru er gwell. Gallwn ddweud hynny gyda wyneb syth a golygu hynny. Mae hwn yn gyfle aruthrol inni, nid drwy Amcan 1 yn unig, ond drwy nawdd Ewropeaidd o fath arall a’r setliad ardderchog a roddwyd inni ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Cymunedau sydd dan sylw yma. Hyd yn oed pan yr oedd gweithgaredd economaidd mawr a phawb mewn gwaith, yr oedd tlodi, gwaeledd ac anrhaith mewn rhai o’n cymunedau o hyd. Yn awr gallwn ddweud y gallwn gynnig dyfodol i bobl, dyfodol lle ceir swyddi â chyflogau da, lle mae’r amgylchedd yn lân a lle gall pobl fwynhau tai gweddus. Dyna beth mae’r setliad hwn yn ei olygu i bobl Cymru, y Cymoedd ac i bocedi o amddifadedd mewn mannau eraill ac yng ngorllewin Cymru. Cawsom ddigon ar wrthdroad a dirywiad. Rhaid i’r neges hon gael ei datgan o’r Siambr hon—a dywedaf hynny yn uchel a chlir—heddiw yw dechrau’r adnewyddu.

Mae cryn ffordd i fynd cyn y gallwn wireddu gweledigaeth Carwyn, gweledigaeth yr wyf yn sicr bod llawer o bobl yn y Siambr hon a ledled Cymru yn ei rhannu. Ymunaf â’r rheini sydd wedi croesawu’r symiau mawr o arian a roddwyd i Gymru. Mae hyn yn newyddion da i Gymru, i bobl Cymru ac i’r rheini y mae arnynt angen y sgiliau a’r buddsoddiad y bu eu hangen mor ddifrifol yng Nghymru ers nifer o flynyddoedd.

Fodd bynnag, pan wrandewais ar Ganghellor y Trysorlys ddoe, y prif gwestiwn y gofynnais i mi fy hun ar ôl pob cyhoeddiad oedd paham y bu’n rhaid inni aros dair blynedd i’r lefel gwariant hwn gael ei chyhoeddi. Mae llawer o bobl yn rhannu’r teimlad hwnnw. Nid wyf yn cwyno nac yn swnian. Daeth y Llywodraeth hon i rym gan addo rhywbeth gwell a bu’n rhaid inni aros tan y cyhoeddiad hwn am y lefelau gwariant sydd yn ofynnol i sicrhau gwelliannau y mae eu gwir angen ar y gwasanaethau cyhoeddus. Buom yn aros am y gwelliannau hyn am bron i ddau ddegawd, yn sicr yn ystod rhan fawr o amser y Llywodraeth flaenorol a’r Llywodraeth hon mewn grym.

Mae’n werth ailadrodd sylwadau Mike German am y pwysau mawr a roddodd y Cynulliad ar Amcan 1. Cawsom lawer o dryloywder drwy gyfrwng dadleuon agored ar Amcan 1. Drwy gynyddu lefel yr ymwybyddiaeth o Amcan 1, sicrhawyd llwyddiant ddoe pan fu i’r Canghellor newid rheolau fformwla Barnett a rhoi arian yr arolwg gwariant cyhoeddus sydd yn ofynnol gennym i fanteisio i’r eithaf ar arian Amcan 1. Mae hwn yn gam pwysig ymlaen. Mae’n gymaint o fuddugoliaeth i ddatganoli ag ydyw i’r Cynulliad ac i’r rheini sydd wedi gweithio mor galed dros hyn. Yr wyf yn cynnwys Llywodraeth Cymru yn sicrhau llwyddiant ddoe a chael yr arian.

Mae arian cyfatebol yn angenrheidiol o hyd. Bu llawer o siarad am hynny, ac am yr arian sydd ar gael ym mloc Barnett. Rhaid inni sicrhau y gallwn, wrth sicrhau arian cyfatebol, ddal i wario’r un lefelau ag a warir yn Lloegr ar wasanaethau holl bwysig yng Nghymru. Cydnabyddaf ymrwymiad y Prif Ysgrifennydd a’r Ysgrifennydd Cyllid na fydd unrhyw brosiect gwerth chweil ar ei golled o ganlyniad i’r setliad hwn. Rhoddaf yr ymrwymiad hwnnw ar ei olwg ac fe’i croesawaf. Deallaf, drwy drafodaethau gydag aelodau’r Cabinet ac eraill, y bydd addysg a iechyd yn cael yr un cynnydd llawn a’r flaenoriaeth ag a roddir yn Lloegr, a chroesawaf hynny.

Fodd bynnag, ceir cylch y mae’n rhaid ei sgwario. Ailadroddaf ble Ron Davies am yr angen am dryloywder gydag arian cyfatebol yn y gyllideb. Ceir nifer o ffynonellau o arian cyfatebol, gan gynnwys y sector preifat—nad yw o fewn ein cwmpas—a hefyd Awdurdod Datblygu Cymru, Bwrdd Croeso Cymru ac amrywiol asiantaethau a chyllidebau eraill y mae gan y Cynulliad reolaeth drostynt. Fel rhan o’r gwaith o brosesu’r gyllideb yn ystod y flwyddyn nesaf, mae’n bwysig ein bod yn ceisio sicrhau tryloywder llawn fel y gallwn weld lle mae’r arian cyfatebol o fewn y gyllideb a faint a fydd ar gael ohoni. Nis gwnaed hyn eto, a gobeithiaf y gellir gwneud hyn i’r dyfodol. Mae datganoli wedi sicrhau mwy o dryloywder o safbwynt sut y gwarir ac y cyllidebir arian yng Nghymru, ac o safbwynt o ble y daw’r arian.

Yr hyn y pryderaf amdano, o safbwynt sgwario’r cylch yw cyllidebau’r gwasanaethau sydd yn llai rhywiol na iechyd ac addysg, y mae pawb yn siarad amdanynt. Mae gennym £1.2 biliwn o ôl-groniad ym maes tai ac ôl-groniad o £325 miliwn i £500 miliwn mewn gwaith atgyweirio a chynnal a chadw ar adeiladau ysgol. Mae arnom angen gwario £350 miliwn ar waith cyfalaf o foderneiddio’r gwasanaeth iechyd gwladol, a rhaid inni hefyd wario arian ar ffyrdd a thrafnidiaeth gyhoeddus. Mynegwyd pryder yr wythnos diwethaf am brinder arian mewn llywodraeth leol a’r cynnydd arfaethedig mewn y dreth gyngor y mae’r Trysorlys yn ceisio’i orfodi arnom. Mae buddsoddiadau yn angenrheidiol hefyd yn yr economi wledig a’r amgylchedd. Mae ar yr holl wasanaethau hyn angen buddsoddiad anferth. Er fy mod yn croesawu’r £480 miliwn a gawn y flwyddyn nesaf a’r symiau a gawn yn y blynyddoedd dilynol, dechrau bychan iawn ydyw o hyd i fynd i’r afael â’r broblem anferth y mae’r Cynulliad yn ei wynebu o safbwynt buddsoddi yn yr economi a’r gwasanaethau cyhoeddus Cymreig. Gobeithiaf na fyddwn, wrth sicrhau arian cyfatebol ar gyfer Amcan 1, yn tanseilio’r angen am y buddsoddiad hwnnw. Rhaid inni wneud y ddau os ydym am sgwario’r cylch rhywsut.

Daw hyn i gyd i’r amlwg yn y broses gyllidebu. Gobeithiaf y gallwn ddod â hyn ymlaen, pan ddadleuwn hyn ym mis Medi. Mae’n anochel, os gwariwn yr holl arian ar gyfer Amcanion 1, 2 a 3, y bydd yn rhaid inni durio i adnoddau eraill. Golyga hynny y gallai Cymru fod ar ei cholled. Efallai na all elwa o ddyraniad yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yn yr un modd ag y gwnaeth Lloegr. Fy neges i, a neges y Democratiaid Rhyddfrydol, gobeithiaf, yw bod yn rhaid inni ganfod yr arian cyfatebol hwn, ond rhaid inni fuddsoddi yng Nghymru hefyd. Gobeithiaf, yn awr fod y Llywodraeth wedi gweld y goleuni yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant ac wedi dechrau dyrannu’r lefel gwariant hon, y gallwn adeiladu ar hyn a dechrau sicrhau’r buddsoddiad hwnnw.

Yr wyf fi yn un o’r bobl hynny sydd yn credu bod hwn yn ddiwrnod cyffrous i Gymru. Ni allaf gofio, yn fy oes wleidyddol, sydd yn ymestyn dros 20 mlynedd, ddiwrnod mwy cyffrous i Gymru. Mae fel deffro i gêm o fonopoli a chwithau wedi ennill yr hyn y geilw fy nheulu yn ‘barcio am ddim’. Mae’r holl arian yn mynd i’r canol ac os glaniwch ar barcio am ddim, rydych yn cael y bonansa. Dyna beth ydyw heddiw i Gymru. Dyrannwyd iddi £2 biliwn o wariant ychwanegol ac eto yr oll, neu’r oll i raddau helaeth, a glywsom yn y Siambr y prynhawn yma yw trafodaeth am arian cyfatebol ar gyfer Amcan 1.

Sylweddolaf, mewn ffordd, mai dyna lle y mae’n rhaid i’r Gwrthbleidiau wyntyllu eu hymosodiad, ar y sail bod hwn yn setliad ardderchog i Gymru. Os dechreuwch wrthwynebiad gwleidyddol, rhaid ichi benderfynu ar faes lle gallwch gyflawni rhywbeth er eich budd gwleidyddol eich hun. Fodd bynnag, yr wyf fi am wneud i’r gwrthwyneb. Hoffwn edrych ar rai o’r meysydd nas datganolwyd i’r Cynulliad, ond sydd yn bwysig yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant.

Yn rhyfedd iawn, ni chrybwyllwyd y setliad mwyaf cyffrous yn y Cynulliad hwn o gwbl. Fe’i darllenais yn natganiad Paul Murphy i’r wasg yn rhifyn y bore yma o’r Welsh Mirror. Dywedodd y byddai’r adolygiad cynhwysfawr o wariant, dros amser, yn gallu adfer cyflogaeth lawn i Gymru. Fel aelod Llafur hen ffasiwn, cyflogaeth lawn yw un o’m nodau, yn enwedig mewn man megis Pontypridd. Ar ôl siarad gyda disgyblion chweched dosbarth mewn ysgolion lleol, pobl ddi-waith sydd ar raglenni’r Fargen Newydd, a phobl ifanc mewn clybiau ieuenctid, gwn fod ar bawb eisiau swyddi gweddus. Nid ydym wedi siarad am swyddi yn y Cynulliad heddiw. Ond eto, os ydym am wneud unrhyw beth i adfywio economi Cymru, swyddi a fydd yn gwneud hynny. Bydd swyddi gweddus yn gwneud hynny. Rhaid darparu’r hyfforddiant a’r addysg gywir i’n pobl ifanc er mwyn cyfrannu at hynny.

Mae 20,000 yn fwy o bobl mewn gwaith yng Nghymru na phan ddaeth y Llywodraeth Lafur i rym gyntaf. Cyflwynasom y lleiafswm cyflog cenedlaethol a’r credyd treth i deuluoedd mewn gwaith. Mae gennym gyfle aruthrol, gan ddefnyddio ein rhaglenni gwariant ein hunain ochr yn ochr â’r cronfeydd strwythurol, i sicrhau y gall Cymru gynnig swyddi gwirioneddol ac yn lle y bydd pobl eisiau aros.

Codaf bwynt ynghylch yr heddlu. Er nad yw cyfrifoldeb dros yr heddlu wedi’i ddatganoli, mae’r berthynas rhwng llywodraeth leol, yr heddlu a strategaethau diogelwch cymunedol yn fater y mae gan y Cynulliad ddiddordeb dilys ynddo. Dyrannwyd swm o £1.6 biliwn i’r heddlu yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Golyga hynny y bydd gennym ragor o swyddogion yr heddlu ar riniog ein drws. Yr ydym oll eisiau hyn, gan ei fod yn rhan o wneud i gymunedau deimlo’n fwy diogel. Y llynedd, gwariodd y Llywodraeth hon oddeutu £14.4 biliwn er budd Cymru. Nid oddi wrth y Cynulliad Cenedlaethol y daeth yr arian hwnnw.

Dyrannwyd 15 y cant yn fwy i Gymru nag i unrhyw ran arall o’r DU yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Rhaid inni gydnabod llwyddiant y Llywodraeth hon yn y cyfraniadau newydd hyn, er enghraifft, ei chyfraniad at wariant yr heddlu yn ychwanegol at wariant y Cynulliad Cenedlaethol. Mae cynnal y gwahaniaeth hwnnw yn golygu bod gennym ddyfodol ardderchog i edrych ymlaen ato yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at y dyfodol hwnnw pryd y gallwn fynd i’r afael â phroblemau adeiladau ysgol a adawyd i bydru cyhyd, pryd y gallwn fynd i’r afael â materion y gwasanaeth iechyd a phryd y gallwn gynnig i bob person ifanc yng Nghymru addysg, hyfforddiant a chyflogaeth wirioneddol. Dyna yw’r weledigaeth sydd gennyf ar gyfer y dyfodol mewn deng mlynedd. Gobeithiaf ei bod yn weledigaeth y mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ei rhannu.

I’r rheini ohonom sydd yn hen gyfarwydd â giamocs y gwrthbleidiau yn y Siambr hon, nid yw eu hymateb i ddatganiad y Canghellor yn peri unrhyw syndod inni. Fodd bynnag, bydd pobl fy etholaeth, a phobl o Fôn i Fynwy yn synnu o glywed Aelodau’r gwrthbleidiau yn ceisio honni bod y cynnydd mwyaf erioed mewn gwariant cyhoeddus yng Nghymru yn fargen wael i Gymru. Byddant yn synnu hefyd o glywed sut y gallai cynnydd o 5.4 y cant mewn termau real yn yr arian i Gymru fod yn unrhyw beth arall ond yn arwydd o ymrwymiad Llywodraeth Lafur y DU i wrthdroi’r esgeulustod a’r toriadau mewn gwasanaethau cyhoeddus a orfododd llywodraethau Torïaidd olynol ar Gymru.

Nid oes unrhyw ran arall o’r DU wedi elwa cymaint â Chymru oherwydd cyhoeddiad ddoe ac, er nad wyf wedi fy synnu ganddo, mae ymateb y gwrthbleidiau yn fy siomi.

A ydych chi’n cydnabod na fydd gwariant cyhoeddus yn y Deyrnas Unedig ar yr lefel yr oedd pan ddaeth Llafur i rym, hyd yn oed ar ôl yr adolygiad gwariant ddoe?

Nac ydw. Mae ein dyled yn is na phan wnaethom ni etifeddu y sefyllfa ariannol yr oeddech wedi’i gadael.

Ddoe, derbyniodd Lloegr gynnydd o 3.3 y cant a derbyniodd yr Alban gynnydd o 4.4 y cant. Cymru yw prif flaenoriaeth Llafur. Mae cyhoeddiad ddoe, gan Lywodraeth Lafur sydd yn rhannu’r un gwerthoedd a blaenoriaethau cyffredin â Llafur Cymru, wedi rhoi cyfle inni adfywio ein hysgolion, ein hysbytai a’n cymunedau.

Ar gyfer ein gwasanaeth iechyd, bydd yr adolygiad gwariant hwn yn darparu’r cyllid sydd ei angen arnom i wireddu’r mesurau a’r rhaglenni a gyhoeddodd Jane Hutt yr wythnos diwethaf yn ‘Dyfodol Iachach i Gymru’. Bydd yn darparu cyllid i chwyldroi gofal sylfaenol yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig yn ogystal â gwireddu’r nifer o fesurau a amlinellodd y tasglu pwysau brys. Gobeithiaf hefyd weld buddsoddi mewn gwasanaethau canser a gofal y galon yng Nghymru. Mae’n hwb arall sydd, ar ben yr un a gyflawnwyd eisoes eleni ar gyfer staff rheng flaen yn ein hysbytai, sydd yn ein galluogi i gyflawni a chynyddu gallu’r NHS a gydnabyddir yn gyffredinol yn hanfodol ar gyfer dyfodol y gwasanaeth. Caiff y potensial i gynyddu cyllid y gwasanaeth iechyd yn enfawr ei groesawu yn Nhorfaen, yn enwedig ag ystyried y cynllun i gyflwyno fformwla dyrannu adnoddau newydd a fydd yn ystyried amddifadedd.

Mae hwn yn drobwynt ar gyfer ein hysgolion, a rhaid defnyddio’r buddsoddiad, na welwyd mo’i debyg o’r blaen, i barhau i godi safonau a chyraeddiadau sydd mor hanfodol i gyfleoedd bywyd plant o’n cymunedau mwyaf difreintiedig. Sylweddolais bwysigrwydd buddsoddiad, moderneiddio a chodi safonau o’r newydd yn ddiweddar ar ymweliad ag Ysgol Iau Woodlands yng Nghwmbran. Mae’r ysgol newydd dderbyn adroddiad arolwg gwych a gall edrych ymlaen yn awr at yr hwb uchaf erioed mewn gwariant, sydd yn cefnogi ymrwymiad y staff, y disgyblion a’r rhieni gyda buddsoddiad a fu ar goll am gyhyd dan y Llywodraeth flaenorol. Mae hon yn fuddsoddiad gynaliadwy ar raddfa nas gwelwyd yn y DU am dros genhedlaeth—ymrwymiad na fyddai’r Torïaid byth eisiau ei gyflwyno ac na allai Plaid Cymru fyth breuddwydio ei gyflwyno.

Caiff yr adnoddau ychwanegol ar gyfer yr heddlu a brwydro yn erbyn troseddu, yn enwedig troseddau sydd yn ymwneud â chyffuriau—groeso cynnes iawn yn fy etholaeth ac yng Ngwent drwyddi draw.

A ydych chi’n cydnabod, er gwaethaf y cynnydd mewn gwariant cyhoeddus i’r Swyddfa Gartref, na fyddwch yn gallu dychwelyd at y lefel o blismona a welwyd ym Mai 1997, cyn i Lafur ddod i rym?

Nac ydw. Nid wyf yn derbyn hynny, Alun. Cyhoeddwyd y codiadau uchaf erioed ar gyfer yr heddlu ddoe, ac yr wyf yn siŵr y byddwn yn dechrau gweld gwelliant mewn ffigurau troseddu o ganlyniad i hynny.

A fydd hyn yn dychwelyd at yr un lefel o blismona ag o’r blaen?

Nid wyf am ildio ichi eto Alun.

Er gwaethaf yr holl gyllid ychwanegol, yr ydym yn dal i glywed y gwrthbleidiau yn achwyn fel petai Cymru heb dderbyn ceiniog. Byddai’n hawdd i bobl sydd yn gwylio hyn gartref feddwl nad oedd y Canghellor wedi rhoi bargen dda i Gymru ddoe, ac nad ydym newydd dderbyn y buddsoddiad mwyaf i ysgolion ac ysbytai am dros genhedlaeth. Gallai’r gwrthbleidiau o leiaf geisio dangos ychydig o ostyngeiddrwydd yn awr. Cyfaddefwch eich bod wedi bod yn anghywir am Amcan 1 a chyfaddefwch eich bod wedi mynnu o’r cychwyn cyntaf gael ffigur ffug a therfyn amser ffug a grewyd i fodloni eich amcanion gwleidyddol ac nid er lles pobl Cymru.

Mae’r her i’r gwrthbleidiau’n glir. I’r Torïaid, os yw’r lefel hon o fuddsoddiad cyhoeddus yn rhy uchel, dywedwch wrth bobl Cymru, yma ac yn awr, pa gyllidebau yr byddech yn eu torri. A fyddai’n ysgolion, ysbytai, trafnidiaeth neu gyfraith a threfn? I Blaid Cymru, dywedwch wrthym sut y byddech chi yn eich byd ffantasi o hunan lywodraeth i Gymru, wedi dod o hyd i’r £2 biliwn ychwanegol a gyflwynodd Llafur Cymru i’n pobl, drwy weithio mewn partneriaeth â Llafur yn y DU.

Mae agwedd y Blaid Lafur yn y Siambr hon heddiw wedi fy synnu yn fawr. Nid oes rhaid imi atgoffa meincwyr cefn y Blaid Lafur o’u cyfrifoldebau. Eu swyddogaeth hwy fel ein swyddogaeth ninnau yw sicrhau bod Llywodraeth Cymru’n atebol. Maent wedi methu’n llwyr â gwneud hyn. Yr hyn sydd yn fy mhoeni’n fwy yw bod y Blaid Lafur yn gorfod dilyn llinell y blaid yn wasaidd i’r fath raddau bod swyddfa Paul Murphy yn awr yn anfon briffiau atynt ynghylch ymyrraeth. Ymddengys yn awr eu bod yn disgwyl i’r gweddill ohonom ddilyn llinell y Blaid Lafur mewn modd gwasaidd, heb godi cwestiynau.

Nid wyf am ildio am funud.

Nid wyf am ddilyn llinell y Blaid Lafur mor wasaidd ag yr hoffai inni ei wneud. Os yr hoffai ein beirniadu o’i herwydd, penderfyniad y blaid honno yw hynny. Yr wyf yn cynrychioli pobl Sir Fynwy ac yr wyf yn fodlon dweud pan fydd Llafur yn gwneud pethau’n iawn, ond byddaf hefyd yn dweud pan fydd yn gwneud pethau sydd yn anghywir.

Yr wyf bob tro yn sefyll yn y Siambr hon dros fy etholwyr yn Nhorfaen. Nid wyf am oedi am ennyd cyn cymeradwyo cyhoeddiad ddoe yn llawn, sydd wedi cyflwyno cyllid ychwanegol i Gymru a fydd o fudd i fy etholwyr. O safbwynt cynrychioli fy etholwyr yn Nhorfaen, yr wyf yn gwbl fodlon â datganiad ddoe.

Efallai yr hoffai eich etholwyr wybod pam nad oeddech am ateb cwestiwn fy nghyd-Aelod ynghylch yr heddlu a’r ffaith na fydd eu rhifau’n dychwelyd at yr hyn a welwyd dan y Llywodraeth flaenorol. Efallai yr hoffai eich etholwyr wybod ein bod wedi colli 23 o heddweision yng Ngwent ers 1997. Ni allwch warantu y bydd y rhif hwnnw’n dychwelyd ar yr hyn a welwyd dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol.

Ystyriaf rai o’r pwyntiau eraill a leisiwyd gan Aelodau Llafur heddiw. Dywedodd Delyth Evans na fyddai’r Llywodraeth Lafur yng Nghymru yn siomi’r ardaloedd gwledig, er gwaethaf y ffaith bod y pwysiad teneurwydd poblogaeth yn fformwla y dreth gyngor wedi dangos ei fod yn gwneud yn union hynny. Mae wedi ei dorri o 8 y cant i 6 y cant, sydd yn doriad o tua 25 y cant. Dywedodd Huw Lewis wrthym fod y gwasanaeth iechyd yn gwneud yn dda dan Lafur. Mae hwnnw’n ddatganiad mor warthus nad oes angen ei egluro ymhellach. Dywedodd Jane Davidson wrthym fod Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi gwarantu cyflogaeth lawn yng Nghymru. Yr oeddwn mewn cyfarfod gyda Paul Murphy y flwyddyn ddiwethaf pan warantodd na fyddem yn cael codiadau uchel yn y dreth gyngor yn Sir Fynwy eto. Yr oedd yn anghywir yn hynny o beth. Yr wyf yn amau ei fod yn anghywir yn hyn o beth hefyd.

A fyddech chi’n ddigon caredig i gydnabod y bydd etholwyr Sir Fynwy yn elwa llawer o’r setliad hwn, yn yr un modd ag y bydd pobl ledled Cymru, neu a ydych chi’n awgrymu na fyddech chi am weld y buddsoddiad newydd hwn yn dod i bobl Sir Fynwy?

Dim ond cyfeirio at eich pwynt ynghylch agwedd Llywodraeth Cymru at ardaloedd cefn gwlad a’i danlinellu yr oeddwn. Yr oedd hynny’n glir yn y fformwla asesiad gwariant safonol newydd. Fodd bynnag, nid ydym yma i ddadlau ar y pwnc hwnnw.

Yr hyn sydd yn fy mhoeni fwyaf yw sylwadau Edwina Hart. Dywedodd y byddem yn gallu disgwyl pob math o gynlluniau dros yr wythnosau nesaf a fyddai’n berthnasol i Loegr ond nid i Gymru. Moelodd fy nghlustiau gan fod hynny fel arfer yn golygu y gallwn ddisgwyl i bethau ddigwydd yn Lloegr na fydd yn digwydd yng Nghymru, gan ein rhoi o dan anfantais. Ni ddywedodd Edwina Hart bod rhai o’r cyhoeddiadau hyn eisoes wedi’u gwneud a bod rhai wedi’u crybwyll yn araith y Canghellor ddoe. Siaradodd Gordon Brown am dai a phwysigrwydd adeiladu mwy o dai cymdeithasol—rhywbeth yr ydym i gyd yn cytuno arno. Dywedodd hefyd y byddai’n derbyn yr argymhelliad yn adroddiad Rogers y dylid adeiladu 60 y cant o’r holl dai newydd ar safleoedd meysydd llwyd. Fodd bynnag, ni fydd hynny’n digwydd yng Nghymru.

Mae Ysgrifennydd yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth wedi gwrthod gwneud hyn yn gyson, felly bydd ein cefn gwlad yn parhau i gael ei orchuddio â choncrit. Ar ailgylchu, cyhoeddodd yn falch y byddai 17 y cant o’r holl wastraff a gynhyrchir mewn cartrefi’n cael ei ailgylchu erbyn 2004. A dweud y gwir, yn ddiweddar cyhoeddodd y byddai’r targed hwnnw’n dod i rym yn 2003. Ar drafnidiaeth, yr oeddem i gyd wrth ein bodd yn clywed am y £22.5 biliwn a werir ar seilwaith trafnidiaeth yn y wlad hon. Ni chlywsom beth a fydd yn digwydd i’r £110 biliwn sydd wedi’i dynnu mewn trethi oddi ar wahanol ddulliau o drafnidiaeth. Os yw’r Llywodraeth wedi ymrwymo i bolisi trafnidiaeth cynaliadwy, pam nad yw’n rhoi’r arian hwnnw yn ôl i ddarparu trafnidiaeth gyhoeddus, gwell ffyrdd a gwasanaethau ar gyfer y bobl sydd yn gorfod defnyddio’u ceir?

Bydd pobl Cymru am i’r Ceidwadwyr ateb cwestiwn syml. A ydych chi o blaid rhagor o wariant cyhoeddus ac yn credu nad yw’r setliad hwn yn ddigon ynteu a ydych chi’n credu bod y gwariant hwn yn ormod a’ch bod o blaid toriadau treth yn lle hynny? Beth yw’r ateb?

Yr ateb yw ein bod o blaid rhagor o wariant cyhoeddus nad yw’n gwneud difrod i’r economi mewn unrhyw ffordd. Efallai nad ydych chi wedi sylwi, ond nid Llywodraeth Cymru mohonof i. Nid wyf yn Ysgrifennydd nac yn Weinidog, felly fi a ddylai ofyn y cwestiynau. Nid yw’r Blaid Lafur yn hoffi i bobl ofyn cwestiynau ond mae gennyf hawl gwneud hynny ar yr achlysur hwn. Dymunaf ofyn y cwestiwn hwn mewn ffordd niwtral ac efallai yr eisteddaf i lawr ar ôl gwneud y pwynt hwn. Dywedwyd wrthym, ac yr ydym yn derbyn hynny, y byddwn yn cael cynnydd anferth mewn gwariant cyhoeddus. Yr ydym yn ymwybodol hefyd, a rhaid eich bod chithau hefyd yn ymwybodol o hyn, fod y gyfradd log uchel a lefel uchel y bunt yn peri pob math o broblemau ym maes gweithgynhyrchu ar hyn o bryd. Gofynnaf i’r Ysgrifennydd Cyllid neu’r Prif Ysgrifennydd a allwch chi warantu na fydd yr holl arian ychwanegol hwn—sydd yn dod, fel y mae, tuag at ddiwedd y cylch etholiadol ac i gyd gyda’i gilydd mewn un cyhoeddiad mawr—yn cael unrhyw effaith ar gyfraddau llog neu chwyddiant? Nid wyf yn dweud y bydd neu na fydd yn cael effaith ond a wnewch chi egluro’r pwynt a gwarantu na fydd unrhyw gynnydd mewn cyfraddau llog er mwyn tynnu arian o’r system ac na fydd unrhyw swyddi’n cael eu colli o ganlyniad i gamau chwyddiannol? Atebwch y cwestiynau hynny a dangoswch inni eich bod yn atebol i bobl Cymru.

Nid wyf fel arfer yn dechrau araith drwy ddyfynnu Margaret Thatcher, ond nid yw Llywodraethau’r DU fel arfer yn newid set o reolau ariannol sydd wedi bod ar waith ers bron i 25 mlynedd. Heddiw, neges syml sydd gennyf: ‘llawenhewch’. Ddoe, rhwygodd Canghellor Llafur y llyfr rheolau i roi’r arian ychwanegol i Gymru sydd ei angen arnom er mwyn rhoi prosiectau Amcan 1 ar waith ym mhobman o Aberafan i Abergele. Ni fydd yr un prosiect da yn unman—

Eisteddwch, os gwelwch yn dda.

Ni fydd yr un prosiect da yn unman yn methu oherwydd diffyg arian. Sicrhaodd Llafur y DU statws Amcan 1 i Gymru. Mae Canghellor Llafur wedi newid y rheolau er budd Cymru. Heddiw mae Llafur Cymru’n dangos y golau gwyrdd i brosiectau. Ar ôl dwy flynedd o rowndiau gwariant cyhoeddus tyn, gwelir twf gwirioneddol ar gyfer addysg ar ben y £110 miliwn o arian a gyhoeddwyd eisoes ar gyfer iechyd.

Beth yw record Plaid Cymru? Dywedodd Aelodau Plaid Cymru na fyddem byth yn cael statws Amcan 1. Yr oeddent yn anghywir. Dywedasant na fyddem byth yn cael cymeradwyaeth i’r rhaglen. Yr oeddent yn anghywir. Yn awr, maent yn cwyno am Ganghellor y DU, gan ddweud nad yw’r setliad yn ddigon. Nid oedd byth am fod yn ddigon.

A fedrwch nodi unrhyw achlysur pan ddywedodd llefarydd ar ran Plaid Cymru na fyddem byth yn cael statws Amcan 1, ag ystyried ein bod wedi ymgyrchu o’i blaid am nifer o flynyddoedd?

Yr wyf fel petawn i’n cofio’ch arweinydd yn trosglwyddo nifer o boteli mawr o siampên. Petai’r Canghellor wedi trosglwyddo holl dderbyniadau treth y DU i Gymru, ni fyddai hynny’n ddigon i Blaid Cymru. Petai swnian yn un o gampau’r gemau olympaidd, byddai aelodau Plaid Cymru’n ennill medalau aur. Gallent hyd yn oed ddyfeisio camp newydd o swnian cydamserol petaent yn gallu datrys eu hanawsterau gyda’r arweinyddiaeth. Edrychwch arnynt. Cawsom gyhoeddiad gwych i Gymru ac mae golwg diwedd y byd ar bob un ohonynt. Efallai mai eu rhagolygon etholiadol sydd ar eu meddyliau yn hytrach nag ailadeiladu economi Cymru. Tra bo’r cenedlaetholwyr yn swnian ac yn cynnal ffrae gyfansoddiadol am y gwahaniaeth rhwng annibyniaeth a hunan-lywodraeth, mae Llafur Cymru’n bwrw ymlaen gyda’r pethau sydd wir o bwys i genedl y Cymry—gwell ysgolion, mwy o staff meddygol, gwell cyfleoedd am swyddi a chyfiawnder cymdeithasol.

O’r hyn a ddywedasoch yn glir, cymeraf fod Plaid Lafur y Deyrnas Unedig a Phlaid Lafur Cymru’n gwbl unfryd a 100 y cant yn gytun â’i gilydd a bod Plaid Lafur Cymru’n llwyr gefnogol i Blaid Lafur y Deyrnas Gyfunol.

Wrth gwrs. Mae Plaid Lafur y Deyrnas Unedig a Phlaid Lafur Cymru’n unedig ar y mater hwn. Mae hwn yn ddiwrnod da i Gymru. Ac am y lol hwn ynghylch arian cyfatebol, gadewch inni fod yn glir ynghylch yr hyn y mae’r gwrthbleidiau’n gofyn inni ei gredu. Dychmygwch yr olygfa mewn ardal Amcan 1 mewn blwyddyn neu ddwy. Mae canolfan hyfforddi ar gyfrifiaduron newydd sbon wedi agor i oedolion. Yno, ceir y cyfrifiaduron diweddaraf, mae’r staff dysgu newydd gael eu recriwtio ac mae yno feithrinfa a chyfleusterau cefnogi myfyrwyr o’r radd flaenaf. Fe’n gwahoddir i gredu mai ymateb y myfyrwyr newydd fydd ‘Gwych, adeilad braf a lle diogel i’m plentyn, ond nid wyf yn ei hoffi oherwydd bod rhan o’r gost wedi’i darparu drwy gyfrwng adolygiad cynhwysfawr o wariant yn hytrach na thrwy addasiad i Barnett’. Yr unig bobl sydd yn credu’r senario hwn yw’r anoracsach, y rhai sydd yn hollti blew ac yn swnian, sef y gwrthbleidiau yn y lle hwn. Yn addas i Lywodraethu? Nid ydych yn addas i fod yn wrthblaid.

Ac am y Torïaid, ni allaf ddod o hyd i’r geiriau. Nid yw’n deg dweud i chi ymdrechu i gael Amcan 1 a methu. Ni wnaethoch ymdrechu hyd yn oed. Ni wn ai diogi ynteu anallu oedd yn gyfrifol am hynny, nid yw hynny o bwys. Er gwaethaf sawl gwahoddiad, nid yw’r Torïaid wedi egluro eto sut maent am gael rhagor o wariant cyhoeddus yng Nghymru a threthi is. Nid dim ond Plaid Cymru sydd yn credu mewn dweud un peth mewn un rhan o Gymru a rhywbeth arall mewn rhan arall.

Yr wyf am godi ychydig o bwyntiau. Y cyntaf yw dweud bod arian ychwanegol ar gael ac nad yw hi o bwys o ble y daw’r arian hwnnw. Mae hynny o bwys os nad yw’r swm ychwanegol llawn gennym. Mae dweud bod ysgol wedi cael ei chyllid yn rhannol o arian cyfatebol yn golygu ei bod yn tynnu arian o rywle arall. Byddwn wedi meddwl y byddai hynny’n amlwg i bawb. Petai’r pot gymaint â hynny’n fwy, byddai gennym arian ychwanegol i’w wario ar ysgolion ychwanegol. Mae hynny’n amlwg.

Gyda golwg ar eich her i Geidwadwyr Cymru, yr ydym wedi croesawu’r gwariant ychwanegol. Yr ydym wedi dweud bod iechyd yn flaenoriaeth y byddem yn rhoi arian iddo a dywedodd Michael Portillo yr un fath yn San Steffan. Nid oes cyfrinach ynghylch hynny.

Nid ydych wedi ateb y cwestiwn o hyd. Ai gwariant cyhoeddus a chyfiawnder cymdeithasol ynteu toriadau treth? Cawsom ddigon o berfformiad economaidd gwael yng Nghymru, ac mae Amcan 1 yn rhan o’r ateb. Yn ysbryd cynhwysiant, gofynnaf i’r gwrthbleidiau newid eu harferion ac ymuno â ni i greu gwell Cymru. Oni allwch chi, byddwch gystal â chamu o’r neilltu i roi lle i ni.

Yr wyf am ddychwelyd at un o bwyntiau Phil Williams. Yr wyf yn gwerthfawrogi, ac ar brydiau, yn edmygu gwaith detectif a dadansoddi Phil, yn enwedig wrth iddo geisio dilysu ei ffigyrau a pheri iddynt gefnogi ei ddadl. Fodd bynnag, yr oeddwn yn bryderus ynghylch ei ateb i sut y byddai Plaid Cymru’n ymateb petai’n mynd ar drywydd annibyniaeth neu sofreniaeth. Dywedodd petai arian ychwanegol yn dod i Gymru o Ewrop ddwy neu dair gwaith, fel a ddigwyddodd yn Iwerddon, y byddai Plaid Cymru’n barod i gynyddu’r gyfradd dreth ddwy neu dair gwaith. Tynnais sylw Phil at y ffaith fod cannoedd o filoedd o undebwyr llafur Gweriniaeth Iwerddon yn ystod y cyfnod pan ddigwyddodd hyn yno, allan ar y stryd yn protestio yn erbyn y pris a delid. Gadawodd degau o filoedd, os nad cannoedd o filoedd o bobl Gweriniaeth Iwerddon yn ystod y cyfnodau hynny o galedi llym. Mor ddiweddar â dau neu dri mis yn ôl, tynnodd Ray MacSharry, y Gweinidog Cyllid, a roddodd yr hwb cychwynnol i adfywiad y Teigr Celtaidd yn Iwerddon, sylw at y ffaith fod y broses wedi dechrau pan ddechreuodd y llywodraeth arbennig honno ostwng y trethi. Profiad Gweriniaeth Iwerddon oedd mai dim ond pan gafwyd gostyngiad mewn trethi y dechreuodd y broses adfywio economaidd. Mae problem ddifrifol yn nadansoddiad Plaid Cymru os yw’n credu y daw adfywiad economaidd i Gymru yn sgîl y math o economeg flwyddyn-dim hon.

I gloi, yr oeddwn mewn cyfarfod bore ddoe ac yr oedd un o’r cyfranwyr wedi bod mewn cyfarfod yn un o gymoedd Amcan 1. Dywedodd bod ymdeimlad dwfn o alar yn y cyfarfod am yr hyn a oedd yn bodoli yng Nghymru yn y gorffennol ac ymdeimlad o alar am yr hyn yr oeddem wedi’i golli. Teimlai fod galar a cholled yn rhwystro Cymru rhag gallu symud ymlaen. Heddiw, mae gennym neges dda. Gobeithiaf y bydd y gwrthbleidiau yn y Cynulliad hwn yn rhoi’r gorau i’r cwyno, y swnian a’r beirniadu ac yn dod at ei gilydd i weithio yma yng Nghymru, dros Gymru, i greu gwell Cymru.

Heddiw, anfonwn neges i’r rheini yng Nghymru a oedd yn sinigaidd ynghylch datganoli ac yn feirniadol o’r Cynulliad hwn. Heddiw, gallwn ddweud gydag arddeliad bod Llywodraeth Lafur a Chynulliad dan arweiniad Llafur wedi llwyddo i roi hwb anferth i Gymru. O ganlyniad i wytnwch a doethineb Gordon Brown wrth wneud penderfyniadau dros y tair blynedd diwethaf, gyda’n gwrthwynebwyr yn ei ddifrïo ar hyd pob cam o’r ffordd, yn awr mae gennym newyddion gwych i Gymru. Fel y mae rhai Aelodau wedi’i ddweud eisoes, mae gennym well setliad na Lloegr a’r Alban. Mae pobl wedi sôn am Tony Blair yn siomi Cymru. Go brin. Gadewch inni fod yn onest. Gadewch inni beidio ag anfon y negeseuon anghywir ar gefnau’r sawl sydd yn darogan diwedd y byd yn y gwrthbleidiau. Mae rhai ohonynt wedi bod yn rhyfedd o dawel heddiw. Mae’r arolwg gwariant hwn yn rhoi hwb anferth i Gymru ac yn rhoi cyfle inni gyrraedd ein nod o sicrhau cyfiawnder cymdeithasol a mynd i’r afael ag anghydraddoldeb.

Gadewch inni edrych ar yr effaith y gall yr adolygiad gwariant hwn ei gael ar addysg. Mae’r adolygiad wedi rhoi cynnydd o 5.4 y cant uwchben chwyddiant ar gyfer gwario ar addysg drwyddi draw. Yng Nghymru, gallwn benderfynu sut orau y gallwn wario’r hwb anferth hwn i addysg a rhoi cyfle a sicrwydd i bawb. O’r blynyddoedd cynnar, lle rhoddir chwistrelliad anferth o arian i’r cynllun Cychwyn Cadarn, sydd yn helpu rhai o’n hardaloedd mwyaf amddifad, i fuddsoddi yn yr hyn sydd ei angen arnom i greu diwylliant dysgu gydol oes yng Nghymru, mae’r adolygiad hwn yn dangos beth mae’r Blaid Lafur yn sefyll drosto. Mae angen inni fynd i’r afael â thlodi ein dyheadau yng Nghymru. Ers rhy hir, mae llawer o’n pobl ifanc dalentog wedi edrych y tu hwnt i bont Hafren wrth ddewis eu trywydd mewn bywyd. Gyda’r arian sydd ar gael yn awr i economi Cymru drwy gyfrwng yr adolygiad hwn, a thrwy ddarparu arian ar gyfer pob prosiect Amcan gwerth chweil—a dywedaf hynny eto, pob prosiect Amcan gwerth chweil—gallwn newid yr agwedd honno. Mae a wnelo hyn â gwneud Cymru’n wlad sydd yn medru gwneud ac yn wlad hyderus gyda’n buddsoddiad mewn addysg. Yr wyf yn siwr, pan fydd Tom a Rosemary’n cyfarfod gydag Edwina i drafod y manylion a phan fydd y Pwyllgorau addysg yn gweld faint o fuddsoddiad y gallant ei ddefnyddio ym maes addysg o ganlyniad i hyn, byddwn i gyd yn gweld bod datganoli’n gweithio i Gymru.

Boed inni beidio ag anghofio bod ein llais yng Nghymru’n gryfach o ganlyniad i ddatganoli a bod y Canghellor wedi cydnabod hyn drwy roi’r hwb gwario hwn inni. Gadewch inni fachu ar y cyfle, fel bo Cymru’n dod yn gymdeithas dysgu gydol oes. I’r rhai sydd efallai’n fyr eu cof, cofiwch, pan adawodd y Ceidwadwyr rym ym 1997, fod mwy o arian yn cael ei wario ar daliadau llog ar y ddyled genedlaethol nag ar fuddsoddi yn ein hysgolion.

Mae’r adolygiad hwn yn destament i waith Rhodri Morgan, Paul Murphy, Edwina Hart ac Alun Michael o’u blaenau. Maent wedi gwneud eu gwaith dros Gymru. Mae’n datgelu unwaith eto dactegau cywilyddus Plaid Cymru, sydd wedi tarfu ar y Cynulliad hwn yn rheolaidd drwy godi bwganod ynghylch Amcan 1.

A bod yn deg, mae’r cyhoedd yng Nghymru wedi cael llond bol ar bobl yn codi bwganod fel hyn. Oni all Plaid Cymru blygu ei phen mewn cywilydd heddiw, dylai o leiaf ddangos ychydig o ostyngeiddrwydd. Dylai roi’r gorau i wastraffu amser a bwrw ymlaen i annog pobl i gyflwyno prosiectau. Hwn yw’r gwaith sydd o’n blaenau ni yn awr.

Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, mae’r Blaid Lafur wedi gweithio’n galed dros Gymru tra bo’r gwrthbleidiau wedi gwneud dim. Yr ydym wedi gwneud ein gwaith er mwyn gwneud gwahaniaeth yng Nghymru. Gwyddom na cheisiodd y Torïaid wneud hynny, ac na allai Plaid Cymru fyth wneud. Mae hwn yn drobwynt a dylem fwrw ymlaen â’r gwaith a sicrhau ei fod yn gweithio.

yn Saesneg Deuthum i’r swyddfa y bore hwn yn ysgafn droed. Dywedais wrthyf fy hun—i aralleirio un o ddywediadau Ron Davies ar ôl y refferendwm datganoli —‘Mae’n fore da iawn i Gymru’. Ar ôl gwrando ar y ddadl hon, yr wyf wedi newid fy meddwl—mae’n brynhawn da iawn i Gymru. Hwn yw’r casgliad y mae’n rhaid i mi ddod iddo ar sail ffigurau ddoe a’r ffaith fod y Cynulliad wedi cael ei ailgynnull er mwyn inni fynegi ein barn 24 awr ar ôl datganiad Gordon Brown.

in Welsh I would like to pay tribute to Dafydd Wigley, even though he is not present at the moment. It would not be fitting were I not to pay tribute to him for his patriotism and services to politics in Wales, despite our political differences. We argue and disagree on a number of matters that relate to the future of Wales. However, even on those occasions, I do not doubt his patriotism and willingness to serve Wales. I would always describe him as ‘Dafydd the patriot’. I am sorry that he has to give up the leadership of Plaid Cymru, although he will continue as a backbench Member.

yn Saesneg Dilynwyd ymddiswyddiad Dafydd Wigley gan ymddiswyddiad Alex Salmond, arweinydd Plaid Genedlaethol yr Alban. Efallai y byddant yn dechrau busnes gyda’i gilydd fel partneriaeth. Mae’n debyg mai ‘Salmond a Wigley: penseiri ac ymgynghorwyr annibynnol’ fydd enw’r busnes.

yn Saesneg Trof at yr hyn a gyflawnwyd yn yr adolygiad ar wariant ddoe.

in Welsh I notice that Dafydd Wigley has entered the Chamber. I will not repeat myself, but I have paid tribute to you. I look forward to the continuation of your service from the backbenches, after the new leader is elected.

yn Saesneg Mae rhai pobl wedi dweud y dylem ganolbwyntio ar y £421 miliwn dros y tair blynedd sydd yn ychwanegol at fformwla Barnett. Mae eraill wedi dweud y dylem ganolbwyntio ar y £4 biliwn sydd yn ychwanegol at gyllideb heddiw dros y tair blynedd. Mae un ychydig dros 10 y cant o’r llall. Fodd bynnag, mae’n cynrychioli egwyddor o bwys mawr. Mynegwyd hyn yn dda iawn gan Alun Pugh pan ddywedodd nad yw hyn erioed wedi digwydd o’r blaen yn ystod 21 mlynedd o fodolaeth fformwla Barnett. Mae’n deyrnged i’r Cynulliad, i ddatganoli ac i ddealltwriaeth y Trysorlys o’r anawsterau a wynebai cyllideb Cymru o ran ymdopi ag arian Amcan 1 oni bai fod gennym rywbeth y tu allan i floc Barnett.

yn Saesneg Wrth dalu teyrnged i Dafydd, soniais fy mod yn anghytuno ag ef ar brydiau. Yr wyf yn anghytuno â’r ffordd y mae ef yn dehongli datganiad Swyddfa Gogledd Iwerddon. Credaf fod Plaid Cymru’n dibynnu gormod ar hwnnw heddiw. Nid yw’r cyfeiriad at gynigion Heddwch 2 yr UE fel rhai sydd yn ychwanegol at Barnett, a oedd hefyd yn wir am gynigion Heddwch 1 yng Ngogledd Iwerddon, yn berthnasol i’r cronfeydd strwythurol. Dim ond cronfeydd strwythurol Cymru sydd wedi’u gosod y tu allan i Barnett. Mae’r £421 miliwn yn bwysig. Mae’n cynnwys dwy brif elfen: darparu’r rhaglen Amcan 1 yr ydym wedi’i chynhyrchu o fewn y Cynulliad, sydd—fel y byddech yn ei ddisgwyl—eisoes yn ein cyllideb, a’r trosglwyddiad o linell wariant ddisgwyliedig cronfa gymdeithasol Ewrop i’n bloc, bunt am bunt, sydd yn ei chwyddo 30 y cant arall. Dyna sut y ceir y ffigur o £421 miliwn.

yn Saesneg Ceir elfennau llai hefyd, megis Amcanion 2 a 3, cynlluniau cymunedol, darparu’r cyllid ar gyfer y trosgrog a setliad hael gan y Trysorlys ynghylch y ddadl am beth oedd gwaelodlin ein gwariant o’r blaen, sydd wedi dod â £60 miliwn arall i ni, fwy neu lai, dros dair blynedd. Drwyddi draw, mae’r £421 miliwn y tu allan i floc Barnett yn setliad arwyddocaol iawn ac yn dangos bod y Trysorlys yn derbyn amgylchiadau unigryw Cymru. Yr unig reswm pam na ddylem orfoleddu ynghylch hyn yw oherwydd bod dwy ran o dair o Gymru wedi gorfod cael ei dynodi’n ardal Amcan 1 yn y lle cyntaf. Yr unig reswm pam y cawsom y cyllid hwn yw bod y Trysorlys wedi derbyn bod ein gwlad mor dlawd fel bo angen i ddwy ran o dair ohoni fod yn gymwys ar gyfer Amcan 1 ac felly bod angen gwneud darpariaeth gyllidebol arbennig ar ei chyfer. Ni fydd hynny’n digwydd yn 2006 na 2007. Gobeithiaf erbyn hynny y byddwn wedi llwyddo digon gydag Amcan 1 fel na fydd ei angen ragor ar y ddwy ran o dair o Gymru sydd yn cael nawdd dano. Mae’n debygol na fyddem yn ei gael oherwydd erbyn hynny mae’n debygol y bydd gwledydd dwyrain Ewrop wedi ymuno â’r UE ac wedi gostwng lefel cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yn is na’r lefel ofynnol ar gyfer gwledydd sydd yn gymwys ar gyfer Amcan 1. Felly, cyfle unwaith mewn oes yw hwn i bob un ohonom sydd yn Aelodau’r Cynulliad sefyll ar ein traed a chael ein cyfrif gyda’n partneriaid ledled ardaloedd Amcan 1 yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd i sicrhau ein bod yn trawsnewid yr economi.

yn Saesneg Cyfeiriwyd at yr hyn a ddywedais mewn cyfweliad gydag HTV neithiwr ryw 10 gwaith, mae’n siwr. Y byrdwn oedd, a oeddwn wedi dweud nad oeddwn wedi gofyn am arian ychwanegol ar gyfer arian cyfatebol. Yr hyn a ddywedais oedd bod y Llywodraeth wedi ymateb bunt am bunt i’r hyn yr oeddwn wedi gofyn amdano o ran y ddarpariaeth gwariant cyhoeddus a throsglwyddo arian cronfa gymdeithasol Ewrop. Ni ddywedais nad oeddwn wedi gofyn am arian cyfatebol. Dywedais ein bod wedi gofyn am ac wedi cael 100 y cant o’r hyn y gofynasom amdano gyda golwg ar y ddarpariaeth gwariant cyhoeddus a throsglwyddo cyfrifoldeb am Gronfa Gymdeithasol Ewrop i’n cyllideb. Gwnaethpwyd hynny’n llawn. Cawsom y ffigurau gan y swyddogion. Dywedasant wrthym beth y dylem ofyn amdano a beth y byddai ei angen arnom, ac mae’r Trysorydd wedi’i roi i ni, bunt am bunt. Nid oes dim amheuaeth am hynny.

yn Saesneg Dadl ddiwinyddol yw o ble y daw’r arian cyfatebol ac nid yw’r ddadl honno o fawr o ddiddordeb i bobl y tu allan i’r Cynulliad. Mae gennym floc llawer mwy, a fydd yn cynyddu o £8 biliwn ar 1 Ebrill 2001 i £10 biliwn ar 1 Ebrill 2003. Felly, mae’r pwysau ar allu’r Cynulliad i ddod o hyd i arian cyfatebol yn llai o lawer na’r hyn a allasai fod. Gallem fod wedi dweud, ‘Gordon, fedrwch chi ystrywio’r ffigurau i’n helpu ni i ddod drwy’r ddadl ddydd Mercher? Rhowch floc llai i ni a rhowch label arian cyfatebol ar botyn ar wahân.’ A fyddech chi’n meddwl y byddai hynny’n fwy synhwyrol na chael £2 biliwn ychwanegol mewn llai na thair blynedd? Mae’n llawer gwell cael bloc mwy. Mae hynny’n unol ag egwyddor datganoli. Gallwn wneud defnydd o hwnnw gyda’n gallu i bennu ein blaenoriaethau gwario a dod o hyd i arian cyfatebol o fewn y bloc hwnnw. Dyna’r ffordd iawn ymlaen. Mae’n rhoi’r ateb inni. Mae gennym ddarpariaeth gwariant cyhoeddus y tu allan i floc Barnett a’r gallu i ganfod yr arian cyfatebol o’r arian sydd eisoes yn y system yn ogystal â’r £2 biliwn ychwanegol dros y ddwy flynedd a hanner nesaf. Mae hynny’n ein galluogi ni i warantu i bobl Cymru na fydd raid i ni reibio cyllidebau iechyd ac addysg i ddod o hyd i’r arian cyfatebol, er bod rhan o elfen hyfforddi’r gyllideb addysg eisoes wedi’i defnyddio ar gyfer y cyllido. Nid ydym mor gyfarwydd â hynny yma, oherwydd, hyd yn hyn, daeth o dan gyfrifoldeb Cronfa Gymdeithasol Ewrop. Unwaith y caiff ei drosglwyddo i ni, byddwn yn gweld ei bod yn berffaith gywir defnyddio rhan o’r gyllideb addysg fel arian cyfatebol, o leiaf ym maes hyfforddi.

yn Saesneg Dechreuir trosglwyddo arian cronfa gymdeithasol Ewrop o floc yr Adran Addysg a Chyflogaeth i’n bloc ni ar 1 Ebrill 2001. Fodd bynnag, byddwn hefyd yn defnyddio hynny’n sail ar gyfer negodi. Bydd Edwina a finnau yn gallu trafod gyda David Blunkett a’r Trysorlys er mwyn cael trosglwyddo bloc Cymru o Gronfa Gymdeithasol Ewrop yr Adran Addysg a Chyflogaeth eleni. Ni allaf weld rheswm pam na ddylem fwrw ymlaen â hynny a sicrhau cytundeb gyda’r Adran Addysg a Chyflogaeth.

yn Saesneg Soniaf am ffynonellau arian cyfatebol eraill i roi sicrwydd i’r Cynulliad ynghylch o ble y daw’r arian cyfatebol ychwanegol. Derbyniaf bwynt Peter Black mai’r hyn sydd ei eisiau ar bawb wrth geisio sicrhau bod gweinyddiaeth yn atebol yw rhestr o ffigurau. Yr wyf wedi dweud yn gyson yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ac yn y Cyfarfod Llawn nad oes modd rhoi gwaelodlin ichi heddiw ynghylch faint o arian cyfatebol sydd yn y system, oherwydd ei fod yn golygu chwilota’n fanwl drwy ormod o ffeiliau. Mae’n ormod o waith ac ni fyddem yn sicr sut i gael y ffigur derfynol ar gyfer arian cyfatebol. Gallwch fwrw amcan, ond ni allwch ei bennu mor gywir â hynny.

yn Saesneg Mae’r ffynonellau arian cyfatebol y gallwn eu nodi’n cynnwys y gyllideb Ffordd at Ffyniant, nad oedd wedi’i ddyrannu o’r blaen, a fyddai oddeutu £15 miliwn y flwyddyn. Gallwn hefyd ddefnyddio cymorth dethol rhanbarthol sydd oddeutu £17 miliwn a’r gronfa adfywio leol, a ryddheir yn ystod blwyddyn un gan gynyddu o £15 miliwn i £18 miliwn. Mae hynny’n £60 miliwn heb dynnu gormod o’n bloc. Mae arian ar gael hefyd o’r gronfa Cyfleoedd Newydd a’r Fargen Newydd o’r tu allan i floc y Cynulliad. Byddwn yn gallu rhoi ffigur unwaith y gallwn ni gael dadl lawn ar y blaenoriaethau ar gyfer gwariant cyhoeddus yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru pan fyddwn yn dychwelyd ar Fedi 12.

yn Saesneg Rhaid inni drosglwyddo’r neges i bobl y tu allan i’r Cynulliad hwn, sef darpar noddwyr prosiectau a’r rhai a fydd yn elwa o’r gallu hwnnw i drawsnewid economi ein gwlad, fod y bêl yng nghwrt Cymru. Mae Gordon Brown wedi rhoi’r adnoddau inni a’n gwaith ni yw defnyddio’r adnoddau hynny orau allwn ni a sicrhau ein bod yn cludo pobl Cymru yn eu blaenau, fel y cludwyd pobl Iwerddon yn eu blaenau wrth i gonsensws trawsbleidiol ymddangos yn Iwerddon oddeutu 1990. Gwyddent eu bod yn mynd ar eu pennau i uffern yn y ffordd yr oeddent yn rhedeg economi Iwerddon a bod rhaid iddynt wneud rhywbeth ynghylch hynny. Maent wedi llwyddo. Maent wedi dringo o fod yn economïau aflwyddiannus i fod yn economïau ffyniannus mewn 10 mlynedd. Pe gallem ninnau gyflawni tri chwarter yr hyn y maent hwy wedi’i gyflawni dros y 10 mlynedd nesaf, byddwn i’n wleidydd balch. Bydd rhaid inni weld a fyddwn yn ddigon balch i ymuno â Dafydd Wigley ar y meinciau cefn erbyn hynny.

yn Saesneg Ni allwn ddrysu pobl a hau ansicrwydd drwy agweddau pobl at y setliad gwariant cyhoeddus hwn. Dywedodd y Democratiaid Rhyddfrydol y dylai fod wedi’i wneud lawer ynghynt. Dywedodd Plaid Cymru y dylai fod yn llawer mwy ac mae’r Torïaid wedi dweud y dylai fod yn llawer mwy yng Nghymru, ond yn llai yn y DU. Ble mae hynny’n ein gadael ni yn y pen draw? Rhaid inni geisio meithrin consensws trawsbleidiol y gallwn wneud y gwaith oherwydd inni gael yr adnoddau i’w wneud ac mai’n gwaith ni yw ceisio sicrhau ei fod yn llwyddo. Petai Moses yn agor y Môr Coch ac yn dweud ‘dyna wlad yr addewid’, ni fyddwn am i’r Cymry gael eu gweld fel grŵp o Israeliaid a ddywedai nad oeddent am groesi rhag ofn iddynt gael tywod rhwng bodiau eu traed. [Chwerthin.] Rhaid inni fod yn gadarnhaol ac yn hyderus. Nid ydym am i fabanod Cymru gael eu geni i wisgo crysau-t ‘fe’m ganed i gwyno’. Yr ydym am i bobl Cymru ddweud eu bod wedi’u geni i lwyddo, wedi’u geni i gyflawni. Dyna’r neges y mae’n rhaid i’r Cynulliad ei chyfleu heddiw.