Mae’n bleser mawr imi heddiw agor y ddadl hon ar gynllun lle yr ydym yn arwain Ewrop a chynllun sydd gyda’r gorau yn y byd. Pwysleisiaf nad llunio’r cynllun yw diben y ddadl heddiw ond ystyried yr ymatebion a gawsom i’r ymgynghori a rhoi cyfle i Aelodau’r Cynulliad fynegi barn. Cyn imi symud ymlaen i brif ran y ddadl, hoffwn ddiolch i Christine Gwyther am ei gwaith fel Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar y cynllun hwn ac am ei holl waith arall yn ystod ei chyfnod yn y swydd.

Ar y diwrnod hwn y llynedd, pan drafododd y Cynulliad ddatblygu cynaliadwy yn gyntaf, pwysleisiodd Christine Gwyther a Peter Law, a hynny’n gwbl gyfiawn, fod arnom rwymedigaeth unigryw i ddatblygu cynaliadwy. Ni yw’r unig Lywodraeth yn Ewrop gyfan, hyd y gwyddom, sydd â dyletswydd statudol i sicrhau y caiff cynllun datblygu cynaliadwy ei weithredu. Yr wyf am inni arwain Ewrop a’r byd yn hyn o beth. Hoffwn allu brolio i weddill y byd am y cynllun datblygu cynaliadwy y byddwn yn ei fabwysiadu yng Nghymru. Bydd llawer o bobl o’r farn mai mater o eiriau teg fydd hyn, yn gynllun y gallwn ei fabwysiadu ac yna yn anghofio amdano. Nid oes dim byd ymhellach o’r gwirionedd. Unwaith y byddwn wedi mabwysiadu’r cynllun hwn, mae’n derfynol i bob diben. Ni fydd modd inni lunio polisi ar fympwy heb gyfeirio at y cynllun datblygu cynaliadwy. Ni allwn fabwysiadu’r cynllun hwn un wythnos a pholisi sydd yn mynd yn groes iddo yr wythnos wedyn. Byddai hynny’n ein gwneud yn agored i her ac i’r cyhuddiad hefyd nad ydym yn gwybod beth yr ydym yn ei wneud. Byddai hefyd yn rhwystro’r gwaith o ddyrannu adnoddau’n synhwyrol. Mae hynny’n pwysleisio pa mor bwysig y mae’r ddadl hon, a pha mor bwysig ydyw inni sicrhau bod y cynllun yn gywir gennym. Rhaid inni sicrhau bod ein penderfyniadau ar bob agwedd ar bolisi—a phwysleisiaf hynny—yn ystyried effaith y cynigion. Rhaid inni fodloni ein hunain bod ein cynlluniau gwario yn cael cydbwysedd cywir rhwng yr amcanion a rhaid inni lunio ein polisïau a’n rhaglenni mewn modd cydlynus fel eu bod yn atgyfnerthu ei gilydd.

Ein dymuniad yw y bydd y cynllun a luniwn ym mis Tachwedd yn ddigon cadarn i barhau heb ei newid tan ein hetholiadau cyffredin nesaf yn 2003 o leiaf. Mae hynny’n arbennig o berthnasol i’r gwelliannau a gyflwynwyd ar gyfer heddiw. Pwysleisiaf fy mod am ichi fy nghyfarwyddo i gynnwys materion yn y cynllun dim ond os ydych yn fodlon cadw atynt yn y dyfodol. Gocheler rhag gwneud ymrwymiadau y bydd yn rhaid inni eu newid o bosibl yn y dyfodol. Ni ddylem wneud ymrwymiadau lle nad oes gennym y pŵer i’w cyflwyno, nac ymrwymiadau sydd yn gorfodi inni ddilyn llwybr cul nad yw’n caniatáu inni symud ymlaen ar drywydd ehangach. Dylem osgoi ymrwymiadau sydd yn gwanhau pwyslais y cynllun ar yr hyn y gallwn ni, fel Cynulliad, ei wneud, neu ymrwyiadau nad ydynt yn cyfrannu fawr ddim at y dasg o dan sylw. Fodd bynnag, mae croeso ichi wneud ymrwymiadau yr ydych yn benderfynol o lynu atynt.

Fy nod yw cyflwyno drafft diwygiedig o’r cynllun ger eich bron ym mis Tachwedd, a fyddai’n ystyried yr ymatebion i’r ymgynghori a sylwadau’r Aelodau y bore yma. Yr wyf am gyflwyno cynllun y gallwch fod yn fodlon arno ac mae angen imi wybod heddiw beth yw eich barn ar yr ymtebion i’r ymgynghori.

Mae’n arwydd o ba mor boblogaidd a phwysig yw’r ddadl hon fod 11 o welliannau wedi eu cyflwyno. Dyna’r nifer uchaf hyd yn hyn, mi gredaf, ar gyfer dadl yn y Cynulliad Cenedlaethol. Ymdriniaf â’r gwelliannau fesul un gan amlinellu barn y Llywodraeth ar bob un ohonynt.

Nid ydym yn anghytuno â gwelliant 3 Rhodri Glyn Thomas gan ei fod yn gydnaws â’r hyn yr oeddem yn bwriadu ei wneud. Yr wyf yn fodlon y dylai datblygu cynaliadwy lywio datblygiad ein cynllun strategol yn y dyfodol. Mae’r materion a godwyd yng ngwelliant 4 yn bwysig a gallwn fod yn gadarnhaol amdanynt. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â’u goblygiadau ariannol y bydd angen eu hystyried yn llawn ochr yn ochr â blaenoriaethau eraill. Cytunaf yn llwyr â’r sylw yng ngwelliant 5 ynglŷn â chyfraniad Cymru tuag at gynaliadwyedd byd-eang. Gallwn fynd i’r afael â hynny yn ymarferol. Yr wyf hefyd yn ddiolchgar i Jenny Randerson am welliant 6, sydd yn cydnabod rôl yr awdurdodau lleol yn yr ymgynghori. Ni olyga hynny ein bod yn rhoi llai o bwys ar rôl pobl eraill yr ymgynghorir â hwy. Yn yr un modd, nid wyf yn anghytuno â gwelliant 7. Fodd bynnag, er imi gael fy nisgrifio yn amddiffynnydd datblygu cynaliadwy, rhaid i bob aelod yn y sefydliad hwn gofio am ddatblygu cynaliadwy.

Ni allaf gytuno’n llwyr â gwelliant 2, am ei fod yn tynnu sylw oddi ar y gwaith dan sylw i bob golwg. Mae maint a lleoliad yr uned datblygu cynaliadwy yn bwnc sydd yn ymwneud â staffio. Nid y gwleidyddion sydd yn penderfynu ar y mater hwn ond yr Ysgrifennydd Parhaol. Ystyrir beth yw’r adnoddau priodol ar gyfer yr uned drwy’r broses dyrannu adnoddau arferol. Mae’n bwysig pwysleisio nad yw ymagwedd drawsbynciol yn dibynnu ar ble mae’r swyddogion yn eistedd neu wedi eu lleoli mewn adeilad. Mae’n dibynnu ar bob un ohonom yn y Cynulliad i ystyried datblygu cynaliadwy ymhob peth a wnawn. Mae hynny’n fater i’r gwleidyddion, tra bod staffio yn fater i’r Ysgrifennydd Parhaol. Apeliaf ar yr Aelodau, yn unol ag ysbryd gwelliant 2, i ystyried datblygu cynaliadwy ymhob peth a wnânt.

Hoffwn gael eglurhad pellach gan Jenny Randerson ar welliannau 9 ac 11. Mae Gwelliant 9 yn nodi y dylem

‘Sicrhau bod gan Bwyllgorau’r Cynulliad ran lawn i’w chwarae pan fydd y cynllun drafft yn destun ymgynghori.’

Os mai bwriad y gwelliant yw y dylai pob un o’r Pwyllgorau Pwnc ystyried yr ymatebion i’r ymgynghori—os nad ydynt wedi gwneud hyn eisoes—gallaf gytuno ar hynny. Fodd bynnag, os mai’r nod yw y dylai pob Pwyllgor Pwnc gytuno ar y cynllun drafft diwygiedig cyn iddo ddychwelyd i’r Cyfarfod Llawn, mae hynny’n achosi anhawster oherwydd y byddai’n gohirio’r cynllun. Nid yw’n werth gohirio’r cynllun ar y sail honno. Byddwn yn croesawu, felly, eglurhad am hynny oddi wrth y sawl sydd yn cynnig y gwelliant.

Ymddengys bod gwelliant 11 yn awgrymu ymchwilio i ymarferoldeb sefydlu Pwyllgor Pwnc ar gyfer datblygu cynaliadwy, sef mater yr ydym wedi ei ystyried gyda’n gilydd ac wedi ei wrthod cyn hyn. Yr oedd hynny yn rhannol oherwydd y goblygiadau i drefnu busnes y pwyllgorau, ond yn bennaf oherwydd y byddai’n gwanhau’r cyfrifoldeb ar bob Pwyllgor i ystyried cynaliadwyedd yn eu gwaith. Nid wyf am i ddatblygu cynaliadwy gael ei etöeiddio yn y modd hwnnw. Mae’n bwysig bod y cysyniad wedi ei gydblethu drwy bopeth a wna’r Cynulliad Cenedlaethol.

I accept the concern about arranging time for an additional committee. However, I fail to see how the establishment of a sustainable development committee would cause the subject to be ghettoised. If that is true for sustainable development, it must also be true for equality of opportunity. Even though equality of opportunity is part of the responsibility of every committee we have a special committee for it.

in Welsh Establishing a special committee for sustainable development would be a weakness in trying to ensure that it is interwoven through all of the Assembly’s work. However, if the aim of amendment 11 is to establish a kind of task group which would include Assembly Members and officials, and perhaps others from outside the Assembly, I would be willing to support it. That would enable us to move forward and would be better than establishing a committee that comprised solely of Assembly Members. If that is the amendment’s aim, I will support it.

yn Saesneg O ran gwelliannau 1, 8 a 10, yr wyf yn fodlon ichi eu hystyried gyda’r sylwadau hyn. Nodir agenda’r Cabinet yn ein cynllun strategol ‘Gwellcymru.com’. Cefnogwyd y gweledigaethau, y blaenoriaethau a’r gwerthoedd a nodwyd yn y rhagair i ‘Gwellcymru.com’ gan Gyfarfod Llawn y Cynulliad. Ar ôl gweld y cynllun datblygu cynaliadwy, rhaid inni gydnabod rhyngddibyniaeth ein hamrywiol ymrwymiadau, Fodd bynnag, rhaid inni hefyd sylweddoli mai dogfennau ar wahân yw’r rhain, ac ni ddylem ddadlau ynghylch pa un a ddylai fod yn ben. Mae dibenion gwahanol i’r ddwy ddogfen a byddwn yn gweld sut y byddai pethau’n gweithio yn ystod yr ychydig fisoedd nesaf. Mae’r mater o ba un sydd yn ben ar y llall o fwy o bwys symbolaidd nac ymarferol. Mae’r gwelliant yn awgrymu anghysonder o ran ein hymrwymiadau nad yw’n bodoli yn fy marn i. O ystyried hynny, efallai y byddwch o’r farn nad oes angen y gwelliant.

yn Saesneg Mae gwelliannau 8 a 10 yn galw arnom i gynnull panel o arbenigwyr ar ddatblygu cynaliadwy am wahanol ddibenion. Nid wyf yn anghytuno ar ysbryd y gwelliant hwn. Un o’r cynigion yn y cynllun drafft oedd sefydlu fforwm datblygu cynaliadwy i Gymru, ac mae yna fforwm DU. Yr oedd cryn gefnogaeth i’r cynnig hwnnw a cheisiwyd barn ar y pryd ynghylch a ddylai’r fforwm gynnwys arbenigwyr yn unig, buddianwyr yn unig neu’r ddau. Yr oedd barn ymatebwyr yn rhanedig. Byddai’r naill welliant neu’r llall yn ein tywys ar drywydd panel o arbenigwyr yn hytrach na fforwm buddianwyr, sydd yn achosi problem. Penderfyniad ar egwyddor ydyw. Os ydych yn fodlon ar hynny, gallwch bleidleisio dros y naill welliant neu’r llall oherwydd yr un nod sydd ganddynt i bob golwg. Fodd bynnag os byddai’n well gennych fforwm buddianwyr, neu os hoffech adael y cwestiwn yn agored, rhaid ichi bleidleisio yn erbyn y gwelliannau fel y maent ar hyn o bryd, oherwydd y byddant yn arwain at banel o arbenigwyr yn hytrach na phanel cymysg ac ni fyddai elfen o gyfraniad gan fuddianwyr.

Mae’n bwysig bod pob Pwyllgor yn cynnwys datblygu cynaliadwy ar agenda eu cyfarfodydd. Mae pedwar Pwyllgor wedi gwneud hyn eisoes. Bydd y Pwyllgor Addysg Cyn 16 oed yn trafod y mater y mis nesaf. Anogaf y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol felly i gynnwys datblygu cynaliadwy ar eu hagendâu hwy cyn gynted â phosibl fel y gallwn gael eich sylwadau.

Mae gennyf ddau bwynt i gloi, mae’r pwynt cyntaf yn ymwneud â dangosyddion. Yr ydym yn ymgynghori ar ddangosyddion a byddwn yn cyflwyno adroddiad ar yr ymarferiad hwnnw yn ein dadl ym mis Tachwedd. Yn ail, efallai y bydd rhai ohonoch am wybod beth sydd yn digwydd o ran cynllun gweithredu. Bydd cynllun gweithredu, a fydd yn cynnwys manylion ar weithredu, gan gynnwys ymwybyddiaeth y cyhoedd, offer gwerthuso a materion pwysig eraill. Bydd angen diwygio’r cynllun yn fynych ac, felly, ni ddylai fod yn rhan o’r cynllun oherwydd byddai hynny’n golygu diwygio’r cynllun cyfan gan achosi gwaith yn ddiangen. Awgrymaf felly y dylai fod yn atodiad i’r cynllun yn hytrach na rhan annatod ohono. Fodd bynnag, nid yw hynny’n ei gwneud yn llai pwysig. Edrychaf ymlaen at glywed barn pob plaid heddiw a byddaf yn ystyried eich cyd-ddymuniadau cyn dychwelyd gyda chynigion ym mis Tachwedd.

I also propose amendment 2. Add a new second clause

I also propose amendment 3. In the third clause, replace ‘inform development’ with ‘guide development’ and add at the end

I also propose amendment 4. Add a new fourth clause and renumber accordingly

I also propose amendment 5. Add a new fifth clause and renumber accordingly

I also propose amendment 8. Add at the end of the fourth clause

in Welsh I welcome the statements made by Carwyn in introducing this matter. I endorse his thanks to Christine Gwyther for her work during her time as Secretary for Agriculture and Rural Development and for promoting issues involving sustainable development.

in Welsh This is a crucial matter. Plaid Cymru would argue that it is a fundamental and crucial element of everything that the Assembly is trying to achieve. I agree with Carwyn that the Assembly has an opportunity to be innovative and to lead the rest of Europe. We have a statutory responsibility towards sustainable development. We also have an opportunity to be a pilot for the rest of Europe and to receive financial support from the European Union for that end. I would press Carwyn to secure that European funding, so that the Assembly and Wales can be a pilot to create a European strategy for sustainable development. That money is available in the European fund.

in Welsh I am concerned that Carwyn believes that sustainable development can be added to what the Assembly does. The truth is that that is an unsustainable argument. If sustainable development does not direct our actions, and is not completely central to them, it is unsustainable and cannot be bolted on. That is the argument as regards the relationship between the sustainable development plan and ‘Betterwales.com’. If there is not a full partnership between those documents, and that which was agreed upon in ‘Betterwales.com’ is not fed into the strategy, sustainable development will not work

in Welsh There is a danger that we consider sustainable development as an abstract concept. That is not what it is. We have mentioned sustainable economic development, and we have already heard about the European funding that the west and the former mining valleys of south Wales will receive. The fact that those areas are poor while other areas are comparatively wealthy shows that our endeavours in the context of sustainable development have been flawed and deficient in the past. We have talked about sustainable services and the problems in the health service. The education service has the same kind of problems, which are unsustainable at the moment. We talk about sustainable communities and lifestyles. The recent fuel crisis has shown that our way of life and our systems are unsustainable.

in Welsh Amendments 1 and 2 put sustainable development at the heart of the Assembly’s activities, and I urge you to support them both. I do not accept the points made by Carwyn about those amendments. I believe that he used his background as a barrister to try to avoid what needs to be done about sustainable development. It is a problem that sustainable development is often seen as an obstacle; this is because we attempt to bolt it on instead of making it a central element. Sustainable development must be creative and must lead, as the document states, towards a different way of living. I urge you to support the amendments that would enable us to make sustainable development central to the Assembly’s activities. We support amendments 6, 7, 9, 10 and 11 in the name of Jenny Randerson. I also urge you to do what Carwyn wants us to do, namely to ensure that sustainable development is central to the Assembly’s activities.

yn Saesneg Oni fydd datblygu cynaliadwy wrth wraidd popeth a wnawn fel Cynulliad, nid yw’n gynaliadwy. Nid yw’n ychwanegiad nac yn opsiwn y gellir ei atodi at rywbeth arall. Rhaid iddo fod yn ganolog. Rhaid i bopeth a wna’r Cynulliad hwn ddeillio o egwyddor datblygu cynaliadwy, fel arall ni fyddwn yn gallu cyflawni gweledigaeth Carwyn o Gymru yn arwain Ewrop a bod yn amddiffynnydd y mater hwn ledled Ewrop.

in Welsh I ask you to support not only our amendments but also those of the Liberal Democrats.

Cynigiaf welliant 6. Rhwng y trydydd a’r pedwerydd cymal ychwaneger

Cynigiaf hefyd welliant 9. Ychwaneger pumed cymal newydd

Cynigiaf hefyd welliant 10. Ychwaneger chweched cymal newydd

Cynigiaf hefyd welliant 11. Ychwaneger seithfed cymal newydd

Croesawaf eiriau calonogol Carwyn ac ategaf innau hefyd y diolchiadau i Christine Gwyther am ei gwaith o gyflwyno’r ddogfen ymgynghorol ar ddatblygu cynaliadwy.

Mae’n fraint fawr cael siarad yn y ddadl hon. Fel y clywsom eisoes, mae datblygu cynaliadwy yn hanfodol. Yr ydym wedi byw yn ôl y rhagdybiaeth fod yr hyn sydd o fudd inni hefyd o fudd i’r byd. Buom yn cyfeiliorni yn hyn o beth. Rhaid inni newid ein bywydau ac fel y mae teitl y ddogfen ymgynghorol yn ei awgrymu, rhaid inni ddysgu byw’n wahanol. Rhaid inni ragdybio bod yr hyn sydd o fudd i’r byd hefyd o fudd i ni. Fel Aelodau’r Cynulliad, mae gennym gyfle i wella ansawdd bywyd pobl Cymru. Yn wir, mae dyletswydd arnom i hyrwyddo’r cysyniad hwn, gan ei fod wedi ei ymgorffori yn Adran 121 Deddf Llywodraeth Cymru 1998.

Mae’r ddogfen ‘Cymru Gynaliadwy—Dysgu Byw’n Wahanol’ a’r ymatebion a roddwyd yn raenus iawn. Bu’r ymgynghori yn effeithiol, er imi nodi mai wyth yn unig o’r ymatebion a gafwyd trwy’r e-bost. Cafodd y rhaglen ei rhedeg yn effeithiol. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cytuno ar ail gymal y cynnig a hoffem longyfarch y rhai a oedd wedi cymryd rhan yn yr ymgynghori.

Mae’r ddadl hon yn ymwneud ag ystyried yr ymatebion a llunio cynllun. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ystyried y broses hon yn un ryngwladol ac yn un a fydd yn dibynnu ar gyfathrebu da, partneriaethau, addysg ac ymrwymiad gan y Llywodraeth. Er mwyn cyflawni ein dyletswydd, mae angen gweledigaeth, sgiliau, cymhellion, adnoddau a chynllun gweithredu ar bolisïau datblygu cynaliadwy penodol i Gymru.

Bu trafod erioed ynglŷn â’r ffordd orau o ddiffinio datblygu cynaliadwy. Mae adroddiad Brundtland y Cehedloedd Unedig yn dderbyniol yn gyffredinol. Fodd bynnag, fel y gwelwch yn y dogfennau, mae’n well gennyf y ffordd syml o grynhoi datblygu cynaliadwy, sef

‘trin y Ddaear fel pe baem yn bwriadu aros’.

Bydd pobl bob amser yn dadlau ynglŷn â thermau a diffiniadau, ond rhaid i’r weledigaeth a’r ffordd o weithredu datblygu cynaliadwy osod Cymru ar wahân, fel arweinydd yn y mileniwm newydd, wrth wella ansawdd bywyd trwy raglenni uchelgeisiol a symbylol sydd yn ddelfrydgar ac ymarferol.

Am resymau tebyg y mae gennym Bwyllgor Cyfle Cyfartal. Yn sylfaenol mae datblygu cynaliadwy yn gydradd â hynny. Dylid ei integreiddio ymhob un o strategaethau a pholisïau’r Cynulliad. Am y rheswm hwn, cefnogwn welliannau Plaid Cymru, gan hyderu y byddwch yn cefnogi gwelliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol. Fe’u trafodaf yn fanylach yn nes ymlaen.

Yr ydym o’r farn bod angen sefydlu pwyllgor i weithredu’r egwyddorion hyn er mwyn datblygu’r sgiliau sydd eu hangen i weithredu ein gweledigaeth o Gymru gynaliadwy. Mae’n rhaid bod yr her fawr a wyneba’r Cynulliad wrth weithredu newid diwylliannol sylfaenol a gosod datblygu cynaliadwy yn sicr ar ben yr agenda ar draws pob adran a Phwyllgor Pwnc yn gylch gorchwyl sydd yn rhy fawr i un Ysgrifennydd Cynulliad, waeth pa mor gymwys ydyw, ei weithredu’n effeithiol.

Gallai nifer o ACau, wedi eu tynnu o wahanol Bwyllgorau Pwnc, ddatblygu gwell dealltwriaeth ac arbenigedd o ran materion sydd yn ymwneud â chynaliadwyedd, arwain eu Pwyllgorau Pwnc ar agweddau ar ddatblygu cynaliadwy a rhoi mewnbwn y mae angen dybryd amdano am eu meysydd penodol i’r pwyllgor cynaliadwyedd rhyngadrannol. O ganlyniad i Adran 120 Deddf Llywodraeth Cymru 1998, ymdrinnir â mater hanfodol cyfle cyfartal yn uniongyrchol gan Bwyllgor Cyfle Cyfartal y Cynulliad. Ni ellir ond ystyried bod datblygu cynaliadwy yn israddol, yn fater y cred y Cynulliad y gall ei weithredu ar ei ben ei hun, er gwaethaf y goblygiadau enfawr ar gyfer dyfodol Cymru.

Sefydlu pwyllgor cynaliadwyedd yw’r ffordd orau o sicrhau natur agored, ymgynghori a phartneriaeth wirioneddol o ddiddordebau y tu mewn a’r tu allan i’r Cynulliad. Gellid ategu’r broses hon trwy weithgor o arbenigwyr sydd yn cynrychioli’r sector preifat, y sector cyhoeddus a’r sector gwirfoddol, ynghyd â gweision sifil ac ACau, er mwyn datblygu polisïau integredig ymarferol. Byddai’r polisïau hyn yn profi i bobl Cymru, waeth a ydynt yn byw mewn trefi neu yn y wlad, bod datblygu cynaliadwy yn golygu gwelliant i ansawdd eu bywydau. Rhaid i’r broses hon gyflwyno newid. Mae’n dda gan y Democratiaid Rhyddfrydol y bydd y rhaglenni’n parhau am bum mlynedd. Rhaid iddo fod yn ymrwymiad tymor hir. Yr ydym yn awyddus i weld cyfres o feini prawf cynaliadwy y gall y pwyllgorau asesu eu penderfyniadau eu hunain yn eu herbyn: o ran datblygu cymdeithasol yn arbennig, ac yn nhermau economaidd, diwylliannol ac amgylcheddol.

Bydd datblygu arfer gorau sydd yn gysylltiedig â pholisïau penodol yn chwarae rhan holl bwysig wrth hybu datblygu cynaliadwy. Rhoddaf ychydig o enghreifftiau ichi o’r hyn yr wyf yn ei olygu wrth y polisïau hyn: datblygu diwydiant ynni adnewyddol, prosiectau ynni bach yn y gymuned; datblygu twristiaeth werdd, prosiectau adfywio’r gymuned, cynlluniau sgiliau bod yn rhiant, cynlluniau compostio yn y gymuned, cynlluniau compostio gwastraff gwyrdd sydd yn defnyddio mwydod—mae’n ddrwg gennyf nad yw’r Prif Ysgrifennydd yma; ar ymweliad â Sir Drefaldwyn yr oedd yn rhyfeddu wrth weld sut y gellir defnyddio mwydod i gompostio gwastraff gwyrdd. Ymhlith yr enghreifftiau eraill mae milltiyr oedd bwyd gan ddod â phrosesu a manwerthu yn ôl i’n cymunedau; hefyd helpu i gadw ein lladd-dai bach ac yn olaf—un o’m hoff brosiectau—yn rhoi llaeth am ddim i ysgolion i blant yng nghyfnod allweddol 1. Ie wir, mae llaeth ysgol yn bolisi datblygu cynaliadwy. Mae’r polisi’n croesi ffin iechyd. Bydd yn arbed £1 biliwn i’r gwasanaeth iechyd gwladol wrth ymladd yn erbyn pydredd dannedd a datblygu esgyrn cryfach—

Mick, yr ydych wedi sôn bod angen agweddau gwir drawsbynciol ar ddatblygu cynaliadwy, ond nid ydych wedi sôn am ddatblygu cynaliadwy yn y ffordd yr ydym yn cynllunio ein cymunedau a’n hadeiladau a sut yr ydym yn pennu ein seilwaith. Rhaid i ddatblygu cynaliadwy gyffwrdd â’r agweddau cymdeithasol ar ein datblygiad yn ogystal â’r agweddau amgycheddol. Mae’n siŵr y gwnewch ymdrin â hynny yn nes ymlaen.

Yr wyf yn cydfynd â chi yn llwyr, Janet. Yr oeddwn yn bwriadu sôn am y pwyntiau hynny, ond efallai y byddaf yn eu hepgor oherwydd prinder amser.

I ddychwelyd at laeth ysgol: mae hon yn frwydr yn erbyn diodydd byrlymog a melysion. Bydd o fudd economaidd; bydd yn hybu gwerthiant llaeth Cymru. Bydd yn cynyddu enillion ffermwyr llaeth sydd mewn sefyllfa dynn. Bydd yn dod â llaeth Cymru i’r ysgolion er mwyn i blant Cymru ei yfed.

Gwn fod llawer o Aelodau Cynulliad yn ymrwymedig iawn i ddatblygu cynaliadwy, a diolchaf i’r rhai sydd yn cefnogi’r grŵp trawsbleidiol ar ynni cynaliadwy a ddechreuwyd gennym. Mae hwn wedi rhoi fforwm i bob sector gyfarfod â’i gilydd a llunio partneriaethau. Mae’r broses o lunio partneriaethau yn gwbl hanfodol i’r holl ddadl hon; yn ôl adroddiad diweddar Joseph Rowntree, mae gwir bartneriaethau’n allweddol i weithredu’n llwyddiannus. Clywsom yn gynharach heddiw bod angen i’r Cynulliad fod yn arweinydd, a gobeithiaf y daw yn arweinydd—yn lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Ar lefel llywodraeth leol, Agenda 21 a gaiff yr effaith fwyaf; hoffwn dynnu eich sylw at welliant 7. Nodaf y rhesymau pam ei fod mor hanfodol i’r ddadl hon.

Fel y nodwyd yn ‘Cymru gynaliadwy—Dysgu Byw’n Wahanol’, mae llywodraeth leol yn cyfrif am 47 y cant o’r gwariant cyhoeddus yng Nghymru a rhaid iddi fod yn brif gydran yn ein polisi datblygu cynaliadwy. Mae’r fenter Agenda 21 leol a grybwyllwyd yn y ddogfen yn un o’r prif ffyrdd o hyrwyddo a gweithredu datblygu cynaliadwy. Mae rhai awdurdodau lleol wedi llwyddo’n eithriadol wrth sefydlu ethos o gynaliadwyedd. Y broblem inni yw nad yw’r cynnig drafft yn crybwyll pa rôl y gallai datblygu cynaliadwy ei chwarae wrth ddarparu gwasanaeth Gwerth Gorau. Mae’r meini prawf cyfredol i awdurdodau Gwerth Gorau ar ddarparu gwasanaethau yn ymwneud â darbodusrwydd, effeithiolrwydd ac effeithiolrwydd, yn ôl arweiniad drafft y Cynulliad ar Werth Gorau i’r awdurdodau lleol yng Nghymru. Mae’r arweiniad drafft hefyd yn datgan mai dyletswydd i sicrhau gwelliant parhaus yn y ffordd y caiff gwasanaethau a swyddogaethau awdurdodau lleol eu cyflawni a’u harfer yw Gwerth Gorau ac nid dim ond ymwneud ag arolygon, dangosyddion perfformiad a chynlluniau perfformiad, ond mae’n newid diwylliannol sylfaenol, sydd yn gofyn am agweddau newydd tuag at y defnyddwyr gwasanaethau presennol ac yn y dyfodol a bod yn agored tuag at sefydliadau eraill.

Mae’r Papur Gwyn ‘Lleisiau Lleol—Moderneiddio Llywodraeth Leol yng Nghymru’, a ragflaenodd Ddeddf 1999, yn y bôn, yn pwysleisio bod angen i’r broses llunio polisïau a darparu gwasanaethau edrych i’r dyfodol ac nid ymateb i bwysau tymor byr. Rhaid i Werth Gorau a datblygu cynaliadwy gydweithio er mwyn sicrhau y caiff gwasanaethau eu darparu nid yn unig ar gyfer anghenion cymunedau heddiw ond hefyd i sicrhau y caiff anghenion cymunedau yn y dyfodol eu diwallu.

Argymhellaf y gwelliannau eraill gan obeithio y byddwn yn gweithio gyda chyrff cyhoeddus, Awdurdod Datblygu Cymru yn arbennig, a fydd gobeithio yn dod yn Awdurdod Datblygu Cynaliadwy Cymru. Mae cyfrifoldeb arnom oll i sicrhau bod y cynllun datblygu cynaliadwy yn gweithio. Yr ydym ar drothwy trawsnewidiadau mawr—yn gymdeithasol, yn ddiwylliannol, yn economaidd ac yn amgylcheddol. Pan fydd cenedlaethau’r dyfodol yn edrych yn ôl, gobeithiaf y byddant yn dweud i’r Cynulliad Cenedlaethol fod yn arweinydd ar broses sydd yn wirioneddol wedi gwella ansawdd bywyd pobl.

Yr wyf innau hefyd yn diolch i Christine Gwyther am ei gwaith ar y rhaglen datblygu cynaliadwy. Yr oedd yn dda ei chlywed yn llawn egni wrth amddiffyn ei hetholaeth yn gynharach.

Diffiniad Brundtland o ddatblygu cynaliadwy yn adroddiad y Cenhedloedd Unedig a gyhoeddwyd yn 1987 yw:

‘datblygu, sydd yn diwallu’r anghenion presennol heb beryglu gallu’r cenedlaethau yn y dyfodol i ddiwallu eu hanghenion hwy.’

Yn 1992 cyhoeddodd y Gymuned Ewropeaidd ddogfen o’r enw ‘Towards Sustainability’, a oedd yn hyrwyddo sensitifrwydd amgylcheddol ym mhenderfyniadau Llywodraeth. Lluniwyd strategaeth datblygu cynaliadwy ar gyfer y DU gan John Gummer yn 1994 â’r nod o archwilio’r berthynas rhwng ffactorau eoncomaidd ac amgylcheddol.

Yn 1998, ailystyriwyd y strategaeth gan Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau a benderfynodd y dylid cynnnwys dimensiwn cymdeithasol. Cyhoeddwyd y ddogfen ddilynol ‘A Better Quality of Life—A Strategy for Sustainable Development in the UK’ yn 1999 gan ganolbwyntio ar fuddsoddi mwy mewn pobl a chyfarpar ar gyfer economi gystadleuol; gostwng lefel eithrio cymdeithasol; hyrwyddo system drafnidiaeth sydd yn rhoi dewisiadau, yn lleihau’r effaith ar yr amgylchedd i’r eithaf a lleihau tagfeydd; gwella trefi mawr a dinasoedd a sicrhau eu bod yn well lleoedd i fyw a gweithio ynddynt; cyfeirio datblygiad a hyrwyddo arferion amaethyddol sydd yn diogelu ac yn gwella cefn gwlad a bywyd gwyllt; gwella effeithlonrwydd ynni a mynd i’r afael â gwastraff a gweithio gyda phobl eraill i gyflawni’r nodau yn rhyngwladol.

Mae’r term ‘datblygu cynaliadwy’ yn anodd i’w ddiffinio. Gellir ei ddiffinio fel dull o fyw ar log ein planed heb wario’r cyfalaf; yn stôl deircoes lle mae’r coesau’n cynrychioli ystyriaethau cymdeithasol, amgylcheddol ac ariannol; ac yn fodd o wella ansawdd ein bywyd yn hytrach na chanolbwyntio ar faint yr ydym yn ei gynhyrchu.

Rhaid bod y gymdeithas gyfan yn deall y diffiniad i’w fabwysiadu. Mae Atodiad A, sydd yn rhestru egwyddorion y Cynulliad ar lunio’r cynllun, yn datgan y dylai datblygu cynaliadwy fod yn rhan o brif ffrwd gwaith y Cynulliad. Mae hynny’n hanfodol er mwyn i’r cynllun ffynnu ledled Cymru. Mae’n bwysig hefyd bod y Cynulliad yn gweithio gyda chyrff eraill ac yn fodlon derbyn cynigion ganddynt.

Y gweithrediadau polisi penodol a gynigiwyd yw hyrwyddo amaethyddiaeth fwy cynaliadwy. Mae hefyd yn cynnig gweithredu datblygu cynlluniau gweithredu bioamrywiaeth. Fel blaenoriaethau o ran adolygu ei bolisïau a’i raglenni presennol rhaid i’r Cynulliad ddatblygu ffyrdd o helpu busnesau yng Nghymru i fanteisio ar y cyfle o ran marchnadoedd eco-gyfeillgar sydd yn dod i’r amlwg. Rhaid hefyd iddo arolygu Canllawiau Cynllunio (Cymru) o ran cydymffurfiad ag amcanion cynaliadwyedd.

Y cwestiwn y mae’n rhaid ei ofyn yw pa mor bwysig fydd i ddatblygiad fod yn gynaliadwy ac, os nad ydyw, a gaiff ganiatâd cynllunio ei wrthod. Mae’r Ymgyrch dros Ddiogelu Cymru Wledig yn datgan mai rhan ganolog y cysyniad o ddatblygu cynaliadwy yw’r gydnabyddiaeth bod terfynau amgylcheddol i weithgareddau dynol a bod nodweddion daearyddol yn cyfyngu ac yn rhoi cyfle.

Mae Ymgyrch dros Ddiogelu Cymru Wledig yn mynd ymlaen i ddweud y dylid ystyried ansawdd uchel amgylchedd y wlad yn gyffredinol yn brif ased. Dylid datblygu’r cynllun o fewn y cyd-destun hwnnw. Mae Cyfeillion y Ddaear Cymru o’r farn y dylai rhoi cynlluniau ynni adnewyddol mewndraeth ac alltraeth a mesurau effeithlonrwydd ynni ar waith yn fuan fod yn flaenoriaeth Amcan 1. Mae rhedlifau cyflym, moyr oedd bas ac ystod y penllanw ar hyd arfordir Cymru yn rhoi safleodd gwych a chyfleoedd ymarferol i ddefnyddio generaduron llanw, generaduron rhedlifa’r môr a ffermydd gwynt alltraeth. Mae’n holl bwysig—

Mae’n holl bwysig y caiff dangosyddion eu datblygu fel y gallwn fesur llwyddiant prosiectau datblygu cynaliadwy. Un o’r theorïau datblygu cynaliadwy yw nad yw cynnyrch mewnwladol crynswth yn fesur cywir o ansawdd bywyd.

Mae hyn yn gofyn am gryn ymrwymiad o ran adnoddau, amser a hyfforddiant. Cytunaf ag un o’r cynghorau sir mai’r her yw mynd y tu hwnt i rethreg datblygu cynaliadwy a gallu cyfleu datblygu cynaliadwy mewn ffordd y gall pobl ei ddeall. Dyna’r her.

I will speak about economic growth and how we can make that go hand in hand with our commitments on sustainable development. Some of the responses to the consultation reject that idea. I have heard Plaid Cymru Members say, and I am sure that there are other people outside the Assembly who think that the two cannot go together and that we must put one before the other. This causes me concern, because in order to fulfil our comitments in every area within this Assembly, in the field of health, development and so on, we must sustain high levels of economic growth. Therefore, we must not create a problem where one needs not exist. The important thing is for us to find a way of focusing on economic growth in a way that promotes sustainable development.

I was pleased to see that Rhodri Glyn Thomas’s amendment 4 draws particular attention to those aspects of the economy that are favourable to sustainable development. I refer to two other sectors as examples. First, the information and communication technology sector, which is close to my heart. Development in this sector is central to our future wealth as a nation. I want to see major investment in this sector on both a public and private level. This sector is fully consistent with sustainable development. Another sector is the fishing industry, which the Assembly will attempt particularly to promote, especially in terms of tourism.

It is clear that sustainable development can go hand in hand with economic growth. It is something that we must consider seriously. However, the message that we should convey to the private sector is not that we are trying to create problems in terms of sustainable development, but that we want to assist the sector to develop its industries, whatever they may be, in a way that looks to the future and secures better, healthier and happier communities for us in the future. The message that we give in terms of sustainable development in the context of economic growth is very important. We must be careful about how we consider that.

I thank Delyth for her contribution. I agree with her, especially in the context of Wales at the moment.

I want to briefly mention Rhodri Glyn Thomas’s amendments 4 and 5. I wish to do so in the context of this week’s events concerning the protests over petrol prices. There is no doubt that energy is the most important environmental question. The way we use it at the moment poses a serious danger to climate stability, and other polluting effects of pollution arise from the fact that we have to extract, transport, process and burn fossil fuel. Energy, therefore, must be central to the sustainable development strategy and to our economic policies.

The consultation on the draft scheme—I refer to paragraph 222—expresses the great concern Delyth Evans mentioned about reconciling economic growth with the legal obligation to promote sustainable development. I believe that this can be a real conflict. There is a danger that people will use sustainable development and environmental arguments as a way of blocking sustainable development time after time. That is why amendment 4 is so important. It deals with the conflict by targeting growth sectors in the field of sustainable development. That is the way to proceed and it targets them positively and energetically.

However, I am afraid that that is not happening at the moment. There is some sort of combination of nimbyism and narrow conservation that is a stumbling block to many developments, especially in the field of energy. I will give two examples. The fact that we have wind in Wales gives us great potential; we have the makings of an industry. With wind, of course, there is no extraction, transportation, processing or burning. What could be cleaner than that? It is also a great resource: by 2020 Denmark will produce 30 per cent of its electricity from wind. That is no small matter, and we in Wales have much more wind than they have in Denmark.

Yet, this has become a controversial subject on the grounds of visual impact, impact on the landscape, and a huge amount of misinformation. Opposition has arisen. However, in the case of the Pentrefoelas scheme, the National Wind Power scheme, local support has been strong. The local planning committee has passed the scheme by a large majority. Every community council in the area has supported the scheme. Despite that, Sue Essex has decided to call in the scheme on the basis of the advice of the Countryside Council for Wales and the Environment Agency. In one sense, she had to do that if they had declared that opinion. We know that the Countryside Council has a strong prejudice against wind power on land, and to a large degree on sea also, on the grounds of visual impact. It is true that that this scheme is on a site of special scientific interest—an SSSI—but only 14 hectares are to be lost under this scheme in the many hundreds of hectares in that SSSI. In this scheme National Wind Power would make a substantial contribution to a scheme to protect and manage the SSSI, and so I believe that the environment would benefit. In addition, money would flow into the local economy in other ways. An important contract—

A ydych yn cytuno y gallai nid yn unig y golled honno, ond hefyd y golled i’r cwmni peirianyddol sydd yn cynhyrchu’r gweithfannau pŵer hyn roi swyddi yng ngogledd Cymru yn y fantol?

I agree entirely. I was going to talk about Cambrian Engineering, a valuable company that is developing in this sector, and which is at threat because of the attitude towards this kind of development.

The Environment Agency has also opposed on the grounds of landscape. This is a field in which they have no expertise and I am surprised that they referred to it at all. There is a local firm called Gwynt Teg—local farmers who are trying to diversify—which is also going to be disappointed by this decision. It is a serious issue.

The second example is Newbridge on Wye, Radnorshire, where a local company, BSW, wants to establish a new sawmill based on the site of the present one. That would include a bio-energy power station, which would generate electricity and heat, partially for the sawmill but also for its surrounding area. If that application does not succeed, there is a great danger that those works will be closed. Losing the development would mean losing about 450 jobs in a rural area where they are greatly needed. More than that, losing that opportunity would mean losing the chance to give a kick-start to a new industry which has a great potential to create jobs, including jobs on farms by growing a new crop, willow on short rotation coppacing, which is a very profitable crop. Again, objections were received from the Countryside Council and the Environment Agency—

I shall summarise by making two recommendations to Carwyn Jones, Sue Essex and to the Secretary with responsibility for economic development in particular. First, it is time that they went to speak with these consultative bodies about their priorities.

Secondly, in our sustainable development scheme we need to put in place a hierarchy of environmental considerations based on the important priorities as regards the future of the planet. Here are the considerations: one, safeguard the climate; two, safeguard biodiversity; three, the sustainable development of natural resources—with the emphasis on the renewable; four, avoid emissions and the emission of toxic pollutants. In such a hierarchy, the kinds of objections that come from the Countryside Council and the Environment Agency would be very low. We must deal with this—

Dengys digwyddiadau’r wythnos ddiwethaf pa mor angenrheidiol yw’r ddogfen ‘Cymru Gynaliadwy—Dysgu Byw’n Annibynnol’ inni. Yr ydym wedi dysgu yr wythnos hon ein bod yn gallu byw’n wahanol.

Yn gyntaf, ymdriniaf â’n gwelliannau. Efallai bod peth dryswch ynglŷn â rhai ohonynt, felly mae angen eglurhad. Mae Carwyn eisoes wedi cefnogi gwelliant 7. Nid ydym yn dweud na fyddai Carwyn yn amddiffynnydd gwych ar gyfer datblygu cynaliadwy, ond nod gwelliant 7 yw sicrhau bod y Cynulliad cyfan yn gyfrifol am ddatblygu cynaliadwy ac nid unigolyn penodol. Mae peth dryswch ynglŷn â gwelliant 9. Mae Carwyn o’r farn y byddai’n gohirio’r ddogfen gyfan o bosibl. Nid dyna yw ein bwriad. Nod y gwelliant yw sicrhau y bydd y Pwyllgorau yn gyfrifol am eu rhaglenni eu hunain. Os byddai Carwyn yn derbyn y byddai’n briodol cael sylwadau gan y Pwyllgorau yn hytrach na’u bod yn cymryd rhan yn y broses ymgynghori gyfan, derbyniwn hynny. Nod y gwelliant yw sicrhau y bydd y Pwyllgorau yn gyfrifol am eu dyletswydd datblygu cynaliadwy ei hun.

Byddwn yn fodlon cynnwys y gair ‘buddianwyr’ ynghyd ag ‘arbenigwyr’ yng ngwelliant 10, er fy mod yn pryderu braidd ynglŷn â newid gwelliant. Fodd bynnag, caiff buddianwyr eu cynnwys ynghyd â’r arbenigwyr. Mae angen panel o arbenigwyr a buddianwyr i gynghori’r Pwyllgor. Bydd y panel hwn yn hanfodol gan fod yna rai materion na allwn ymdrin â hwy. Un o’r pethau y gallai’r panel ei ystyried yw newidiadau mewn agwedd tuag at ddatblygu cynaliadwy yn y DU. Cymru yn unig yw ein cylch gorchwyl, ac nid y DU. Mae yna faterion a all effeithio ar Gymru a sut y mae angen inni ddatblygu ein syniadau a sicrhau bod Llywodraeth y DU yn newid ei barn ar bethau megis rheoliadau adeiladu, sydd angen safonau arbed ynni uwch. Mae angen i banel ystyried hefyd sut y gallwn ddylanwadu ar Lywodraeth y DU i newid ei hagwedd tuag at gymhellion treth. Mae angen i gymhellion treth gael eu rhoi er mwyn annog plannu biofas, er enghraifft.

Mae gwelliant 11 yn bwysig. Trafodwyd y mater yn y gorffennol. Fodd bynnag, yr ydym yn gofyn i’r Weithrediaeth ymchwilio pa mor ymarferol fyddai pwyllgor datblygu cynaliadwy. Os nad yw Carwyn am gael pwyllgor, ond bod yna opsiwn arall, byddwn yn fodlon ystyried hynny. Yr ydym yn gofyn iddo ymchwilio i’r posibilrwydd. Mae Carwyn wedi dweud nad ydym fel Cynulliad ond yn mynegi geiriau teg am ddatblygu cynaliadwy ac yn anghofio amdano. Yr ydym mewn perygl o wneud hynny os gadawn i bob Pwyllgor fod yn gyfrifol am ddatblygu cynaliadwy o fewn y Pwyllgor hwnnw, a allai ganolbwyntio ar brif gylch gorchwyl yn hytrach na datblygu cynaliadwy. Ni dderbyniaf sylw Carwyn am ynysu datblygu cynaliadwy drwy sefydlu pwyllgor trawsbynciol. Byddwn yn sicrhau bod y materion hyn yn cael eu codi bob amser.

Yn olaf apeliaf ar y Dirprwy Lywydd i roi arweiniad i’r Aelodau. Gwerthfawrogaf yr hyn a ddywedodd Cynog ynglŷn â fferm wynt Pentrefoelas. Fodd bynnag, yr wyf yn pryderu fel aelod o’r panel gwneud penderfyniadau, bod Aelodau eraill yn ceisio dylanwadu ar benderfyniad y panel. Fel aelod o’r panel hwnnw, yr wyf yn fwy sensitif i oblygiadau’r hyn a ddywedodd Cynog. Byddwn yn gwerthfawrogi arweiniad rhag ofn y gellir dehongli bod rhywun yn ceisio dylanwadu ar aelodau panel pan fyddant yn ymdrin â chais a alwyd i mewn.

Mewn ysbryd o gynwysoldeb a chan gydnabod amddiffyniad brwdfrydig a chwbl ddiffuant Alun Cairns o Richard Edwards yn gynharach, penderfynais wneud yr ymdrech i gefnogi gwelliant 5 Rhodri Glyn Thomas. Mae Rhodri yn gofyn i’r cynllun adlewyrchu sut y gallai datblygu yng Nghymru gyfrannu at gynaliadwyedd bydeang. Yr ydym wedi gwneud cryn dipyn o ran ein cylch gorchwyl a’r cynllun. Mae’r weinyddiaeth wedi sicrhau bod gennym lais ym myd datblygu cynaliadwy’r DU. Yr wyf yn siŵr y bydd yn rhaid inni frwydro yn y dyfodol er mwyn sicrhau ein bod yn cadw’r llais hwnnw. Gwn y byddwn yn gwneud hyn.

Fodd bynnag, rhaid inni edrych ymhellach. Mae’n debyg nad yw ein hymrwymiad i gynaliadwyedd yn unigryw yn Ewrop, ond fel y dywed Carwyn, mae ein cylch gorchwyl yn un unigryw. Rhaid inni fanteisio ar hynny a sicrhau bod pobl eraill yn cydnabod hynny. Gofynnaf i Carwyn weithio gyda Chanolfan Ewropeaidd Cymru ym Mrwsel er mwyn hyrwyddo ein cynllun yn sefydliadau Ewrop, yn enwedig o gofio y bydd y Senedd Ewropeaidd yn dechrau bwrw golwg dros ei pholisi amgylcheddol ei hun cyn bo hir. Rhaid inni sicrhau ei bod yn gwrando arnom.

Mae gennym lawer y gallwn ymfalchio ynddo, nid yn unig yn ein cynllun a’n hymrwymiadau, ond o ran y materion eraill a drafodwyd gennym y llynedd. Un o’r materion hyn yw hyrwyddo, lle bo’n bosibl, Gymru sydd yn rhydd o GM. Dengys i honno fod yn dasg hirfaith ac anodd i’w chyflawni. Rhaid defnyddio pob dylanwad posibl, yn enwedig, yng ngoleuni ein rhwymedigaethau amgylcheddol rhyngwladol, yn Ewrop. Felly, yn ogystal â dysgu byw’n wahanol, rhaid inni ddysgu lobïo’n wahanol. Dylid defnyddio ein cynllun fel arfer, nid yn unig yng Nghymru at ein dibenion ein hunain, ond yn y Deyrnas Unedig, Ewrop a’r byd.

Yr wyf yn pryderu ynghylch y ffaith y defnyddir y term ‘datblygu cynaliadwy’ mewn pedair ffordd wahanol, gan gwmpasu twf economaidd parhaus, sefydlogrwydd economaidd tymor hir, parhad cymunedau a datblygu cynaliadwy. Mae’n her i’r Cynulliad ddilyn pob un o’r agweddau hyn, lle y maent yn gydnaws â’i gilydd. Fodd bynnag, fe gofiwch imi gymeradwyo gonestrwydd dogfen raglenni sengl Amcan 2, a nododd y gall twf economaidd cyffredinol gael effaith negyddol ar yr amgylchedd. Yn ffodus, mae sawl datblygiad economaidd o bwys, fel ynni adnewyddol, technoleg gwybodaeth, cludiant teithwyr integredig ac ailgylchu gwastraff, sydd yn ategu cynaliadwyedd amgylcheddol. Dyna pam y mae’r rhain mor bwysig yn ein strategaeth economaidd. Fodd bynnag, pwysleisiaf fod yn rhaid i gynaliadwyedd amgylcheddol a chynaliadwyedd bydeang, yn anad dim, gael blaenoraeth lle y bo gwrthdaro.

Bydd rhai ohonoch yn cofio imi rybuddio yn y ddadl ar newidiadau hinsoddol bod gwyddonwyr ar yr hinsawdd o’r farn mai un o’r arwyddion pwysicaf o berygl fyddai toddi capan rhew Pegwn y Gogledd. Rhagdybais y gallai hynny ddigwydd ymhen 10 mlynedd. Byddwch yn deall pam yr wyf yn digalonni, fel gwyddonydd ar yr atmosffer, o glywed y newyddion yn ystod yr haf eleni, bod darn mawr o ddŵr wedi ymddangos ym Mhegwn y Gogledd. Ychydig wythnosau wedyn, nodwyd bod twll osôn y pegwn yn fwy nag erioed yn ôl y cofnodion er gwaethaf protocol Montreal. Rhaid imi fynegi teimladau llawer o’m cyd-wyddonwyr ym maes gwyddoniaeth yr atmosffer bod amser yn mynd yn brin. Fodd bynnag, fel Cynulliad, ni allwn ddigalonni. Wrth weithredu polisïau cynaliadwyedd amgylcheddol, mae yna ddwy sialens y mae’n rhaid inni eu hwynebu. Yn gyntaf, rhaid inni gael y cydbwysedd iawn rhwng yr hyn y gallwn ei gyflawni yng Nghymru a’r hyn a gyflawnir ledled y byd. Derbyniaf nad oes pwynt gwneud ymdrech enfawr yng Nghymru os nad oes gwelliant cyfatebol ledled y byd, yn enwedig yn Ewrop ac UDA. Ar yr un pryd, ni allwn gyfrannu at y pwysau rhyngwladol cynyddol, angenrheidiol i sicrhau y bydd gwledydd fel UDA yn cydymffurfio os nad ydym wedi gosod esiampl. Mae’r dreth ar danwydd yn enghraifft wych. Yr oedd cyflwyno esgynnydd tanwydd gan y Llywodraeth Geidwadol yn gam i’w ganmol. Fodd bynnag, rhaid inni sylweddol os mai’r DU yn unig sydd yn dilyn y polisi hwnnw ni ellir datrys y broblem ledled y byd. O ganlyniad i’r argyfwng presennol, gobeithiaf y bydd y DU yn defnyddio’r esiampl foesol a roddwyd ganddi i sicrhau y bydd cynllun cyffredin trwy gydol y DU. Er mwyn sicrhau bod unrhyw gamau tuag at reoli’r hinsawdd yn dderbyniol i’r cyhoedd rhaid bod yna gydnabyddiaeth o amodau cyfartal a chwarae teg.

Mae hynny’n fy arwain at fy mhwynt olaf yr wyf yn teimlo’n gryf yn ei gylch fel un sydd ym ymrwymedig i’r mudiad ‘gwyrdd’. Ni fydd ein polisïau yn rhai diffuant oni fyddwn yn darbwyllo’r cyhoedd. Rhaid i’r camau y mae angen inni eu cymryd i gadw ein hamgylchedd bydeang fod yn dderbyniol i drwch y bobl ac mae rhaid iddynt ddeall bod y polisïau er budd pob un ohonom ac er budd ein plant a’u plant hwy. Un o’r nodweddion annerbyniol o’r argyfwng pris tanwydd oedd y codiad sydyn mawr iawn nas ragwelwyd ym mhrisiau tanwydd. Dyna pam ein bod wedi annog y Llywodraeth i ddefnyddio’r dreth ar danwydd i gyfaddasu’r cynnnydd, fel y bo’n broses tymor hir, sydd wedi ei chydlynu gyda gwledydd eraill.

I gloi, dychwelaf at fy mhwynt cynharach. Yr ydym yn wynebu sefyllfa dda yng Nghymru o ran ehangu pob math o ynni adnewyddol, darparu a defnyddio cyfathrebu band eang ymhob cymuned yng Nghymru a’r ymrwymiad i gynnydd sylweddol ym maint y gwastraff a ailgylchir sydd yn llawer uwch na’r targedau a bennwyd yn nogfen y WLGA. Byddai’r rhain i gyd yn darparu cyflogaeth newydd tymor hir, cynnal cymunedau a gwella ansawdd ein bywyd. Mae gennym gyfle da. Gadwch inni fachu ar y cyfle hwnnw.

Un o’r agweddau pwysicaf ar ddatblygu cynaliadwy yw sut y mae penderfyniadau o’r fath yn effeithio ar blant yn arbennig o ran diogelwch ar y ffordd a’r amgylchedd y mae plant yn byw, chwarae a dysgu ynddo. Mae angen lleoedd agored ar blant lle y gallant chwarae ac mae angen inni gadw hynny mewn cof pan fyddwn yn cynllunio ystadau tai, er enghraifft. Mae angen hefyd inni ddiogelu’r lleoedd agored sydd gennym eisoes yn ein parciau a’n hysgolion. O ran diogelwch ar y ffordd, yr awdurdodau lleol sydd yn gyfrifol am lunio cynlluniau trafnidiaeth lleol ac mae’n siomedig nodi bod prin un o’r cynlluniau hyn yn cyfeirio at blant a phobl ifanc er gwaethaf yr arweiniad a roddwyd gan y Cynulliad ar gydnabod pa mor bwysig ydyw i ystyried sut y gall y cynlluniau trafnidiaeth lleol hyn effeithio ar blant. Dylai’r cynlluniau trafnidaeth lleol hyn fod wedi cynnwys pa mor bwysig y mae llwybrau diogel i’r ysgolion a llwybrau sieclo, er enghraifft. Yn ôl y wybodaeth a gefais i, nid yw hynny wedi digwydd ac mae hynny’n siomedig. Gofynnaf, felly, i ystyriaeth gael i rhoi i gysylltu datganiadau effaith ar blant i benderfyniadau ariannu ar gynlluniau trafnidiaeth lleol er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud y cwbl a allwn i roi’r amgylchedd mwyaf diogel posibl i’n plant lle y gallant dyfu a datblygu’n oedolion iach.

yn Saesneg Hyd yn oed ar ôl 11 gwelliant, mae’r ddadl hon wedi bod yn fyrrach nag yr oeddwn yn ei ddisgwyl.

in Welsh I will begin with what Rhodri Glyn Thomas said. I laughed when he said that I had an unfair advantage as a former barrister. That comes from a preacher who is very familiar with speaking in public. On the one hand, he said that I had said—

Galwaf ar eich rhinweddau eraill, ar wahân i’ch rhinweddau fel bargyfreithiwr, a gofyn ichi egluro ym mha gyd-destun y defnyddir y gair ‘datblygu’ heddiw. A oes ystyr benodol iddo? A fyddai ‘gwelliant’ yn ddiffiniad y byddech yn fodlon arno? Cafwyd enghreifftiau o ddefnyddio’r gair mewn sawl gwahanol ystyr heddiw: datblygiad y Cynulliad, datblygu polisi a’r uned datblygu cynaliadwy. Ni fyddwn am i’r gair ‘datblygu’ gael ei gamddehongli fel rhywbeth sydd yn ymwneud ag adeiladau.

Yr ydych yn iawn, Pauline. Ni ellir gwahanu’r gair ‘datblygu’ oddi wrth y gair ‘cynaliadwy’. Rhaid ystyried y ddau gyda’i gilydd. Rhaid inni ddeall mai gwarcheidwaid y blaned ydym ac nid ysbeilwyr. Mae datblygu cynaliadwy yn gysyniad eang, sydd yn cwmpasu’r holl fframwaith o weithgareddau economaidd a chymdeithasol yng Nghymru, ac nid yr amgylchedd, adeiladau a thai yn unig. Felly gwrthodaf ddiffiniad caeth o’r gair ‘datblygu’.

Dychwelaf at yr hyn a ddywedodd Rhodri Glyn. Ar y naill law, dywedodd imi awgrymu bod datblygu cynaliadwy yn ychwanegol at gynllun ‘Gwellcymru.com’. Ar y llaw arall, cytunodd â mi wedyn pan ddywedais ei fod yn ganolog iddo, sydd yn ymddangos yn wrthddywediad. Eto i gyd, ceisiaf ymdrin â’r pwyntiau a wnaeth. Ni chredaf fod gwrthddweud ar hyn o bryd. Byddai unrhyw waith i ddiwygio’r ddau gynllun ar hyn o bryd yn ddiangen a heb fod yn gydnaws â chysyniad datblygu cynaliadwy, oherwydd maint y papur a gai ei gynhyrchu. Os bydd anawsterau yn y dyfodol, gallwn eu hystyried bryd hynny. Fodd bynnag, ar hyn o bryd ni chredaf fod angen gwneud hynny.

I said that ‘Betterwales.com encompasses the aspirations of this Assembly for the next five to 10 years. If that is not also fed into our aspirations for sustainable development, and if the two aspects are separated, that is not sustainable. Sustainable development must be central. Therefore, we must look again at the relationship between these documents. I said that that was inconsistent with what you said at the beginning when you talked about Wales’s opportunity to lead on this matter. If you want to accomplish that, you must place sustainable development at the centre and look again at the relationship between these documents.

in Welsh I agree that sustainable development is central. However, at present I do not think that we need to make any changes. I will look at that as it develops.

yn Saesneg Cytunaf â Peter Black ei bod yn bwysig inni edrych ar ansawdd ein cynnyrch ac nid ei faint yn unig; mae hwnnw’n bwynt pwysig. Ategaf hefyd ei bwynt nad yw cynnyrch mewnwladol crynswth yn fesur o ansawdd bywyd. Dyna pam bod gennym gynllun datblygu cynaliadwy yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru. Yr oeddwn yn falch o dderbyn eglurhad gan Christine Humphreys am welliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol. Tybiaf felly nad Pwyllgor Cynulliad penodol yw’r unig opsiwn y mae gwelliant 11 yn gofyn imi ei ystyried. Y ffordd orau ymlaen ar y broses ymgynghori—os dywedwch nad yw’n fwriad gennych y dylai pob Pwyllgor orfod ystyried y drafft a chynnig sylwadau—yw tynnu gwelliant 9 yn ôl os ymgymeraf y bydd y Pwyllgorau yn gallu cynnig sylwadau ar y cynllun yn hytrach na’i ddadansoddi yn y pwyllgor, a fyddai’n ei ohirio am fisoedd.

yn Saesneg O ran gwelliant 10 ynglŷn â phanel o arbenigwyr, os ydym am gael dewis ynghylch a ddylai fod arbenigwyr neu fuddianwyr neu’r ddau, bydd yn rhaid imi gael hyblygrwydd llwyr. Unwaith eto, y ffordd gywir o ymdrin â hynny yw tynnu’r gwelliant yn ôl ar yr ymgymeriad yr wyf newydd ei roi. Cytunaf â’r hyn a ddywedodd Christine Gwyther am Ganolfan Ewropeaidd Cymru. Yr ydym yn ceisio dylanwadu ar strategaeth datblygu cynaliadwy Ewrop. Yn ogystal, bwriadwn gynnal seminar fawr y flwyddyn nesaf a fydd yn cynnwys pob sector yng Nghymru fel y gallwn fynd i Ewrop ac, unwaith eto, gyflwyno rhywbeth gwerthfawr i Ewrop sydd yn hannu o Gymru.

Datganaf fuddiant. Mae fy ngŵr yn derbyn grant sydd yn ymwneud ag ynni adnewyddol, a chrybwyllwyd hynny y bore yma.

Yr ydym yn fodlon tynnu gwelliant 9 yn enw Jenny Randerson yn ôl yn sgîl sylwadau’r Ysgrifennydd Cynulliad.

Datganaf fuddiant gan fod gennyf gysylltiad â chwmni bach sydd yn rhoi cyngor ar faterion sydd yn ymwneud â iechyd, diogelwch a’r amgylchedd.

This is a matter for clarification, as we are voting. As amendment 6 refers to local government, should we not declare an interest as members of local government?