Gwnaf y datganiad hwn y prynhawn yma oherwydd y sefyllfa ddifrifol sydd yn ein hwynebu yng Nghymru o ganlyniad i’r camau a gymerwyd i atal tanwydd rhag cael ei symud o burfeydd a depos olew. Mewn democratiaeth, mae gennym oll hawl i leisio barn ond nid oes hawl gan unigolyn na grŵp o unigolion gymryd mantais o hynny drwy weithredu mewn ffyrdd sydd yn peryglu iechyd a lles pobl eraill. Ategaf yn gryf alwad y Prif Ysgrifennydd i’r blocadau gael eu codi yn awr er mwyn diogelwch y cyhoedd.

Diben y datganiad hwn yw rhoi gwybodaeth i’r cyhoedd. Gobeithiaf y bydd Ieuan yn derbyn fy mod am achub ar y cyfle hwn y prynhawn yma oherwydd yr argyfwng presennol i roi gwybodaeth i’r cyhoedd. Yr wyf yn fodlon trafod treth a phris tanwydd ond ni ddylai hynny dynnu sylw oddi ar yr wybodaeth bwysig yr wyf am ei rhoi i’r Cynulliad a’r cyhoedd. Diben y datganiad hwn yw rhoi gwybod i chi a phobl eraill am y sefyllfa sydd ohoni yng Nghymru a’r camau yr ydym ni ac eraill yn eu cymryd i fynd i’r afael â hi. Mae’r camau a gymerwyd i atal tanwydd rhag cael ei symud o burfeydd a depos olew eisoes yn achosi problemau difrifol i’r gwasanaethau hanfodol a’r gwasanethau brys. Os bydd yn parhau am lawer hwy, bydd cwmnïau mawr ledled Cymru yn segur. Mae eisoes wedi peri cryn anghyfleusdra a chaledi o bosibl i deuluoedd sydd yn dibynnu ar y car am deithiau hanfodol, gan gynnwys teithio i’r gwaith a phrynu nwyddau hanfodol. Bydd yn amharu ar wasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus cyn bo hir. Bydd yr effaith ar y cyhoedd a busnesau mor fawr fel na fydd bron neb heb eu heffeithio. Mae’n dda gennyf bod cwmnïau cludiant teithwyr yn cydweithredu’n dda gyda’i gilydd ac yn gwneud ymdrech i roi lefel dda o wasanaeth, tra pery cyflenwadau tanwydd, ledled Cymru.

Disgrifiaf y sefyllfa sydd ohoni yn fanwl. Yr ydym wedi cael yr wybodaeth hon gan amryw asiantaethau a ffynonellau eraill ledled Cymru. Mae’r awdurdodau lleol yn arbennig yn pryderu am yr effaith ar y gwasanaethau cymdeithasol gan nad yw aelodau allweddol o’r staff sydd yn darparu gwasanaethau yn y cartref yn gallu cael tanwydd. Mewn rhai ardaloedd rhagwelir y bydd yn rhaid rhoi gorau i wasanaethau megis y gwasnaeth pryd ar glud cyn bo hir. Amherir ar weithwyr cymdeithasol ar ddyletswydd, cynorthwywyr gofal yn y cartref a staff gofal dydd. Bydd un awdurdod o leiaf, sef Ynys Môn, yn methu â chasglu sbwriel o heddiw ymlaen. Amherir ar gludiant i’r ysgol yn fuan a bydd y ffaith bod y staff yn methu â theithio i’r gwaith mewn rhai achosion yn cyfrannu tuag at gau ysgolion. Mae’r cynghorau’n asesu’r sefyllfa ar hyn o bryd ac yn llunio cynlluniau wrth gefn. Mae’r rhan fwyaf o’r cynghorau’n cyflwyno mesurau i leihau teithiau nad ydynt yn hanfodol.

Mae sefyllfa debyg yn yr NHS ac mae fy nghyd-Aelod, Jane Hutt, yn monitro’r sefyllfa’n fanwl. Mae pob un o’r gwasanaethau—boed yn wasanaethau ambiwlans, ysbytai, gofal sylfaenol, gwaed a chymunedol—o dan bwysau a phrin y maent yn ymdopi. Mae rhai cyfyngiadau ar wasanaethau eisoes wedi eu cyflwyno. Mae anawsterau cynyddol o ran y staff yn cyrraedd y gwaith. Amherir ar bob un o’r gwasanaethau yn ddifrifol o fewn 24 i 48 awr oni fydd cyflenwadau olew yn cael eu hadfer. Erbyn hynny bydd yn anodd cynnal y gwasanaethau brys hyd yn oed. Mae’r gwasanaethau iechyd yn y gymuned yn achosi cryn bryder a rhoddir blaenoriaeth i gleifion diymgeledd. Y pryder ar hyn o bryd yw gallu’r gwasanaeth ambiwlans a gwasanaethau iechyd hanfodol eraill i gynnal eu gwasanaethau sydd yn achub bywydau os na chynhelir cyflenwadau tanwydd. Yr wyf ar ddeall i drefniadau gael eu gwneud yn lleol i gynnal gwasanaethau brys o’r fath gyda chytundeb y protestwyr. Er bod hyn yn ddefnyddiol, nid yw’n datrys pethau, a bydd llawer sydd angen cymorth yn methu â’i gael.

Bydd yr effaith i’w deimlo mewn busnesau a’r economi yn fuan iawn. Mae busnesau eisoes yn dweud y bydd prinder tanwydd yn amharu ar eu gallu i barhau i weithredu. Yn fwy fwy, bydd staff yn ei chael yn anodd neu’n amhosibl cyrraedd y gwaith. Mae Dŵr Cymru wedi cyhoeddi y bydd ei fusnes dŵr, fel rhagofal, yn canolbwyntio ar achosion brys a gwaith atgyweirio ac y bydd yn gohirio gwaith gweithredol. Er nad oes arwydd hyd yn hyn y bydd y prinder tanwydd ar hyn o bryd yn peryglu’r gwasanaeth hwnnw, mae’r cwmni’n cadw golwg ar y sefyllfa.

Bydd y prinder tanwydd yn bwrw’r ffermwyr cyn bo hir. Yn y sector cynnyrch llaeth y bydd yr ergyd gyntaf. Os bydd cwmnïau cynnyrch llaeth yn rhedeg allan o danwydd, ni fyddant yn gallu casglu llaeth o’r ffermydd. Yn ogystal ag amharu ar y cyflenwad llaeth, gallai problem ddifrifol godi o ran llygredd os caiff ffermwyr eu gorfodi i gael gwared o’r llaeth. Os bydd y prinder yn parhau, gallai’r amhariaeth i’r cyflenwadau porthiant arwain at broblemau o ran lles anifeiliaid ac amharu ar werthu gwartheg. Mae’n werth nodi mai 2.82c y litr yw’r doll gyfredol ar ddisel coch, a ddefnyddir ar gyfer cerbydau fferm, o’i chymharu â 44.9c y litr ar gyfer tanwydd disel ffordd. Mae’n bwysig ein bod yn gwybod hynny.

Mae’n rhy fuan i asesu’r effaith ar yr economi yn gyffredinol, ond bydd y sefyllfa’n dyngedfennol i’r cwmnïau mawr cyn bo hir. Mae’r sefyllfa wedi gwaethygu mor gyflym oherwydd prynu brys. Ychydig danwydd sydd ar ôl yn ein prif ddinasoedd a threfi, fel y gall llawer ohonom ategu, mae’n siŵr. Nid oes gan orsafoedd Texaco ac Elf gyflenwadau.

I osod hyn mewn cyd-destun—ac mae teimladau cryf ar hyn—yr ydym wedi wynebu cynnydd nas gwelwyd o’r blaen mewn costau tanwydd dros y 18 mis diwethaf. Pan ddechreuodd y sefyllfa fynd yn un ddifrifol, dywedais yn gyhoeddus fy mod o’r farn ei bod yn ddifrifol ac y byddwn, mewn ymateb, yn casglu gwybodaeth mewn partneriaeth â’r cymdeithasau cludiant priodol er mwyn disgrifio ac asesu sut yr oedd y cynnydd yn y costau cludiant yn effeithio ar fusnes a’r gymdeithas yng Nghymru. Dywedais yn glir bryd hynny bod gan y Cynulliad rôl bwysig i’w chwarae.

Er mwyn gwneud hynny, cynigiais sefydlu is-grŵp o’r fforwm trafnidiaeth, sydd eisoes yn bodoli i ystyried effaith prisiau tanwydd ar fusnesau a phobl. Mae’r fforwm yn cynrychioli ystod o ddiddordebau trafnidiaeth ac mae ganddo aelodaeth eang sydd yn cynnwys diddordebau’r defnyddwyr, cludiant gyhoeddus a chludiant nwyddau ar y ffordd. Bydd gwaith yr is-grŵp yn galluogi’r Cynulliad i baratoi asesiad ac argymhelliad, y gallwn ei gyflwyno gerbron y Llywodraeth.

Yn y tymor hwy—nid oes angen imi eich atgoffa ynglŷn â hyn am ein bod wedi cael sawl trafodaeth yn ei gylch—yr ydym oll yn awyddus i ddatblygu polisi trafnidiaeth integredig sydd yn lleihau dibyniaeth ar y car a chludiant nwyddau ar y ffordd ac felly yn cyfrannu at leihau’r galw, fel y bydd gan bobl, yn y dyfodol, y math o ddewisiadau nad oes ganddynt yn awr. Yn ystod yr ychydig ddyddiau diwethaf yr ydym wedi gweld hynny’n glir.

Yr wybodaeth ddiweddaraf yw bod y Llywodraeth wedi cael pwerau eithriadol drwy Orchymyn yn y Cyfrin Gyngor o dan Adran 3 o Ddeddf Ynni 1976 i reoli’r cyflenwad tanwydd. Gellir defnyddio’r rhain i sicrhau y caiff y cyflenwadau o betrol, disel ac olew gwresogi eu dosbarthu er mwyn diogelu’r gwasanaethau hanfodol. Yr ydym yn aros am fanylion ar sut y gallai hyn weithredu a beth fydd rôl y Cynulliad. Byddaf yn mynychu cyfarfod o’r Pwyllgor Argyfyngau Sifil bore yfory yn Llundain er mwyn cymryd rhan yn y penderfyniadau hynny.

Mae gan yr heddlu rôl holl bwysig yn hyn. Nid oes gennym gyfrifoldeb gweithredol dros yr heddlu, ond yr ydym mewn cysylltiad agos â hwy ac maent yn cynnal cyfarfod brys y prynhawn yma ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Yr ydym, fodd bynnag, yn gyfrifol am sicrhau bod y prif wasanaethau yr effeithir arnynt, gan gynnwys iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, addysg, trafnidiaeth a’r priffyrdd, gwasanaethau dŵr a’r amgylchedd, yn parhau i weithredu.

Mae gan yr awdurdodau lleol a’r gwasanaeth iechyd gwladol eu cynlluniau eu hunain ac yr ydym yn cael adroddiadau ganddynt ar y sefyllfa. Mae ganddynt eu systemau brys eu hunain ac mae swyddog cynllunio brys ymhob awdurdod lleol. Mae’r swyddogion hynny’n cysylltu’n agos â ni.

Mae’n bwysig fy mod yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf ar y sefyllfa yn rheolaidd i’r Aelodau. Gwnaf hynny. Byddaf yn rhoi gwybodaeth am y cyfarfodydd ar y pwerau brys yn Llundain. Ar ddiwedd y prynhawn yma, byddwn yn hapus iawn i gwrdd â llefarwyr pob plaid ar drafnidiaeth er mwyn sicrhau y cânt wybodaeth am y mater hwn.

O ran ymateb y Cynulliad, yr ydym wedi sefydlu canolfan gyfathrebu ym Mharc Cathays, yn cynnwys uwch swyddogion, sydd yn casglu gwybodaeth am effaith y prinder tanwydd yng Nghymru a pha mor effeithiol yw’r mesurau a gymerir i ymdrin ag ef. Mae’r ganolfan yn derbyn adroddiadau rheolaidd ac mae’n cysylltu’n agos â’r awdurdodau lleol, yr heddlu, y cwmnïau cludiant a phobl eraill sydd yn ymwneud â’r sefyllfa yn ymarferol. Bydd y ganolfan yn sicrhau bod Cabinet y Cynulliad yn cael y darlun llawn, diweddaraf o’r sefyllfa yng Nghymru ac mae hefyd yn bwydo gwybodaeth i’r awdurdodau cydlynu yn y DU er mwyn sicrhau eu bod hwy hefyd yn derbyn y darlun diweddaraf hwnnw.

Yr wyf wedi cael trafodaethau gyda Paul Murphy, David Hanson a’r Swyddfa Gartref a byddaf yn parhau i gyflwyno sylwadau ar ran Cymru er mwyn lleisio ei phryderon i Lywodraeth y DU. Mae swyddogion y Cynulliad a Swyddfa Cymru yn gweithio yng Nghaerdydd a Llundain i sicrhau eu bod yn cael y newyddion diweddaraf am y sefyllfa yng Nghymru ac i ystyried cynlluniau’r Llywodraeth yn ganolog. Yr wyf yn siŵr fy mod yn siarad ar ran pob Aelod wrth nodi fy niolch i nifer enfawr o bobl ar draws Cymru am eu hymdrechion a’u cydweithrediad yn ystod y cyfnod byr o amser fu gennym i ymdrin â’r sefyllfa hon. Mae’r bobl hynny yn gwneud cryn ymdrech i sicrhau eu bod yn lleihau unrhyw anghyfleustra a chaledi i’r eithaf. Yr ydym am ddatrys hyn yn fuan a cheisio cael ffordd adeiladol ymlaen. Aildadroddaf y pwynt a wneuthum yn gynharach. Yr wyf yn derbyn bod gan bawb yr hawl i brotestio’n heddychlon er mwyn rhoi sylw i achos penodol. Fodd bynnag, mae hon yn sefyllfa ddifrifol ac mae’r gwasanaethau brys mewn perygl. Gobeithiaf y byddai pob un o’r Aelodau’n deall hynny ac uno i ddweud wrth y protestwyr eu bod wedi cyflawni eu nod a’i bod yn amser i godi’r blocâd hwn er lles pobl Cymru.

Diolchaf i Sue am y datganiad manwl iawn hwnnw. Fodd bynnag, yr wyf yn hynod o siomedig bod y Llywodraeth, ac yn enwedig, y Democratiaid Rhyddfrydol, wedi methu â chefnogi ein cais am ddadl lawn heddw. Mae pobl Cymru wedi cael eu siomi’n fawr iawn oherwydd eu hagwedd hwy. [Torri ar draws.]

A yw Sue yn derbyn bod dau fater o dan sylw yma? Y cyntaf yw’r pryder mawr ynglŷn â phris tanwydd, sef disel a phetrol. Onid ydych o’r farn, ar ran Cabinet y Cynulliad, fod cyfrifoldeb arnoch i ddweud wrth y Llywodraeth yn Llundain o dan yr amgylchiadau eithriadol hyn, lle mai ni sydd yn talu’r dreth uchaf yn Ewrop heblaw Sweden, a lle mae pris olew crai wedi codi i fwy na $34 y baril, y dylai’r Trysorlys ystyried gostwng y dreth ar betrol? A dderbyniwch fod dadl gref dros hynny?

Yn ail, cytunaf ei bod yn holl bwysig bod y Cabinet, y Prif Ysgrifennydd a chithau yn cymryd camau i ddarparu disel a phetrol ar gyfer y gwasanaethau hanfodol a’r gwasanaethau brys. Yr ydym oll yn deall hynny o’r galwadau ffôn a’r llythyrau oddi wrth ein hetholwyr ynglŷn â’r argyfwng. Cyfeiriodd Sue at fy etholaeth, Ynys Môn, a chasgliadau sbwriel. Mae meddygon, ymwelwyr iechyd a gweithwyr iechyd eraill, hefyd yn methu ag ymweld â’u cleifion, ac, yn arbennig gofalwyr sydd yn ymweld â’r henoed. Os na allwch roi eglurhad i ni heddiw—a gwn ei bod yn anodd o bosibl ar hyn o bryd—a fyddech yn gwneud datganiad yn gynnar ar effaith y pwerau brys a fabwysiadwyd gan y Llywodraeth trwy’r Cyfrin Gyngor ddoe a sut y cânt eu gweithredu yng Nghymru? Yr wyf yn siŵr y cytunech ei bod yn bwysig i bobl Cymru ddeall pa rôl fydd gan y Cynulliad Cenedlaethol yn yr argyfwng hwn. Yn olaf, a gytunwch bod effaith yr argyfwng hwn ar fusnesau yn tanlinellau pa mor fregus yw’r economi mewn sawl rhan o Gymru? Dyna pam y dylai’r Llywodraeth yn Llundain ymateb yn gadarnahol i’r argyfwng presennol fel mater o frys.

Gobeithiaf imi fod yn eglur ar ddechrau fy natganiad y byddwn yn croesawu dadl ar y mater hwn ond ei bod yn bwysig i gyfleu’r wybodaeth hon i’r cyhoedd yng Nghymru ar yr adeg hon. Hwnnw yw eu prif bryder. Nid ydynt am ein clywed yn cynnal dadl; maent am weld ein bod yn mynd i’r afael â’r sefyllfa a’n bod yn gallu rhoi sicrwydd.

Byddaf yn ymateb i’ch pwyntiau yn eu trefn gronolegol. Rhannaf eich pryder ynglŷn â phris cynyddol petrol a goblygiadau hynny. Dyna pam yr awgrymais y ffordd hon ymlaen. Drwy weithio gydag ystod o sefydliadau, gan gynnwys darparwyr cludiant gyhoeddus, gallwn asesu effaith hyn yn Nghymru a chyflwyno ein barn i Lundain.

Fodd bynnag, nid ydym wedi pennu ein polisïau ar dreth yn unol â lefelau prisiau Sefydliad y Gwledydd sydd yn Allforio Petroliwm, fel yr awgrymwch. Ni fyddai unrhyw lywodraeth gyfrifol yn gwneud hynny oherwydd y gallai toll ar danwydd gynyddu un wythnos a gostwng yr wythnos wedyn. Nid dyna’r ffordd y dylai llywodraeth ymateb i dreth. Rhaid inni ystyried trethiant gyda phopeth arall. Dyna pam ei bod beryglus trafod y mater hwn ar wahân ac awgrymu y gallech gynyddu neu ostwng treth yn annibynnol; rhaid ystyried y sefyllfa yn ei chyfanrwydd. Byddai’n afresymol disgwyl i unrhyw lywodraeth drafod y mater hwn ar wahân.

O ran eich etholaeth, cytunaf fod y newyddion o Ynys Môn yn peri gofid. Hon yw’r ardal sydd yn dioddef fwyaf, mae’n debyg, ar hyn o bryd. Dyna pam bod y cydlynu brys sydd yn cael ei roi ar waith ar hyn o bryd yn bwysig. Mae’r Llywodraeth ar hyn o bryd yn ystyried beth a wna o fewn ei phwerau brys, a byddwn yn gallu rhoi gwybod ichi am hynny ar ôl y sesiwn hon. Byddaf yn mynychu’r drafodaeth yn Llundain yfory er mwyn lleisio fy marn a sicrhau yr eir i’r afael ag anghenion Cymru.

O safbwynt y Cynulliad Cenedlaethol, bydd hyn yn dibynnu ar gydweithrediad rhwng y gwahanol gyflenwyr tanwydd, a rhwng ac ar draws yr awdurdodau lleol a sefydliadau eraill. Mae’r cwmnïau bysiau wedi cydweithio’n arbennig o dda. Yr wyf wedi sefydlu canolfan gyfathrebu am ei bod yn bwysig i’r Cynulliad gael sicrwydd bod y trefniadau’n cael eu cydlynu a’u cyflawni’n lleol a bod yr agweddau gweithredol hynny yn cael eu cyflwyno. Dyna pam yr ydym yn cysylltu â’n gilydd yn barhaus. Caf yr wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa bob dwy awr. Byddaf yn ceisio rhoi’r wybodaeth i’r Aelodau mor fuan â phosibl fel y gallwch ymateb i’r sefyllfa yn eich etholaethau. Yr wyf yn siŵr, fel minnau, eich bod am wybod sut y mae’r sefyllfa yn effeithio ar eich etholwyr a sut y gallwch eu helpu.

Yr oedd y Ceidwadwyr yng Nghymru o’r farn ei bod yn briodol cynnal dadl lawn ar y mater hwn ac, yn unol â hyn, maent wedi cefnogi galwaf Ieuan Wyn Jones am ddadl o’r fath. Mae’n anffodus na chaiff ei chynnal. Yn yr un modd, yr wyf wedi fy siomi’n fawr iawn gan safbwynt y Democratiaid Rhyddfrydol. Ni allaf ddeall pam eu bod yn gwrthwynebu cynnal dadl lawn ar fater sydd yn hanfodol i Gymru gyfan. Fodd bynnag—

Mae am ichi gadw’n dawel.

Gan symud yn gyflym ymlaen o faterion amherthnasol—ac nid difrïo datganiad Sue Essex yr wyf—yr ydym yn siomedig nad y Prif Ysgrifennydd, fel arweinydd Llywodraeth Cymru, a wnaeth y datganiad hwn, gan fod y mater hwn yn torri ar draws pob agwedd ar fywyd yng Nghymru. Yr ydym yn gresynu wrth hynny ac mae hwnnw’n un o’r rhesymau inni gefnogi’r alwad am ddadl lawn.

Gan fod dimensiwn gwladol i’r mater hwn yn nhermau’r DU yn ogystal â Chymru, byddai’n briodol i’r Prif Ysgrifennydd bwyso ar Tony Blair i alw’r Senedd yn ôl. Mae’r mater hwn yn ddigon pwysig i hynny ddigwydd. Ni wn beth yw safbwynt y weinyddiaeth yn hyn o beth—efallai y bydd angen i Ysgrifennydd yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ymgynghori â’r Prif Ysgrifennydd.

Fel chithau, talaf deyrnged i’r gwasanaethau brys, sydd yn cael anhawster wrth geisio ymdopi o dan amgylchiadau anodd. Fodd bynnag, nid y gwasanaeth ambiwlans yn unig sydd yn profi anawsterau. Mae meddygon teulu y mae’n rhaid iddynt ymweld â chleifion mewn ardaloedd gwledig yn rhedeg allan o betrol. Mae hynny hefyd yn berthnasol i ardaloedd trefol. Byddai’n rhaid ystyried meddygon teulu fel rhan o unrhyw ddarpariaeth frys a wnaethpwyd, yn ogystal â’r gwasanaeth tân a’r heddlu. Fel y nodwyd gennych, byddai’n rhaid ystyried gwresogi cartrefi a gwasanaethau arbennig i’r henoed hefyd. Bydd y gwasanaethau bysiau ysgol yn dod i ben ymhob sir yn fy ardal—sef Ceredigion, Powys, Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin—erbyn diwedd yr wythnos oni chaiff camau eu cymryd. Mae hynny’n achosi pryder hefyd. Dyna pam y dywedais ei fod yn torri ar draws pob maes o gyfrifoldebau’r Cynulliad Cenedlaethol. A wnewch roi sylwadau ar hynny?

Gwn drwy’r etholwyr fod cyflenwadau yn yr archfarchnadoedd yn mynd yn brin. Eisoes yr ydym yn clywed bod bara a llaeth yn cael eu dogni. Mae hyn yn ddigon difrifol i’r Prif Ygrifennydd fod wrth y darllenfwrdd yn ymdrin â’r pwyntiau hyn. Dyna pa mor ddifrifol mae’r sefyllfa. A gaf—[Torri ar draws.] Yr wyf yn siŵr y bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn cael eu cyfle mewn eiliad oni fyddant ond am ategu’r cyfan a ddywedwyd gan y weinyddiaeth. Fel chithau, cefnogaf yr hawl i brotestio’n heddychlon tra pery felly. Dywedodd y Prif Ysgrifennydd yn gynharach fod—

Nid oedd y Torïaid yn cefnogi’r glowyr.

Pwysleisiwyd yr ymadrodd: ‘protestio’n heddychlon’ gennym. Fodd bynnag, nid wyf yn siŵr a yw Sue Essex wedi clywed bod Jeff Jones, arweinydd Llafur Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, wedi gwneud sylwadau gwarthus ar y radio y bore yma gan gymharu’r camau a gymerir gan bobl sydd yn picedu’n heddychlon â’r camau a gymerwyd gan y bobl hynny a etholodd Hitler yn arweinydd. Gobeithiaf y bydd Sue yn rhoi cerydd iddo fel y mae’r sylw hwnnw yn ei haeddu. Yr oedd yn warth ac yn anllad. Disgwyliwn ymddiheuriad llawn ganddo i’r llu o bobl ledled Cymru sydd yn cofio am y bobl hynny yn y wlad hon a fu’n ymladd yn erbyn Hitler, llawer ohonynt bellach dan anfantais oherwydd polisïau’r Llywodraeth hon ar bris tanwydd.

Yr hyn sydd bwysicaf ar hyn o bryd yw peidio ag ystyried mater y dreth, er bod dadl gref dros wneud hynny fel mater o frys. Dywedasoch yn eich datganiad, Sue nad yw’r polisi trafnidiaeth integredig yn berthnasol ar gyfer heddiw. Yr hyn sydd ei eisiau arnom yw camau brys, ar unwaith, i fynd i’r afael â’r argyfwng cynyddol yng Nghymru. Mae sôn am bolisi trafnidiaeth integredig yn amherthnasol. Mae angen inni wybod beth fyddwch chi’n ei wneud i ddiogelu cyflenwadau brys ac, yn bwysicaf oll, beth bydd y Prif Ysgrifennydd yn ei wneud. Ef a ddylai fod yn ateb y cwestiynau heddiw. Gobeithiaf, yn benodol, y byddwch yn cefnogi’r cais i alw Senedd y DU yn ôl fel y gallwn ystyried y sefyllfa hon ar lefel y DU.

Gwnaf ymgais i drafod y pwyntiau hynny yn eu trefn. Fe’i gwnaf yn eglur—yr wyf wedi dweud hyn ddwywaith ac fe’i dywedaf eto—fy mod yn edrych ymlaen at ddadl lawn ar hyn, ond mae’r amseiad yn bwysig. Yr hyn y mae’r cyhoedd am ei wybod yw bod pobl yn rhoi sylw i’r argyfwng hwn ac yn ymateb iddo, yn enwedig mewn perthynas â’r NHS. Mae’n bwysig nad ydym yn treulio ein hamser yn dilorni ein gilydd os ydym eisiau hygrededd fel Cynulliad. Rhaid inni egluro’r hyn yr ydym yn ei wneud ynglŷn â’r argyfwng hwn a chysylltu â’r Llywodraeth a’n partneriaid a’n cyd-Aelodau eraill sydd yn ymdrin ag ef. Ein cyfrifoldeb ni ydyw ac yr wyf yn cymryd hynny o ddifrif. Yr wyf mewn trafodaethau parhaus gyda Rhodri Morgan fel y Prif Ysgrifennydd, gyda Jane Hutt, Rosemary Butler a phobl eraill yn ogystal â Paul Murphy a David Hanson yn Llundain. Gwaith tîm ydyw. Yr ydym yn rhan o dîm Llafur sydd yn cydweithio i geisio ymdrin â phob agwedd. Mae’n bwysig cofio hynny.

Codasoch fater pwysig ynglŷn â meddygon teulu a gwasanaethau eraill ac yr wyf yn cyd-fynd â chi yn hynny o beth. Y cwestiwn yma yw sut yr ydym yn diffinio tanwydd brys. Mae’r protestwyr wedi nodi eu bod yn caniatáu tanwyddau brys i gael ei symud. Fodd bynnag, mae llawer o bobl yn y categori brys. Nid tanwydd ar gyfer ambiwlansys yn unig yw hyn, er enghraifft. Er mwyn i’r ysbytai weithredu, rhaid i staff ysbytai, o’r meddygon i’r nyrsys i’r staff cynorthwyol a’r glanhawyr, fod yno. Mae mater hefyd ynglŷn â cheisio sicrhau bod pobl yn dychwelyd i’w cartrefi a bod ymwelwyr a gofalwyr yn dod i mewn. Mae’r sefyllfa’n un hynod o gymhleth. Fel y dywedwch yn gywir, mae’n anodd diffino’r categorïau brys gan y gallwch ddadlau bod llwyth o weithwyr yn y boblogaeth yn gymwys o dan amgylchiadau o’r fath. Byddwn yn gwneud ymdrech i sicrhau bod blaenoriaethau.

O ran cyfrifoldebau, yr wyf wedi cymryd rhan mewn nifer o ardystiadau a phrotestiadau heddychlon dros y blynyddoedd. Dywedaf hyn yn gwbl ddiffuant. Yr wyf yn gryf o blaid yr hawl i brotestio. Fodd bynnag, dywedaf, a hynny’n ddidwyll, wrth y bobl hynny sydd yn atal llif tanwydd er y credant eu bod yn amddiffyn eu hawliau—a deallaf hynny; mae amddiffyn hawliau yn bwysig i bawb—mae’r sefyllfa hon yn un ddifrifol iawn. Gofynnaf ichi gydnabod eich bod wedi cyflawni’ch nod a hynny’n gadarn. A wnewch ystyried y sefyllfa beryglus sydd gennym a symud o’r depos hynny fel y gallwn ddychwelyd at gyflwr lled normal, oherwydd bydd yn cymryd sawl diwrnod i ddychwelyd at gyflwr o normalrwydd hyd yn oed os bydd y blocâd yn cael ei godi yn awr.

Yr wyf yn addo y byddaf yn gwrando. Fel y dywedais, fy mwriad yw sefydlu grŵp bach o bobl a all ystyried effaith prisiau tanwydd a sut y mae’n gwahanredu. Yr wyf yn deall. Mae’r prisiau manwerthu yn y gorsafoedd petrol yn amrywio ledled Cymru. Mae nifer o ffactorau’n effeithio ar gymunedau ledled Cymru. Gadewch inni geisio ystyried hynny. Gadewch inni asesu hynny drwy siarad â busnesau a phobl eraill, yna gallwn roi dadl synhwyrol gerbron am ba newidiadau bynnag y byddai’r Llywodraeth o bosibl yn eu hystyried. Fodd bynnag, gadewch inni gymryd pwyll. Rhaid inni beidio â mynd ymlaen fel hyn. Cyn sicred â dim, bydd diweddglo truenus i hyn, na fyddwn i na neb yma am ei weld. Credaf y gallaf gynnwys pob Aelod o’r Cynulliad yn hyn o beth.

A gaf ymateb i’r pwyntiau a wnaethpwyd gan yr Aelodau?

Gyda phob parch, yr ydych wedi caniatáu i bobl wneud sylwadau amdanaf fi a’m safle a safle fy mhlaid, a rhaid imi ymateb iddynt.

Croesawaf y datganiad am ei fod yn nodi’r holl faterion sydd yn achosi pryder i’r Cynulliad hwn o ran yr argyfwng a sut yr ydym yn mynd ati i ymdrin â phroblemau’r gwasanaeth iechyd a’r gwasanaethau eraill yng Nghymru yr ydym yn gyfrifol amdanynt. A gytunwch ac a ydych yn barod i wneud datganiadau pellach? Yn ystod yr wythnosau etholaeth, a fyddwch yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf inni bob dydd, os bydd angen, ar sut y mae’r sefyllfa’n mynd rhagddi? Mae pobl sydd yn defnyddio’r gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yn pryderu’n fawr iawn a byddant yn gwerthfawrogi’r wybodaeth honno.

A gytunwch hefyd nad cyflwyno mesurau ariannol gor-syml yw’r ffordd orau bob amser o ymateb i faterion o bwys a phroblemau mawr? A gytunwch fod mater ynglŷn â’r cynnydd ym mhrisiau tanwydd, ond bod dulliau mwy priodol o ddefnyddio polisi ariannol i leddfu problem y prisiau tanwydd a phroblemau’r rhai sydd yn gorfod defnyddio tanwydd? Yn y cyd-destun hwnnw, a gytunwch y byddai gostwng treth ar gerbydau, a fyddai’n effeithio ar y rheini sydd yn gorfod defnyddio cerbydau, yn ffordd llawer mwy priodol o ymdrin â’r argyfwng hwn? A gytunwch hefyd y dylem gapio swm y doll ar danwydd sydd yn cael ei chodi oherwydd bod prisiau tanwydd yn cynyddu a’i droi’n fodd i ymdrin â’r rheini sydd yn cael yr anawsterau mwyaf o ran y materion hyn? Mae dulliau ariannol eraill o ymdrin ag ef na fyddai’n golygu camau byrbwyll, gor-syml.

Er yn cydnabod bod angen gwneud rhywbeth ynglŷn â mater tanwydd, a gytunwch hefyd bod pobl Cymru am weld y Cynulliad Cenedlaethol yn ymdrin â materion y gall effeithio arnynt mewn modd cyfrifol a gwneud awgrymiadau i gwrdd â phryderon gwirioneddol pobl Cymru ynglŷn â materion sydd yn ymwneud â thanwydd? Mae hynny’n gofyn am ymagwedd wahanol tuag at economeg. Cawsom ddatganiad sylweddol gennych y prynhawn yma a’n tasg yw atal yr argyfwng. Efallai y gallwn ystyried y mater. Mae angen inni sicrhau ein bod yn diogelu’r bobl yr ydym yn gyfrifol am eu gwasanaethau. Er y byddwn am geisio ateb cynnar o bosibl—ond yn nwylo Llywodraeth ganolog ac nid yn ein dwylo ni mae’r cyfrifoldeb dros wneud y newidiadau—byddai’n dda gennyf glywed a ydych o’r farn mai ymagwedd briodol yw’r ymagwedd or-syml tuag at economeg gyllidebol a glywsom y prynhawn yma. Efallai y gallem drefnu dadl briodol ar adeg briodol i drafod y mesurau cyllidebol. Yna byddem yn gallu dangos bod y ddadl y gellid effeithio ar yr economi wledig yng Nghymru yn y modd y dymuna pobl Cymru dim ond drwy ostwng y doll ar danwydd yn un or-syml. Pe cymerid y camau byrbwyll gor-syml hynny, byddai’n dwyn anfri ar y Cynulliad yn ystod y misoedd i ddod.

O ran y datganiadau, yr wyf yn fodlon gwneud yr hyn y dymuna’r Aelodau er mwyn cael yr wybodaeth ddiweddaraf. Gobeithiaf na fydd yr anghydfod hwn yn parhau yn ystod yr wythnosau etholaeth ac y caiff ei ddatrys yn yr ychydig ddyddiau nesaf. Fodd bynnag, byddaf yn rhoi gwybodaeth lawn i’r Aelodau bob dydd, neu pryd bynnag y bydd newydd o bwys. O ran pris tanwydd a’r pryderon ynglŷn â hynny, gwyddom fod y cynnydd yn ystod y 18 mis diwethaf wedi amharu ar lawer o bobl, yn enwedig y rheini ar incwm sefydlog a’r rheini yn yr ardaloedd gwledig sydd yn wynebu prisiau uwch beth bynnag. Gallem ystyried amryw o ffyrdd o fynd i’r afael â hynny, a gallai’r is-grŵp hefyd ystyried atebion. Nid yw camau byrbwyll megis cynyddu a gostwng prisiau byth a beunydd yn ffordd synhwyrol ymlaen, fel y dywedasach. Nid yw honno’n ffordd synhwyrol o ymdrin â threth. Gordon Brown fydd yn gwneud y penderfyniadau ar drethiant. Fodd bynng, dylem ni, fel Cynulliad, sicrhau bod Gordon Brown yn ymwybodol o’n safbwyntiau. Mae’n bwysig mai prif gymhelliad y Cynulliad yw diogelu’r cyhoedd a sicrhau cyn gynted ag y bo’n bosibl fod busnesau’n parhau i weithredu, bod pobl yn cyflawni eu swyddi a bod y gwasanaethau cyhoeddus hanfodol yn cael eu cynnal. Mae angen inni ganolbwyntio ein hymdrechion ar hynny.

Sue, a dderbyniwch nad nod tra dyrchafedig sydd wrth wraidd yr anghydfod hwn? Mae’n ymwneud â phwysau i gael arian gan y tri grŵp sydd yn rhwystro cyflenwadau tanwydd. Yn anochel, bydd yn arwain at bobl yng Nghymru yn marw. Y grŵp cyntaf yw lobi’r cludwyr nwyddau ar y ffordd, sydd â hanes o yrru drwy unrhyw linell bicedu am y pris cywir. Yr ail grŵp yw’r ffermwyr. Gwyddom oll am broblemau’r diwydiant ffermio, ond mae’n werth nodi bod y ffermwyr, a hwy’n unig, yn gyrru cerbydau sydd yn defnyddio disel coch ac felly’n talu treth o 3c y litr arno, tra bod pawb arall yng Nghymru yn talu 48c y litr. Y trydydd grŵp yw Aelodau Torïaidd o’r Cynulliad, fel Peter Rogers, nad ydynt yn poeni dim am y ffaith yr amherir ar ysgolion yn fy etholaeth, yr amherir ar lawdriniaethau ac y cânt eu canslo yn ein hysbytai o yfory ymlaen. Onid yw’n fater o syndod i chi mai’r rheini sydd yn galw am gynnydd mewn gwariant cyhoeddus wythnos ar ôl wythnos yn y Cynulliad yw’r un bobl sydd yn galw am ostwng y doll ar danwydd? Nid wyf yn amau eu diffuantrwydd ond yr wyf yn pryderu ynglŷn â’u rhifyddeg. Yn olaf, a fyddech cystal ag ymuno i wahodd y grwpiau sydd yn rhoi blocâd ar y depos i symud eu hesgidiau trymion oddi ar gorn gwddf pobl Cymru?

Mae’r pwynt olaf, a fynegwyd gennych yn llawer mwy blodeuog nag y gwneuthum i yn un pwysig. Mae’n bwysig cofio nad yw pob cymdeithas cludiant newyddau yn rhan o’r blocâd. Mae’r Gymdeithas Trafnidiaeth Cludo Nwyddau wedi cyhoeddi nad yw’n cefnogi’r blocâd. Rhaid inni sylweddoli bod lleisiau cyfrifol a synhwyrol yn llefaru. Er eu bod yn pryderu’n ddybryd ynglŷn â phrisiau petrol, serch hynny maent yn gwrthwynebu’r blocâd, am eu bod yn deall y goblygiadau posibl iddo. Hoffwn wneud pwynt arall. Mae’n eithaf anodd i wleidyddion ddweud hyn, am ein bod oll wedi codi ein llais yn uchel yn erbyn materion penodol ac wedi bod yn rhan o brostestiadau. Fodd bynnag, mae cyfrifoldeb arnom oll, ac yr wyf yn cyfeirio at bob un ohonom. Er mai fi sydd yn sefyll ger eich bron, mae pobl Cymru o’r farn bod y Cynulliad cyfan yn gyfrifol am y modd y mae’n gweithredu ei bolisïau a sut y gwneir datganiadau. Gobeithiaf ein bod yn gytûn wrth gondemnio’r sefyllfa bresennol, pa mor gryf bynnag y mae pobl yn teimlo yn ei chylch. Rhaid i hyn ddod i ben. Gobeithiaf y gallwn uno i ddweud bod yn rhaid iddi ddod i ben er lles y cyhoedd.

A yw’r Ysgrifennydd Cynulliad yn cytuno bod y sefyllfa bresennol yn nodi bod angen llawer mwy o gynllunio effeithiol tymor hir i ymdrin ag argyfyngau tanwydd pan fyddant yn digwydd? A fydd yn rhoi ymrwymiad y bydd Llywodraeth Cymru yn cydweithredu â’r llywodraeth ar bob lefel, gan gynnwys llywodraeth leol, er mwyn sicrhau ein bod yn gallu ymdopi’n well os byddwn mewn sefyllfa debyg yn y dyfodol? Yn ogystal, a yw’n cytuno bod yr argyfwng hwn yn arwydd sicr—er nad oes angen rhagor—o’r peryglon tymor hir o or-ddibyniaeth ein cymdeithas ar danwyddau ffosil, a bod angen inni fuddsoddi mwy ar bob lefel, yn Ewrop, yn y DU ac yng Nghymru, wrth ddatblygu adnoddau ynni adnewyddol. Yr ydych eisoes wedi cyfeirio at y strategaeth drafnidiaeth, ond nid yw hyn yn ymwneud â hynny yn unig, ond ag ynni adnewyddol yn gyffredinol.

Yn olaf, er mwyn eglurdeb, gan nad wyf—er fy mod yn ddiolchgar i Sue am ei datganiad ac am yr hyn yr ydym wedi ei glywed hyd yn hyn—yn sicr ar un pwynt: a yw Llywodraeth Cymru mewn negodiadau uniongyrchol gyda’r protestwyr er mwyn sicrhau bod tanwydd ar gael i’r gwasanaethau hanfodol? Gwyddom, ac mae’r protestwyr wedi dweud hyn dro ar ôl tro, eu bod am i’r tanwydd hwnnw fod ar gael. A ydych yn negodi’n uniongyrchol gyda hwy, neu a hoffech weld rhywbeth o ddifrif yn mynd o’i le, fel y bydd y gefnogaeth gyhoeddus a roddir i’r protestwyr ar hyn o bryd yn diflannu?

Helen, gan fy mod yn cytuno â chi ar gymaint o bwyntiau ystyriaf fod eich sylw olaf yn un sarhaus iawn. Ni allaf gredu y gall unrhyw un ddweud hynny. Dyma’r peth olaf yr hoffwn ei weld. Yr wyf wedi mynegi hynny’n eglur a gobeithiaf y tynnwch y sylw hwnnw yn ôl am nad yw’n gydnaws â’r modd yr ydych yn ymddwyn fel arfer. Yr wyf yn siŵr y byddwch wrth ei ystyried yn dawel o’r farn na ddylech fod wedi dweud hynny. Yr wyf yn hynod siomedig ichi allu dweud y fath beth yma.

O ran y protestwyr, cyfrifoldeb yr heddlu ydyw i weithredu’n ymarferol. Nid ydym mewn negodiadau. Mae’n bwysig bod yr heddlu’n bresennol; rhaid iddynt gynnal y drefn gyhoeddus. Mae’r heddlu’n deall pa mor ddifrifol yw’r sefyllfa a chawn weld beth yw canlyniad eu cyfarfod heddiw.

Gan ymateb i’r pethau synhwyrol a ddywedasoch: ydwyf, yr wyf yn cytuno â chi ynglŷn â phwysigrwydd cynllunio tymor hir effeithiol. Yr ydym yn ymdopi; nid oes unrhyw amheuaeth nad yw’r Llywodraeth a’r sefydliadau amrywiol yn ymdopi â’r sefyllfa anodd hon. Mae pobl yn ymdopi. Fodd bynnag, a phwysleisiaf y pwynt hwn, yn y tymor hir yr ydym oll am symud at system drafnidiaeth sydd yn fwy cynhaliol, sydd yn defnyddio ynni’n well. Tanwydd ffosil yw petrol a ni fydd Duw yn gwneud rhagor ohono; unwaith y bydd ar ben, bydd ar ben.

Mae’n rhaid inni sylweddoli, gan gofio pa mor ddyrys yw’r sefyllfa bellach, na all pobl newid eu harferion dros nos. Ni allant newid yn sydyn lle maent yn byw, eu trefniadau gofal plant, eu meddyg teulu. Dyna’r anhawster a dyna pam fy mod yn cydymdeimlo â’r cyhoedd ar hyn o bryd. Mae pobl yn ymateb, ond mae eu ffordd o fyw yn dibynnu ar argaeledd tanwydd. Dywedwn, a hynny’n gwbl gyfiawn, fod yn rhaid inni leihau’r ddibyniaeth honno yn y tymor hir a rhoi dewisiadau eraill i bobl. Mae hynny’n gofyn am arian a chyllid. Chwarae teg i’r cyhoedd ar hyn o bryd, ac i’r bobl yr wyf wedi siarad â hwy, maent yn gwneud eu gorau glas i ymgodymu â’r sefyllfa, a gwneud trefniadau eraill. Fodd bynnag, ychydig iawn o ddewis sydd gan lawer ohonynt. Dyna pam bod yn rhaid inni ymateb i’r sefyllfa hon.

Yr wyf yn poeni’n fawr am y ffordd y siaradodd Alun Pugh amdanaf. Os edrychwch ar adroddiadau’r wasg yn y papurau yn ddiweddar, byddwch yn sylweddoli i lawer ohonynt gael eu cyflwyno dwy flynedd a hanner yn ôl. Nid oeddwn wedi cymryd rhan mewn llawer o’r pethau hynny. Yr wyf wedi bod ar linellau’r picedwyr; yr wyf wedi gwrando ar broblemau llawer o’m hetholwyr am dair wythnos. Yr unig ffordd y gallwn gefnogi’r bobl hynny oedd mynd i linellau’r picedwyr.

Gofynnaf i Sue, o ran yr hyn a ddywed heddiw, i fod yn ofalus wrth wneud ei datganiadau. Mae eich sefyllfa yn fregus. Yr wyf yn gwerthfawrogi’r profiad a gefais pan arhosais gyda’r protestwyr nos Sul. Yr wyf yn deall teimladau pobl Cymru— cyfran fawr o bobl o wahanol gefndiroedd. Yr ydym yn wynebu argyfwng.

Yr wyf yn siomedig na chefnogwyd Ieuan Wyn pan alwodd am ddadl lawn yma heddiw er mwyn inni wybod yn union beth yw’r problemau. Rhaid gweithredu. Cyhoeddwyd datganiad i’r wasg heddiw ynglŷn â lefel prisiau tanwydd. Rhaid i chi gyfaddef, ers i’ch Llywodraeth ddod i rym, fod pris tanwydd wedi codi o 59c i 85c, ac mae tri chwarter hynny yn dreth. Dyna’r broblem wirioneddol. Y neges y mae’n rhaid i’r Cynulliad ei chyfleu yw bod yn rhaid ailymgynnull y Senedd yn Llundain. Yr ydym yn wynebu un o’r argyfyngau mwyaf yr ydym wedi’i wynebu erioed a rhaid inni sicrhau bod pawb yn deall yn union beth sydd yn digwydd. Ni fydd yn parhau fawr yn hwy, gan y bydd anhrefn yn y wlad hon ymhen tri neu bedwar diwrnod, oni chymerir camau a fydd yn galluogi i’r olew gael ei ryddhau i’r wlad hon. Byddwch yn ofalus iawn.

Petaech wedi gwrando’n ofalus ar yr hyn a ddywedais heddiw a dydd Gwener, byddech yn gwybod fy mod wedi defnyddio ymateb cytbwys ym mhopeth a ddywedais. Dywedais fy mod yn gwybod bod pobl yn protestio gan eu bod yn wirioneddol gredu yn yr achos. Fodd bynnag, dywedaf wrth y bobl hynny heddiw—a dywedodd y Prif Ysgrifennydd hyn ddoe—eu bod wedi gwneud eu pwynt. Daw amser pan fydd yn rhaid i bob un ohonom sydd yn protestio ddweud ein bod wedi gwneud ein pwynt. Mae ystyriaethau ehangach. Dyna’r cyfan a ofynnaf wrth y bobl hynny: nid eu bod yn rhoi’r gorau i’r hyn y maent yn teimlo’n gryf drosto, ond eu bod yn dewis ffyrdd eraill o wneud y pwyntiau hynny, pa un ai drwy ddeialog gyda ni, gyda’r Llywodraeth, drwy drafodaeth yn y fforwm neu drwy ddulliau eraill.

Mewn democratiaeth, mae ffyrdd da o gael deialog. Yn wir, drwy’r Cynulliad, mae gennym Lywodraeth agored yng Nghymru. Mae’r Cynulliad wedi rhoi cyfle gwych i bobl ddod i wneud eu pwynt. Mae pobl wedi manteisio ar hynny. Yr wyf yn barod i wrando, fel y mae Rhodri ac eraill. Dywedaf wrth y protestwyr, ‘Rhowch y gorau i’ch gweithredu yn awr, os gwelwch yn dda. Nid oes unrhyw gondemnio, ond mae wedi mynd yn ddigon pell’.

Pwysleisiaf eto fod y sefyllfa o ran prisiau petrol allan o reolaeth y Llywodraeth fwy neu lai. Prisiau’r byd yw’r rhain. Mae hyn wedi digwydd yn y gorffennol. Yn wir, mae’r Llywodraeth wedi ymateb y tro hwn yn y gyllideb. Cyflwynwyd yr esgynnydd toll tanwydd gan Norman Lamont, os cofiwch ef, dyn argyfwng y dydd Mercher Du a gostiodd filiynau os nad biliynau i’r wlad hon. Mae hyn wedi bod yn ddadl unochrog o bwyntio bys atom ni—

Spin yw hynny’n gyfan gwbl.

Yr ydych yn mynd yn rhy bell.

Y pwynt yw bod marchnad brisio byd eang fregus. Yn y gyllideb hon, cytunodd y Canghellor i neilltuo’r esgynnydd toll tanwydd eleni—a gafodd ei gyflwyno am resymau amgylcheddol, cytunaf—oherwydd y ffordd y cynyddodd y prisiau. Felly, cafwyd cam ymlaen. Yn wir, mae canran y doll a gymerir allan o alwyn o betrol yn is nag yr oedd o dan y Llywodraeth flaenorol. Rhaid ichi fod yn deg. Nid spin yw ffeithiau, Glyn. Er gwaethaf hynny, yr wyf yn parhau i fod yn ymwybodol o’r ffaith bod y prisiau uwch hyn yn brathu yng Nghymru ac yn achosi loes i bobl. Mae’r cyhoedd yn gwybod hynny. Fodd bynnag, rhaid inni eistedd i lawr a siarad am ffyrdd o ddod drwy hyn. Bydd y math hwn o weithredu uniongyrchol a allai achosi loes i bobl yn dieithrio llawer o bobl sydd â rhywfaint o gydymdeimlad. Daw amser pan fyddwn yn dweud digon yw digon. Gadewch inni siarad yn hytrach na sefyll ar linellau piced neu drefnu blocâd.

I have a specific question. I declare my usual interest as a general practioner and one who will be on call on Friday morning. That is why I am currently conserving my petrol. When GPs and nurses in the community—who look exactly the same as other members of the public—go to a garage and cannot get petrol either, what practical measures will enable GPs such as myself to obtain fuel so that we can carry out our work of visiting patients?

Gobeithiaf efallai erbyn diwedd y sesiwn hon, pan fyddwn wedi cael rhai penderfyniadau neu gynigion o Lundain ynglŷn â’r ffordd ymlaen, y gallwn weld pa bwerau brys sydd wedi eu sefydlu. Bydd Jane Hutt yn cymryd ymagwedd lawer mwy ymarferol wrth fonitro a chydlynu. Er na allaf ddweud wrthych sut y gallwch chi yn bersonol gael eich adnabod dros y penwythnos, Dai, gobeithiaf y byddwn yn gallu datrys hynny i chi a meddygon teulu eraill yn fuan.

Mae canolfan rheoli ambiwlansys de Cymru yn fy etholaeth. Yr oeddwn yn falch o glywed y sicrwydd yn eich datganiad yn nhermau’r gwasanaethau brys. Mae’r gwasanaethau ambiwlans yn hollol sicr, a chyhoeddwyd datganiadau i’r wasg i ddweud hynny amser cinio heddiw, y byddant yn ateb i unrhyw alwad 999 yng Nghymru. A allwch chi sicrhau bod gennym drefniadau tebyg ar gyfer yr heddlu a’r gwasanaeth tân? Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn sicrhau pobl Cymru, os bydd angen gwasanaethau arnynt, y byddant ar gael ac y bu cyswllt rhwng yr awdurdodau cyfrifol priodol a’r protestwyr i sicrhau mai dyna yw’r sefyllfa.

Cyfarfu Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru ddoe i drafod yr argyfwng tanwydd ledled Cymru. Mae’n fwriad gan y Llywodraeth yn San Steffan ac yma i gynnal y gwasanaethau brys a rhoi blaenoriaeth iddynt. Yn dilyn y ddadl hon, byddaf yn gwrando ar yr hyn a ddaeth i’r amlwg o gyfarfod yr heddlu y prynhawn yma i sicrhau bod y trefniadau hynny yn eu lle. Yr ydych yn iawn i ddweud bod angen i’r cyhoedd gael hyder y bydd unrhyw alwad frys 999 yn cael ei hateb.

We have heard the Secretary for the Environment, Planning and Transport talk about the responses to the crisis. I want to ask about what led to the crisis and the blockade. The Government must respond not only to the crisis, but to the reasons behind it. It must do so in a way that enables rural areas to operate and trade fairly. The west Wales economy has depended for centuries on the ability to trade outside the area and on a transport system that permits that to happen. When that system is inequitable, there is a tradition of protest in the West. We are all familiar with the tale of the Daughters of Rebecca. We have heard the First Secretary boast that he is proud to be a direct descendant of one of the Rebecca leaders.

The Daughters of Rebecca expect leadership from you, Mr Morgan, wherever you are, and from the Government that you lead and your friends in the Liberal Democrats. Are you all prepared to respond to that challenge?

Cytunaf fod pobl yn cymryd y mathau hyn o gamau oherwydd eu bod yn teimlo’n argyfyngus neu’n bryderus ynghylch eu sefyllfa. Yr ydych yn iawn i ddweud unwaith y bydd yr argyfwng hwn wedi’i ddatrys—a gobeithiaf y caiff ei ddatrys yn gyflym—bod yn rhaid inni edrych yn ofalus ar y rhesymau y tu ôl iddo ac ar yr achosion a’r pryderon sydd yn bodoli ledled Cymru. Dywedodd Elin ein bod, yn economaidd, mewn sefyllfa o anfantais yn nhermau costau cludiant. I’r cwmnïau cludo, yr wyf yn bwriadu cyflwyno ymgynghorwyr economaidd a phobl eraill i ategu hynny lle bo angen. Fodd bynnag, byddai’n helpu pe gallem fynegi pryderon y bobl hynny sydd yn teimlo’n bryderus am eu sefyllfa ddifreintiedig. Byddai’n helpu i gyfleu eu pryderon mewn ffordd fwy strwythuredig a rhesymol na’r hyn a welwn ar hyn o bryd.

Yr wyf yn rhannu eich parch tuag at weithredu uniongyrchol a’r angen am ymatebion cytbwys a rhesymol lle bynnag y bo’n bosibl. Fodd bynnag, yr ydych wedi pwysleisio bod canlyniadau’r gweithredu yr ydym wedi’i weld eisoes yn ddifrifol. Nid dim ond mater o ambiwlansys, injans tân a cheir yr heddlu ydyw; mae’n fater, er enghraifft, o gyflenwadau a staff yr NHS. Yr ydym bron yn sicr o weld achosion difrifol yn ystod y ddeuddydd nesaf o ganlyniad i’r gweithredu hwn os na wneir rhywbeth i ddod â’r sefyllfa bresennol i ben. Yn yr amgylchiadau hynny, yr wyf fi—a llawer o bobl eraill, mae’n siŵr—yn meddwl am streic y glowyr, pan gafwyd cyfarwyddyd gwleidyddol cryf a sicrhaodd yr heddlu y gallai lorïau glo adael y depos. Ni chaniatawyd i unrhyw weithredu uniongyrchol amharu ar hynny. Mae pobl yn cymharu hynny â’r sefyllfa hon. Teimlaf yn gryf bod yn rhaid cael y cyfarwyddyd gwleidyddol hwnnw a bod yn rhaid i’r heddlu weithredu’n effeithiol i sicrhau na chaniateir i’r bobl hyn barhau â’r blocâd hwn, o gofio’r canlyniadau difrifol sydd yn sicr o ddilyn yn ystod y diwrnod neu ddau nesaf. A gytunwch, er ein bod am fod mor rhesymol a chytbwys â phosibl yn ein hymatebion, bod yn rhaid inni sicrhau yfory, os nad heddiw, na chaniateir i’r blocâd barhau?

Yr ydych yn iawn i wrthgyferbynnu’r sefyllfa hon gyda’r hyn a ddigwyddodd yn ystod streic y glowyr. Mae rhai ohonom yn cofio hynny’n dda iawn. Fodd bynnag, y Swyddfa Gartref sydd yn gyfrifol am yr heddlu, a’r Prif Gwnstabliaid sydd yn gyfrifol am faterion gweithredol. Nid fy lle i yw rhoi cyfarwyddyd i unrhyw un. Yr wyf am i’r protestwyr ac unrhyw un a all ddylanwadu arnynt dderbyn mai digon yw digon. Pe baent yn gallu cerdded neu yrru oddi wrth hyn, byddai hynny o fudd i bawb, yn cynnwys hwy eu hunain. Mae’r heddlu’n cyfarfod heddiw. Maent yn deall difrifoldeb y sefyllfa a sut y gallai oedi neu flocâd pellach waethygu’r sefyllfa yn nhermau’r caledi a’r peryglon a fydd yn wynebu pobl. Yr wyf yn siŵr y byddant yn ystyried hynny pan fyddant yn llunio eu cynlluniau gweithredol.

Nid oes amheuaeth eich bod yn iawn wrth ddisgrifio’r sefyllfa hon fel un ddwys ac yn argyfwng difrifol. Ni allaf ddeall pam nad ydych yn cytuno na fu erioed achlysur mwy priodol i’r Cynulliad gynnal dadl gywir a llawn.

A ydych yn derbyn bod y rhwystredigaeth sydd wedi achosi i’r cludwyr, gyrwyr tacsi, ffermwyr a nifer o bobl eraill i brotestio yn deillio o’r baich treth sydd wedi cynyddu’n aruthrol ac sydd wedi’i bennu gan y Llywodraeth Lafur ers 1997 drwy ddulliau fel pensiynau galwedigaethau, treth gyngor ac, yn bwysicaf oll, y cynnydd mewn treth ar danwydd? Drwy gydol cyfnod y Llywodraeth ddiwethaf—yr ydych eisoes wedi cyfeirio ato—yr oedd esgynnydd yn ei le, a feirniadwyd yn hallt. Fodd bynnag, pan ddaeth y Llywodraeth newydd i rym, gwnaeth nid yn unig gyflymu’r esgynnydd, drwy gynyddu’r ganran uwchlaw chwyddiant, ond cafodd hefyd dair cyllideb mewn dwy flynedd. Dyna’r hyn a greodd y broblem enfawr hon.

Yr wyf wedi gwrando’n astud ar yr hyn a ddywedasoch ac yr wyf yn derbyn eich bod yn sylweddoli bod hwn yn argyfwng pwysig, ond a ydych yn derbyn bod yr argyfwng wedi ei greu yn 11 Downing Street ac mai cyfrifoldeb y Llywodraeth Lafur yw ei ddatrys?

Nid wyf yn cytuno. Crëwyd yr argyfwng gan y bobl sydd wedi gweithredu ar lawr gwlad. Nid oes amheuaeth mai hwy sydd yn uniongyrchol gyfrifol am yr argyfwng. Fel y dywedais, yr wyf yn cydnabod bod teimlad o rwystredigaeth a bod y cyhoedd yn pryderu am yr hyn sydd wedi digwydd i brisiau tanwydd ar draws y byd. Mae gwrthdystiadau yn Ewrop ac mewn mannau eraill, felly nid yw’n ffenomenon sydd yn gyfyngedig i’r DU. Mae anawsterau ar draws y byd. Pan fydd cynnydd mor ddramatig â’r un yr ydym wedi’i weld ym mhrisiau’r byd, mae pobl yn ei chael hi’n anodd addasu eu busnesau a’u ffordd o fyw. Dyna pam ei bod yn bwysig ein bod yn ceisio rhoi tipyn o gnawd ar yr hyn y mae’n ei olygu i fusnesau, pobl a chymunedau yng Nghymru. Dim ond drwy fod yn rhesymegol a chasglu’r wybodaeth ynghyd y gallwn wneud hynny. Mae hynny’n bwysig iawn. Dyna sut mae cymdeithasau democrataidd yn gweithio. Dyna sut y gwelaf y sefyllfa yn cael ei datrys.

Yr oeddwn yn meddwl tybed pam mai Sue yn gwneud y datganiad ar ran Llywodraeth Cymru. Nid mater yn ymwneud â’r amgylchedd, trafnidiaeth a chynllunio yn unig mo hwn. Yr wyf yn datgan diddordeb fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Mae’r effaith ar y gwasanaethau cymdeithasol, addysg a gwasanaethau llywodraeth leol yn gyffredinol yn ddifrifol.

Ar ran eich cydweithwyr, Sue, hoffwn i chi ateb rhai cwestiynau y byddwn wedi’u gofyn i’r Ysgrifenyddion Cynulliad perthnasol pe baem wedi cael dadl lawn. Bydd yn rhaid i ni yn Rhondda Cynon Taf gau ein hysgolion am 3 p.m. yfory. Yr ydym yn ymwybodol o’r amser y bydd y plant yn ei golli o’r ysgol o ganlyniad i hynny. Mae 192 o ddiwrnodau statudol yn y flwyddyn ysgol a bydd y prinder yn effeithio ar hynny. A fydd yr Ysgrifennydd Addysg a Phlant yn cyhoeddi arweiniad i bob awdurdod lleol yng Nghymru ynglŷn â’r ffordd y dylid ymdrin â’r amser hwn a gollir os bydd y prinder tanwydd yn parhau? Os na allwn gynnig gofal yn y gymuned, gofynnaf i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a fydd arian ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol os bydd yn rhaid inni roi pobl mewn gofal preswyl. Gofynnaf hefyd i’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai a gaiff unrhyw rai o’r costau ychwanegol hyn eu talu o gronfeydd wrth gefn y gall fod ganddo i’w defnyddio mewn adeg o argyfwng. Fy nghwestiwn olaf, Sue, yw a allwn ddisgwyl gweld Aelod o’r Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cabinet yfory.

Yr ydych yn difetha eu hwyl, Lywydd. Pam na allwn dynnu sylw oddi wrth y materion difrifol?

Gwnaethoch eich pwynt, Pauline, mewn ffordd nad oeddech yn disgwyl. Nid oes un Ysgrifennydd Cabinet a allai sefyll yma ac ymateb i bob un o’r materion hynny. [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘Y Prif Ysgrifennydd’.] Na. A bod yn deg, yr wyf wedi cymryd yr arweiniad ar drafnidiaeth a dyna sut mae pethau’n gweithio. Yr ydym yn gweithio fel tîm o unigolion sydd yn cymryd cyfrifoldeb dros faterion gwahanol. Mae hynny’n bwysig. Mae hwn yn fater trafnidiaeth pwysig ac mae’n eithaf priodol—os gallwch ddioddef hynny—mai fi sydd yn ateb y cwestiynau.

Hoffwn bwysleisio cydweithrediad llywodraeth leol, oherwydd bod ei gwasanaethau cynllunio brys yn hanfodol er mwyn cyflenwi ar lawr gwlad. Os oes rhaid i chi gal eich ysgolion—penderfyniadau a wneir gan awdurdodau lleol unigol yw’r rhain yn dibynnu ar yr amgylchiadau—mae’n ddrwg iawn gennyf am hynny gan ei fod yn amharu’n fawr iawn ar blant, rhieni, neiniau a theidiau ac ati. Yr wyf wedi siarad â Rosemary Butler ynglŷn â’r arweiniad a grybwyllwyd gennych. Mae colli diwrnodau ysgol yn cael ei ystyried. Mae trafodaethau’n cael eu cynnal heddiw a chyhoeddir cyngor i awdurdodau lleol.

O ran baich y costau ychwanegol, ni allaf warantu adnoddau ychwanegol. Fodd bynnag, byddwn yn asesu hynny yng ngoleuni canlyniad yr achos cyfan. Byddai’n rhaid i’r Ysgrifennydd Cyllid a’r Ysgrifennydd Llywodraeth Leol a Thai benderfynu ar hynny. Bydd yn rhaid inni aros i weld pa gynigion a wneir gan lywodraeth leol.

Ynglŷn â phwynt Glyn Davies am yr esgynnydd toll tanwydd, yr oeddech yn iawn i wneud sylw ar pryd y cafodd ei gyflwyno. Daliasom ati am ychydig. Mae’n rhan o’n polisi ar yr amgylchedd. Er nad ydym wedi pwysleisio hynny y prynhawn yma, mae rheswm dros fodolaeth llawer o’r trethi hynny. Rhaid inni newid, ond nid ar unwaith. Ni ddylem osod pobl mewn perygl mawr ac achosi problemau iddynt. Mae ffactorau amgylcheddol i’w hystyried. Rhaid inni dderbyn ein bod yn y busnes o geisio newid y ffordd y mae pobl yn byw eu bywydau yn y tymor hir a chefnogi pobl i gael dewis y ffordd y maent yn teithio ac edrych ar wahanol ffyrdd o gynhyrchu ynni. Yr wyf am inni fod mewn sefyllfa gynaliadwy ac nid yr un yr ydym ynddi heddiw, yn gorfod ymateb yn gyflym, pa blaid bynnag sydd yn llywodraethu, i’r newidiadau hynny. Dyna pam, gan ddychwelyd at bwynt Helen Mary, bod cynllunio effeithiol tymor hir yn bwysig. Yr ydym yn ymdrin â sefyllfa anodd, ond nid yw hynny’n cael gwared ar ein cyfrifoldeb i weithio tuag at sefyllfa dymor hir lawer mwy cynaliadwy yng Nghymru.

A ydych yn cytuno mai un o’r rhesymau pam ein bod yn y sefyllfa hon yw’r diffyg dealltwriaeth a ddangosir gan wleidyddion fel Alun Pugh a John Griffiths? Un o’r rhesymau pam bod y prinder wedi cael effaith arnom mor gyflym yw bod nifer o gludwyr, a oedd yn arfer storio symiau mawr o danwydd yn eu heiddo, wedi rhoi’r gorau i wneud hynny gan fod cynnydd mewn prisiau tanwydd wedi ei gwneud yn anodd o ran llif arian. Dyna un rheswm pam bod tanwydd yn prinhau mor gyflym.

A ydych yn sylweddoli pa mor ddifrifol yw’r sefyllfa hon, hyd yn oed pe ceid gwared ar y rhwystrau ar unwaith? Y bore yma, siaradais â phobl ym mhorthladd Felixstowe. Dywedasant wrthyf nad yw mewnforion, y mae’r rhan fwyaf ohonynt yn cyrraedd y wlad hon mewn cynwysyddion 20 troedfedd a 40 troedfedd drwy borthladdoedd fel Felixstowe—a dim ond ychydig o borthladdoedd sydd yn barod i’w cymryd—yn mynd i unman. Maent yn cronni ar ochr y cei. Gwaethygir y broblem y bydd hynny yn ei hachosi gan y ffaith bod y rhan fwyaf o fusnesau, siopau a diwydiannau wedi cael gwared ar eu warysau ac yn dibynnu ar systemau ‘union mewn pryd’. Mae hynny’n golygu bod cwmnïau fel arfer dim ond yn cadw gwerth diwrnod, neu efallai dim ond gwerth ychydig oriau, o stoc. Yr ydym yn wynebu argyfwng enfawr.

Nid wyf yn credu bod y Llywodraeth yn sylweddoli pa mor ddifrifol yw’r sefyllfa hon, er ei bod wedi deillio o’i gweithredoedd. Soniasoch am resymau amgylcheddol. Ychwanegwyd y dreth ar danwydd am resymau amgylcheddol, ond ers 1997—a gadewch inni beidio â mynd yn rhy wleidyddol, oherwydd efallai y gallai’r Llywodraeth flaenorol fod wedi gwneud mwy dros drafnidiaeth gyhoeddus—mae’r Llywodraeth hon wedi ychwanegu llawer mwy o dreth na’r Llywodraeth flaenorol ond heb wneud dim i gynyddu’r ddarpariaeth o drafnidiaeth gyhoeddus. Dyna un rheswm pam bod y broblem hon yn bodoli. Yr ydych wedi gosod y dreth fel modd o godi refeniw. Mae’n mynd i Drysorlys Gordon Brown, pan fo gwargedion enfawr yno eisoes a phan fo ganddo gymaint o arian fel ei fod yn ad-dalu’r ddyled genedlaethol. Nid yw hyn yn ddim mwy na threth sydd yn chael ei chodi ar hap ar bobl sydd yn byw mewn ardaloedd gwledig—

A yw Ysgrifennydd yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yn cytuno bod hon yn dreth sydd yn cael ei chodi ar bobl ar hap? Waeth i chi gynyddu treth incwm i bobl â gwallt coch ddim. Byddai hynny yr un mor deg. Mae’n hen bryd i’r Llywodraeth sylweddoli mai hi sydd wedi achosi’r broblem hon ac y bydd yn rhaid iddi siarad â’r protestwyr. Nid yw dweud na fydd yn gwneud hynny yn werth dim. Mae’r Llywodraeth wedi bod yn ddigon parod i siarad ag aelodau o’r IRA a Sinn Fein—pobl sydd yn cefnogi terfysgaeth. A ydych yn dweud nad ydych yn fodlon siarad ag ychydig o gludwyr a ffermwyr sydd yn wynebu mynd yn fethdalwyr? Er mwyn Duw, tynnwch eich pennau allan o’r tywod a siaradwch â’r bobl hynny a darganfyddwch pam eu bod yn gwneud hyn.

Ceisiaf dynnu’r pwynt synhwyrol a wnaethoch, David. Yr oedd hwnnw’n ymwneud â natur dulliau a phatrymau dosbarthu. Amlygasoch y ffaith mai rhan o’r rheswm dros yr argyfwng yw bod dulliau dosbarthu a storio yn golygu nad oes gennym y gallu i wrthsefyll yr argyfwng. Caiff hynny sgîl-effaith ar y purfeydd, hyd yn oed pan fydd y blocâd wedi ei chwalu.

Bydd llawer o ystyriaethau yn deillio o ddigwyddiadau’r wythnos hon, gan gynnwys dulliau dosbarthu. Fodd bynnag, ni allaf gytuno â chi pan ddywedwch nad ydym wedi gwneud dim dros drafnidiaeth gyhoeddus, pan ein bod wedi cynyddu’r cymhorthdal i fysus gwledig yng Nghymru ac wedi rhoi arian i drafnidiaeth gyhoeddus. Yr ydym wedi gwneud llawer o waith ar becynnau integredig i gynnal trafnidiaeth gyhoeddus. Yr ydym yn ceisio gwyrdroi’r sefyllfa. Fe’m clywsoch yn dweud sawl tro bod cynnal trafnidiaeth gyhoeddus yn flaenoriaeth er mwyn rhoi dewis i bobl. Mae hynny’n rhan o ateb tymor hir. Rhaid inni ryddhau arian er mwyn sicrhau y gall trafnidiaeth gyhoeddus gyflwyno opsiynau diogel sydd yn sensitif i’r amgylchedd. Fodd bynnag, ar hyn o bryd, nid oes gan y cyhoedd yr opsiynau hynny ac maent yn cael eu heffeithio. Rhaid i hynny fod yn flaenoriaeth.

I thank Sue Essex for the balanced and intelligent way in which she has conducted this session. However, I ask her to reconsider her viewpoint on the propriety of reducing duty when the price of petroleum on the world market is high. That is appropriate. The Tories introduced the escalator when petroleum was at a low level on the international market. The Tories should also be reminded of the 20 per cent, or the additional 20p of duty on a litre of petrol. Fourteen pence of that duty was raised under the Tory Government and only 6p under the present Government. Therefore, the majority of the increase in the petrol escalator is the Tories’ responsibility. At a time when the price of petroleum has increased immensely, it seems reasonable to lower the duty, especially as the Chancellor’s receipts on sales have increased through value added tax. For every penny increase on the price of petrol, the Chancellor receives 17 per cent, which creates substantial receipts. Would Sue Essex agree with what Richard Livsey called for in The Western Mail today, namely for the Government to reduce the duty on fuel and say that areas of rural Wales are dependent on fuel and private transport?

Mae’n anodd i unrhyw Lywodraeth weithredu system dreth sydd yn amrywio’r doll. Yr ydych wedi cydnabod hynny. Nid yw’r dulliau yn hawdd i’w rheoli ac mae perygl y bydd y cyhoedd yn dod yn fwy rhwystredig wrth weld hynny’n digwydd. Mae effeithiau gwahaniaethol. Yr wyf wedi teithio ar hyd a lled Cymru yn ystod yr haf ac yr wyf yn deall rhai o broblemau pobl mewn ardaloedd gwledig. Maent yn aml mewn swyddi â chyflogau isel ac yn gorfod talu costau teithio uchel i gyrraedd y swyddi hynny. Yr wyf yn deall effaith hyn. Rhaid inni gasglu’r wybodaeth honno ac edrych ar yr ystod o opsiynau sydd ar gael i helpu’r sefyllfa.

Yn gyffredinol, credaf fod pobl am gael sefydlogrwydd. Mae’n anodd rheoli busnes a chyllideb tŷ pan nad yw pobl yn gwybod beth fydd cost pethau o un wythnos i’r llall. Mae hyn yn arbennig o wir i bobl ar incwm isel, ac mae’n anodd. Efallai y bydd y sefyllfa hon yn gwneud i’r Llywodraeth sylweddoli beth fydd y darlun tymor hir. Deallaf fod Shell a chwmnïau eraill yn yr Alban yn buddsoddi mewn archwilio oddi ar y môr ac felly mae’n debyg eu bod yn meddwl y bydd pris olew’n cynyddu yn y tymor hir. Mae angen inni ystyried hyn mewn cyd-destun cynaliadwy.

Yr oeddwn yn pryderu wrth glywed gan Pauline Jarman y bydd yr ysgolion yn Rhondda Cynon Taf yn cau am 3 p.m. yfory. Hyd y gwn, Rhondda Cynon Taf yw’r awdurdod lleol cyntaf i fygwth cymryd camau mor ddifrifol mor fuan. A allwch daflu unrhyw oleuni ar y rheswm dros hynny?

A gytunwch hefyd mai peth hynod yw clywed David Davies a’r Ceidwadwyr eraill yn siarad am yr argyfwng yng Nghymru, pan fo’r Torïaid, yma ac yn San Steffan, wedi gwrthod condemnio’r camau y mae’r protestwyr yn eu cymryd? Mae un o Aelodau Ceidwadol y Cynulliad hyd yn oed yn cymryd rhan yn y protestiadau mewn un rhan o Gymru. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Protestiadau heddychlon’.] Eto i gyd, mae’r protestiadau’n amharu ar Gymru’n ddirfawr ac yn amharu ar y bobl y mae i fod i’w cynrychioli.

Dychwelaf at fater cau ysgolion. Yr oeddwn yn synnu wrth glywed Pauline yn dweud y caiff ysgolion eu cau yfory. Nid oes gennyf unrhyw wybodaeth sydd yn datgan y bydd hynny’n digwydd mewn unrhyw fan arall. Fodd bynnag, mae hon yn sefyllfa gyfnewidiol sydd yn newid yn barhaus. Pan adawaf y prynhawn yma, caf y diweddaraf ar y sefyllfa a byddaf yn ceisio rhoi gwybod i bobl am yr hyn sydd yn digwydd. Llywodraeth leol sydd yn gyfrifol am wneud y penderfyniad i gau’r ysgolion yn y bôn ac mae’n bwysig y caiff ei wneud mewn perthynas â’r amgylchiadau o fewn pob awdurdod. Mae’n dibynnu ar faint o drafnidiaeth sydd i’r ysgol, ac a yw athrawon yn gallu teithio i’r ysgolion ac o’r ysgolion. Pwysleisiaf fater cyfrifoldeb a gofynnaf i bawb ymuno i ofyn am ardystiadau heddychlon, picedu, neu beth bynnag y mynnwch ei alw. Ni thrafodwn y gwahaniaethau cyfreithiol yn awr. Mae’n bwysig ein bod yn dod ynghyd a dweud mai digon yw digon a bod yn rhaid rhoi’r gorau iddo. Credaf mai hwnnw oedd eich pwynt.

Yn gyntaf, hoffwn ymateb i’r cyhuddiad a wnaethpwyd yn gynharach gan Alun Pugh a ddywedodd fod pob ffermwr yn defnyddio disel coch wrth yrru o amgylch. Mae hynny’n wirion. Mae Tollau Tramor a Chartref Ei Mawrhydi’n profi cymaint o gerbydau fel mai o’r braidd y mae hynny’n digwydd.

Yr wyf bob amser wedi trafod y mater hwn mewn modd cyfrifol a synhwyrol, gobeithio. Croesawaf eich sicrwydd y bydd y gwasanaethau a ddarperir ledled Cymru yn parhau ac na fydd unrhyw un yn dioddef o ganlyniad i’r ardystiadau heddychlon hyn. Fodd bynnag, canfyddaf fwlch enfawr yn strategaeth y Llywodraeth hon ac yn eich datganiad chithau. Hyd yn hyn yr ydym wedi defnyddio’r gair ‘cynhwysol’ ar bob achlysur bron. Yr wyf yn llwyr ddeall camau’r ffermwyr, y gyrwyr tacsis a’r cludwyr nwyddau ar y ffordd hyn. Maent wedi siarad â’r Llywodraeth, yn hollol resymol, a dywedwyd wrthynt y byddai’n gwrando. Yr wyf wedi bod mewn llawer o ystafelloedd i wrando ar y ddadl. Yr wyf wedi clywed erfyniadau llawer o bobl yn y diwydiant yr wyf yn aelod ohono, sef diwydiant lle mae llawer wedi lladd eu hunain a lle mae’r Llywodraeth wedi dinistrio miloedd o fywydau drwy’r camau y mae wedi eu cymryd. Dywedodd y Llywodraeth y bydd yn gwrando ond ni weithredodd fyth. Yr wyf wedi gweld garejis yng nghefn gwlad yn cau. Yn eich geiriau chi, wrth geisio—

Yr wyf yn digio wrth y sylw hwnnw a gofynnaf ichi ei dynnu’n ôl. [Torri ar draws.] Gofynnwyd imi gymryd rhan mewn rhaglen deledu—

Collais y bleidlais am fy mod yn cymryd rhan mewn rhaglen deledu. Sue, gan eich bod wedi dweud eich bod yn ceisio atebion, a ydych yn barod, o gofio cefndir y cyfyngder hwn, i gwrdd â phobl, trafod atebion gyda hwy a sicrhau y caiff eu hanghenion eu diwallu yn y pen draw?

Ni allaf gofio’ch geiriau’n union ond dywedasoch fy mod wedi rhoi sicrwydd na fyddai unrhyw ganlyniadau neu broblemau’n codi yn sgîl hyn. Ni allaf roi sicrwydd o’r fath. Cyfeirio yr oeddwn at ddarpariaeth frys. Dywedais yn eglur fy mod yn ofni y byddai problemau pe bai’r brotest yn parhau. Wrth drafod y mater hwn, hoffwn ei symud oddi wrth drafodaeth emosiynol lle mae pobl wedi eu rhannu’n garfanau. Deallaf, Mick, eich bod yn siarad yma yn ddiffuant, am eich bod yn cynrychioli ffermwyr a phobl yn eich etholaeth. Fodd bynnag, nid cyfarfodydd wyneb yn wyneb i drafod y sefyllfa bresennol yw’r ffordd gywir ymlaen. Rhaid inni symud hyn o sefyllfa emosiynol. Rhaid inni gynnwys y gymdeithas cludo nwyddau ar y ffordd, sydd yn gwrthwynebu’r blocâd. Mae llawer o bobl yn teimlo’n gryf ynglŷn â’r cynnydd ym mhris petrol ond nid ydynt yn cymryd rhan y blocâd hwn. Dyna’r ffordd ymlaen—trafod yn synhwyrol o amgylch y bwrdd gyda’r awdurdodau lleol a phobl allweddol eraill. Dyna’r llwybr yr wyf am inni fel Cynulliad ei ddilyn.

Bu’n brofiad rhyfedd y prynhawn yma i wrando ar Aelodau o’r Blaid Lafur yn condemnio protestio’n heddychlon ac Aelodau Ceidwadol yn cefnogi prostestio’n heddychlon. Tynnwyd nifer o gymariaethau gyda streic y glowyr. Mae rhai ohonom nid yn unig yn cofio streic y glowyr ond yn cofio ym mha garfan yr oeddem. Yr oedd amheuon gennym am rai pobl bryd hynny yn ogystal.

Crybwyllwyd arweinyddiaeth gryf, gan gyfeirio at streic y glowyr a sut yr oedd Llywodraeth Thatcher wedi ymdrin â hi. Mae Aelodau o’r Blaid Lafur yn dweud bod yn rhaid inni gael Llywodraeth gryf i ymdrin â’r blocâd. A yw Sue’n cytuno mai’r hyn sydd ei angen, a’r hyn y mae pobl Cymru am ei gael ar hyn o bryd, yw arweinyddiaeth gryf gan Lywodraeth Cymru? Nid ydynt am iddi ymdrin â chanlyniadau argyfwng ond ymdrin â symptomau argyfwng. Pan fydd yn gwneud hynny, yna efallai y bydd pobl Cymru yn ymateb yn gadarnhaol i’r camau y mae’n eu cymryd.

Gwelais yr hyn a ddigwyddodd yn ystod streic y glowyr ac nid wyf am i Margaret Thatcher fyth ddod yn symbol o arweinyddiaeth gryf. Yr oedd ei harweinyddiaeth yn wrthun i mi, fel yr oedd i drwch y boblogaeth mae’n siŵr. Rhaid ichi fod yn ofalus wrth ddehongli’r gair ‘arweinyddiaeth’. Mae arweinyddiaeth yn aml yn golygu gweithio gyda phobl eraill a gwrando arnynt.

Yr wyf wedi datgan yn eglur y prynhawn yma beth yw’r ffordd ymlaen, yn fy marn i. Mae’n bwysig, o ran y cyhoedd yng Nghymru yn gyffredinol ac i bawb sydd wedi cael anhawster, efallai caledi ac efallai wedi teimlo cryn bryder a gofid, y gwelir ein bod yn mynd i’r afael â’r agweddau gweithredol ar ymdrin â’r argyfwng hwn heddiw. Nid ydym mor ffodus ar hyn o bryd â chael dadl dymor hir ynglŷn â’r materion lu na allwn eu rheoli. Dyna’r rheswm pam y gwneuthum y datganiad hwn a pham yr wyf wedi sefydlu canolfan gyfathrebu. Mae wrthi’n ymdrin â’r sefyllfa. Gobeithiaf mai hon yw’r neges a fydd yn cyrraedd y bobl sydd yn atal y newid mawr a’r symudiad ymlaen rhag digwydd ar lawr gwlad. Hon yw’r neges bwysicaf sydd gennyf i’w chyfleu.

Diolch am eich datganiad, a’ch urddas wrth ateb y cwestiynau cynharach.

Pa gysylltiadau a thrafodaethau a gawsoch gyda’r Prif Ysgrifennydd ar y mater trawsbynciol hwn? Pa arweinyddiaeth y mae’r Prif Ysgrifennydd wedi ei dangos—yr oeddem yn trafod arweinyddiaeth yn gynharach—neu a yw wedi dewis claddu ei ben yn y tywod, o ystyried nad yw wedi bod yn bresennol am y rhan fwyaf o’r ddadl hon?

Beth?

O, yr ydych wedi dod yn ôl.

At hynny, a fyddech yn cytuno, Sue, mai un o flaenoriaethau allweddol y Cynulliad Cenedlaethol yw mynd i’r afael â thlodi ac eithrio cymdeithasol, a bod yr effaith y mae’r argyfwng hwn yn ei gael ar yr economi yn holl bwysig wrth liniaru’r amodau hynny? [Torri ar draws.]

Pwynt o drefn, Lywydd. [Torri ar draws.]

A ydych yn derbyn bod gwahaniaeth pendant rhwng protestiadau heddychlon ar yr achlysur hwn o’u cymharu â’r picedu treisgar a oedd yn amlwg yn ystod streic y glowyr ychydig flynyddoedd yn ôl? Yn olaf, ailadroddaf gwestiwn y methasoch â’i ateb yn gynharach: a ydych chi, y Prif Ysgrifennydd, a’r Cabinet yn ymddatgysylltu o sylwadau Jeff Jones, arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, pan dynnodd gymhariaeth y bore yma rhwng y protestwyr heddychlon a’r ffasgiaid a bleidleisiodd dros Hitler cyn yr Ail Ryfel Byd?

Nid wyf yn siŵr ai canmoliaeth neu watwar sydd ynghlwm wrth y gair ‘urddas’. Fe’i derbyniaf fel canmoliaeth. Yr wyf yn siŵr mai hynny yr oeddech yn ei feddwl. Mae urddas yn addas o dan yr amgylchiadau. Yr oeddech yn sôn am Rhodri yn claddu ei ben yn y tywod, credaf y byddai hynny’n amhosibl iddo ei wneud yn gorfforol.

Pwysleisiaf unwaith eto mai gweithio fel tîm yr ydym yma. Mae nifer o ddiddordebau ynghlwm wrth y mater hwn. Pwysleisiais pa mor bwyisg oedd yr economi; nid oes neb am weld busnesau’n segur. Mae hyn o bwys i Gymru, i swyddi pobl ac i lwyddiant mentrau bach a chanolig eu maint. Yr ydym wedi cael dadleuon dirif ynglŷn â chreu mentrau bach a chanolig eu maint. Nid ydym am beryglu’r rhai sydd gennym na pheryglu pobl ar gyflogau isel ac sydd mewn sefyllfa anodd o ran cyni. Dyna fyrdwn y datganiad y prynhawn yma. Yr ydym am i’r camau hyn stopio gan eu bod mewn perygl o hyrwyddo a gwaethygu’r hyn nad ydym am iddo ddigwydd.

Ni chynigiaf sylwadau ar Jeff Jones, gan nad wyf yn gwybod beth a ddywedodd, ac nid ymatebaf ar sail yr hyn a ddywedasoch. Fodd bynnag, gwnaethpwyd sylwadau ynglŷn â streic y glowyr ac ynglŷn â ffermwyr. Yr ydym yn cynrychioli Cymru gyfan. Cynulliad i holl bobl Cymru ydyw. Yr wyf wedi gwrando ar lawer o bobl yn siarad am y wlad yn erbyn y dref. Nid felly yr wyf am inni symud ymlaen. Yr ydym am wella amodau i bawb yng Nghymru, waeth beth fo’u cefndir neu ble bynnag y maent yn byw. Mae’n rhaid mai hwnnw yw byrdwn ein polisi. Drwy undod y byddwn yn llwyddo. Fodd bynnag, os ydym yn rhanedig ac yn parhau i gyfeirio at holltiadau, bydd gennym broblemau. Rhaid inni bwysleisio ein bod yma i ofalu am bawb a sicrhau na fydd neb mewn angen brys yn dioddef yn ystod yr argyfwng presennol.

A wnewch roi sylwadau ar ba mor eirionig ydyw bod cynrychiolwyr o’r blaid a oedd wedi gwahardd picedu eilaidd bellach yn ei arddel eu hunain?

Mae llawer o sylwebwyr wedi cyfeirio at hynny. Caiff pobl ddod i’w casgliadau eu hunain. Yr wyf wedi clywed y prynhawn yma bod ein cyd-Aelodau Ceidwadol yn pryderu ynghylch y ffaith bod pobl yn teimlo rhwystredigaeth a bod yn rhaid iddynt ddangos hynny. Mae hynny’n ymestyn i ystod eang o bobl eraill sydd, o bryd i’w gilydd, wedi teimlo’n ddifreintiedig ac yn methu â chael neb i wrando arnynt. Mae gennym Gynulliad, ac un o’i brif fanteision yw ei fod yn ein galluogi i wneud y pwyntiau democrataidd hyn lle nad oeddem yn gallu gwneud hynny yn y gorffennol.