Mae gormod o gymunedau yng Nghymru wedi profi dirywiad cymdeithasol ac economaidd dros lawer o flynyddoedd. Dioddefasant amgylchiadau economaidd y tu hwnt i’w rheolaeth. Credaf mai Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yw ein cyfle i newid hynny. Rhoddodd y Cynulliad Cenedlaethol yr awdurdod i bobl Cymru a bellach rhydd awdurdod i gymunedau yng Nghymru.

Mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol yw un o’r tair prif thema a fabwysiadwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn ei gynllun strategol ‘Gwellcymru.com’. Golyga hynny nad yw tlodi’n anochel. Gallwn dorri cylch amddifadedd os yw’r ewyllys gennym a’r modd i wneud hynny. Dangosodd ‘Gwellcymru.com fod yr ewyllys gennym i wneud rhywbeth yn ei gylch a dengys Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ein bod yn rhoi’r ffordd o gyflawni ein nodau ar waith. Gobeithiaf y bydd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, wrth ddatblygu, yn gosod enghreifftiau o arfer da y gall rhaglenni eraill ddysgu ohonynt.

Rhaid i’r holl asiantaethau sydd yn gysylltiedig â’r rhaglen hon sicrhau eu bod yn parchu’r bobl yn y cymunedau hynny er mwyn gweithio’n effeithiol gyda hwy. Gan fod Rhoi Cymunedau’n Gyntaf mor bwysig, gwarantwn symiau sylweddol o arian. Yn y gyllideb, cyhoeddais grant penodol er mwyn cychwyn pethau. Bydd hyn yn gyfystyr â thua £83 miliwn dros y tair blynedd cyntaf. Yr wyf hefyd am gael arian prif ffrwd arall i gynnal y rhaglen. Mae hwnnw’n faes allweddol.

Nid cynnyrch tŵr ifori yw’r rhaglen hon. Fe’i datblygwyd drwy ymgynghori helaeth. Derbyniasom dros 160 o ymatebion ysgrifenedig i’r papur ymgynghorol cyntaf. Cynhaliasom seminarau datblygiadol yng ngogledd a de Cymru. Ymwelasom â’r 22 ardal awdurdod lleol. Cawsom farn grwpiau cymunedol hefyd ar sut y dylem ddatblygu. Bu hyn yn enghraifft ymarferol o sut i fod yn gynhwysol yn y ffordd y gweithredwn. Gobeithiaf y caiff ei hystyried yn fodel o sut y dylid ymgynghori a sut y dylid datblygu polisi.

Ar gyfer yr ail bapur ymgynghorol hwn, byddwn yn cynnal seminar arall yn Llanfair ym Muallt ar 31 Ionawr i ystyried y fframwaith gweithredu a thrafod syniadau ar beth y dylai arweiniad gweithredol Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ei gynnwys. Bydd cyfarfodydd grwpiau ffocws pellach hefyd—nid wyf yn siŵr a wyf yn hoffi’r gair hwnnw. Fodd bynnag, byddaf yn adrodd yn ôl i’r Cyfarfod Llawn ar ganlyniad yr ail ymarfer ymgynghori.

Cafwyd llawer o negeseuon yn sgîl y broses ymgynghori gynharach, ond yr un fwyaf amlwg oedd yr angen i gynnwys y bobl hynny yr effeithir arnynt. Mae rôl yr asiantaethau statudol yn holl bwysig yn hyn o beth. Rhaid inni gryfhau a gwneud y defnydd gorau o’r partneriaethau presennol. Lle nad oes un yn bod rhaid inni eu creu. Bydd partneriaethau da yn golygu cyflwyno gwasanaethau yn well. Bydd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn rhoi cyfle newydd i’r Cynulliad a’i bartneriaid weithio gyda’i gilydd.

Bydd angen inni, lle bo hynny’n bosibl, gydlynu Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a phrosiectau eraill sydd yn derbyn arian Amcan 1. Cynllunnir y rhaglenni hyn i fynd i’r afael â phroblemau tlodi a’u datrys ac mae angen iddynt fod yn rhan o’r un ateb.

Soniaf yn fyr am rai o’r prif faterion yn yr ail bapur.

Cynigiaf y dylid nodi tua 100 o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae’r mynegrif amddifadedd lluosog yn llinyn mesur da y gallwn ei ddefnyddio i asesu’r cymunedau hyn. Fodd bynnag, ychwanegais yr amod ‘gwybodaeth leol’. Rhoddaf enghreifftiau o hyn, oherwydd gwn fod rhai Aelodau yn pryderu ynglŷn ag ef. Beth os yw rhanbarth etholiadol yn hollti stryd neu gymuned yn ddwy? Weithiau mae ffiniau’n mynd drwy ran dlawd o ardal sydd fel arall yn un gyfoethog. Effeithia hynny ar safle y gymuned yn y mynegrif. Mae’n naturiol inni ystyried yr agweddau hyn yn yr ail gam ymgynghori. Gofynnwn hefyd i awdurdodau lleol edrych ar ffiniau cymunedau o fewn a thu hwnt i ranbarthau etholiadol. Bydd ardaloedd awdurdodau lleol lle na fydd unrhyw ranbarth etholiadol ymhlith yr ardaloedd mwyaf difreintiedig fel y nodwyd yn y mynegrif. Yn yr achosion hynny, gofynnais i awdurdodau lleol a oes ganddynt bocedi o amddifadedd a thlodi a fyddai o bosibl yn cyfiawnhau eu cynnwys yn y rhaglen. Gall hyn fod yn arbennig o berthnasol mewn rhai awdurdodau gwledig.

Nid yw’n ymarferol lansio rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ar unwaith ym mhob un o’r ardaloedd sydd yn cael eu dewis. Byddai’n rhaid cyflwyno’r rhaglen fesul cam. Bydd cam 1 yn nodi tua 100 o gymunedau ac, ar ôl tair blynedd, dylem gynnwys cymunedau eraill yng ngham 2.

Rhaid inni fonitro’r cynnydd a wnawn yng ngham 1 yn drylwyr. Trafoda’r papur ymgynghori hyn. Cynigiwn y dylid mesur y cynnydd drwy system feincnodi yn erbyn cyfres o 30 o fesurau. Ar hyn o bryd, maent yn cwmpasu meysydd o weithgarwch economaidd, sydd yn faes allweddol yn yr agenda hon, addysg a hyfforddiant, yr amgylchedd, iechyd, cymuned weithgar a diogelwch cymunedol. Dylai’r rhain gael eu dilysu’n allanol.

Gofynnais am sylwadau a chynigion erbyn canol Mawrth, a chan adeiladu ar yr ymatebion i’r ail ymarfer ymgynghori, bwriadwn gyhoeddi arweiniad ar roi rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ar waith erbyn diwedd y gwanwyn a’i chyflwyno erbyn dechrau’r haf eleni.

Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn ymwneud â mynd i’r afael â thlodi. Mae’n ymwneud â thorri cylch amddifadedd a rhoi urddas yn ôl i bobl sydd yn haeddu cael eu parchu gennym. Cymeradwyaf y cynnig ichi.

Cynigiaf welliant 3. Ychwaneger ail gymal newydd:

Cynigiaf welliant 4. Ychwaneger trydydd cymal newydd:

Cynigiaf welliant 6. Dileër y trydydd cymal presennol, gan roi cymal newydd yn ei le:

Cynigiaf welliant 8. Ychwaneger pedwerydd cymal newydd:

Mae’n dda gennyf weld bod y weinyddiaeth bellach yn cydnabod bod rhaid iddi annog adfywio diddordeb pobl yn eu cymunedau er mwyn dechrau adfywio cymunedau. Gellir adfywio’r diddordeb hwnnw drwy hybu polisïau cymunedol synhwyrol—polisïau a gyflwynwyd ac a hyrwyddwyd gan lywodraethau Ceidwadol ac awdurdodau lleol Ceidwadol, megis y cynllun gwarchod cymdogaeth neu rieni-lywodraethwyr ysgolion. Yn fyr, yr ydych yn rhoi’r hawl yn ôl i’r bobl wneud y penderfyniadau sydd yn effeithio ar eu cymunedau. Llongyfarchaf y weinyddiaeth am fabwysiadu a cheisio rhoi ar waith fentrau sydd yn datganoli’r broses o wneud penderfyniadau drwy roi rheolaeth eu cymunedau yn ôl i’r bobl, sydd yn sicrhau bod y broses gwneud penderfyniadau yn dryloyw ac yn hygyrch i drigolion lleol, ac sydd yn ymestyn cyfrifoldeb pobl dros gymryd rhan yn y broses o ddatblygu eu cymunedau.

Felly, o ran cynnwys bras y papur ymgynghori hwn, yn gyffredinol mae Ceidwadwyr Cymru yn cefnogi llawer o nodau rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Fodd bynnag, yn y cynnig heddiw, a gyflwynwyd tra bod y broses ymgynghori yn parhau i fynd rhagddi, ceir elfennau o roi’r drol o flaen y ceffyl, neu efallai hyd yn oed y drol anghywir o flaen y ceffyl anghywir.

A gytunwch, wedi darllen y ddogfen, ei bod—a chlywsom y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn dweud nad ymarfer tŵr ifori mo hyn—yn llawn jargon a sothach sentimentalaidd? Onid yw’n bryd inni fwrw iddi ac ymgymryd â’r dasg o wrthsefyll amddifadedd drwy gymryd camau, er enghraifft, ym maes adeiladu ysbytai er mwyn ei godi i’r un lefel a etifeddodd Llafur gennym ni? Mae angen ysbytai newydd yn ddybryd mewn lleoedd megis Dinbych y Pysgod. Onid yw’n bryd inni fynd i’r afael ag amddifadedd drwy sicrhau bod arian yn mynd yn uniongyrchol i ysgolion, mewn lleoedd megis Wrecsam—y gŵyr y Dirprwy Lywydd amdani—lle na chaiff addysg yr arian sydd ei angen arni gan yr awdurdod lleol? Y peth gwaethaf oll—ac adlewyrchir hyn yn un o’ch gwelliannau, William—yw’r ffordd y mae’r weinyddiaeth hon wedi esgeuluso Cymru wledig ac amddifadedd gwledig. Mae’n gwbl amhriodol iddi gyflwyno hyn ac awgrymu ei bod yn canolbwyntio ar dlodi gwledig ar ôl bod mor sensitif â Hannibal Lecter ar noson allan ynghylch amddifadedd gwledig. Mae’r ddogfen llawn jargon hon yn sôn am ‘gefnogwyr’ a ‘grwpiau ffocws’—nododd y Gweinidog ei hun nad oedd yn eu hoffi—a ‘chynghreiriau strategol’. Mae bron iawn â gwneud Edwina Hart yn Tsarina Cymunedau. Gallem wneud heb hynny.

Cymeradwyaf y sylwadau hynny, er ein bod yn sylweddoli’r hyn a ddigwyddodd i’r Tsarina ddiwethaf.

Wrth gynnig gwelliant 1, gofynnaf ichi gydnabod bod y broses ymgynghori sydd yn mynd rhagddi, ynghyd â’r angen i sicrhau bod yr holl ofynion sydd eu hangen i roi’r rhaglen hon ar waith yn llwyddiannus, yn barod ac yn gallu cyflawni’n llawn yr hyn a ddisgwylir. Ni allwch ddiffinio’r cymunedau y bydd rhaglen nas diffinnir yn berthnasol iddynt.

Mae gwelliant 3 yn mynd i’r afael â’r angen i gydnabod ac annog y sector annibynnol i gymryd rhan ehangach yn y rhaglen hon. Wrth wraidd pob cymuned mae’r buddsoddi cyfalaf gan gwmnïau preifat—mewn ffatrïoedd, offer a thrafnidiaeth—y mae ein cymunedau, fel y gwyddom yn dda yn ein trefi yn y Cymoedd, yn tueddu i edwino a methu hebddynt. Derbynir y farn honno yn amlwg yn yr ymatebion a gyhoeddwyd i’r ddogfen ymgynghori gyntaf:

‘pwysleisir rôl bosibl y sector preifat mewn perthynas â phartneriaethau a chynorthwyo ag adfywio cymunedol yn yr ymatebion i’r ymgynghori…credir bod y sector preifat yn allweddol bwysig i ffyniant lleol ac arwain datblygiad sgiliau newydd ar gyfer gwaith.’

Mae’r rhain yn ymatebion cadarnhaol i’r ymgynghoriad cyntaf na ddaeth i’r amlwg yn yr ail ymgynghoriad.

Yng nghyd-destun y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, mae’n holl bwysig cofio y bydd y buddsoddi annibynnol nid yn unig yn fuddsoddi tymor hir, ond hefyd yn sicrhau cydbwysedd rhwng y gwelliannau parhaus sydd eu hangen ar ein cymunedau a’r atebion buan a geisir yn aml gan wleidyddion pan fydd etholiad ar y gorwel.

Mae gwelliant 4 yn hunan-esboniadol, er ei fod efallai’n amlygu’r posibilrwydd bod yr ymarfer ymgynghori holl gynhwysol hwn yn ffug. Pe bai’r broses ymgynghori a’r rhaglen hon yn datblygu gyda ac yn ymateb i’r sefyllfa fythol gyfnewidiol yn ein holl gymunedau, câi’r problemau a wyneba ein hardaloedd gwledig lawer mwy o sylw, oni bai bod penderfyniad eisoes wedi ei wneud mai rhaglen adfywio trefol yw hon, nid un wledig.

Ceisia gwelliant 6, fel gwelliannau 7 a 9, sicrhau bod y mesurau ar gyfer gwireddu gwelliannau cynaliadwy yn ein cymunedau yn fwy eglur. Mae angen hynny oherwydd y ffaith er y bydd £81 miliwn o arian newydd yn ystod y tair blynedd nesaf, y dibynnir o hyd ar arian Amcan 1 a Bwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol ar gyfer y rhaglen hon. Er mwyn sicrhau’r ffynonellau hyn o arian, mae angen system lawer mwy effeithiol nag sydd ar gael ar hyn o bryd i ddethol, datblygu, paratoi a chydlynu ceisiadau a fydd yn sicrhau na chaiff nodau ac amcanion y rhaglen eu dyblygu na’u harallgyfeirio.

Mae’r papur ymgynghori hefyd yn amlinellu ffynhonnell arall o arian a ddaw o ailgyfeirio mentrau sydd eisoes ar waith i’r cymunedau sydd yn cael eu dewis ar gyfer rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Mae’n sôn am fentrau Cychwyn Cadarn, mynediad i’r ifanc, iechyd cynhaliadwy, triniaeth am gyffuriau ac alcohol ac atal troseddau. Yna gallai cymunedau y tu allan i raglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf gael eu hamddifadu o’u cyfran lawn o’r mentrau hyn, nid yn unig am flwyddyn, ond tra pery’r rhaglen. Yr wyf yn siŵr y caniateir i lefarwyr y pleidiau ar y mesurau hyn roi manylion am yr effaith lawn y byddai mesurau o’r fath yn ei chael ar y cymunedau eraill hynny yng Nghymru yn nes ymlaen yn y ddadl.

I gloi, mae’n bosibl bod y weinyddiaeth hon, wrth geisio rhoi’r argraff ei bod yn darparu arian tymor hir i’r rhaglen hon, yn cefnu ar y gallu i ymateb yn hyblyg i newidiadau yn y cymunedau hynny nas dewisir yn y rhaglen. Mae gwelliant 8 yn cydnabod bod rhai newidiadau yn ei gwneud yn ofynnol i ymateb yn gadarnhaol ac ar unwaith ac efallai na fydd modd gwneud hynny oherwydd y cyfyngiadau yn y rhaglen a nodwyd eisoes. Sut y gallai’r Cynulliad hwn ymateb a pha gymorth y gallai ei roi i gymuned lle mae’r prif gyflogwr neu’r unig gyflogwr yn cau? Yn y dyfodol agos, efallai bod yn rhaid inni edrych ym myw llygad pobl sydd yn gofyn y cwestiwn hwnnw a rhoi ateb effeithiol. Gwaetha’r modd, ni chredaf mai clymu pob cymuned i’r rhaglen hon yw’r ateb. Er mwyn cadw’r hyblygrwydd sydd ei angen i ddatblygu’r broses ymgynghori hon yn effeithiol, gofynnaf ichi gefnogi fy ngwelliannau.

Cynigiaf welliant 5. Llunier trydydd cymal newydd:

Cynigiaf welliant 7. Ychwaneger ar ddiwedd y trydydd cymal gwreiddiol:

Cynigiaf welliant 9. Ychwaneger pumed cymal newydd:

Datganaf fuddiant fel aelod o gyngor tref.

Y peth pwysicaf inni yw’r egwyddor y bydd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn seiliedig arni. Fel y dywed llawer a ymatebodd i gylch cyntaf y broses ymgynghori, ar yr wyneb, nid oes dim byd i’w wrthwynebu yn y ddogfen hon. Croesawyd egwyddorion Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, er bod cryn bryder ynghylch beth yn union y gall ei gyflawni ac ymdrin ag ef.

Mae prif bryderon Plaid Cymru yn ymwneud â’r dull o nodi ardaloedd y prosiect. Dylai prosiectau, unwaith y cânt eu nodi, gael eu harwain gan y cymunedau eu hunain. Dylai digon o arian fod ar gael yn rhwydd i ganiatáu i’r prosiectau ddatblygu’n gyflym, a thrwy hynny osgoi dadrithio a dylai’r prosiectau hynny gael eu hariannu yn y tymor hir, gan osgoi’r angen i ddatblygu cynigion byth a beunydd.

Dim ond ychydig o arian sydd ar gael. Felly, rhaid targedu’r cymunedau mwyaf difreintiedig yn gyntaf. Bydd llawer o awdurdodau yn gallu nodi mwy na phum cymuned. Felly yr oeddwn yn falch o glywed Edwina yn dweud y bydd hon yn rhaglen dreigl ac y caiff rhagor o gymunedau eu hychwanegu. Hoffai Plaid Cymru weld cyfnod llai na bwlch o dair blynedd. Efallai y bydd yn rhaid inni adolygu’r rhaglen a gweld sut y mae’n mynd rhagddi. Defnyddir y mynegrif amddifadedd lluosog i nodi’r cymunedau, wedi ei ategu gan wybodaeth leol. Ni chred Plaid Cymru fod y mynegrif yn rhoi darlun digonol o’r sefyllfa yn yr ardaloedd gwledig ac felly cefnogwn welliant 4 yn enw William Graham.

Ni ellir mesur amddifadedd yn gyflawn. Dylid holi cymunedau sut a pham y credant eu bod yn ddifreintiedig. Mae allgáu cymdeithasol ac amddifadedd yn fater cymharol. Sut, er enghraifft, y caiff teuluoedd a chartrefi difreintiedig o fewn cymunedau eu targedu? Mae’r rhan fwyaf o fentrau yn cyrraedd y rhai sydd wedi eu symbylu ac sydd yn frwdfrydig, yn hytrach na’r rhai sydd wedi colli pob symbyliad ac sydd wedi eu hallgáu’n gymdeithasol. Mae angen ymagwedd o’r gwaelod i fyny er mwyn sicrhau y cymer y gymuned leol ran. Ymddengys fod ymagwedd o’r fath yn fwy llwyddiannus na strategaethau a orfodwyd ar gymunedau. Gwyddom oll am ardaloedd yr oedd angen eu hadfywio, lle yr oedd cyrff a sawl llywodraeth flaenorol wedi gorfodi strategaethau arnynt. Ceir ardaloedd lle y nododd yr awdurdodau fod angen trwsio ac ailddablygu tai, a lle y dymchwelwyd yr ardal gyfan er mwyn cyflawni hynny. Efallai nad ailadeiladasant yn yr ardal honno, ond yn hytrach adeiladasant ystadau newydd ar gyffiniau trefi, nad ydynt yn meddu ar unrhyw gyfleusterau cymunedol ac, am eu bod yn newydd, nid oes ganddynt unrhyw ysbryd cymunedol nac ymdeimlad o berthyn.

Mae’r hadau a heuwyd bryd hynny yn dwyn ffrwyth yn awr. Rhaid i Rhoi Cymunedau’n Gyntaf beidio ag ailadrodd camgymeriadau’r gorffennol. Rhaid nodi strategaethau newydd a’u datblygu’n llawn gyda’r cymunedau lleol, yn hytrach na’u gorfodi arnynt. Dyna sail gwelliant 6.

Ni fydd y nodau a’r dyheadau a nodwyd gan gymunedau bob amser yn cyd-daro â rhai asiantaethau eraill yn y bartneriaeth. Cydnabuwyd hyn gan Lywodraeth San Steffan a rhaid iddo ddod yn realiti wrth ddatblygu’r cynllun hwn. Rhaid i’r wlad wasanaethu’r bobl. Anaml y mae’r gymuned ei hun yn rheoli partneriaethau. Teimla Plaid Cymru fod yn rhaid i’r seiliau da hyn yn y gymuned barhau drwy gydol oes y prosiect. Dyna’r sail ar gyfer gwelliant 8.

I gyflawni’r ymwneud hwn, ffurfir partneriaethau cymunedol. Mae galw bellach am y partneriaethau cymunedol hynny mewn sawl maes—diogelwch cymunedol, rhanbarthau gweithredu iechyd, ymwybyddiaeth o gyffuriau, Cychwyn Cadarn, Amcan 1, cytundebau tenantiaid—ac ymddengys fod pob awdurdod sydd yn cyflawni cynlluniau cymunedol yn gofyn i bartneriaethau gael eu ffurfio. Fodd bynnag, a yw’r gallu’n bodoli o fewn cymunedau i fodloni’r gofynion hynny?

Sonia’r ddogfen hon am ddefnyddio’r egwyddor ‘traean’ wrth ffurfio’r partneriaethau hyn. Gwêl rhai cymunedau ei bod yn anodd cael pobl i gymryd rhan mewn strategaethau presennol, felly sut y byddant yn annog pobl i gymryd rhan mewn strategaethau newydd? Rhaid cymryd gofal mawr i sicrhau na ddyblygir gwaith. Yn yr un modd ag y gall problemau godi wrth annog aelodau o’r gymuned i ddod ymlaen, mae’n golygu cost hefyd i’r asiantaethau dan sylw. Amcangyfrifa rhai asiantaethau fod hyd at 60 y cant o amser eu swyddogion yn cael ei dreulio ar fynychu cyfarfodydd partneriaeth. Er eu bod yn croesawu’r gwaith a wneir, dywedant hefyd fod llawer o amser yn cael ei dreulio yn dyblygu gwaith ac ailadrodd sgyrsiau a gynhaliwyd o dan amgylchiadau gwahanol. Pwrpas gwelliant 9 yw galw am adolygiad o’r holl bartneriaethau gwahanol er mwyn gweld a ellir eu symleiddio.

Rhaid i’r adolygiad hwn archwilio’r nifer o ffyrdd gwahanol o ariannu prosiectau cymunedol hefyd. Gellir cael arian drwy gymaint o lwybrau gwahanol fel ei bod wedi dod yn ddrysfa ariannu. Nid oes dim yn fwy rhwystredig i grŵp na phenderfynu ar ei nodau ac yna orfod paratoi cynnig a fydd yn gweddu i swm penodol o arian. Yn aml rhaid newid y nod gwreiddiol er mwyn gweddu i’r arian sydd ar gael, ac mae paratoi cynigion yn gymhleth ac yn aml yn cymryd llawer o amser. Nid oes unrhyw warant o lwyddiant yn y diwedd ac mae’r arian yn aml yn gyfyngedig i amser a dim ond ar gael yn y tymor byr. Nid oes unrhyw barhauster na gallu ar gyfer ariannu yn y tymor hir.

Nodwyd rhai o’r materion hyn. Fodd bynnag, er mwyn llwyddo a gwneud gwahaniaeth radical, rhaid mabwysiadu ymagwedd hollol newydd. Byddai Plaid Cymru o blaid cynnwys yr holl ariannu cymunedol o fewn un ffrwd, gan ddileu’r broses cynnig a rhoi mwy o barhauster i ariannu. Byddai Plaid Cymru yn hoffi gweld system ariannu deg nad yw’n rhy fiwrocrataidd.

Rhaid cyflwyno cydlyniad nid yn unig wrth ariannu ond rhaid ei gynnwys hefyd wrth gyflwyno gwasanaethau gan asiantaethau gwahanol. Rhaid cael cysylltiadau clir â’r strategaethau cymunedol y gofynnir i awdurdodau lleol eu datblygu. Onid oes achos dros gymryd cynlluniau Rhoi Cymunedau’n Gyntaf fel y sail ar gyfer strategaethau cymunedol? Byddai’n sicrhau yr eid i’r afael â phroblemau mewn ffordd gyffredinol. Byddai’n tynnu gwasanaethau a ddarperir gan awdurdodau lleol ynghyd â iechyd, hyfforddiant, datblygiad economaidd, gwasanaethau cyflogi a llawer mwy. Yna câi hyn ei gymhwyso i bob ward neu gymuned gan roi awdurdod i bob cymuned yng Nghymru.

Sut y mesurir canlyniadau Rhoi Cymunedau’n Gyntaf? Os caiff targedau eu pennu, dylent ymwneud â phob cymuned benodol, gyda chanlyniadau realistig sydd yn ddealladwy i’r gymuned leol. Dylent gynnwys nodau tymor byr mewn gweledigaeth tymor hwy. Fodd bynnag, yn anad dim rhaid cydnabod y bydd anghenion pob cymuned yn wahanol, ac felly y bydd eu targedau hefyd. Rhaid cymryd gofal mawr wrth bennu targedau a meincnodau cenedlaethol.

Dechreua hyn gyda’r cymunedau mwyaf difreintiedig, ond rhaid i’r arferion a ddatblygir o ymagwedd o’r gwaelod i fyny ledaenu i bob cymuned. Ni ddylai hon fod ddim ond yn rhaglen arall, ond yn hytrach y model sydd yn tynnu rhaglenni eraill i mewn iddo, a’r model a ddefnyddir fel y sail ar gyfer yr holl adfywio cymunedol. Fel y crybwyllodd William, ni ddylai dynnu arian o brosiectau presennol; rhaid iddo ychwanegu at y prosiectau llwyddiannus presennol ac adeiladu arnynt.

Dangosodd yr ymatebion i gam cyntaf y broses ymgynghorol ymrwymiad eang i fynd i’r afael ag amddifadedd ledled Cymru. Fodd bynnag, fel y gŵyr Edwina, mae gennyf bryderon difrifol ynglŷn â’r drafft cyfredol. Ofnaf, hyd yn oed ar ei ffurf gyfredol, y collir cyfle i weithredu rhaglen wirioneddol radical a fyddai’n mynd i’r afael ag anghydraddoldebau yn ein cymunedau ac ailddosbarthu adnoddau’n deg.

Mae prif fyrdwn y rhaglen yn un y dylai’r Blaid Lafur, fel plaid y chwith, ei dderbyn. Fodd bynnag, fel y digwydd yn aml, rhaid edrych yn fanwl ar y manylion. Gallai’r manylion am sut y câi’r prosiectau eu dyrannu, a sut y câi cymuned ei diffinio fel un ddifreintiedig, wneud hyn yn gyfle miliynau o bunnoedd a gollwyd. Gallai fod yn gyfle a gollwyd os nad yw’r dewrder gennym i ddweud mai ein blaenoriaeth gyntaf, olaf a’n hunig flaenoriaeth yw targedu adnoddau tuag at y cymunedau sydd â’r angen mwyaf.

A ydych yn cyfeirio at y ffaith mai’r unig fesur a archwilir, wrth asesu a yw cymuned yn ddifreintiedig ai peidio, yw faint o bobl sydd ar fathau amrywiol o fudd-dâl, yn hytrach nag edrych ar yr incwm ar gyfrartaledd? Byddai hynny’n well ffordd o ganfod a yw cymuned yn ddifreintiedig ai peidio.

Awgrymaf fod David yn darllen mynegrif amddifadedd lluosog Cymru. Â ymhellach ac yn ddyfnach o lawer nag ymchwilio i un mesur o amddifadedd. Awgrymaf ei fod yn chwilio ymhob twll a chornel yn Sir Fynwy i ddod o hyd i’r amddifadedd hwnnw, fel y gall brofi’r peth yn uniongyrchol.

Crwydrwn ar dir peryglus os dewiswn ddyraniad sydd ond wedi ei seilio’n rhannol ar y dadansoddiad gwrthrychol a thrylwyr o’r mynegrif o amddifadedd lluosog, tra ar yr un pryd gall fod yn agored i gael ei gamliwio gan gyfres bellach o feini prawf sydd yn llai gwrthrychol ac yn llai cadarn yn ystadegol. Os defnyddiwn yr ‘wybodaeth leol’ hon neu ‘dystiolaeth ansoddol’ i ddyrannu miliynau o bunnoedd o arian cyhoeddus, yna ni fydd y meini prawf hyn yn gallu gwrthsefyll lefel yr archwiliad y dylwn ei mynnu.

Mae gormod o wardiau yn fy etholaeth, gan gynnwys ochr gyfan Cwm Rhymni, wedi eu cynnwys yn y 100 uchaf o’r mynegrif i mi gyfiawnhau cefnogi mesur a allai o bosibl ganiatáu i gymunedau llai difreintiedig gael y gefnogaeth hon o’u blaenau. Gallem wynebu’r sefyllfa groes o gymunedau ar eu colled hyd yn oed ar ôl profi yn y mynegrif eu bod yn ddifreintiedig mewn sawl ffordd, tra y cynhwysir eraill ar sail cyfuniad o dystiolaeth rannol a thystiolaeth achlust.

Rhaid i’r dosbarthiad arfaethedig hwn i’r ardaloedd a nodwyd ar lefel is-ward—ac ni wadaf fod ardaloedd o’r fath yn bodoli, gallwn nodi un yn fy etholaeth i yn hawdd—gael ei wneud â’r un cywirdeb ag a wneir ar gyfer y 100 ward uchaf. Ni chredaf fod y camau diogelu y sonnir amdanynt yn y drafft cyfredol yn ddigonol. Ymgymerwyd ag ymarfer tebyg yn Lloegr rai blynyddoedd yn ôl lle y nododd cynghorau y lefelau is-ward hyn drwy gynnal yr arolwg eu hunain a chasglu’r dystiolaeth honno ar glipfyrddau. Mae angen y math hwnnw o ymagwedd lem arnom sydd yn seiliedig ar dystiolaeth.

Fodd bynnag, mae gennyf fwy o bryderon am y cynnig i gyfyngu ar nifer y prosiectau a ddyfernir ym mhob ardal awdurdod lleol ar unrhyw un adeg. Byddai’r cynnig hwn yn gwahaniaethu yn erbyn cymunedau a fyddai, ar eu pen eu hunain, yn gymwys i gael arian Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn hawdd, ond a allai gael eu heithrio oherwydd y tybir bod eu hardal awdurdod lleol yn rhy ddifreintiedig. Mewn geiriau eraill, ni fyddent yn gallu troi at y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf i wrthsefyll tlodi yn gynhwysfawr gan y bernir eu bod yn rhy dlawd.

Mewn gwirionedd, gallai hyn olygu y gallai cymunedau yn fy etholaeth, fel Ynysowen, Bedlinog, Tir-phil a Phontlotyn, gael eu heithrio o’r rhaglen tra y gallai cymunedau eraill nad ydynt yn agos at y 100 uchaf ar y mynegrif amddifadedd lluosog gael yr arian. Gallai’r un peth fod yn gymwys mewn etholaethau eraill: ym Mlaenau Gwent, er enghraifft, neu yn Rhondda Cynon Taf.

Os oes pryder na fydd awdurdodau lleol yn gallu rheoli lefel y galw am eu gwasanaethau yna dylem ddyrannu arian drwy’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf er mwyn sicrhau y gallant. Mewn gwirionedd, mae’r ddogfen yn awgrymu hyn. Mae creu gallu yn rhan allweddol o’r rhaglen. Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn ymwneud â mynd i’r afael ag amddifadedd, nid dod o hyd i gydbwysedd daearyddol rhwng ardaloedd awdurdod lleol. Dylai’r rhaglen fod yn seiliedig ar angen cymdeithasol-economaidd yn unig. Byddaf yn dadlau o blaid hyn yn ystod yr ymgynghori, fel y gwna’r Aelodau eraill gobeithio. Ni allwn ganiatáu i’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ddod yn ymarfer arall a ddaeth yn agos at ailddosbarthu adnoddau a mynd i’r afael ag anghydraddoldeb.

I declare an interest as a member of Rhondda Cynon Taff County Borough Council. Any scheme to alleviate poverty and deprivation is to be welcomed. Such a scheme is not charity or a handout. The redistribution of wealth should take place in every country. It is of benefit to the whole country and, at the end of the day, wealthy areas as well as deprived ones will benefit from such a policy. The redistribution of wealth should be a priority in all states, especially in a country with a socialist tradition such as Wales.

The areas that should benefit most from such a policy in Wales are the Valleys, not forgetting the rural areas. The Valleys have suffered economic decline for decades. I know families where three generations are unemployed. These areas have suffered deprivation under successive governments. We would expect that from the Conservatives. However, there is now great disappointment in the Valleys with the Labour Government’s performance. That is why I am speaking here today.

We are all familiar with the statistics in the Valleys. The gross domestic product is 62 per cent of the European average and life expectancy is five years below the European average. In some areas, including my constituency, ill-health is 75 per cent higher than the UK average. The highest percentage of unfit housing is in the Valleys. One in every three does not have any qualification.

Plaid Cymru welcomes the principles of Communities First. We are confident that the ideas in the document have the potential to resolve many of our deprived communities’ problems. However, we are sceptical as to whether it will succeed as there is so little funding within the programme and, as a result, a limited number of projects.

On the scheme’s principles, we must emphasise the need for Communities First initiatives to have a fully comprehensive role. There is no point in targeting one aspect of poverty. All areas of deprivation must be encompassed, including unemployment, education, health, the environment and culture. In following such a policy, symbiosis will occur and the holistic effect on society will be greater than the sum of the individual areas of deprivation.

It is also essential that voices within the community are heard. The idea of starting from the bottom up is to be welcomed. In the past, initiatives have tended to be most successful in communities that are motivated and enthusiastic. The most deprived communities do not tend to have these virtues. Local resources must be generated to respond to that deficiency.

The principle of the policy should be that the communities with the greatest needs should be the first to benefit from this. The recommendation of restricting the number of initiatives to a maximum of five for each local government area is contrary to this principle. It is completely unfair, especially for an area such as Rhondda Cynon Taff which contains 17 of the 100 worst wards in Wales. If only five are given the opportunity to develop, 12 will be disappointed.

One of the priorities in Communities First is to develop local human resources. In my experience as a native of an area that comes thirty-third in the list of Wales’s most deprived areas, local people have many abilities that have not been developed due to various reasons. With training, it is possible to develop their talents and confidence to be community leaders within a short space of time.

However, this is not the only area that needs resource development. The serious lack of resources within local government creates problems as regards assisting the various schemes. I use the word ‘assist’ because it is important that local government does not control these schemes. The communities themselves should take the lead. That is happening in my village, for example, under the People in Communities scheme, and it works successfully.

Our deprived communities have been losing out for generations, and the truth is that they will continue to be neglected because the sum allocated for Communities First is such a paltry one compared with the enormity of the problem. A sum of £20 million was allocated to deal with poverty throughout Wales, compared with £200 million for the Cardiff Bay barrage and £800 million for the Dome.

Communities First is a good idea with laudable principles. However, without more resources and better targeting, there is concern that this good scheme will fail, as other initiatives to deal with deprivation have failed in the past.

in Welsh As Chair of the Local Government and Housing Committee, I welcome this document, along with the fact that the Assembly, under the leadership of Edwina Hart, will carry out further consultation on the best way to ensure that we reach our poorest communities, wherever they may be. The Committee firmly believes that it is important to allow communities the opportunity to speak for themselves. Personally, I would like to see town and community councils embracing the opportunity to develop a definite role within a local partnership.

yn Saesneg Bwriedir y bydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yn ystyried yr ymateb i’r ymarfer ymgynghori ar 2 Mai, cyn dod gerbron y Cyfarfod Llawn am ystyriaeth bellach. Mae’r Pwyllgor yn awyddus i gynnal arolygiad polisi o rôl grwpiau cymunedol wrth adfywio cymunedau. Mae’r Pwyllgor am ganolbwyntio ar faterion megis y ffordd orau o roi awdurdod i bobl leol a sefydliadau i weithio’n effeithiol o fewn partneriaethau lleol, gan ganolbwyntio ar sefydlu arfer da yn nhermau creu gallu a datblygu sgiliau. Pe cynhelid yr adolygiad hwn yn unol â gwelliant 9, gallai ddiweddu yn dyblygu peth o’r gwaith a wnaethpwyd eisoes, megis ar y mecanweithiau ariannu ar gyfer prosiectau cymunedol. Mae’r Pwyllgor heb ystyried eto y cylch gorchwyl manwl ar gyfer yr adolygiad o bolisi, ond maes o law bydd yn ystyried ei raglen cynllunio strategol i’r dyfodol ar 24 Ionawr, pan gaiff materion a godir y bore yma eu hystyried, mae’n siwr gennyf.

in Welsh I declare an interest as a general practitioner and as a member of Swansea City and County Council

in Welsh As a county councillor, I see that the health of our communities is dependent on factors outwith the health service, factors such as the poor condition of our housing and the transport system, which are matters for local government. However, poverty is the main reason for ill-health in Wales. Ours is a country that is a community of communities, with great inequality between them, and this, in turn, has a detrimental effect on the health and welfare of our people. Therefore, a programme such as Communities First, which targets disadvantaged areas, is to be welcomed. However, some points need to be noted and emphasised. A community is not only a geographical entity.

yn Saesneg Er enghraifft, ffurfia pobl sydd â nam gweledol gymuned eu hunain gyda’i sialensau ei hun. Yn ddelfrydol, dylai’r gymuned arwain pob partneriaeth leol Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a dylai gael prosiectau realistig gyda chanlyniadau realistig wedi eu pennu gan y gymuned.

yn Saesneg Mae gan Gymru rai o’r ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU. Mae tystiolaeth bod anghydraddoldebau iechyd yn parhau i gynyddu yn ein gwlad. Mae Plaid Cymru wedi arddel y polisi o ardaloedd sydd yn gweithredu dros iechyd cymunedol ers amser, gan dargedu adnoddau’n benodol i’n wardiau etholiadol tlotaf, mwyaf difreintiedig, gan dynnu ynghyd themâu cysylltiedig addysg, tai, iechyd a diogelwch cymunedol yn un weledigaeth leol gydlynus â ffocws iddi. Byddai syniad o ymateb iechyd wedi ei dargedu yn Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn werth ei ystyried.

yn Saesneg Mae’r rhaniad o ran iechyd yn adlewyrchu’r rhaniad cymdeithasol; mae’r iechyd gwaethaf yn yr ardaloedd tlotaf. Mae gennym gyfle i fynd i’r afael â’r anghydraddoldeb hwn drwy roi triniaeth ac adnoddau arbennig i’n hardaloedd tlotaf a mwyaf difreintiedig. Fodd bynnag, gadewch inni sicrhau fod rhaglenni gweithredu ymarferol yn cael eu datblygu. Cafodd ein cymunedau flynyddoedd o fentrau a rhethreg ddiwerth y Llywodraeth. Wrth i anghydraddoldebau mewn iechyd barhau i gynyddu, rhaid i Roi Cymunedau’n Gyntaf fod yn wahanol.

Croesawaf yr ymagwedd bwysig a gwahanol hon. Mae’n ffordd gyffrous ymlaen. Hanfod Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yw galluogi ac awdurdodi pobl mewn cymunedau i reoli’r ffactorau sydd yn effeithio’n uniongyrchol ar eu bywydau. Yn rhy aml yn y gorffennol, ni ddigwyddodd hynny. Gwariwyd arian ar ardaloedd a gydnabuwyd fel rhai o dan anfantais—ac mae pob gweithiwr cymdeithasol wedi gweld hyn—ac mae wedi creu yn hytrach na nacáu dibyniaeth. Mae hynny’n drist. Yn anochel, bydd asiantaethau allanol a ddaw i ardal gan gyflwyno eu hatebion, sydd yn aml yn seiliedig ar werthoedd a dyheadau hollol wahanol, yn methu gan fod diwylliant cyffredinol ardal yn milwrio yn erbyn y newidiadau a ystyrir gan bobl yn aml yn rhai a orfodir arnynt yn hytrach na rhai a ddaw oddi mewn. Dywedaf hynny gyda chryn awdurdod, ar ôl gweithio mewn cymunedau am lawer o’m bywyd gwaith. Rhaid i weledigaeth y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf gael ei magu o fewn y gymuned. Bydd hynny’n helpu i greu llwyddiant. Edrychaf ymlaen at weld sut y bydd hyn yn datblygu.

Datganaf fuddiant fel aelod o gyngor cymuned.

Croesawaf y papur a’i gynnwys. Mae’n welliant mawr ar yr un cyntaf ac mae arnom ddyled fawr i’r bobl yr ymgynghorwyd â hwy ac a wnaeth gyfraniad mawr i’r ymgynghoriad hwn. Mae defnyddio profiad pobl ar lefel ymarferol yn holl bwysig os yw’r cynllun i gael cyfle i gyflawni. Dysgwyd gwersi o raglenni’r gorffennol, a fethodd weithiau â chyflwyno llawer o’u buddiannau a fwriadwyd. Mae angen inni gael disgwyliadau realistig a gweithredu’n gyfannol.

Mae tai yn brif ffactor wrth wella cymunedau ac wrth fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol. Mae pob un ohonom yn ymwybdol o effaith tai gwael ar iechyd ac ar y gallu i elwa ar addysg. Fodd bynnag, yn ogystal â thai o ansawdd da, mae cynllun ystadau yn effeithio ar ddiogelwch cymunedau. Mae ystadau â heolydd pengaead, blociau garej gwag a lonydd tywyll yn fannau lle y cyflawnir llawer o droseddau, ac mae angen llawer o arian i unioni problemau ffisegol o ran tai a chynllunio. Mae angen inni hefyd ddeall cymunedau er mwyn cyflawni’r ffordd gywir o hyrwyddo cymdeithas sifil a chydnabod hawliau a chyfrifoldebau pawb o fewn y cymunedau hynny.

Gall cymuned sydd yn disgyn i isddiwylliant troseddol, yn arbennig troseddau sydd yn gysylltiedig â chyffuriau, fod yn agwedd eithriadol o ofidus ar allgáu cymdeithasol. Yn aml bydd hynny’n anfon y bobl hynny o’r gymuned sydd yn gallu gadael, ac sydd efallai fwyaf abl i wella’r gymuned. Caiff pawb arall ei dynnu, i raddau mwy neu lai, i gymryd rhan mewn troseddau neu wybodaeth am droseddau neu i ffordd o fyw anhapus, amddiffynnol sydd yn ceisio cau allan yr erchyllterau sydd yn digwydd o’u cwmpas. Mae’n anodd ymdrin â rhywbeth fel hyn, ond rhaid inni geisio mynd i’r afael ag ef.

Yr wyf am bwysleisio rhai o sylwadau Janet Ryder. Mae angen inni ddatblygu’r adnoddau dynol mewn cymunedau fel y gall y cymunedau hynny gymryd yr awenau. Nid yw’n hawdd, ond mae’n hanfodol er mwyn eu llwyddiant. Gobeithiaf y gall Edwina roi ei sylwadau ar hynny pan fydd yn ateb.

Tra bod Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn gweithio yn y cymunedau hyn rhaid iddi sicrhau nad yw’r rhaglenni a roddir ar waith yn gyrru’r cnewyllyn troseddol i gymunedau eraill a’u difetha. Mae’n anodd atal hynny. Mae’n digwydd a gwelais hynny’n digwydd. Ni ddylai helpu un gymuned fod ar draul un arall.

Mae Plaid Cymru yn gofidio na fydd digon o arian ar gael efallai. Dyrannwyd tua £20 miliwn ar gyfer y flwyddyn gyntaf, sydd yn cynyddu i £28 miliwn yn yr ail flwyddyn a £33 miliwn yn y drydedd flwyddyn. Mae hynny’n swnio yn arian mawr, ond os caiff ei rannu rhwng 100 o gynlluniau, golyga £20,000 y gymuned. A yw hynny’n ddigon i ddarparu rheolwr/cydlynydd partneriaeth gyda digon dros ben i lenwi’r bylchau?

Ar y llaw arall, gwelodd pob un ohonom gynlluniau yn y gorffennol lle y gwastraffwyd arian drwy ddiffyg rheolaeth a dealltwriaeth o anghenion. Digwyddodd hynny yn yr ardaloedd lle y bûm yn byw yn y 1980au mewn ffordd eithaf trallodus. Mae nid yn unig yn gwastraffu arian, ond yn arwain at ddigalonni pobl yn gyffredinol a drwgdybio llywodraeth. Rhaid cael cydbwysedd. Rhaid anelu’n uchel i ryw raddau ond rhaid cymryd gofal hefyd i reoli’r arian yn gywir.

Nodaf yn y papur y bydd arian o raglenni eraill yn darparu cyllid hefyd, yn arbennig Amcan 1. A yw’r gronfa adfywio leol yn ddigonol i wneud hynny?

Siaradodd Dai Lloyd am yr ardaloedd gweithredu dros iechyd. Gwnaeth bwynt da, ond rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â’r mater hwn o ddryswch a dyblygu. Mae Plaid Cymru am weld Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn arwain y rhaglenni mewn cymunedau lleol, oherwydd rhaid inni wneud rhywbeth am ddyblygu. Rhaid inni hefyd geisio symleiddio’r ddrysfa ariannol.

Cefnogaf sylwadau Huw Lewis. Cefnogaf sylwadau Geraint Davies hefyd am yr angen i gael ymagwedd lem i sicrhau mai’r cymunedau sydd yn dioddef waethaf sydd yn cael y flaenoriaeth. Byddai’n drueni pe bai cyffindwyllo yn digwydd er mwyn cynnwys cymunedau nad ydynt yn dioddef cymaint yn y cynllun.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Pan ddadleuasom ddrafft cyntaf y strategaeth hon, tanlinellais ymrwymiad fy mhlaid i gymunedau a chanmolais y cysyniad y tu ôl iddo. I’r Democratiaid Rhyddfrydol, cymunedau yw un o flociau adeiladu sylfaenol cymdeithas lwyddiannus a bywiog. Gall cymuned fyw a rhagweithiol fod yn ffactor o bwys wrth fynd i’r afael ag amddifadedd a thlodi. Caniatâ i bobl adeiladu eu hunan hyder a chyflawni eu potensial llawn. Yn aml, fodd bynnag, yn y cymunedau mwyaf difreintiedig, ni ellir cyflawni hyn heb ymyrraeth o’r tu allan a chreu canolbwynt y gellir ailadeiladu’r gymuned o’i amgylch.

Felly croesewir y cyhoeddiad am adnoddau ychwanegol i ariannu’r strategaeth Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn y gyllideb. Mae dyrannu £83 miliwn dros dair blynedd yn swm mawr iawn o arian hyd yn oed pan gaiff ei daenu dros 100 o gymunedau. Mae’n gatalydd holl bwysig i dynnu ynghyd y rhaglenni presennol mewn ffordd fwy cydlynus i ddarparu canolbwynt ar gyfer y gymuned ac i ddefnyddio arian arall.

Nid yw’n hawdd newid degawdau o esgeulustod dros nos. Fodd bynnag, credaf, drwy gyllideb y Cynulliad, y cytundeb partneriaeth, Amcan 1 a rhaglenni eraill, ein bod yn dechrau dod o hyd i adnoddau sydd eu hangen arnom i gymryd camau effeithiol o ran ffactorau gwanychol megis troseddau, tai gwael, iechyd gwael a sgiliau gwael. Gwn fod llawer o’r cynigion llwyddiannus ar gyfer arian Amcan 1 hyd yn hyn wedi canolbwyntio ar fynd i’r afael â lefelau sgiliau gwael. Er enghraifft, y diwrnod o’r blaen dywedwyd wrthyf am gynnig yn Abertawe sydd yn ceisio datblygu cwricwlwm amgen ar gyfer pobl ifanc sydd wedi ymbellhau ar gynllun tebyg i’r prosiect Gap da iawn ym Mhenlan, Abertawe. Gall y mathau hyn o gynigion ond gwella a helpu’r prosiect Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Mae’r ail bapur ymgynghorol hwn yn nodi un o’r prif bwyntiau mewn datblygiad cymunedol, sef mai’r cymunedau eu hunain yw’r rhai gorau i nodi ac ymdrin â’u hanghenion eu hunain. Ein rôl yw bod yn hwylusydd yn hytrach na threfnydd. Mae’r ffordd y rhagwelir y caiff Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ei threfnu yn tanlinellu’r egwyddor honno. Mae ymrwymiad tymor hir i ariannu ac adnoddau, gan dargedu’r cymunedau mwyaf difreintiedig, hyrwyddo partneriaethau a chymryd camau nad ydynt yn orchmynnol yn nodweddion hanfodol o’r strategaeth hon. Dengys ein bod wedi dysgu gwersi’r gorffennol, nad y llywodraeth bob amser sydd yn gwybod orau, er na allwn adael popeth i’r farchnad rydd ychwaith.

Cynhaliodd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru eu hymchwil eu hunain y llynedd i’r sector gwirfoddol a gwelwyd, er bod 70 y cant o sefydliadau gwirfoddol Cymru yn cael y rhan fwyaf o’u harian ar sail un flwyddyn, bod 88 y cant yn teimlo y byddai cael arian ar sail tair i bum mlynedd yn fudd sylweddol. Dywedodd tua 43 y cant mai mwy o arian tymor hir oedd y prif newid y byddent yn hoffi ei weld yn y sector gwirfoddol. Felly bydd parhad ariannu yn ffactor allweddol wrth adeiladu gallu cymunedol sydd yn ffurfio rhan fawr o’r ail bapur ymgynghorol hwn.

Er mwyn i’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf lwyddo, mae angen i’r gymuned gymryd rhan o’r diwrnod cyntaf mewn ffordd sydd yn rhoi awdurdod iddi. Fodd bynnag, mae angen inni ddysgu hefyd y gwersi o brosiectau megis y fenter drefol yn Townhill heb godi disgwyliadau yn ddiangen. Mae angen i’r gymuned ei hun roi trefn ar broblemau fel troseddau, diweithdra, camddefnyddio cyffuriau, diffyg gofal plant, trafnidiaeth ac yn y blaen, yn ogystal â’r agweddau cadarnhaol ar y gymuned. Byddai’n ddefnyddiol hefyd cynnwys archwiliad o’r holl adnoddau sydd ar gael i’r gymuned o raglenni prif ffrwd, y cyngor lleol, awdurdodau iechyd a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, gan nodi bylchau, edrych ar achosion o orgyffwrdd a gweld sut y gellir ei wario’n well er mwyn cael canlyniadau mwy effeithiol.

Rhan bwysig o’r bartneriaeth rhwng y gymuned, y sector statudol a’r sectorau gwirfoddol a busnes a ragwelir yn y ddogfen hon, fodd bynnag, yw bod yn rhaid i gyrff statudol yn arbennig fod yn barod i ildio rheolaeth pan fydd angen a gadael i’r bartneriaeth wneud y gwaith. Yn anad dim, mae angen inni osgoi blinder partneriaeth a pheidio â disgwyl canlyniadau ar unwaith. Rhaid i hon fod yn strategaeth tymor hir gydag ymrwymiad tymor hir gan y Cynulliad a chan bob partner.

Mae’r broses ymgynghorol yn amlwg wedi gwella’r ddogfen hon. Mae’r ail broses ymgynghorol, sydd eisoes ar y gweill, yr un mor bwysig wrth sicrhau ein bod yn gwneud pethau’n iawn. Ni ddylem fod yn ceisio achub y blaen ar y broses honno yn awr drwy geisio diffinio’r ffordd ymlaen drwy welliannau i’r cynnig hwn. Dyna pam na fydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi’r gwelliannau hyn. Fodd bynnag, edrychwn ymlaen at y camau sydd eu hangen yn fawr a ddaw o’r strategaeth hon unwaith y daw’r ymgynghori i ben.

Bwriedir i’r fenter Rhoi Cymunedau’n Gyntaf fod yn gynllun radical, arloesol sydd yn torri tir newydd, ac sydd â’r potensial gwirioneddol i ddarparu adfywiad effeithiol a chynaliadwy ar gyfer ein cymunedau rhanedig mwyaf difrifol. Byddwn yn ei alw yn gynllun gweithredu yn syml i’n helpu ni i ddileu tlodi. Bwriedir iddo ddarparu fframwaith tymor hir o fewn y cymunedau hyn, a bwriedir i hwn ystyried yr holl raglenni presennol gan wrthsefyll y problemau lluosog sydd yn gysylltiedig â thlodi. Yn bwysicaf oll, anela at hyrwyddo partneriaeth wirioneddol o fewn y cymunedau hyn fel y gall y bobl sydd yn byw yno deimlo eu bod yn perthyn i hyn, mai hwn fydd eu prosiect hwy, ac y bydd ganddynt rôl arweiniol wrth benderfynu ar eu blaenoriaethau a sut i’w cyflawni. Dyma’r ymagwedd a nodir yn Rhoi Cymunedau’n Gyntaf sydd yn ei gwneud yn wahanol i’r holl raglenni o’r brig i’r gwaelod blaenorol lle y ceisiodd pobl wedi eu hysgogi’n dda ac yn llawn bwriadau da o lywodraeth ganolog neu leol, neu hyd yn oed asiantaethau megis cymdeithasau tai, ac mewn rhai lleoedd y sector gwirfoddol, roi rhaglenni ar waith y penderfynasant yr oedd eu hangen ar y cymunedau. Y gobaith yw, drwy sefydlu partneriaethau cryf, megis y rhai y cyfeirir atynt yn ail gam y ddogfen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, y bydd gan y bobl sydd yn byw yn y cymunedau hynny fwy o ymdeimlad o berchenogaeth o brosiectau presennol a rhai’r dyfodol ac y bydd ganddynt ymrwymiad gwirioneddol i wneud iddynt weithio.

Mae gwaith partneriaeth yn air ffasiynol hawdd i’w ddefnyddio ac fe’i defnyddiwn yn rhy aml. Yr oeddwn yn ddiolchgar pan soniodd Peter am flinder partneriaeth oherwydd siaradwn am bartneriaeth pan soniwn am unrhyw beth. Mae’r gymuned yr wyf yn byw ynddi yn anffodus yn ymddangos yn y 100 uchaf o’r cymunedau mwyaf difreintiedig. Yn y gymuned honno, mae sawl prosiect sydd yn mynd rhagddo ar hyn o bryd. Pan ddechreuir prosiect, dywed pobl yn aml nad oes diben ceisio ei wneud ac na fydd byth yn gweithio. Cyfeiriaf at brosiect sydd bellach yn warchodfa natur drefol, o’r enw Brickfield Pond, yn y Rhyl. Dywedodd pobl eu bod eisoes wedi ceisio cyflawni pethau yno. Awgrymwyd y dylid adeiladu ffens, ond dywedodd pobl y câi ei bwrw i lawr. Fodd bynnag, gan fod y gymuned wedi adeiladu’r ffens ac wedi cytuno bod ei hangen, mae wedi aros. Mae wedi bod yno ers tair blynedd ac ni chafodd ei chyffwrdd, ei fandaleiddio na’i bwrw i lawr. Mae pobl yn ei pharchu am mai nhw sydd yn berchen arni. Penderfynasant fod angen ei chodi, penderfynasant ar ei huchder a’r deunyddiau i’w defnyddio. Rhaid inni edrych ar enghreifftiau o’r fath ar gyfer llwyddiant Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Nid yw’r math hwnnw o ymagwedd bob amser yn bodloni awdurdodau lleol na’r sector gwirfoddol sydd yn tueddu i hwylio i mewn ac allan yn eu siwtiau a’u ceir crand gan ddweud wrth ein cymunedau tlawd lle y credant y maent yn mynd o’i le. Oni chymer yr awdurdodau lleol sylw o’r hyn a ddywed y cymunedau ni fydd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn cyflawni ei photensial llawn.

Bwriedir i’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ganolbwyntio ar y 100 uchaf o gymunedau mwyaf difreintiedig. Y man cychwyn ar gyfer hyn yn ddiau yw mynegrif amddifadedd lluosog Cymru, sydd yn rhestru lefel yr amddifadedd ar draws amrywiaeth o ddangosyddion ym mhob ward etholiadol yng Nghymru. Fodd bynnag, yr oedd yn bleser gennyf glywed Edwina yn dweud yn ei datganiad agoriadol y byddwn yn edrych ar enwi cymunedau cydlynus y tu mewn i’r amddifadedd hwnnw. Mae cymunedau ar draws ffiniau etholiadol y mae angen eu hystyried. Mae arnom ddyled i’r bobl hynny i ddweud, er eu bod yn byw ar ochr arall y ffordd mewn cymuned a ystyrir yn fwy cefnog—weithiau nid yw—nad yw hynny’n golygu na allant hwy hefyd elwa ar y prosiect hwn. Byddai’n drist pe bawn yn dilyn y trywydd hwnnw, er fy mod yn cytuno â sylwadau’r Aelodau na ddylem ddechrau cyffindwyllo na chwarae o gwmpas yr ymylon i flaenoriaethu’r ardaloedd hynny sydd yn fwy cefnog na rhai o’n hardaloedd difreintiedig. Ni ddylem esgus fod yr un faint o amddifadedd dwys yn bodoli ym mhob rhan o Gymru. Felly mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn ymwneud â helpu’r rheini sydd ei angen fwyaf.

Croesawaf y ddadl hon heddiw. Mae’n drueni mawr inni glywed y Ceidwadwyr yn chwarae gwleidyddiaeth ar y dechrau. Mae eu sylwadau diwerth a negyddol yn awgrymu eu bod yn ofni’r llwyddiant a ddaw yn sgîl y polisi hwn. Yr oeddwn dan deimlad pan gyfeiriodd William Graham at drefi’r Cymoedd lle mae mentrau wedi methu. Soniodd am atebion cyflym a chelwyddau. Dyna sut y disgrifiasom rai o’r mentrau a gafwyd gan Lywodraethau Ceidwadol yn ystod eu 18 mlynedd mewn grym. Diogi’r Blaid Geidwadol sydd yn rhannol gyfrifol am gyflwr presennol y Cymoedd a’r ardaloedd tlotaf. Gadewch i hynny fod yn glir. Rhaid inni groesawu’n frwd y datblygiad pwysig newydd hwn heddiw. Mae’r Gweinidog yn gysylltiedig ag ymarfer ymgynghori. Mae’n gofyn am ein barn ac mae’r ymarfer yn un parhaus. Dyma gyfle—ac fel un sydd yn dod o Flaenau Gwent, croesawaf hynny—i weld datganoli yn rhoi cyfle i’r Cynulliad symud ymlaen yng Nghymru i ymosod ar anfantais gymdeithasol neu—fel y’i gelwir gan lawer ohonom—tlodi hen ffasiwn, y cyfeiriodd y Gweinidog ato.

Mae’r partneriaethau cymunedol yn gynhwysol ac mae hynny’n wych. Maent yn gynigion cynhwysol ac yn canolbwyntio ar bobl. Eisoes gwelsom sut y mae’r partneriaethau hyn yn gweithio mewn sawl lle. Mae angen inni adeiladu ar hynny. Mae ganddynt weledigaeth tymor hir. Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn rhoi cyfle inni ymgynghori’n barhaus, i gyflwyno’n lleol a chyflwyno arian tymor hir, y clywsom sôn amdano y bore yma. Bydd y swm o £83 miliwn ar gael dros dair blynedd. Er mwyn i hyn weithio, mae hynny’n holl bwysig. Rhaid inni allu cyflwyno rhagor o arian y loteri. Cydymdeimlaf yn fawr â’r hyn a ddywedwyd yn yr ymatebion ymgynghori hyn. Rhaid inni gael pobl y Loteri Genedlaethol i ddeall bod angen cyfeirio anghenion ariannol yn gadarnhaol tuag at ardaloedd tlawd. Nid oes diben dweud ‘gallwch gael hyn os oes gennych arian cyfatebol’ os nad yw’r arian cyfatebol gennych am eich bod mor dlawd. Nid oes gan ardaloedd fel Blaenau Gwent, Merthyr a Rhondda yr arian i’w galluogi i gymryd rhan. Dyna pam eu bod ar waelod tabl arian y loteri bob amser. Ni yw’r rhai sydd heb ddim. Dyna pam ei bod yn bwysig ein bod yn ceisio cyflwyno rhagor o arian y loteri. Rhaid i bobl o’r tu allan i’r Cynulliad Cenedlaethol hwn wrando ar hyn. Mae monitro a gwerthuso parhaus yn bwysig hefyd.

Croesawaf hyn yn ei gyfanrwydd. Cefais y pleser o ymwneud ag ef ar ddechrau’r cyfnod ymgynghori. Mae’r fformwla ar gyfer dethol yn rhesymol. Mae’n bwysig bod gan y Gweinidog hyblygrwydd. Yr ydym i gyd yn adnabod Edwina Hart a gwyddom am ei hymrwymiad llwyr i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol. Bydd yn ymdrin â dyraniad y cymunedau hyn yn deg a gwrthrychol. Gwnaeth bwynt da y bore yma ynglŷn â ffiniau cymunedau yn rhychwantu wardiau etholiadol. Mae hynny’n enghraifft dda pam bod rhaid cynnwys hyblygrwydd. Ni ddylai fod rhagor o atebion cyflym yng Nghymru. Gallaf i, ac eraill yma, weld olion atebion cyflym yn ein hetholaethau. Nid oes unrhyw werth iddynt ac nid ydynt yn ysgogi unrhyw hyder mewn pobl ar gyfer y dyfodol.

Mae’r ymgynghori ystyrlon a fu, ac sydd yn mynd rhagddo o hyd, yn hynod werthfawr inni. Tanlinellaf yr hyn a ddywedodd Janet Davies wrth ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at yr ymgynghori hwn ac a wnaiff hynny yn y dyfodol. Hwy sydd yn weithio i wella sefyllfa Cymru. Mae hyn yn rhywbeth inni i gyd, nid y Cynulliad Cenedlaethol yn unig, nid llywodraeth leol yn unig, ond pob un ohonom yn gweithio mewn partneriaeth â sefydliadau gwirfoddol a’r sector preifat. Os ydym i gyflawni datblygu cynaliadwy, rhaid inni gydweithio. Mae hwn yn fater o sicrhau bod pobl mewn cymunedau difreintiedig, tlawd yn cael bargen deg. Rhaid inni sicrhau’r adnoddau ychwanegol hynny, er mwyn rhoi cyfleoedd i’r rheini na chânt y cyfle i fwynhau’r cyfleoedd y mae eraill wedi eu cymryd yn ganiataol ers blynyddoedd. Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn gyfle inni gyflwyno polisi ar gyfer Cymru y gallwn fod yn falch ohono. Rhydd gyfle i’r Cynulliad Cenedlaethol unioni’r fantol a rhoi cyfleoedd i gymunedau tlotach yn y dyfodol. Fe’i cefnogaf yn llawn.

Yr wyf wedo mwynhau gwrando ar y ddadl hon, yn y Siambr a’r tu allan ar y sgrîn deledu pan oeddwn yn ystyried beth i’w ddweud. Yr wyf wedi mwynhau darllen y ddogfen y seilir y ddadl arni hefyd. Mae’r mater yn un eithriadol o bwysig. Ar y mater hwn, caf anhawster i gyflawni fy rôl o ddarparu gwrthwynebiad, oherwydd yn y bôn cytunaf â’r amcanion a’r egwyddorion sydd wrth wraidd yr hyn y ceisiwn ei wneud yma. Mae gan lawer o rannau o Gymru gymunedau difreintiedig. Yr oedd y Gweinidog yn iawn yn ei haraith ragarweiniol pan ddywedodd fod amddifadedd, i raddau helaeth, wedi deillio o amgylchiadau y tu hwnt i reolaeth y cymunedau. Yr oedd yn ddrwg gennyf fod Peter Law wedi difetha araith resymol gyda chyfeiriad gwirion at ddiogi gan y Llywodraeth flaenorol. Yn fy marn i, dibrisiodd hynny yn ddirfawr yr hyn yr oedd yn ceisio ei ddweud. Bydd bob amser yr hyn a alwaf yn densiwn deinamig rhwng ceisio cael cymdeithas deg a chreu ffyniant cenedlaethol. Mae creu cymdeithas deg yn amcan i bob llywodraeth a gwleidydd. Dyna beth y soniwn amdano yn y ddadl hon. Yr wyf am gyfeirio at yr hyn a ystyriaf yn ymgyrch bersonol. Mae’n bwysig er dyfodol y Cynulliad ein bod yn ystyried sut i gyfathrebu yr hyn yr ydym yn ei wneud i bobl Cymru. Dyna pam bod mentrau fel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf weithiau yn achosi pryder imi. Gofynnais i lawer o bobl beth yw ystyr Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Gwyddom ni, a rhai pobl sydd yn gysylltiedig â’r rhaglen, yr ateb. Fodd bynnag, os gofynnwch i’r cyhoedd—ceisiais wneud—ni ŵyr neb. Credaf fod achos dros gael ail linell o eglurhad: ‘Rhoi Cymunedau’n Gyntaf’ fel teitl, ac oddi tano, ‘strategaeth ar gyfer targedu adnoddau yn ein cymunedau difreintiedig’. Byddai hynny’n ffordd o gyfleu’r neges ynglŷn â’r hyn y ceisiwn ei wneud a gwella parch pobl tuag at y Cynulliad hwn.

Croesawaf yn arbennig y cyfeiriad at asiantau neu reolwyr cymunedol. Nid wyf yn hollol siŵr o’r ieithwedd. Bûm yn ddigon ffodus ar un adeg i fod yn gysylltiedig â datblygiad economaidd. Yr oedd yn unigryw o ran y ffaith bod gan y corff a gadeiriwn hefyd bwerau datblygu cymdeithasol. Yn ystod y camau cynnar, datblygwyd y caledwedd. Ymddangosai mai dyna’r ffordd ymlaen. Fodd bynnag, cofiaf gael dadl ddwys ynglŷn â sut y gallwn ei weithredu i effeithio ar y cymunedau mwyaf difreintiedig yng nghanolbarth Cymru ar y pryd. Y casgliad y daethom iddo oedd bod yn rhaid cynyddu gweithgaredd cymdeithasol. Penderfynnwyd gwneud hynny drwy greu asiantau cymunedol. Credaf y sefydlwyd y cyntaf tua 10 mlynedd yn ôl ym Mlaenau Ffestiniog. Parhaodd y rhaglen honno am beth amser. Mewn llawer o drefi bach yng nghanolbarth Cymru, cafwyd asiantau cymunedol yn gweithio bob amser mewn partneriaeth â chyrff eraill, er enghraifft gydag ysgolion. Cawsant effaith anhygoel, o ystyried cyn lleied o adnoddau yr oedd eu hangen. Croesawaf y datblygiad hwnnw.

Croesawaf hefyd y cyfeiriadau at ariannu tymor hir. Mae hyn bob amser yn broblem pan fydd un llywodraeth yn ymrwymo adnoddau ac arian i’r llywodraeth nesaf. Arweiniodd yr egwyddor honno yn aml at raglenni ariannu dros dair blynedd. Yn ddiau, pan siaradwn am ymdrin â’n cymunedau mwyaf difreintiedig, siaradwn am raglen lawer hwy na hynny. Yr ydym yn iawn i siarad am ariannu hir dymor ar gyfer rhaglenni sydd yn parhau am ddegawdau. Rhaid inni dderbyn y bydd angen gwneud hynny os ydym i fod yn effeithiol.

Rhannaf lawer o bryderon y siaradwyr eraill. Gwrandewais ar Huw Lewis â diddordeb a chredaf ei fod yn iawn. Y pwynt allweddol y mae’n rhaid inni ei fabwysiadu er mwyn gwneud i hyn weithio yw cydnabod bod hwn yn fater anodd, felly rhaid inni fod yn hyblyg. Rhaid inni gydnabod y gall y templed a osodwn yn awr fod yn anghywir ac efallai y bydd angen ei addasu. Ni ddylem benderfynu peidio ag edrych ar hyn am dair blynedd. Rhaid inni gydnabod mai hon yw ein hymgais gyntaf i fynd i’r afael â mater dwys a bod yn barod i dderbyn y bydd angen newid o bosibl.

Mae agweddau eraill. Rhaid dod o hyd i ffordd o gynnwys y sector preifat, y mae prin sôn amdano yn yr hyn a wnawn. O brofiad y gorffennol, pan oeddem yn sefydlu’r asiantau cymunedol, yr oedd cwmnïau sector preifat yn awyddus i gael eu cynnwys ac i noddi eu cost. Fe welwch, os ydych am gynnwys y sector preifat a’i fod yn derbyn y bydd hyn yn strategaeth effeithiol a gwerthfawr, y bydd yn awyddus i gael ei gynnwys.

Dymunaf hefyd sicrhau eich bod yn ymwybodol o amddifadedd gwledig. Mae’n anodd ei nodi oherwydd yn aml bydd yn berthnasol mewn cymunedau o un neu ddau neu 10. Os edrychwch yn ôl ar yr hyn a ddigwyddodd i ffermio dros y ddwy flynedd ddiwethaf—dim ond y ffigurau ar gyfer Prydain sydd gennyf—gadawodd 40,000 o bobl y diwydiant amaeth. Mewn llawer o’r achosion hynny, llawer ohonynt yng Nghymru, ceir achosion o amddifadedd teuluoedd. Pan siaradwn am ymdrin ag amddifadedd yng Nghymru, rhaid inni fod yn ymwybodol na ellir ei nodi yn aml fel rhan o gymuned ehangach.

Croesawaf y ddogfen a’r ddadl. Yr wyf wedi mwynhau gwrando a chymryd rhan.

I mi, mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn ddechrau ar ymgyrch £80 miliwn gan Lafur Cymru i fynd i’r afael â’r cymunedau mwyaf difreintiedig yn gymdeithasol ac yn economaidd yng Nghymru. Mae hynny yn £80 miliwn o arian gwirioneddol. Ni fydd o fantais i unrhyw un ddechrau awgrymu, fel yr awgrymodd un o’r cyfranwyr cyntaf i’r ddadl hon, fod hwn mewn rhyw ffordd yn arian amheus. Mae hwn yn ymrwymiad gwirioneddol gan Lywodraeth o dan arweiniad Llafur Cymru yn y Cynulliad Cenedlaethol i fynd i’r afael â’r broblem hon o ddifrif.

Ni chymeraf ymyriad.

Mae’n eironig i Aelodau Plaid Cymru siarad am ymgyrch y bydd y cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru yn derbyn £800,000 drwyddi i gynorthwyo gyda’u hymgyrch adfywio economaidd. Ni fyddem wedi dychmygu’r fath strategaeth, y fath haelioni a’r fath gymorth gan unrhyw Lywodraeth arall. Mae’n arbennig o eironig fod Plaid Cymru’n dweud wrthym bod prinder arian enbyd yn ein hawdurdodau lleol i’n cynorthwyo i ategu’r rhaglen hon. Hon yw’r blaid na chefnogodd fformwla ailddyrannu llywodraeth leol ar gyfer ein cymunedau mwyaf anghenus i roi inni’r adnoddau i weithio gyda Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Mae Plaid Cymru’n rhagrithio ar y mater hwn.

Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn rhan o raglen gyffredinol gan Lafur Cymru yn y Cynulliad a Llywodraeth Lafur yn San Steffan. Mae’n ymwneud â phartneriaeth a chydweithredu, nid gwahanu a rhannu, a chyflenwi ar gyfer y cymunedau mwyaf anghenus. Gwelsom bobl yn mynd yn ôl i weithio, gwelsom 100,000 o bobl yn manteisio ar yr isafswm cyflog yng Nghymru, a 80,000 o bobl yn manteisio ar y credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio. Gwelsom ymgyrch fawr i ddelio â thlodi plant ac yn awr gwelwn yr adnoddau’n cael eu trosglwyddo i helpu pensiynwyr. Mae hon yn enghraifft glir bod yn rhaid i’r cymunedau mwyaf anghenus ac unigolion yng Nghymru gefnogi’r polisi o gydweithio a phartneriaeth os dymunant weld gwelliant yn eu sefyllfa. Hynny yw, Llundain a Chaerdydd yn gweithio gyda’i gilydd.

Ar 3 Ionawr, disgrifiodd The Guardian raglen wariant y Blaid Lafur. Dywedodd fod gennym nid un ond dau adolygiad cynhwysfawr o wariant. Gyda’i gilydd, maent yn rhoi cyfrif am y rhaglen gynaliadwy fwyaf o wariant ar bolisïau a noddir yn gyhoeddus a ragwelwyd erioed. Nid maint y cynnydd yn unig sydd yn arwyddocaol, ond hyd y rhaglen. Dengys Lafur yn gweithio dros y bobl.

Amcangyfrifodd y Sefydliad Astudiaethau Ariannol annibynnol, sydd yn uchel ei barch, fod y 10 y cant tlotaf o’r boblogaeth wedi gweld cynnydd o 9 y cant yn eu hincwm ers i’r Blaid Lafur ddod i rym. Gwelodd yr ail 10 y cant tlotaf gynnydd o 8 y cant, a gwelodd y grŵp incwm uchaf a cholled bach yn unig a welwyd gan y grŵp incwm uchaf. Mae Llafur yn gweithio tuag at ailddosbarthu adnoddau ac incwm i’r ardaloedd sydd fwyaf mewn angen. Dyna bwrpas Rhoi Cymunedau’n Gyntaf hefyd. Mae’n rhan o bolisi cyfunol a gefnogir gan Lafur Cymru. Cefnogwn ragor o adnoddau ar gyfer yr ardaloedd llywodraeth leol sydd fwyaf mewn angen. Gofynnwn ichi ein cefnogi, Blaid Cymru. Cefnogwn hefyd ragor o adnoddau ar gyfer yr awdurdodau iechyd sydd fwyaf mewn angen. Gofynnwn ichi ein helpu, Blaid Cymru. Cefnogwn ragor o adnoddau ar gyfer y cymunedau sydd fwyaf mewn angen, fel y nodir gan Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Cytunaf â’r siaradwyr a ddywedodd ei bod yn hanfodol inni nodi’r 100 cymuned fwyaf difreintiedig yng Nghymru. Fel y dywedwyd, mae llawer o’r cymunedau hynny yn mynd ar draws ffiniau etholaethol a bodola llawer o gymunedau anghenus eraill ar sail wardiau is-etholiadol. Rhaid inni gydnabod hyn. Os defnyddiwn yr egwyddor hon, awn i’r afael â’r ardaloedd sydd fwyaf mewn angen. Fodd bynnag, yn y bôn, rhaid inni ddefnyddio’r 100 ward etholaethol fwyaf difreintiedig a nodwyd yng Nghymru gan y mynegrif amddifadedd lluosog. Os na ddechreuwn o’r craidd hwnnw, yna, fel y dywedodd Huw Lewis yn huawdl, ni fyddwn yn cynnwys rhai o’r cymunedau mwyaf anghenus yng Nghymru. Byddwn yn canfod y bydd y 100 ward etholaethol mwyaf difreintiedig yn cwmpasu 19 o’r 22 awdurdod lleol unedol yng Nghymru. Felly, hyd yn oed pe defnyddiem y 100 ward hynny, byddem yn gweld bod gennym ymgyrch genedlaethol yng Nghymru i fynd i’r afael â thlodi ac allgáu cymdeithasol. Os defnyddiwn hyblygrwydd gwybodaeth leol, wedi’i chefnogi gan y data empirig angenrheidiol, gallwn dargedu’r 100 cymuned fwyaf anghenus yng Nghymru. Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn enghraifft o gydweithredu a phartneriaeth yn gweithio i’r bobl sydd fwyaf mewn angen yng Nghymru. Fe’i cymeradwyaf.

Mae’r ddadl gyntaf hon yn 2001 yn gampus. Yr wyf yn ei mwynhau’n fawr iawn. Dywedodd siaradwr blaenorol nad yw’r Llywodraeth yn gwybod beth sydd orau bob amser. Cytunwn oll â hynny. Fodd bynnag, yn yr achos hwn, mae Llywodraeth Cymru ar ei hennill. Hynny sydd i gyfrif am agwedd dynerach Glyn Davies yn gynharach, o’i gymharu â rhefru pitw Nick Bourne ar ddechrau’r ddadl.

Yn y trosolwg ar ddechrau’r ddogfen, dywed y pwynt bwled olaf yn y rhestr amcanion

Yr ydym i gyd yn croesawu hynny. Ers amser hir, mae datblygiad cymunedol wedi ymgodymu â’r tymor byr. Rhoddir grantiau i bobl ac ymdrechant i gael tîm at ei gilydd. Mae ganddynt chwe mis i gyflwyno gwaith gwirioneddol; yna treuliant weddill y tymor yn ceisio sicrhau arian i gario ymlaen. Yr wyf yn falch y lleddfir hynny. Yr wyf yn arbennig o falch ynglŷn â natur dreigl yr ariannu. Gwelwn eisoes fod hyn yn gwneud gwahaniaeth ar lefel gymunedol, nid yn unig i’r cymunedau dan sylw ond hefyd gan ei fod yn darparu mwy o werth am arian. Nid yw pobl yn daer yn ceisio gwario arian ar ddiwedd y rhaglen, na hyd yn oed ar ei dechrau.

Fodd bynnag, pan fydd yn ateb, gofynnaf i Edwina nodi’n glir a all yr ymrwymiad tymor hir hwnnw fod yn hwy nag oes y weinyddiaeth hon. Yr wyf am gael sicrwydd personol gan Edwina a’r Prif Weinidog o ymrwymiad Llafur Cymru i roi cymorth tymor hir a pharhaol i’n cymunedau tlotaf.

Yn ddiweddarach yn y ddogfen mae cyfeiriad at dargedu ar lefel is-ward, y soniodd llawer o siaradwyr amdano. Casglaf o’r ddogfen mai’r terfyn isaf ffafredig ar gyfer maint is-ward yw tua 300 o gartrefi. Ymgymerodd partneriaeth leol Sir Gaerfyrddin, sydd yn delio ag Amcan 1, â’r dasg anferthol o nodi ardaloedd anghenus weithiau i lawr at lefel o 100 o dai neu hyd yn oed lai wrth ymdrin â blaenoriaeth 3. Nododd Glyn Davies fod yn rhaid ichi weithiau fynd yn isel iawn i nodi angen. Mae’n ymagwedd gymeradwy. Ar ddiwedd y broses, bydd Cyngor Sir Caerfyrddin yn adnabod ei ardal yn dda. Dengys ymrwymiad i Amcan 1 ac i fodel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

O ran ehangder tlodi ar draws Cymru, cynrychiolaf etholaeth brydferth—yr wyf yn lwcus iawn. Mae llawer o dwristiaid yn ymweld â fy etholaeth—maent yn lwcus iawn. Ni welant y tlodi; nid yw’n fwriad iddynt ei weld. Rhaid i bobl sylweddoli bod tlodi’n guddiedig yn aml, yn enwedig yng nghefn gwlad. Mae wardiau yn fy etholaeth sydd o fewn y rhestr o 100 o’r wardiau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Ni wn a yw hynny’n fy ngwneud yn lwcus neu’n anlwcus. Fodd bynnag, gobeithiaf fy mod yn ddigon agored fy meddwl i wybod y dylem hefyd gefnogi pocedi bach o amddifadedd mewn mannau eraill. Bydd cam 2 yn llwyddiant i’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Edrychaf ymlaen at gael cysylltiad parhaus â cham 1.

Cefais fy ngeni a’m magu yn y Rhondda, a chan fy mod yn awr yn cynrychioli Cwm Cynon, croesawaf yr adroddiad hwn ac edrychaf ymlaen at y cam nesaf o ymgynghori. Ni ddylem fychanu ei botensial i allu newid yn sylfaenol y cyfleoedd mewn bywyd i’r bobl yn ein hardaloedd mwyaf difreintiedig. Cytunwn oll y dylai hyn fod wedi digwydd ers tro. Rhaid inni weithredu ar hyn. Yr oedd Glyn Davies yn iawn fod dyhead am newid. Mae pobl am weld gweithredu. Byddwn mor ofidus ag unrhyw un pe credwn fod y ddogfen hon, yng ngeiriau Nick Bourne, yn ddogfen sentimentalaidd. Ni chredaf ei bod. Mae’n strategaeth y mae’n rhaid inni symud arni. Mae gennym gyfrifoldeb dros wneud hynny a gobeithiaf y gweithia pob plaid yma gyda’i gilydd fel y gallwn ddechrau gweithredu ar hyn i’r bobl a gynrychiolwn. Ceisiaf fod yn gryno, ond mae gennyf dri phwynt yr hoffwn i Edwina roi sylw iddynt wrth gloi.

O ran rôl busnes, yr allwedd i lwyddiant adfywio cymunedau yw llwyddiant economaidd a rhaid inni sicrhau y cynhwysir busnes yn hynny. Fodd bynnag, gwyddom fod heriau’n bodoli. Os ydych yn rhedeg busnes bach, canfyddir na allwch bob amser fforddio’r amser na’r adnoddau i wasanaethu ar y partneriaethau sydd yn ymddangos. Siaradais â llawer o bobl fusnes ynglŷn â’r pryder hwn, yr hoffwn iddynt roi sylw iddo. Mae angen i fusnes hefyd gymryd mwy o gyfrifoldeb cymdeithasol. Ceir llawer o enghreifftiau da o fusnesau da sydd eisoes yn gwneud hynny. Mae angen inni ddatblygu cysylltiadau cryfach â’r byd busnes ynglŷn ag adfywio cymunedol. Mae angen i’r partneriaethau sydd yn ymddangos, a gaiff eu trafod mewn mentrau fel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, fod yn fwy cynhwysol ac arloesol yn y modd y maent yn defnyddio arbenigedd a chefnogaeth gan fusnes, gan fod gan fusnes lawer i’w gynnig. Mae angen i bartneriaethau ystyried amserau cyfarfodydd a llawer o rwystrau eraill a allai wneud busnesau llai o faint yn llai awyddus i fod yn rhan o hyn. Mae Cymru’n cynnwys busnesau bach a chanolig eu maint a byddwn ar ein colled os nad ystyriwn y ffactorau hyn. Felly, fy nghwestiwn cyntaf i Edwina yw beth yn rhagor y gellir ei wneud i sicrhau bod busnes yn cymryd rhan lawn ym mhroses Rhoi Cymunedau’n Gyntaf?

Mae fy ail bwynt yn ymwneud â swyddogaeth llywodraeth leol. Mae’n glir o’r ymatebion niferus yn y ddogfen fod gan lywodraeth leol swyddogaeth bendant i’w chyflawni. Wrth siarad â chymunedau a chynrychiolwyr o fyd busnes a’r sector gwirfoddol, mae llawer o bryderon heb eu datrys o hyd na ddylid gweld Rhoi Cymunedau’n Gyntaf fel ymagwedd o’r brig i’r gwraidd. Croesawaf sylwadau blaenorol Aelodau ar hyn, sydd yn hanfodol os ceisiwn gael hyn yn iawn. Gwyddom fod yn rhaid cael ymddiriedaeth ac, os yw adfywio cymunedau i weithio, rhaid cael gwared, ar bob cyfrif, ar y syniad mai llywodraeth leol a ŵyr orau. Haws dweud na gwneud hyn weithiau. Rhaid i’r cyfathrebu rhwng llywodraeth leol a’r gymuned fod yn dda fel y gellir adeiladu perthynas waith effeithiol. Yn anffodus, o’m profiad i yn ymdrin â phobl yng nghymuned Cwm Cynon, gwn nad yw hynny bob amser yn wir. Mae heriau’n bodoli o hyd i lywodraeth leol a sectorau eraill.

Dyfynnwyd Huw Lewis fel un o’r ymatebwyr yn y ddogfen. Mynegodd fod yn rhaid i’r targedau ar gyfer Rhoi Cymunedau’n Gyntaf fod yn gyraeddadwy ac yn realistig i rwystro dadrithiad a disgwyl gormod. Mae hynny’n hollol gywir. Rhaid peidio â gadael i bobl gael eu dadrithio gan ymddangosiad o ddim yn digwydd. Nid oes dim yn peri mwy o ddigalondid na hynny. Felly, cymhellaf ofal ar hynny. Rhaid i lywodraeth leol gymryd yr awenau a dangos gweledigaeth. Fodd bynnag, rhaid iddi hefyd fod yn fentrus a mynd â phawb gyda hi. Mae swyddogaeth glir i aelodau etholedig oherwydd, yn wleidyddol, maent yn arweinwyr cymunedol ac mae’r cyfrifoldeb ychwanegol hwn yn ei gwneud hyd yn oed yn fwy hanfodol i lywodraeth leol gael ei hadfywio, ei moderneiddio a’i bod yn parhau i ddenu’r ystod amrywiol o bobl i fod yn aelodau etholedig. A wnaiff Edwina roi sylwadau ar hynny?

Yn olaf, o ran rhieni a theuluoedd, mae her hanfodol ac anferthol yn perthyn i anniddigrwydd cenedliadol. Niweidiodd blynyddoedd Thatcher deuluoedd oherwydd diweithdra ac adnoddau prin. Bydd yn cymryd cryn dipyn o amser i ddygymod â hynny. Ni allwn beidio â sylweddoli maint y difrod a achoswyd ganddo. Sut yn y byd y mae dygymod â hynny? Nid oes atebion cyflym, fel y dywedodd llawer o bobl heddiw. Sut y gallwch argyhoeddi pobl ifanc, y mae eu rhieni yn anniddig, i fod yn frwdfrydig? Gwnaeth Karen Sinclair bwynt da am y diwylliant o ddibyniaeth a ddatblygodd yng Nghymru. Beth y gallwn ei wneud i dorri’r cylch hwnnw o ddibyniaeth? Mater i’r galon ac i’r meddwl yw hwn ac nid yw’n hawdd i ni. Fodd bynnag, os gallwn dorri’r cylch hwnnw, byddai hynny’n mynd i’r afael â’r broblem. Yr wyf yn falch fod y Llywodraeth Lafur yn San Steffan, gan weithio gyda’r Cynulliad, yn benderfynol i gynnal teuluoedd a phlant drwy adeiladu cymunedau mwy diogel a buddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Mae gennym eisoes enghreifftiau rhagorol o hynny, fel y rhaglen Cychwyn Cadarn. Fodd bynnag, yr wyf yn awyddus i glywed sylwadau Edwina ar sut y gallwn ddechrau mynd i’r afael â’r problemau hyn oherwydd ni ellir peidio â sylweddoli pwysigrwydd gwneud hynny.

Croesawaf gwmpas yr ymgynghoriadau a thalaf deyrnged i bawb a gymerodd ran yn yr ymgynghoriad cyntaf, ac a fyddant yn parhau gyda’r ail gam, gobeithio. Talaf deyrnged hefyd i Edwina a’r gweision sifil a weithiodd mor galed i sicrhau y cynhwysid llawer o grwpiau amrywiol ledled Cymru yn y prosiect hwn. Fodd bynnag, gwnaf un pwynt ynglŷn â nifer isel ymddangosiadol y grwpiau lleiafrifol du ac ethnig a gynhwyswyd yn yr ymgynghoriad. Sylweddolaf ei bod yn anodd cynnwys pob un ohonynt, ond tybed a allai’r Gweinidog edrych ar hynny eto er mwyn sicrhau na adawyd rhai allan ac o bosibl defnyddio arbenigedd Cymdeithas Lleiafrifoedd Ethnig Cymru Gyfan i gynorthwyo yn hynny o beth.

Yr oedd y gwelliannau Torïaidd ac araith William Graham yn lled anfoesgar. Dywedant nad oeddynt am i bobl yn y cymunedau gael dweud eu dweud yn uniongyrchol. Fe’m hatgoffwyd o sylw enwog Margaret Thatcher, sef ‘nid oes y fath beth â chymdeithas’. Credaf fod Nick Bourne yn awgrymu nad oes y fath beth â chymunedau. Fodd bynnag, yr oedd Glyn Davies yn weddol rhesymol, fel arfer. Cawsoch ddwy deyrnged gan Aelodau Llafur heddiw, Glyn, gobeithaf na fyddant yn eich cael i drafferthion gyda’ch grŵp—

Ceisiais wneud araith gadarnhaol ac yn awr mae Christine a Lorraine yn ymateb drwy geisio dinistrio unrhyw yrfa wleidyddol a allai fod gennyf. [Chwerthin.]

Ohonynt i gyd, Glyn, chi yw’r un yr ydym am iddo aros.

Ymddengys fod Plaid Cymru’n croesawu’r fenter, a chroesawaf ei sylwadau cadarnhaol. Fodd bynnag, credaf y teimlodd fod yn rhaid iddi gyflwyno rhai gwelliannau er mwyn gwneud hynny, sydd yn drueni. Dadleuodd Janet Ryder yn groes i welliant 2 Jocelyn Davies. Mae’r gwelliant hwnnw yn fy mhoeni gan ei fod yn nodi mai cymunedau ddylai arwain mentrau. Holodd Janet a oedd gan gymunedau’r gallu i wneud hynny, eto i gyd mae Jocelyn am iddynt gymryd yr awenau. Byddai’n well gennyf weld partneriaeth wirioneddol â phob sector yn gweithio ac yn cyflwyno gyda’i gilydd. Mae hwnnw’n bwynt bach, ond pwysig.

Ni chwestiynais a ddylai’r gymuned arwain partneriaethau, ond a yw’r gallu iddynt wneud hynny yn bodoli eisoes. Pwysleisiodd llawer o siaradwyr y ffaith bod angen gwneud rhagor i adeiladu ar y gallu hwnnw mewn cymunedau. Nid oes croesddywediad, ac mae braidd yn druenus ceisio llunio un.

Nid yw’n druenus; yr oedd yn bwynt dilys. Beth bynnag, yr oeddwn am siarad yn erbyn y gwelliant hwnnw am fy mod am i bawb weithio gyda’i gilydd.

Ystyriaf fod Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn wledd symudol. Dim ond y dechrau yw hyn a bydd yn ymateb ac yn datblygu yn ôl yr angen cyfnewidiol. Croesawaf yr hyblygrwydd yr addawodd y Gweinidog ac a ddarparwyd yn y ddogfen. Gobeithiaf y bydd yr holl bleidiau yn cefnogi hyn a gadewch inni fwrw ymlaen â’r gwaith er lles pawb yng Nghymru.

Croesawaf yr ymarfer ymgynghori a’r rhaglenni y ceisiwn eu datblygu yn y Cynulliad. Cyfeiriaf yn fyr at rai o sylwadau Christine Gwyther a Glyn Davies ar sut y caiff tlodi ei nodi yng nghefn gwlad. Soniodd Brian Gibbons am yr angen i seilio asesiad o dlodi ar ddata empirig a chytunaf ag ef, ond mae gennym broblemau wrth gasglu’r data hwnnw mewn ardaloedd gwledig. Cytunaf ag Ann Jones fod y mynegrif amddifadedd lluosog yn mynd rhywfaint o’r ffordd tuag at roi inni’r sail ar gyfer cynllunio gwariant, ond mae’n achosi problemau mewn ardaloedd gwledig. Er enghraifft, mae’r mynegrif yn edrych ar lefelau perchenogaeth ceir i nodi tlodi a gwyddom oll fod lefel uchel o berchenogaeth ceir mewn ardaloedd gwledig. Fodd bynnag, nid yw hynny am ein bod yn gyfoethog, ond am fod angen ceir i fynd o gwmpas ac i gael mynediad i wasanaethau sylfaenol. Os ystyriwch oedran y ceir hynny, byddwch yn canfod ein bod yn gyrru cerbydau hen iawn.

Efallai bod pwynt Kirsty yn ddilys. Fodd bynnag, os ystyriwch y meysydd o fewn y mynegrif amddifadedd lluosog, hyd yn oed y rheini a grybwyllodd David Davies, caiff ffactorau fel incwm eu cynnwys fel un o’r newidiynnau.

O ran ceir, lle yr wyf i’n byw—sydd, os nad wyf wedi camgymryd, yn y 10 uchaf o’r wardiau mwyaf difreintiedig—mae’r drafnidiaeth gyhoeddus yn wael a lleolir swyddi ymhell o’n cymuned. Mae lefel perchenogaeth ceir yn gymharol uchel hefyd, yn sicr ymhlith pobl mewn gwaith. Felly, mae hyn yn gweithio’r ddwy ffordd. Lleolir y cymunedau tlotaf yn y Cymoedd uchaf, lle mae lefel y berchenogaeth gyhoeddus yn isel. Mae pwynt Kirsty hefyd yn berthnasol i’r Cymoedd mwyaf difreintiedig lle mae’r angen yn fwy.

Nid wyf yn anghytuno, Brian. Ni ddylem ddechrau dadl ynglŷn â pha gymunedau sydd dlotaf, pa un a ydynt yn drefol, yn wledig neu’n gymunedau’r Cymoedd. Mae tlodi’n bodoli drwy Gymru, a dyna pam y croesawaf ehangu’r cynllun i gwmpasu pob ardal o Gymru.

Croesawaf y ffaith ichi gynnwys lefelau incwm oherwydd er bod lefelau isel o ddiweithdra ym Mhowys, a groesawaf, mae hefyd lefelau incwm isel. Mae problemau mewn ardaloedd gwledig hefyd yn ymwneud â chymryd budd-daliadau oherwydd y stigma sydd ynghlwm wrth hawlio budd-dâl. Ychydig o deuluoedd ffermio sydd yn gymwys i hawlio cymhorthdal incwm fydd yn ei gymryd oherwydd y stigma sydd ynghlwm wrth orfod cyfaddef eich bod yn cael pethau’n anodd. Nid ydych am gyfaddef i’ch cymdogion ac i’r gymuned eich bod wedi mynd mor dlawd fel bod yn rhaid ichi gael budd-daliadau. Mae angen rhoi sylw i hynny.

Croesawaf hefyd sylwadau Christine Gwyther ar dlodi is-wardiau. Pan fydd rhywun yn meddwl am Aberhonddu, y dref Sioraidd, brydferth a pharchus, prin y byddech yn meddwl fod ganddi broblemau heroin i gystadlu â threfi fel Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe, ond felly y mae. Mae gan ward St John ystad dai gymdeithasol ddifreintiedig sydd drws nesaf i eiddo sydd yn gwerthu am £150,000 i £200,000. Mae’r cyfan o fewn un ward, mewn un cymuned yn Aberhonddu. Rhaid inni fynd i’r afael â’r pocedi o dlodi a welir ar lefel is-wardiau. Fodd bynnag, poenaf ynghylch gallu’r cymunedau hynny yn yr is-wardiau i gyflwyno cynigion a chynlluniau i gael mynediad i’r cynllun hwn. Felly, hoffwn gael yr hyblygrwydd i ganiatáu i gynghorau wneud cynigion lluosog ar gyfer cymunedau gwledig bach nad oes ganddynt y gallu i gyflwyno cynigion eu hunain. Yna gallai Cyngor Sir Powys, er enghraifft, gyflwyno cynnig a fyddai’n cwmpasu casgliad eang o gymunedau bach, a’u galluogi i gystadlu ar delerau cyfartal â’r cynigion llawer mwy y byddai’r cymunedau sydd wedi’u paratoi yn well yn gallu eu cyflwyno.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, ni fyddwn yn dymuno ichi wneud hynny. Yr wyf yn eithaf hapus i Christine fy ngalw’n ‘Nasty Nick’. Mae’n annhebygol o ddigwydd, ond pe byddai’r ddau ohonom mewn tŷ Big Brother, gwnawn yn siŵr y câi hi ei thaflu allan yn gyntaf. Byddai meddwl am Christine a fi fel y ddau olaf yno yn gyrru’r ddau ohonom o’n co’.

Cyn i mi gyfeirio at rai o’r pwyntiau manwl a wnaethpwyd yn y drafodaeth, rhaid inni gydnabod un ffaith. Nid yw tlodi’n cydnabod unrhyw ffiniau. P’un ai a yw ar lefel wledig neu drefol neu ar lefel awdurdod lleol, rhaid inni sylweddoli bod tlodi’n bodoli ledled Cymru gyfan, o’r pocedi llawer mwy lle ceir lefelau uwch o amddifadedd i rai pocedi bach. Ymrwymaf y bydd y Cynulliad yn mynd i’r afael â hynny. Mae hwn yn fater cenedliadol. Nid prosiect tair blynedd yn unig yw hyn i’r Cynulliad Cenedlaethol. Beth bynnag y bydd gwedd y weinyddiaeth nesaf ar ôl yr etholiadau, gobeithiaf y bydd hyn yn thema barhaol o fewn y Cynulliad, ac y bydd y Cynulliad, ar draws ffiniau pleidiol, yn cydnabod bod yn rhaid inni ystyried yr holl fater o ddileu tlodi.

A gytunwch na fu peth o’r cleber fel ‘mae fy amddifadedd i’n fwy na’ch amddifadedd chi’ a glywsom yn y Siambr heddiw yn ddefnyddiol iawn? A gytunwch hefyd fod angen inni fynd i’r afael â thlodi ym mhob man—mewn ardaloedd gwledig a threfol—a’n bod wedi mynd heibio’r pwynt lle mae arnom angen cystadlu yn erbyn ein gilydd? Yr wyf yn sicr y bydd eich Llywodraeth chi yn sicrhau bod adnoddau digonol ar gael i fynd i’r afael â thlodi pa un ai a fydd mewn ardaloedd gwledig neu drefol.

Mae tlodi’n effeithio ar bob un ohonom. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod wrth edrych ar rai cymunedau yng Nghymru, bod amddifadedd dyfnach yma. Mae pob plaid wleidyddol wedi gwneud y pwynt hwnnw. Mewn rhai ardaloedd nid yw’n ddim i’w wneud â’r cymunedau dan sylw—buont yn dioddef o amgylchiadau economaidd a’r newidiadau yn natblygiad cymdeithas. O ran adnoddau, yr wyf yn falch ynglŷn â’r arian ychwanegol y llwyddais i’w ddyrannu i hyn, ond mewn gwirionedd, byddai’n well o lawer gennyf gael llawer mwy o arian i ddyrannu i ddileu tlodi. Mae angen inni ystyried beth a wnawn yng Nghymru ar Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, nid yn unig yng nghyd-destun ein rhaglen, ond beth fyddai’n digwydd yn genedlaethol yn nhermau’r agenda gwrth-dlodi a gyflwynwyd gan y Llywodraeth. Rhaid inni ystyried popeth fel y gallwn geisio gwneud rhai newidiadau gwirioneddol.

O ran y gwelliannau, bu’r ddadl hon yn wir yn ymgynghoriad. Gofynnaf ichi wrthwynebu’r holl welliannau. Mae gwerth i rai ohonynt, ond ystyriaf y pwyntiau a wnaethpwyd yn ystod y drafodaeth arnynt pan ddarllenaf y cofnod a phenderfynu sut i fynd ymlaen â’r ymgynghoriad. Fe’u gwrthodaf yn yr ysbryd hwnnw; nid wyf am gychwyn dadl a’u llorio fesul un. Gwnaeth sylwadau William a Christine Chapman ar gyfranogiad y sector preifat dipyn o argraff arnaf. Yr wyf yn ystyried y mater hwn a gofynnais i’r swyddogion drafod â’r sector preifat pa fath o gysylltiad y mae arno ei angen. Yr oeddwn yn ymwybodol o sylwadau Glyn, yn arbennig ynghylch yr hyn a ddigwyddodd yn nyddiau Bwrdd Datblygu Cymru Wledig. Cafwyd enghreifftiau o arfer rhagorol yn y maes hwnnw, gan ganolbwyntio’n arbennig ar gymunedau gwledig, ar sut yr oedd y sector preifat yn ymwneud â’r trefniadau partneriaeth. Mae’n bwysig inni gynnal trafodaethau â’r sector preifat yn yr holl feysydd hyn.

Janet, fe ddefnyddiasoch y geiriau ‘cryn bryder’ mewn perthynas â hyn. Nid oes pryder eang, er fy mod yn ymwybodol o rai o’r pryderon a godwch. Sylweddola pawb ohonom a fu’n ymwneud â datblygu cymunedol fod rhaid cael ymagwedd o’r gwaelod i fyny. Fodd bynnag, yn ei hanfod, rhaid inni hefyd sylweddoli bod rhaid inni gael y gallu yn hynny o beth. Mae’r broses adeiladu gallu yn anodd hefyd, am ei fod hefyd yn dod ag awdurdodau lleol a’r sector gwirfoddol i’r arena a sut y maent yn cynorthwyo gydag adeiladu gallu. Mae hynny’n eu harwain at y pwysau a amlinellodd Peter Black ac Ann Jones ac y cyfeiriodd Christine atynt, ynglŷn â sut i gael popeth i mewn ac yn integredig i ddechrau gwneud peth o’r gwaith hwnnw.

Gwnaeth eich pwyntiau ar ariannu argraff arnaf hefyd. Cafwyd dryswch o ran ariannu. Mae ariannu yn faes allweddol na fu erioed yn syml—os dymunech wneud rhywbeth yn eich cymuned, byddi’n rhaid caniatáu eich cais ac yna gallech fynd ymlaen i’w wneud. Dyna un o fy mhryderon ers dod yn Weinidog ac yr wyf yn addo edrych ar hynny a cheisio ei symleiddio. Byddwn yn ddiolchgar am unrhyw awgrymiadau gan Aelodau. Yn arbennig, os dymuna’r pleidiau gwleidyddol wneud cynigion ynghylch y dryswch ariannu a sut y gallwn ganolbwyntio’n well o’r llinellau ariannu, rhowch wybod imi.

Huw, fy mlaenoriaeth gyntaf ac olaf yw lleddfu tlodi—mae’n ymwneud yn llwyr â hyn. Ystyriaf eich pwyntiau. Teimlaf y dylem ddefnyddio’r mynegrif amddifadedd lluosog. Gwnaeth Brian y pwynt hwnnw hefyd. Gwnaethpwyd pwynt arall yn dda gan Ann, Kirsty ac eraill, sef bod yn rhaid inni ystyried y ffiniau a rhai o’r meysydd eraill lle ceir amddifadedd a gweld sut y gallwn ei reoli yn y cyd-destum hwnnw.

Ni chyfyngir ar nifer y prosiectau i bump ar unrhyw gyfrif. Newidiwyd hynny o ganlyniad i’r broses ymgynghori gyntaf. Rhaid inni sylweddoli y byddwn i gyd yn siomedig fod un o’n cymunedau ar 120, ond dyna fel y mae pethau. Mae hyn yn ddechreuad. Rhaid inni ddechrau yn rhywle a rhaid inni ddechrau gyda’r 100 cyntaf. Gwelaf hyn hefyd fel rhan hanfodol o holl fater ailddosbarthu cyfoeth, y cyfeiriodd Geraint ato. Ni wn a yw’n ymwneud cymaint ag ailddosbarthu cyfoeth ag ailddosbarthu blaenoriaethau a lle yr aiff yr arian i’w gyflwyno. Mae hynny’n bwysig. Fel sosialydd, credais bob amser mewn ailddosbarthu cyfoeth yn sylfaenol. Mae’n hanfodol fod y Cynulliad yn gwneud popeth o fewn ei allu i chwarae ei rhan yn yr agenda honno.

Croesawaf sylwadau Gwenda Thomas ar waith y Pwyllgor. Bydd hynny’n hanfodol pan aiff y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai i’r afael â’r mater. Mae rhai o’r sylwadau a wnaethpwyd am y berthynas â llywodraeth leol a sut y bydd yn ymwneud â’r mater yn codi materion y bydd y Pwyllgor yn dymuno eu trafod, yr wyf yn siŵr. Mae mwy o fanylion ar hynny yn debygol o ddod i’r amlwg drwy’r ymgynghoriad hwn. Mae pryderon ynghylch y rôl arweinyddiaeth hon. Gwêl cynghorau lleol eu hunain fel arweinwyr lleol. Mae mater cyfle cyfartal yn gysylltiedig ag arweinyddiaeth. Mae’n ymwneud â sut y datblyga arweinwyr a sut na ddylid amgyffred arweinwyr yn unol â delwedd safonol arweinyddiaeth yng Nghymru. Efallai na ddylwn ddweud mai’r ddelwedd mewn llywodraeth leol yw un o ddyn sydd dros 50 oed, ond mae’n wir. Os gweithiwch gyda chymunedau penodol—er enghraifft, cymunedau lleiafrifoedd ethnig—sut yr adeiladwch y gallu hwnnw? Sut y gallant gael y rôl arweinyddiaeth hon? Mae’n faes allweddol. Byddai’n ddefnyddiol trafod y tensiwn anorfod sydd yn codi yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai.

Siaradodd Dai am dlodi. Credaf y gallwn oll gydnabod anghyfartaleddau iechyd a’u swyddogaethau—a gwn fod Jane Hutt yn cydnabod hynny am fy mod i a hi yn gweithio’n agos ar y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Yr wyf yn hynod o falch fod y trefniadau sydd gennym erbyn hyn gyda swyddogion y Cynulliad Cenedlaethol yn caniatáu i Jane a minnau weithio’n agosach o lawer ar rai meysydd sydd yn gorgyffwrdd.

Gwnaeth Karen Sinclair, yn dod o gefndir gwaith cymunedol, y pwynt dilys a wnaeth gweithwyr cymunedol drwy gydol y broses. Mae’n ymwneud â sut yr ymrwymwn, sut y cawn ein gweld yn ymrwymo a sut y gweithiwn. Ni ddylai fod yn nawddoglyd. Dylai ymwneud â sut yr adeiladwch a sut y gweithiwch. Mae hynny’n bwysig.

Gwnaeth pwynt Janet Davies gryn argraff arnaf pan soniodd am yr isddiwylliant troseddol a’i effaith ar gymunedau, pan deimla pobl fod yn rhaid iddynt adael y cymunedau hynny a bod dim ar ôl, a sut y dylid ymdrin â hynny. Mae’n bwynt da ond mae angen inni ymhelaethau ar y ffordd i wneud hynny. Cysyllta hynny â’r materion ehangach o lawer o gynllunio tai ac adnewyddu’r stoc dai yng Nghymru. Er bod arian penodol ar gyfer Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, bydd y ffaith ein bod yn edrych ar ffrydio’r arian i feysydd, ac y gallwn edrych ar yr holl gyllidebau, yn ychwanegu at hynny. Bydd yn ein helpu i ddatrys rhai o’r problemau hyn.

Cytunaf, Huw, fod y ddogfen hon yn well na’r un gyntaf. Pan gwblhawn yr ail broses ymgynghori, gobeithiaf y bydd rhagor o welliannau. Ni fydd byth yn cwmpasu popeth yr ydym i gyd yn ei ddymuno ond, gobeithio y bydd yn adlewyrchu’r hyn a ddigwydd yn ystod y broses ymgynghori yn deg. Janet, ni fydd unrhyw gyffindwyllo mewn cymunedau cyhyd ag mai fi yw’r Gweinidog sydd yn gyfrifol. Fe’ch sicrhâf o hynny.

Peter, yr ydym, drwy’r gyllideb, fel yr awgrymasoch, wedi dechrau mynd i’r afael â’r materion hyn. Gallwn ond fynd i’r afael â’r rheiny drwy’r modd y defnyddir arian a’r modd y mae arian yn ychwanegu gwerth mewn rhai meysydd y. Mae hynny’n bwysig. Fe wnaethoch chi, fel Christine, godi’r materion hyn o berthnasau a phartneriaethau. Mae hwn yn faes allweddol y bydd yn rhaid inni fynd i’r afael ag ef. Gwnaeth stori Ann Jones am y ffens argraff arnaf, a dengys hyn werth datblygu cymunedol. Penderfynodd pobl eu bod am wneud rhywbeth, fe’u gwnaethant, a gwellodd hynny’r cymunedau yr oeddent yn byw ynddynt. Mae gennym i gyd enghreifftiau o hynny ar draws Cymru. Mae’n bwysig ein bod yn sylweddoli bod y cyfan yn ymwneud â hyn. Nid yw’n ymwneud â ni a’n hystrydebau, yn dweud ein bod am ddileu tlodi. Mae’n ymwneud â phobl yn rheoli eu tynged a’u bywydau, yn y ffyrdd a ddymunant, pa mor fawr neu fach y bo hynny, ac yn gweithredu arno.

Cyfrannodd Peter Law bwynt ynglŷn â mynediad i arian y loteri, maes o bryder dwys i nifer o Aelodau’r Cynulliad, a’r ffaith nad oes gan rai cymunedau y gallu i gyflwyno cynigion i wneud cais amdano. Mae hynny’n bwysig, ac fe’i trafodaf â’r Gweinidog sydd yn gyfrifol am ymdrin â’r materion y cyfeiria pwynt Peter Law atynt.

Fe’n cymeradwywyd am y ffordd yr ymgynghorasom, a oedd yn ddyledus, yn rhannol, i waith Peter Law yn ystod ei ymweliadau ymgynghorol ar Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Gellir gweld prawf o hyn, a’i fod yn ymarfer ymgynghori da, o ganlyniad i’ch cyfarfodydd, Peter, yn y ddogfen derfynol.

Siaradodd Glyn Davies am yr amgyffred o Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, sydd yn faes sydd hefyd yn fy mhryderu. Popeth yn iawn i’r dosbarthiadau parablus yn y Cynulliad a llywodraeth leol i siarad am Roi Cymunedau’n Gyntaf, ond beth a olyga i bobl? Ystyriaf sut y gallwn ei wneud yn berthnasol fel y gall pobl ar y tu allan weld ei fod yn berthnasol iddynt hwy, ac y bydd y Cynulliad yn cyflawni hynny.

Y mater pwysicaf a godasoch yw sut y mae’n rhaid gweld datblygu economaidd fel rhywbeth canolog i Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Ni allwn wneud unrhyw beth oni allwn ddod â swyddi ac adnewyddu i’r cymunedau. Heb hynny, ni fydd dim yn newid. Byddai buddsoddi arian yn unig yn ymdrin â rhai materion ond ni fyddai dim yn digwydd i newid bywydau pobl mewn gwirionedd. Mae hynny mor bwysig yn y cyd-destun hwn. Cyfeiriodd Christine hefyd at ariannu, sydd, mae’n amlwg, yn ymarfer cyllido. O ganlyniad i gyfraniadau’r aelodau ar hyn, gobeithiaf, pan drafodwn gyllidebau eto, y derbynia rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ein cefnogaeth.

Yr oedd trydydd pwynt Christine Chapman—credaf imi ymdrin â’i dau bwynt arall wrth ateb Aelodau eraill—yn ymwneud â rhieni, teuluoedd ac anniddigrwydd. Nid yw hynny wedi’i eirio’n arbennig o dda yn y ddogfen hyd yma. Gobeithiaf y bydd y sefydliadau a wnaeth sylwadau ar hynny yn ystod ail gam yr ymgynghoriad yn datblygu’r pwyntiau hynny ymhellach. Nid wyf yn siŵr fod gennyf ateb i hyn. Dyna’r drafferth. Cododd gymaint o gwestiynau nad oes gennym yr holl atebion iddynt. Gallwn roi mecanweithiau yn eu lle i ddod o hyd i’r atebion, ond nid yw’r atebion gennym a rhaid inni edrych at eraill i’w cyflwyno.

Gofynnodd Lorraine Barrett ynglŷn â grwpiau lleiafrifol du ac ethnig. Gwnaf ymholiadau am hynny a sicrhau ein bod yn derbyn rhagor o ymatebion gan y grwpiau hynny yn ystod ail gam yr ymgynghoriad. Yr wyf yn cyfarfod â’r Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol yfory ac efallai y gall gynorthwyo â hynny. Gofynasoch hefyd am hyblygrwydd, y mae’n rhaid ei gynnwys ac sydd yn allweddol mewn llawer o feysydd.

Siaradodd Kirsty Williams ynglŷn â dynodi tlodi gwledig. Nid wyf am fynd i mewn i hynny. Rhaid inni fod yn ymwybodol bod angen ystadegau gwell yng Nghymru i ymdrin â phroblemau. Gan fod uned ystadegau llywodraeth leol yn weithredol erbyn hyn, gobeithiaf y derbyniwn ddata gwell i gynorthwyo ein trafodaethau yn y dyfodol. Nid oes dim byth yn berffaith, ond rhaid inni gydnabod amherffeithrwydd a cheisio symud ymlaen.

Yn olaf, rhaid inni gofio nad yw pobl yn haeddu bod yn dlawd. Nid yw cymunedau sydd yn anffodusion hanes yn haeddu cael eu hamddifadu o ddyfodol. Nid yw hynny’n anochel. Gallwn wneud rhywbeth am y peth a rhaid inni roi hyder a hunan-barch yn ôl i’r bobl a deimlodd eu bod wedi eu dieithrio o’r broses ddemocrataidd. Dengys ein dadl heddiw ein bod i gyd yn adnabod nodweddion cymuned ddifreintiedig. Siaradodd Janet am safon isel tai a’r amgylchedd allanol. Soniasom i gyd am ddiffyg adnoddau cyhoeddus a dinesig. Mae darpariaeth gwasanaeth o ansawdd israddol mewn llawer o sectorau, o safbwynt ysgolion, iechyd ac ati. Mae’r rhagolygon ar gyfer cyflogaeth yn ddiffygiol hefyd, yn dilyn diflaniad swyddi. Mae symptomau eraill yn cynnwys iechyd gwael, dibyniaeth ar gyffuriau, trosedd, stigma cymdeithasol, sgiliau isel—dyna’r allwedd—addysg wael, dibyniaeth ar fudd-daliadau a diffyg mynediad i wasanaethau, gan gynnwys cyngor a gwybodaeth. Gall pobl sydd yn byw mewn ardal braf neu sydd yn dod o grŵp cymdeithasol penodol gael mynediad i gyngor a gwybodaeth am fudd-daliadau bob amser. Nododd cyfraniad gan rywun yn gynharach na ŵyr pobl lle i fynd a pha ffurflenni i’w llanw i gael budd-daliadau. Rhaid inni roi sylw i’r materion hynny. Nid oes unrhyw un eitem ar y rhestr honno sydd yn anochel neu na ellir mynd i’r afael â hi neu ei gwella. Er mwyn mynd i’r afael â’r problemau hynny rhaid inni gydlynu ymdrechion y sectorau iechyd, addysg, gwasanaethau cymdeithasol, preifat a gwirfoddol. Yr wyf yn ymwybodol o’r tensiynau sydd yn bodoli rhwng y sector gwirfoddol a llywodraeth leol a rhwng y sector gwirfoddol a chymunedau. Rhaid inni weithio, drwy ein hamrywiol bartneriaethau —gobeithiaf na ddioddefwn o flinder partneriaeth—i gyflawni hyn.

Pan gyflwynwyd datganoli yng Nghymru, yr oedd gennym sefydliad a oedd yn unigryw yn gallu cyflawni’r dasg o gydlynu. Yr wyf yn falch o ymdrechion Cynulliad Cenedlaethol Cymru wrth fynd i’r afael â thlodi ac amddifadedd. Bu’n flaenoriaeth. Dylem fod yn falch o hynny. Ni allwn unioni holl fethiannau hanes, ond gallwn wella presennol a dyfodol pobl a ddioddefodd oherwydd etifeddiaeth y gorffennol. Dyna ein hymrwymiad fel gweinyddiaeth Lafur a dyna hefyd ymrwymiad y Cynulliad. Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yw’r cam cyntaf ar hyd y llwybr hwn. Nid hwn fydd y cam olaf ac fe’i cymeradwyaf ichi fel proses ymgynghori.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd.