I feel extremely proud to have the opportunity to present this report, ‘A Culture in Common’, to the National Assembly. I emphasise that it was no mean feat. It was not without a great deal of thought that this report or the long list of 100 plus recommendations contained within it was successfully produced.

The Committee, in preparing the report, was aware that it was undertaking a challenging and exciting task, namely setting out a framework of principles that would steer policy for the arts in Wales for many years to come.

The members also sensed the historical context of this enterprise, coming as it did during a period of national renaissance and an increasing sense of Welsh identity, and at the same time of rapid social, demographic and technological change, and stronger cosmopolitan influences than ever. That is the melting pot of different, and possibly conflicting, considerations considered by the Committee.

In paragraph 1.8 of the report there is a brief description of the extensive consultation that brought us all the varied comments. It is worth looking at that page in order to see the amount of written and oral material that was presented to us. I particularly emphasise the genuine and successful effort to reach consensus on the analysis and the recommendations. We spent many hours discussing and negotiating and there was strong and, on the whole, enthusiastic agreement across all parties.

As is the norm on such occasions, but with more enthusiasm than is usual, I pay special tribute to the clerk, Julia Annand, the deputy clerk, Stephen Thomas, and, in particular, to the expert adviser, Ceri Sherlock. He is a leader in his field and we were fortunate to have his services. It is encouraging that we can attract people of such calibre to assist in the work of developing policy.

Having said all that, as Committee Chair, one issue does disappoint me. The motion before us does not give the Assembly an opportunity to state an opinion on the report. No mention is made of welcoming the report, let alone endorsing it. That problem is exacerbated by the fact that it is impossible for us to table amendments to the motion. What is the status of documents such as this in the Assembly’s work and what is the value of producing them? Perhaps the Presiding Officer can consider that for the future. It concerns me that all those who gave their time to input into the review may be disappointed that we are treating the result fairly trivially.

One of the report’s most important conclusions is that Government must decide upon priorities and a policy framework. The Assembly or the Government of Wales should do that, and then organisations such as the Arts Council of Wales should work within that policy framework. That was impossible prior to the Assembly’s inception. I look forward to Jenny Randerson’s comments on her intentions regarding the report’s recommendations.

The Committee is convinced that the arts are vitally important in public policy, not only in terms of quality of life and intellectual and personal development—which is a key element in education and training—but also as a significant factor in community regeneration and economic development. The arts are not a luxury which society can do without, but a cornerstone of civilised life. The report states unequivocally that that must be reflected in the level of public funding for developing the arts and that it has been far from sufficiently acknowledged in the past. We call for a significant increase in public funding for developing the arts.

The principles that we believe should form the basis of policy are listed in paragraph 3.1. I am sure that the Minister will state that she supports them in their entirety. They are important principles and their implementation will change the direction of arts policy significantly.

I will note some of the report’s main themes and recommendations. First, the Committee believes that the main policy emphasis should be on nurturing creativity at the grass roots. We want to see human resources as well as financial resources provided for that work, on a strong and sustainable basis. Some concern was expressed during the review that resources for that kind of activity have not been stable enough, and that they are resources that come and go and, as a result, organisations and institutions lack confidence about their long-term future. We want to see sufficient, stable, and permanent resources to develop and nurture creativity in people’s lives in their communities at grass roots level.

We refer to the Rowntree report, ‘Arts and Regeneration’ published over a year ago. We support the recommendations of that report, and we came across plenty of examples of the arts enriching the lives of disadvantaged communities. Penrhys in Rhondda is one example of that kind of enriching. One does not refer solely to social deprivation while emphasising community art.

There is particular emphasis in the report on participation—taking part as we call it in everyday speech—rather than viewing the arts solely as audience members. We must ensure that people take part in activities. That means a new emphasis on the amateur.

I received a letter last week from an angry expatriate Welshman. He did not rate our report. On the whole, the response to the report has been positive, but this letter was entirely negative. He was especially critical of the emphasis on community art. He wanted to know what community art meant, claiming that the report did not explain that. I believe that the report does explain that. This is a sentence from his letter,

That is not the Committee’s attitude, and it is not my experience. I have seen amateur dramatics of a high standard in the ‘welfare hall’ in the past, and I have previously taken part in performances of a high standard in the ‘welfare hall’. We see great advantage in bringing the professional and the amateur together and combining them for the purposes of creativity and high standards. There is plenty of evidence that that combination bears fruit a hundred fold, and it is an irrefutable fact—and one can point to examples—that that is how many of our most brilliant talents have come to the fore. We can only begin to name people who started in that field, on the amateur level in the community, who worked with professional people, and who then developed into professionals of a high standard.

By now, we have a network of excellent arts centres in Wales. There is talk—as I said earlier—of the need to ensure the financial stability of those centres. However, we must also recognise that the arts are staged in a myriad of other venues and not only in the formal venues. They take place in the pub, the chapel, the village hall, in the club and so on. The arts are present in all of these locations, and also in people’s homes. We need to recognise that and create links between the formal centres and all the other informal venues where the arts are nurtured.

The emphasis is on nurturing what is unique to the cultural life of Wales. That includes the Welsh language as well as the English language of Wales, that is, the forms of the English language that have developed in Wales through demographic, linguistic and cultural change. We must celebrate those linguistic forms in the English language as well as in Welsh. However, what characterises Wales today is a great diversity that includes an increasing contribution by the ethnic minority communities. The report calls for greater acknowledgement of the particular needs of those communities. In the past, they have been marginalised or ignored, but now, they are eager to take their place in the cultural life of the nation. We must enable that to happen more effectively.

The Committee believes that interpreting the reality of life in Wales in all its diversity through the arts is something that public policy should support. Of course, policy is needed to allow and facilitate the external and global influences on our cultural experience. However, we must see the need to interpret our own lives through the arts. We also call for attention to revive and develop different traditional art forms.

Thirdly, the report calls for strengthening the place of the arts in our economic life. Creative industries employ about 29,000 people in Wales, which is 2.6 per cent of the working population. It is, therefore, a significant sector in the economy, which contributes over £300 million to gross domestic product in Wales. There are specific recommendations on film in the media arts section. It is worth considering those carefully.

Naturally, one of the most important sections in the report is the one that discusses institutions that have a national remit, such as the Welsh National Opera, the BBC National Orchestra of Wales and Diversions Dance Company. We can, of course, take pride in their success, their high standards and their worldwide fame. It is natural that they attract substantial funding from the public purse. A high proportion of the Arts Council of Wales’s funding goes in that direction. In a situation where expenditure on the arts is increasing, the Committee believes that their funding should increase further. However, in the face of the other priorities that the Committee has set, we do not believe that their share of the total funding for the arts should be as high as it currently is. They should have a smaller proportion of a larger total.

The report also discusses creating other national institutions. We declare our reservations about establishing a national theatre in the conventional sense. We call for a basic reassessment of the drama strategy.

In referring to national institutions, the Committee clearly calls for the link between these institutions and the cultural life of the nation to be stronger. For example, there should be a strong connection with national youth performance companies in order to nurture the link and open a career path for young people who are in amateur institutions in Wales to enter the professional world.

In the list of important and valuable recommendations in paragraph 3.58, there is a specific call for

‘clear contracts for their cultural work and remit, between them and their principal Welsh funding body, the Arts Council.’

If these institutions are to continue to receive substantial funding, their responsibilities to the life of the nation need to be agreed upon with the bodies that fund them. I hope that the Minister accepts these recommendations.

There is discussion in the report on the different art forms. I refer to the Committee’s feeling that literature—and we place literature first bearing in mind its importance to our national tradition—has been something of a Cinderella in terms of funding in the past—

I feared that my contribution was too short.

Support for authors needs to be drastically improved.

I realise that I have not said anything about the Arts Council of Wales. ‘A Culture in Common’ is not a report about the council, although we have repeatedly heard of that body’s difficulties and have recorded our comments on those. We support the recommendations of the Wallace report, which is now a matter for the Minister.

Perhaps the report’s main recommendation is to establish a cultural consortium called Cymru’n Creu. Many witnesses called for the establishment of a forum to bring together various cultural organisations in order to promote collaboration. Our recommendation has developed that idea in a powerful and creative way and I hope that the Minister will commit to act on this.

The arts are, of course, only a part of culture, and the purpose of establishing Cymru’n Creu is not to take work away from the Arts Council of Wales. In that consortium the council would take its place alongside, and among, a number of another organisations, such as the Wales Tourist Board, the Welsh Development Agency and all the organisations involved with the cultural life of the nation in its broadest sense.

There is a description of some of Cymru’n Creu’s functions in the document. In my opinion, the Minister for Culture, Sport and the Welsh Language should chair the consortium. By drawing together the various strands and organisations in our cultural life, and by sharing information and experience, Cymru’n Creu could live up to its title and put drive behind the kind of national cultural regeneration that the Culture Committee believes is important and possible at this point in the history of Wales.

yn Saesneg Canolbwyntiaf ar yr adroddiad, nid ar eiriad y cynnig. Mae’n bwysig cofio mai adroddiad y cyn Bwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yw hwn a’n bod yma heddiw i’w drafod yn fanwl. Mae hon yn adeg gyffrous i gael dadl ynghylch diwylliant yng Nghymru a’i ddathlu yn ei ystyr ehangaf. Rhaid inni edrych yn feirniadol, yn ystod y ddadl hon, ar yr hyn sydd angen ei wneud i gynyddu cyflawniad a chyfranogiad ar bob lefel ym maes celfyddydau a diwylliant yng Nghymru. Fodd bynnag, wrth wneud hynny, gobeithiaf y gallwn ei gwneud yn amlwg ein bod yn edmygu’r gwaith sydd eisoes ar y gweill, a thalu teyrnged i’r rheini sydd wedi cyfrannu at y llwyddiant a gyflawnwyd eisoes.

yn Saesneg Mae’r Gymdeithas Bêl-droed newydd basio pleidlais unfrydol o hyder yn ein prif gyfleuster chwareon, sef Stadiwm y Mileniwm. Mae diddordeb iach yn yr iaith Gymraeg a gwna’r mentrau iaith waith rhagorol. Mae doniau ein hactorion, cyfarwyddwr ac awduron yn trawsffurfio diwydiant ffilm Cymru. Enillodd Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru wobr Lawrence Olivier am y cynhyrchiad gorau y llynedd. Mae bandiau roc Cymreig yn hawlio’r sylw yn y siartiau ac yn llenwi stadia Ewrop. Caiff y theatr yng Nghymru glod mawr, ac mae cwmnïau dawns o Gymru wedi cael proffil rhyngwladol. Ceir cyfoeth o weithgaredd ym maes y celfyddydau gwirfoddol a chymunedol, o fentrau llawn dychymyg gan weithdai celf Cymorth i Fenywod Caerfyrddin i India Dance Wales. Cafwyd cynnydd o bron 8 y cant yng ngwerthiant llyfrau o ddiddordeb Cymreig y llynedd yn unig.

yn Saesneg Mae gennym draddodiad, arloesedd ac amrywiaeth yn ein diwylliant sydd eisoes yn cyfrannu’n sylweddol at yr economi, ansawdd ein bywydau a’n proffil rhyngwladol. Mae gennym lawer i’w wneud, ond mae gennym lawer i adeiladu arno hefyd. Talaf deyrnged i gyflawniadau’r Cadeirydd, aelodau’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’u hymgynghorydd arbenigol wrth lunio ‘Diwylliant Cytûn’. Maent wedi darparu gwaith manwl iawn inni ar y celfyddydau a diwylliant yng Nghymru, ac fe’i defnyddiaf fel sbringfwrdd ar gyfer fy ngwaith a’m polisïau yn y maes hwn. Mae’r adroddiad yn hysbyseb rhagorol i allu’r Cynulliad i gynnal archwiliadau manwl.

yn Saesneg Mae llawer yn yr adroddiad, sydd yn cynnwys gweledigaeth ar gyfer y 10 mlynedd nesaf. Rhaglen 10 mlynedd, efallai, ond mae’n un y gallwn ddechrau arni ar unwaith, ac yn un y gallwn roi hwb cychwynnol iddi. Yr ydym wedi darparu’r modd ariannol ar gyfer yr hwb cychwynnol hwnnw yn ein cyllideb. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi buddsoddi £7.85 miliwn yn ychwanegol yn y setliad celfyddydau ar gyfer y tair blynedd nesaf. Mae hynny’n dystiolaeth o’n penderfyniad i roi cymorth priodol i’r celfyddydau ac mae’n arwydd o’n hoptimistiaeth ynghylch eu potensial. Mae hefyd yn arwydd o’n hyder y bydd cymuned y celfyddydau yn ad-dalu’r buddsoddiad hwnnw drwy ei gyfraniad i les cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd Cymru.

yn Saesneg Ni safaf yma heddiw a dweud fy mod yn cymeradwyo bob un o 104 o argymhellion yr adroddiad. Hoffwn yn gyntaf wrando ar y safbwyntiau a fynegwyd yn ystod y ddadl hon a myfyrio arnynt. Darparaf ymateb ffurfiol y Llywodraeth i’r adroddiad ac i’r ddadl hon yn y dyfodol agos, gan amlinellu’r camau y byddaf yn eu cymryd a’m blaenoriaethau ar gyfer argymhellion yr adroddiad.

yn Saesneg Dywedaf yn bendant, a bydd Cynog yn falch o glywed hyn, y cefnogaf y blaenoriaethau allweddol hyn yn llwyr. Rhaid annog pobl ifanc i fwynhau celfyddydau a diwylliant os am drosglwyddo ein gwerthoedd, ein traddodiadau a’n sgiliau artistig. Rhaid i gymunedau lleol ym mhob rhan o Gymru gael mynediad i’r celfyddydau, yn bennaf er mwyn helpu adfywiad cymdeithasol. Rhaid inni barchu, meithrin a mwynhau amrywiaeth diwylliannol yn y celfyddydau. Rhaid inni ysgogi’r diwydiannau creadigol sydd â chymaint o botensial ar gyfer twf economaidd—yn tyfu ddwywaith yn gyflymach na gweddill yr economi. Mae ganddynt hefyd y potensial i godi proffil rhyngwladol Cymru, sydd yn holl bwysig yn nhermau Amcan 1 a’r heriau economaidd a chymdeithasol sydd yn wynebu Cymru yn y blynyddoedd nesaf.

in Welsh Our priorities are young people, communities, cultural initiatives and a diversity of culture.

yn Saesneg Rhaid inni roi cyfleoedd i bobl sydd yn cymryd rhan mewn gweithgareddau celfyddydol a diwylliannol i gyflawni rhagoriaeth yn eu gwaith a’u perfformiadau. Mae gennym sefydliadau cenedlaethol, proffesiynol rhagorol—rhai ohonynt yn cael eu hystyried fel sefydliadau blaenllaw ar gyfer Cymru. Dylem gefnogi’r celfyddydau cymunedol nid ar draul y sefydliadau hyn, ond yn ychwanegol atynt. Cymeradwyaf gasgliadau’r adroddiad ar hyn yn llawn, ac amlygant bwysigrwydd ein sefydliadau cenedlaethol blaenllaw i’n proffil rhyngwladol. Fodd bynnag, rhaid i’r sefydliadau hyn, fel y dywedodd Cynog, hefyd gael eu gwreiddio yn ein cymunedau. Canmolaf, i roi dim ond un enghraifft, Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru, a gyhoeddodd heddiw brosiect opera newydd mawr sydd yn cynnwys pedair o ysgolion Merthyr, gan gynnwys ysgol iau Goetre ar ystad y Gurnos. Bydd yn cynnwys 200 o bobl ifanc yn gweithio gyda chantorion opera adnabyddus. Dyna’r math o brosiect sydd ei angen arnom er mwyn dod â’r ddwy ochr ynghyd.

yn Saesneg Byddaf yn gweithio’n ddyfal gyda Chyngor y Celfyddydau, llywodraeth leol, y Cyngor Prydeinig, a sefydliadau diwylliannol i bennu polisi cyffredinol ac i gytuno ar flaenoriaethau ariannu, i godi proffil celfyddydau a diwylliant Cymru gartref a thramor, ac i sicrhau bod yr holl sefydliadau yn y sector hwn yn cydweithio i atgyfnerthu ymdrechion ei gilydd. I’r perwyl hwnnw, croesawaf y cynnig ar gyfer Cymru’n Creu. Bwriadaf roi blaenoriaeth iddo a dôf â’r grŵp ynghyd ar gyfer ei gyfarfod cyntaf, gobeithio, yn ystod mis Chwefror. Yr wyf am i Gymru’n Creu fod yn fforwm i drafod pynciau sylfaenol. Yr wyf am i’w aelodau nodi materion y gallant gydweithio arnynt i gyflawni amcanion cadarn er budd ymarferwyr a chynulleidfaoedd ac i wneud cyfraniad gwirioneddol i’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol arfaethedig.

yn Saesneg Yr wyf eisoes wedi cwrdd â Jane Davidson i drafod argymhellion y mae angen i’r sector addysg a’n sefydliadau addysgol eu hystyried.

Do you accept the recommendation that the Minister for Culture, Sport and the Welsh Language should chair Cymru’n Creu?

Fy mwriad yw cadeirio’r sefydliad, gan mai dyna sut y gallwn ddarparu arweinyddiaeth gadarn. Mae hefyd yn rhywbeth symbolaidd, sydd yn cyfleu’r pwysigrwydd y bwriadwn ei roi iddo.

Yr wyf hefyd wedi cynnal cyfarfodydd gyda Mike German a chynrychiolwyr Awdurdod Datblygu Cymru a Bwrdd Croeso Cymru i drafod yr argmhellion hynny sydd yn effeithio ar ddatblygiad economaidd. Mae gan awdurdodau lleol rôl bwysig i’w chwarae, sydd weithiau’n cael ei hanwybyddu. Gweithiaf yn agos gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar hyn, o fewn Cymru’n Creu, yn ogystal ag ar wahân.

Mae posibiliadau cyffrous ar gyfer ffilmiau, sector yr ydym wedi ymrwymo iddo yn y cytundeb partneriaeth, a byddaf yn pwyso’n galed am hyn. Yr wyf yn gweithio i sefydlu cronfa ffilmiau ar gyfer Cymru i’n gosod ar yr un lefel â rhanbarthau dynamig eraill yr UE. Mae gan yr adroddiad syniadau bywiog i ymestyn cyrhaeddiad rhyngwladol Cymru, a byddaf yn mynd ar drywydd hyn gyda’r Cyngor Prydeinig a Wales Arts International, drwy ymgynghori ag uned cysylltiadau rhyngwladol y Cynulliad. Bydd gan Gyngor y Celfyddydau lawer i’w wneud, a byddaf yn gweithio’n agos ag ef i sicrhau ei fod yn defnyddio’r syniadau yn yr adroddiad fel sail i raglen barhaus o fentrau.

Cynigia’r adroddiad gyfoeth o syniadau ar sut y gallwn ddiogelu a datblygu diwylliant traddodiadol Cymreig, ysgogi gweithgaredd aml-ddiwylliannol, meithrin yr iaith Gymraeg a chyflwyno’r celfyddydau i bobl ifanc. Edrychaf ymlaen i weithio gyda’n partneriaid i roi’r syniadau hynny ar waith. Gweithiaf yn agos gyda’r Pwyllgor Diwylliant newydd wrth wneud hynny. Edrychaf ymlaen at glywed barn cyd-Aelodau—aelodau o’r hen Bwyllgor a’r Pwyllgor newydd, a’r rheini o’r tu allan i’r Pwyllgor sydd â diddordeb—yn y ddadl arfaethedig.

Mae Plaid Geidwadol Cymru yn fodlon nodi’r adroddiad. Fodd bynnag, fel gydag Aelodau eraill mae’n siŵr, byddai’n well gennym fod wedi ei gymeradwyo neu ei groesawu. Byddem yn sicr wedi hoffi diolch i’r Pwyllgor a chydnabod y swm sylweddol o waith yr ymgymerwyd ag ef. Gresynnwn nad yw’r cynnig hwn yn gwneud hynny, ond pleidleisiwn o blaid nodi’r adroddiad.

Croesawn y cyfle i ddadlau’r darn sylweddol hwn o waith a wnaethpwyd gan Bwyllgor Pwnc. Gweithiodd grŵp ohonom ar yr adroddiad hwn ers sefydlu’r is-grŵp ym mis Hydref 1999. Ddeuddeg mis yn ddiweddarach, cyhoeddwyd yr adroddiad. Talaf deyrnged a diolchaf i Cynog Dafis, a gadeiriodd yr hyn a oedd ar adegau yn sesiynau anodd, am y gwaith helaeth a wnaeth. Talaf deyrnged hefyd i Tom Middlehurst a oedd, ar y pryd, yn Ysgrifennydd y Cynulliad gyda chyfrifoldeb dros ddiwylliant, ac i bawb a ddarparodd gorff sylweddol o dystiolaeth a arweiniodd at greu’r adroddiad hwn.

Cymerodd yr adroddiad, fel yr amlinellodd Cynog, olwg gyffredinol ar ddiwylliant yng Nghymru. Ni chyfyngodd ddiwylliant i’r celfyddydau, ond yn hytrach cymerodd olwg eang a chynhwysol ar fywyd diwylliannol ein cenedl. Archwiliodd yn glir yr amrywiaeth artistig sydd gennym yng Nghymu, yr ymfalchïwn oll yn fawr ynddo. Cyflwynasom syniadau polisi newydd ynghylch consortiwm diwylliannol newydd a syniadau arloesol yn ymwneud â chelfyddydau cymunedol. Rhoddasom lawer o bwyslais ar bwysigrwydd annog pobl ar lawr gwlad.

Fel y gŵyr yr Aelodau, gwrthododd y Pwyllgor ymagwedd hierarchaidd tuag at ddiwylliant a gwahaniaeth pendant rhwng uwch ddiwylliant ac is ddiwylliant. Yn hytrach, cymerasom olwg gyffredinol o’r hyn sydd yn cyfrannu at fywyd diwylliannol yng Nghymru. Cymerasom yr ymagwedd honno, gan gydnabod natur o’r bôn i’r brig diwylliant yng Nghymru ac archwilio yr hyn y gallem ei wneud i gefnogi llawr gwlad. Yn fyr, pennwyd gweledigaeth bendant gennym o bolisi diwylliannol yng Nghymru, yn sicr dros y degawd nesaf. Yr oedd hynny o ganlyniad i adolygiad, a oedd yn anodd ar adegau, ond gweithiasom yn galed iawn i’w gwblhau.

Croesawn sefydlu’r Pwyllgor Diwylliant newydd a phenodi’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg. Argymhellodd y Pwyllgor hynny ac yr oeddem yn falch fod Prif Weinidiog Cymru wedi sefydlu’r rhannau newydd hynny o’n strwythur mor gyflym. Fodd bynnag, er ein bod yn croesawu ei phenodiad, nid yw’r Gweinidog dros Ddiwylliant hyd yma wedi bodloni llawer o argymhellion yr adroddiad yn llwyr a’r pryderon a godwyd yn y Siambr. Croesawodd y Gweinidog yr adroddiad, a hynny’n briodol, mewn cynhadledd i’r wasg i’w lansio ond, bythefnos yn ddiweddarach, ymddangosodd fel ei bod yn tin droi’n arw ynghylch un o’i argymhellion canolog, sef cael gwared â Siarter Frenhinol Cyngor Celfyddydau Cymru.

Mae fy mhryder arall ynghylch y camau a gymerodd y Gweinidog yn ymwneud â’r oriel genedlaethol—

A dderbyniwch na wneuthum din droi, ond fy mod wedi ystyried a gwrthod y syniad o gael gwared ar y Siarter Frenhinol yn llwyr? Gallai gymryd blynyddoedd lawer i’w gyflawni ac, felly, yr oedd yn llawer gwell dewis yr ateb tymor byr o newid y Siarter, a fyddai wedi cyflawni llawer o’r hyn yr oedd y Pwyllgor ei eisiau. Nid tin droi yw hynny.

Ni chredaf y byddai cael gwared ar y Siarter Frenhinol yn broses hirwyntog. Mae’n gofyn am gydsyniad gan y Cyfrin Gyngor. Yr oeddech yn rhagdybiadol ar y pryd yn tybio’r hyn y byddai’r Cyfrin Gyngor yn ei ddatgan. Yr wyf yn siŵr y byddai llawer o’r Aelodau’n cytuno, pe bai’r Cynulliad yn bendant ynghylch hyn, y byddai’r Cyfrin Gyngor yn cymryd sylw. Ni honnaf fy mod yn deall sut mae’r Cyfrin Gyngor yn gweithio, ond yr wyf yn siŵr bod pobl yn San Steffan yn deall dynameg newydd datganoli. Ystyriodd y Pwyllgor yn ofalus fod y Siarter Frenhinol yn amhriodol ar gyfer Cyngor y Celfyddydau. Mewn llawer o’i benderfyniadau a’i ymdriniaethau, yr oedd yn hawdd iddo guddio y tu ôl i’r Siarter Frenhinol. Mae angen inni wybod bod gennym y math o asiantaeth ddiwylliannol sydd yn ymateb i gyfarwyddyd y Cynulliad ac yn cymryd sylw o’r hyn a ddywed y Cynulliad. Mae’n amlwg nad oes rhaid i Gyngor y Celfyddydau wneud hynny, os dymuna.

Efallai y cofiwch i’r Gweinidog ddweud nad oedd am dramgwyddo’r Cyfrin Gyngor, efallai nad yw pawb ohonom yn rhannu ei sensitifrwydd yn y mater hwn.

Tueddaf i gytuno â’m cyd-Aelod. Croesawn Weinidog newydd, ond mae’n holl bwysig i’r unigolyn hwnnw fynd i’r afael ag argymhellion y Pwyllgor a deall y broses a arweiniodd atynt ac at y penderfyniad nad oedd y ffaith bod gan Gyngor y Celfyddydau Siarter Frenhinol yn dderbyniol. Wrth ystyried y diffygion a amlinellwyd yn yr adroddiad ac edrych ar ein sefydliadau canolog yng Nghymru, yr oedd dadleuon cryf dros oriel genedlaethol. Cydnabyddwn fod diffyg yn yr ystyr nad oes gan Gymru oriel genedlaethol. Fodd bynnag, ni chlywsom unrhyw beth am hyn gan y Gweinidog, er i faniffesto’r Democratiaid Rhyddfrydol—y mae gennym oll ddiddordeb ynddo mae’n siŵr—grybwyll sefydlu oriel genedlaethol o gelfyddyd fodern. Llongyfarchiadau am hynny, ond ble mae’r syniadau polisi a’r argymhellion a fydd yn arwain at y newidiadau radical, gwych hyn a fydd yn rhoi Cymru ar y map?

Mae angen gweithredu hefyd i sicrhau fod Cymru’n ennill teitl prifddinas diwylliant Ewrop yn 2008. Pe bai’r aelodau wedi gwylio gêm bêl-droed Newcastle United dros y penwythnos, byddent wedi gweld yr hysbysebion gwych ar gyfer cais Newcastle i fod yn ddinas diwylliant Ewrop. Mewn gwrthgyferbyniad â hyn, nid ydym eto wedi penderfynu pa ddinas yng Nghymru ddylai wneud cais am y fenter newydd wych hon. Pe bai Cymru’n llwyddo yn y fenter hon, byddai o fudd aruthrol, gan ein rhoi yn gadarn ar y map o ran ein manteision diwylliannol. Mae llawer iawn y gallwn ei wneud ac yr wyf yn pryderu nad yw’r Gweinidog wedi mynd â’r mater hwn yn ei flaen, nad ydym eto wedi cael canlyniad ac na wyddom ai Caerdydd neu Abertawe fydd yn gwneud cais ar gyfer y statws arthurol hwn. Rhaid inni ddatrys hynny cyn gynted â phosibl gan y byddai’n gwella sefyllfa Cymru fel cenedl flaengar ddiwylliannol.

Dywedwyd llawer am Gyngor y Celfyddydau, a byddaf yn canolbwyntio’n fyr arno. Ni fwriadaf erlid y sefydliad hwn, yn arbennig gan ei fod yn mynd drwy drosglwyddiad anodd, er nad oes gennyf unrhyw gydymdeimlad â’r Cyngor yn hynny o beth. Nododd y Pwyllgor:

Ni wnaethpwyd y penderfyniad polisi hwnnw yn gyflym na heb ystyriaeth ddwys. Fe’i gwnaethpwyd ar ôl i gyfoeth o dystiolaeth gael ei ddarparu gan y Pwyllgor, yn awgrymu bod y strwythurau cyfredol yn amhriodol. Cytunwn oll bod angen asiantaeth hyd braich. Fodd bynnag, ni ddylem gael asiantaeth gyda’r gallu i guddio y tu ôl i siarter a chael gwared ar yr atebolrwydd democrataidd yr ydym yma i’w gefnogi. Wedi dweud hynny, yr wyf yn falch bod y Cynulliad yn cytuno gyda sefydlu consortiwm diwylliannol—penderfyniad a wnaethpwyd, eto, ar ôl dwys ystyried—a fydd yn darparu mwy o fewnbwn ar gyfer yr asiantaethau a’r sefydliadau artistig a diwylliannol yng Nghymru. Rhoddir arweinyddiaeth wleidyddol iddo gan y Cabinet, ond bydd ar wahân i’r strwythurau presennol, gan gynnwys Cyngor y Celfyddydau. Gallai consortiwm diwylliannol ddarparu llawer iawn o fewnbwn i gynllunio ein polisïau diwylliannol yn y dyfodol.

Gan ganolbwyntio, fel y gwnaeth yr adroddiad, ar y cwmnïau a’r sefydliadau cenedlaethol, sydd mewn sawl cyswllt, yn berlau ein bywyd diwylliannol yng Nghymru, mae angen inni wneud mwy i gefnogi’r sefydliadau hyn sydd yn gweithredu fel llysgenhadon yn hyrwyddo Cymru ledled y byd. Gwyddom oll am Gwmni Opera Cenedlaethol Cymru, ein cerddorfeydd a’n corau a sefydliadau artistig eraill sydd yn teithio’r byd yn hyrwyddo Cymru a sefydliadau Cymreig. Fodd bynnag, mae llawer o gorau, bandiau a cherddorfeydd yn teithio o amgylch y byd, ond nid ydym byth yn clywed amdanynt. Gwelwyd enghraifft wych o hyn y llynedd, pan aeth Côr Meibion y Mynydd Du ar daith 10 wythnos o amgylch yr Unol Daleithiau. Ni chlywodd llawer o bobl am y daith hon. Yr oedd y bobl hyn yn gweithredu fel llysgenhadon dros ein cenedl, ac eto ni wyddem ei fod yn digwydd ac nid oeddem mewn sefyllfa i elwa ar daith hynod lwyddiannus. Mae angen inni fod yn ymwybodol o sut y gallwn fynd i’r afael â’r diffyg hwnnw. Mae angen inni wneud gwell defnydd o’r Cyngor Prydeinig i gefnogi’r sefydliadau sydd yn teithio o amgylch y byd yn hyrwyddo Cymru.

Mae sawl her ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Mae 104 o argymhellion yn yr adroddiad hwn, a byddwn wedi hoffi cael y cyfle i’w croesawu neu i’w cymeradwyo. Nid ydym mewn sefyllfa i wneud hynny. Nododd y Gweinidog y byddai’n cyflwyno’r rhaglen waith ac awgrym y Cabinet o ran pa argymhellion y mae’n eu cefnogi yn y dyfodol agos. Gofynnaf i hynny gael ei wneud erbyn toraid y Pasg fan bellaf; ni ddylai gymryd fawr mwy na hynny.

Gallai’r Cynulliad wella ei statws yn sylweddol pe bai ganddo’r penderfyniad i roi’r adroddiad hwn ar waith. Yr oedd yn adroddiad anodd i’w gynhyrchu, ac mae’n ganlyniad i swm sylweddol o waith. Ni ddylem gymryd ymagwedd à la carte tuag ato; ni chafodd ei ysgrifennu er mwyn inni ddewis a dethol yr argymhellion hynny a fyddai’n gweddu i’r hinsawdd bresennol. Ni fyddai’n ddigon da inni ddim ond nodi’r adroddiad a dewis a dethol o blith yr argymhellion. Byddai hynny’n gwneud anghymwynas â chyn Ysgrifennydd y Cynulliad, Tom Middlehurst, ac i’r Pwyllgor a ddiddymwyd, ac anghymwynas fawr â’r cannoedd o bobl y siaradasom â hwy yn ystod yr adolygiad er mwyn ysgrifennu’r adroddiad. Bydd enw da Jenny Randerson yn parhau neu’n chwalu yn dibynnu ar y camau a weithredir o’r adroddiad hwn. Mae llawer iawn o waith i’w wneud. Pwysaf arnoch, Weinidog, i beidio ag osgoi’r her.

Ymdrechaf i ymdrin â’r tir newydd sydd yn yr adroddiad. I ddechrau talaf derynged i’m cyn gyd-Aelodau ar y Pwyllgor. Gweithiasant yn ddyfal ac yn gydwybodol drwy gydol cyfnod yr arolygiad, a oedd yn feichus ac yn flinedig iawn ar adegau. Talaf deyrnged hefyd i gadeiryddiaeth fedrus Cynog Dafis a’r ffordd yr ymdriniodd â busnes y Pwyllgor, cyngor proffesiynol a dadansoddol Ceri Sherlock i’r Pwyllgor yn ei drafodaethau ac i Julia Annand a Stephen Thomas o Ysgrifenyddiaeth y Pwyllgor, yr oedd yn rhaid iddynt wneud synnwyr o’r holl bethau a wnaethom; credaf iddynt lwyddo. Mae gennym ddarn sylweddol o waith i adeiladu polisïau a strategaethau’r Cynulliad arno yn y dyfodol ar gyfer y celfyddydau a diwylliant.

Mae’r broses yn adlewyrchu cryfder system bwyllgorau’r Cynulliad Cenedlaethol yn ei rôl wrth ddatblygu polisi. Mae wedi profi’n adeiladol ac mae’r adroddiad hwn yn darparu sylfaen y gall Llywodraeth Cymru weithredu arno yn y dyfodol. Mewn sawl ffordd bu’n adolygiad a fydd yn batrwm i eraill, a gynhaliwyd yn gyson yn ysbryd y cynnig y byddwn yn dadlau yn ei gylch ddydd Iau. Cysylltodd â phobl a sefydliadau yng Nghymru, gan rannu safbwyntiau a barn er mwyn datblygu polisi ar gyfer y celfyddydau a diwylliant. Llwyddodd y broses i wella delwedd y Cynulliad a chawsom groeso cynnes ble bynnag yr aethom yng Nghymru.

Mae’r adroddiad yn cynnwys nifer sylweddol o argymhellion a chytunaf gyda’r mwyafrif helaeth ohonynt. Mae goblygiadau sylweddol o ran cost i’r adroddiad hwn, a gydnabyddir yn yr adroddiad ei hun. Bydd y costau hynny yn syrthio ar ysgwyddau’r Cynulliad Cenedlaethol, llywodraeth leol a’r sefydliadau diwylliannol y mae’r Cynulliad yn eu hariannu a’u cefnogi. Fodd bynnag, ni ddylai hynny ein hatal rhag nodi’r blaenoriaethau i weithredu arnynt yn yr hyn y dylid ei ystyried fel strategaeth fuddsoddi tymor hir. Yr wyf yn falch i’r weinyddiaeth bresennol gadarnhau’r cynnig a wnaethpwyd o dan y weinyddiaeth flaenorol i gynyddu’r arian ar gyfer sefydliadau celfyddydol yng Nghymru yn sylweddol, yn arbennig ar gyfer Cyngor Celfyddydau Cymru, ond hefyd ar gyfer sefydliadau diwylliannol eraill. Mae hynny’n adeiladu ar y sefydlogrwydd a ddaeth yn sgîl penderfyniadau’r Llywodraeth Lafur yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant tair blynedd, sydd yn galluogi sefydliadau, a’r Cynulliad, i gynllunio ymlaen llaw yn gymharol hyderus. Mae angen inni adolygu hynny a chynyddu a chynnal y buddsoddiad hwnnw yn y tymor hir os ydym i gyflawni’r prif amcanion a nodir yn yr adroddiad hwn.

Mae angen inni hefyd fonitro canlyniadau a rhagweithio’r strategaethau y mae’n rhaid i Gyngor y Celfyddydau a sefydliadau diwylliannol eraill eu datblygu er mwyn cefnogi polisïau a blaenoriaethau’r Cynulliad. Y broses fonitro a gwerthuso honno ddylai benderfynu ar strategaethau buddsoddi’r Cynulliad Cenedlaethol yn y dyfodol. Mae gan lywodraeth leol rôl bwysig i’w chwarae, a gydnabuwyd gan y Gweinidog. Yr oeddwn yn siomedig na wnaethom gydnabod y cyfraniad sylweddol a wnaethpwyd gan y gymuned fusnes drwy Arts & Business Cymru i gefnogi’r llu o sefydliadau diwylliannol yng Nghymru. Mae’r buddsoddiad hwnnw’n parhau ac yn tyfu. Yr wyf yn falch o nodi hynny yn y ddadl hon. Mae ei nawdd yn y tymor byr a chanolig yn aml yn bwysig i alluogi sefydliadau i ddatblygu syniadau a mentrau newydd y gallant adeiladu strategaeth ar gyfer y dyfodol arnynt.

Trof at Gyngor Celfyddydau Cymru. Cynhaliwyd yr adolygiad yn erbyn cefndir o anfodlonrwydd cynyddol a’r waedd o siom ynghylch y ffordd yr ymdriniodd Cyngor y Celfyddydau â’r cynigion i ddarparu theatr i bobl ifanc yng Nghymru. Creodd hynny broblem i’r Pwyllgor gan fod llawer o’r cyfraniadau gan sefydliadau wedi eu targedu ar feirniadaeth o’r strategaeth honno. Mae’r strategaeth honno bellach wedi ei gohirio a Chyngor y Celfyddydau ddylai benderfynu sut i ddatblygu’r ddarpariaeth o theatr i bobl ifanc. Mae’n siŵr bod ei ystyriaethau yn mynd rhagddynt.

Rhaid inni gydnabod mai Cyngor y Celfyddydau ei hun a greodd rai o’I broblemau. Nodwyd y diffygion hynny yn glir yn adroddiad Wallace. Gwn fod Cyngor y Celfyddydau wedi gweithredu’n gyflym i gynhyrchu cynllun gweithredu i weithredu prif argymhellion adroddiad Wallace. Cawsom sicrwydd hefyd gan y Gweinidog y bydd yn sicrhau yr eir ar drywydd y camau y bydd y Cynulliad yn penderfynu arnynt yn frwd, er mwyn inni sicrhau ein bod yn cael y gwerth gorau o adroddiad Wallace.

Beth bynnag fo’r feirniadaeth a anelwyd at Gyngor y Celfyddydau, dywedaf air o gefnogaeth am yr hyn sydd wedi bod yn Gyngor y Celfyddydau dan warchae dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Y problemau sylfaenol a wynebai Gyngor y Celfyddydau oedd adnoddau’n prinhau, toriadau mewn termau gwirioneddol a phenderfyniadau Llywodraethau Ceidwadol olynol i dorri ar wariant cyhoeddus. Dioddefodd y celfyddydau yn sgîl y penderfyniadau hynny. Dim ond ers i Lafur ddod i rym yr ydym wedi dechrau ailadeiladu ac ailfuddsoddi, er yn araf, yn adeiladol, i sicrhau y caiff y cyrff celfyddydol a diwylliannol y gefnogaeth y mae ganddynt yr hawl i’w disgwyl.

Dywedodd Cynog o’r cychwyn ein bod yn benderfynol na fyddai hyn yn adolygiad o Gyngor y Celfyddydau, ond yn hytrach yn adolygiad o bolisi’r celfyddydau a diwylliant yng Nghymru. Mae’r ddogfen yn destament i’r penderfyniad a’r safbwynt honno. Er mwyn taro nodyn ychydig yn amhersain, dywedasom yn yr adroddiad nad oeddem, fel Cynulliad, am ailddyfalu penderfyniadau artistig a strategaethau artistig asiantaeth oedd yn ymwneud â’r celfyddydau, pa un a oedd hynny yn Gyngor y Celfyddydau o dan enw arall ai peidio, a oedd yn gywir ac yn briodol i’r corff hwnnw eu gwneud. Nid oes gennym y gallu i wneud penderfyniadau artistig ynghylch pa strategaethau y dylid eu cefnogi neu eu hariannu. Er gwaethaf hynny, awgryma’r adroddiad, er enghraifft, y dylai Cyngor y Celfyddydau adolygu’r strategaeth ddrama yn sylfaenol. Penderfyniad artistig i Gyngor y Celfyddydau yw hynny. Er fy mod yn cydnabod bod y feirniadaeth y gorfu i’r Pwyllgor ei dioddef yn ddigon sylweddol inni ddod i’r math hwnnw o gasgliad, dylem gydnabod nad yw hynny ynddo’i hun yn cyfiawnhau adolygiad sylfaenol o’r strategaeth ddrama. Yr oedd y feirniadaeth yn ymwneud yn bennaf â’r ffordd o ymdrin ag elfen theatr i bobl ifanc yn y strategaeth honno. I ryw raddau, mae’r adroddiad yn ddiffygiol yn ei ganfyddiadau. Noda bod,

‘strategaeth ddrama Cyngor y Celfyddydau bellach mor ddadleuol fel bod angen ei hailystyried’.

Ni chredaf i’r dystiolaeth a glywsom roi unrhyw sylwedd i hynny. Fodd bynnag, mae angen ystyried y strategaeth ddrama honno, yng nghyd-destun theatr i bobl ifanc, yn bennaf oherwydd bod goblygiadau ariannu i Gyngor y Celfyddydau.

Trof yn awr at y sefydliadau cylch gwaith cenedlaethol. Mae’r adroddiad yn cydnabod yn briodol, ond ychydig yn rhy gynnil, rôl bwysig cwmnïau proffesiynol blaenllaw yng Nghymru, fel Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru, Cwmni Dawns Diversions, Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC a Clwyd Theatr Cymru. Cyfeiriaf at Clwyd Theatr Cymru fel cwmni celfyddydau perfformio cenedlaethol Cymreig gan ei fod wedi dangos fod ei waith o’r safon uchaf, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Mae llawer o amcanion yr adroddiad eisoes yn ganolog i agenda Clwyd Theatr Cymru ar gyfer datblygu gwaith mewn cymunedau, cefnogi gweithgareddau addysgol a chynnal sioe deithiol. Defnyddiodd ei ddychymyg wrth fynd ar drywydd hynny. Cefnogaf yr egwyddor ein bod am weld mwy o deithio. Hoffwn weld mwy o weithgaredd proffesiynol mewn cymunedau. Nid oes enghraifft well o hynny na’r gwaith rhagorol a wnaethpwyd yn ddiweddar gan y cwmni teithio bychan a sefydlwyd gan Clwyd Theatr Cymru. Aeth â chynyrchiadau proffesiynol o safon i neuaddau cymuned ac ysgolion gan fynd â theatr at y bobl.

Soniaf yn fyr am gyfranogiad. Cytunaf yn llwyr â Cynog. Yr ydym am annog creadigrwydd a chyfranogiad. Fodd bynnag, mae cyfranogiad y gynulleidfa yr un mor bwysig wrth addysgu, hysbysu a phrocio’r meddwl. Ni ddylem ddibrisio cyfranogiad y gynulleidfa wrth fynd i’r afael â sut yr ydym yn mynd ar drywydd ein polisi celfyddydau yng Nghymru yn seiliedig ar y ddogfen hon.

Yr wyf yn falch imi fod yn rhan o Bwyllgor a gynhyrchodd ddarn sylweddol o waith sydd yn dyst i allu’r Cynulliad Cenedlaethol i gynhyrchu gwaith o’r radd flaenaf. Bydd o fudd mawr i’r Cynulliad hwn ac, yn bwysicach, yn cwrdd ag anghenion pobl Cymru yn y tymor hir.

Gan nad oeddwn yn aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ol-16 ac nad oeddwn felly yn un o awduron yr adroddiad hwn, ni theimlaf unrhyw embaras wrth ei gydnabod fel gwaith o bwysigrwydd sylweddol a photensial anferthol. Onid dechrau gwyrdroi ffawd Cymru, o gofio ein pwerau cyfyngedig a’n safle cyfredol yn nhabl economaidd y rhanbarthau Ewropeaidd, yw her fwyaf y Cynulliad Cenedlaethol? Prin bod gwell ffordd o ddechrau cyfarfod â’r her honno na thrwy fabwysiadu gweledigaeth yr adroddiad ar gyfer 2010 a’i argymhellion.

Yr oedd y cylch gorchwyl ar gyfer yr ymchwiliad yn ffactor allweddol wrth lunio canlyniad yr adroddiad, gan ganolbwyntio ar yr angen i ddatblygu hunaniaeth ddiwylliannol wahanol, gwell cydlyniaeth gymdeithasol a dinasyddiaeth weithredol drwy well hygyrchedd i’r celfyddydau; gwella ansawdd bywyd i unigolion mewn cymunedau; annog addysg a dawn artistig ledled Cymru; tanlinellu pwysigrwydd diwydiannau creadigol; a datblygu rhagoriaeth. Tra’n cydnabod pwysigrwydd rhagoriaeth a sefydliadau cenedlaethol, mae’r adroddiad yn cynnwys enghraifft holl bwysig sydd yn dangos mai’r ffordd orau o gyflawni rhagoriaeth yw drwy fagu’r gwreiddiau. Amlyga’r engrhaifft hefyd y cysyniad o ddiwylliant hollgynhwysol nid model elitaidd lle mai dim ond ychydig ddoniau a feithrinir, a werthfawrogir gan griw dethol ac a fwynheir mewn nifer fechan o sefydliadau a gwyliau allweddol. Dengys fod diwylliant yn bodoli, a bod angen ei feithrin, mewn addoldai, tafarndai, clybiau a chymdeithasau lleol, ac ar bobl lefel hyd frig y pyramid.

Byddai’r gwrth-gynllun yn arwain at gyfyng gyngor, lle mae diwylliant fel eisin ar deisen a lle mae’r deisen yn wacter diwylliannol. Mewn sefyllfa o’r fath, prin fyddai’r gobaith y byddai cynhwysiant cymdeithasol, cyfle cyfartal, datblygiad cynaliadwy, amlddiwylliant a dwyieithrwydd yn goroesi, heb sôn am ffynnu. Mae ein hinsawdd dyner, ein treftadaeth ddiwylliannol a hanesyddol gyfoethog a’n topograffi deniadol yn gydnaws â datblygu twristiaeth ddiwylliannol a diwydiannau creadigol. Mae’r adroddiad hwn yn cydnabod yr angen i fanteisio ar y potensial mawr hwn. Mae’n cydnabod hynny yn ei argymhelliad ar gyfer dosbarthu amwynderau diwylliannol yn ofodol a chyfranogiad rhanbarthol yn y broses o wneud penderfyniadau a chynllunio, yn ogystal â’r cysyniad o Gymru’n Creu.

Mae newidiadau diwydiannol, demograffig a gwleidyddol diweddar yn cyd-daro â’r angen am yr adroddiad hwn. Noda trothwy’r ganrif hon ddechrau’r hyn sydd yn bennaf yn oes ôl-ddiwydiannol. Gyda dirywiad yr hen oes ymddengys yn briodol y dylid disodli rhai o’r agweddau philistaidd a luniwyd gan bwysau’r diwydiannau trwm gan dwf mewn gwerthoedd esthetig a gwerthfawrogiad diwylliannol cyffredinol. Yn yr un modd, mae dyfodiad amlddiwylliant, y Gymuned Ewropeaidd a datganoli, gyda’i gilydd yn gofyn am ailwerthusiad o’r modd yr ystyriwn ein bywydau mewn Cymru ôl-drefedigaethol a byd ôl-drefedigaethol. Mae canlyniad rhyngwladol i’r newidiadau hyn a rhoddwyd sylw iddynt yn yr adroddiad hwn, gan roi’r Cynulliad Cenedlaethol ar flaen y gad, ble y dylai fod.

Bydd yr Aelodau a fynychodd ddathliad o’r flwyddyn newydd Bangladeshi yng Nghaerdydd wedi eu cyfareddu gan y dawnsio gwerin a’r gerddoriaeth a’r gwisgoedd lliwgar, coeth a arddangoswyd. Yn yr un modd, heb hyd yn oed gamu y tu allan i’r ward hon, mae amrywiaeth o draddodiadau sydd yn gweiddi am anogaeth, rhai gyda chysylltiadau hir a diddorol â Chymru. Dim ond rhai o elfennau’r potensial gwleidyddol yw’r rhain sydd yn barod i’w datblygu o fewn ffiniau ein cenedl fechan. Dim ond y Cynulliad Cenedlaethol all ysgogi’r potensial mawr hwnnw.

Wrth gymeradwyo’r adroddiad hwn, canmolaf aelodau’r cyn Bwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 ar ei gyflawniad, ac yn arbennig y cyn Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, Tom Middlehurst a’r cyn Gadeirydd, Cynog Dafis. Rhydd ‘Diwylliant Cytûn’ gyfle i’r Cynulliad Cenedlaethol wneud gwahaniaeth sylweddol drwy roi hwb i hyder ac ansawdd bywyd yr holl bobl, drwy gyfranogiad yn ein diwylliant amrywiol, ond unigryw ac, wrth wneud hynny, ddatblygu presenoldeb gwleidyddol byw a delwedd genedlaethol bwerus.

I commend the thoughtful and diligent work that went into this report and welcome the inclusive and determined way in which the Minister for Culture, Sport and the Welsh Language has undertaken her new responsibility.

I particularly welcome the emphasis on young people in the report, which makes young people a priority in our arts policy. That is quite right. Developing confidence, creativity, expression and awareness of their own culture and other cultures is a valuable part of how young people develop. In that context, it is appropriate to pay tribute to the Labour Government in Westminster’s progressive policy of abolishing entrance fees to museums and galleries for children and young people, and for other groups such as pensioners and the unemployed. The message that that sends out to our communities is important and I am proud of it.

Seeing how children respond to art of all kinds is an inspiration to us all. I particularly welcome a scheme at the National Gallery in Cardiff to display the comments and responses of school children to some of the paintings exhibited there. I do not know whether that is still done—that was the case when I was last at the National Gallery. Seeing the response and comments of those children and observing how they can interpret art and the value that they can get out of it was an eye opener for me. It is crucial, therefore, that we promote opportunities for children and young people to enjoy and participate in all kinds of art. That is the right priority in this report.

Members have already referred to the work of the Welsh National Opera. Its community work in our schools is exceptionally important. That is what is important—not developing art in communities or on a national level, amateur art or professional art—we must do both, because they feed off each other. That is the attitude that we must adopt towards the arts in Wales.

If I have one doubt about the report’s emphasis—and it is no more than a doubt—I am afraid that there may be a tendency to be too introvert in the way in which we consider culture in Wales. I would like us, when considering Wales’s culture, to look outward, promoting exporting our talents and welcoming talents from other cultures. That is what culture is—not something narrow and enclosed, but a continuous process of developing, creating and exchanging ideas in the international context.

I am concerned by paragraph 3.72 in the report. It suggests that we should move away from the text theatre tradition, because there is no continuous tradition of that in Wales. If we followed that rationale, we would reject all kinds of valuable creativity, which has come to Wales from outside throughout the centuries. One of the most important cultural discoveries in the history of Wales was the discovery of a piece of La Tène porcelain that came from somewhere in central Europe. It proved how early cultural transfers from Wales to other countries, and vice versa, were taking place.

We have been part of European culture since those early days. It is important that we exchange with and learn from other cultures, as well as taking our culture to other countries. We should encourage that kind of culture exchange, and develop stronger links with other cultures, rather than closing the door on things because there is no ‘continuous or unbroken line’ in Wales, as the report states.

Despite that, I welcome the report and the Minister’s comments that she will use this as a foundation for future development. However, we must find the right emphasis regarding our place in the context of European culture.

Yr wyf yn falch o weld bod yr adroddiad hwn yn cydnabod y gwaith da a wneir gan grwpiau theatr mewn addysg megis Theatr Gwent. Brwydrais yn galed i sicrhau y byddai’r strategaeth ddrama yn cael ei newid fel y byddai grwpiau megis Theatr Gwent yn goroesi. Wrth gydnabod bod Cyngor Celfyddydau Cymru wedi gwneud camgymeriadau, rhaid inni fod yn ofalus o ran naws yr iaith a fabwysiadwn. Mewn trafodaethau nas cofnodir, bydd sawl aelod o Gyngor y Celfyddydau yn barod i gyfaddef y gwnaethpwyd camgymeriadau. Dylem gydnabod na thelir y bobl hynny a’u bod yn arbenigwyr yn eu maes. Er y derbyniaf ganfyddiadau’r adroddiad, dylem ochel rhag defnyddio iaith sydd yn rhy negyddol. Mae’n hawdd cyhoeddi datganiadau i’r wasg yn barnu Cyngor Celfyddydau Cymru; yr wyf wedi gwneud hynny fy hun. Fodd bynnag, cydnabyddaf fod talent enfawr yn bodoli o fewn Cyngor y Celfyddydau. Os ydym yn poeni am y celfyddydau yng Nghymru, rhaid inni fynd ati â gofal.

Cyfeiriodd Jonathan yn briodol at berlau’r celfyddydau yng Nghymru. Datganaf fuddiant, gan fy mod yn byw yn y dref a adwaenir fel y goron gerddorol. Fel arfer mae Trefynwy yn adnabyddus fel man cyfarfod Cymru a Lloegr. Fodd bynnag, mae hefyd yn dref lle daw cerddoriaeth glasurol a cherddoriaeth gyfoes ynghyd. Ceir dwy ganolfan o ragoriaeth fyd enwog yn Nhrefynwy. Yng ngogledd y dref mae Nimbus Records, lle caiff cerddoriaeth glasurol ei pherfformio, ei hysgrifennu a’i recordio. Mae’n flaenllaw mewn technoleg cryno ddisgiau. Yn y de mae’r Rockfield Studios enwog, lle bu grwpiau megis Oasis, Manic Street Preachers a Queen yn perfformio ac yn recordio rhai o’u senglau gorau. Mae’n syndod ac yn siom na chrybwyllir Trefynwy yn yr adroddiad hwn. Mae’n dref ddelfrydol i dwristiaid. Yn Nhrefynwy gallwch eistedd yn y dafarn ochr yn ochr â sêr y byd pop, er nad wyf yn ddigon fwlgar i ddechrau enwi unigolion. Mae Trefynwy yn dref gyffrous i fyw ynddi a gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ystyried ei chynnwys mewn adroddiadau yn y dyfodol.

Teimlaf yn anniddig pan fydd adroddiadau o’r math hwn yn cyfeirio at gerddoriaeth jungle, house a rap. Yr wyf yn ddigon ifanc i wrando ar Radio 1 o hyd. Dof yn anniddig pan fydd pobl mewn awdurdod yn ceisio cofleidio cerddoriaeth o’r fath. Credaf mai ffurf ar gywirdeb gwleidyddol ydyw. Ychydig fisoedd yn ôl, gofynnodd S4C imi adolygu CD gan grŵp rap Cymreig adnabyddus o’r enw y Tystion. Enw’r prif drac ar y CD oedd ‘New Deal, New Dead’, sef beirniadaeth lem o ymdrechion Llafur Newydd i geisio bodloni cerddorion ifanc drwy eu gosod ar gynlluniau. Yr oeddwn yn cytuno â’i safbwyntiau. Dysgais lawer o ymadroddion Cymraeg newydd hefyd na welwch mewn unrhyw werslyfr.

I gloi, soniaf am y Gymraeg. Ni fyddai unrhyw ddadl am y Gymraeg yn gyflawn heb gyfraniad gan Aelod Trefynwy, fel y byddwch oll yn cytuno mae’n siŵr. Soniais yn y gorffennol am bwysigrwydd cynnig dewis a chyfle ond heb ormod o orfodaeth. Beth a wna’r Pwyllgor Diwylliant i gefnogi aelodau Ceidwadol Cyngor Sir Fynwy, a bleidleisiodd yn ddiweddar i gefnogi rhieni yn ne’r sir honno a oedd am gael ysgol gynradd Gymraeg? Fe’n trechwyd gan garfan Lafur cyngor Sir Fynwy. Beth a wna’r Gweinidog a’r Pwyllgor ynglŷn â hynny? Un peth yw i Lafur gefnogi gwersi Cymraeg gorfodol i’r rheini nad ydynt am ddysgu’r iaith, ond peth hollol wahanol yw peidio â chefnogi addysg Gymraeg i’r rheini sydd am ei chael. Mae’n bryd inni gael—

Oni reolir cyngor Sir Fynwy gan y Ceidwadwyr, gyda chefnogaeth nifer fach o aelodau annibynnol?

Nid wyf am drafod hynny. Yn ddiweddar, dioddefodd Cyngor Sir Fynwy golled drist. Felly, nid oes mwyafrif ar y cyngor ar hyn o bryd. Pleidleisiodd yr annibynwyr gyda’r grŵp Llafur ar y mater hwnnw. Mae’r sefyllfa yn anodd. Fodd bynnag, o ganlyniad i’r oedi hwnnw, ni fydd ysgol Gymraeg am o leiaf blwyddyn arall. Mae hynny wedi siomi llawer o rieni yn ne’r sir a oedd am weld ysgol o’r fath.

Mae’n bryd inni arfer synnwyr cyffredin a rhoi diwedd ar gywirdeb gwleidyddol. Os cynigiwch ddewis a chyfle mewn polisïau iaith Gymraeg, fe welwch yr iaith yn datblygu, hyd yn oed mewn lleoedd fel Sir Fynwy.

Fel pawb arall, croesawaf yr adroddiad hwn. Mae gwahaniaeth pwyslais yma. Fodd bynnag, fe’m syfrdanwyd gan y modd yr effeithiodd ar David Davies. Credais ein bod wedi dechrau blwyddyn newydd gyda David cadarnhaol, newydd. Yr oedd hynny’n ardderchog—

Peidiwch â dal eich anadl.

Ni fu’n rhaid imi ddal fy anadl yn hir gan ichi roi’r gorau iddi tuag at ddiwedd eich araith.

Yr hyn sydd yn bwysig am yr adroddiad hwn yw ei fod yn dangos bod y Cynulliad yn sylweddoli bod yn rhaid i ddiwylliant, y celfyddydau a chwaraeon fod wrth wraidd holl bolisïau’r Cynulliad. Ni ddylid eu hychwanegu neu eu hatodi. Mae’n bwysig bod pob un o’n polisïau, megis addysg, datblygu economaidd, Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ac Amcan 1, yn ystyried y celfyddydau a diwylliant. Gallai adfywiad celfyddydol arwain at adfywio sawl rhan o Gymru.

Mae hwn yn adroddiad da ond mae’n ddifrifol ac yn ddiwyd. Ni chrybwyllir mwynhad ynddo. Mae angen inni ystyried hynny; mae’r celfyddydau a diwylliant oll yn ymwneud â mwynhad. Fodd bynnag, cynhwysir y gair ‘cyffrous’ rywle yn yr adroddiad. Dengys y ffaith fod gennym bellach Weinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg a Phwyllgor Diwylliant fod y weinyddiaeth yn cymryd y celfyddydau a diwylliant o ddifrif. Edrychaf ymlaen at gymryd rhan mewn dadleuon ar lawer o’r hyn a gynhwysir yn yr adroddiad hwn yn y Pwyllgor Diwylliant. Fodd bynnag, codaf rai pwyntiau yn awr.

Crybwyllodd Tom Middlehurst rôl awdurdodau lleol. Fodd bynnag, ni chânt eu crybwyll tan dudalen 17 yr adroddiad. Dylid eu cynnwys ar y dechrau oherwydd swm yr arian a wariant a chan fod yr ymrwymiad sydd ganddynt i’r celfyddydau a diwylliant yng Nghymru yn anhygoel. Noda’r adroddiad yn syml ei bod yn bwysig, er budd yr economi leol ac mewn cynlluniau adfywio, i fewnbwn awdurdodau lleol gael ei gydnabod gan Gyngor y Celfyddydau a’r holl gyrff diwylliannol cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yng Nghymru. Rhaid i’r Cynulliad gydnabod hynny hefyd. Dylem geisio annog pob awdurdod lleol yng Nghymru i lunio strategaeth a pholisi celfyddydol.

Dadleuaf â’r awgrym y dylai Edwina Hart neilltuo arian ar gyfer y celfyddydau a diwylliant o fewn awdurdodau lleol. Anghytunaf â hynny. O ystyried y swm enfawr o arian y mae awdurdodau lleol eisoes wedi’i wario, pe baem yn awgrymu y dylem roi swm pitw iddynt ac yna’i neilltuo, yr wyf yn amau y byddai llawer ohonynt yn dweud, ‘Os mai dyna a roddant, dyna a wariwn.’ O ganlyniad, byddai’r celfyddydau a diwylliant ar eu colled.

Rhaid inni ystyried sylwadau Delyth Evans. Mae diwydiannau creadigol yn hanfodol i ddyfodol Cymru. Hoffwn inni helpu awdurdodau lleol. Mae gennym brifysgolion ag ysgolion ffilm a chyrsiau dylunio a ffotograffiaeth ardderchog, er enghraifft Coleg Prifysgol Cymru, Casnewydd, sydd ag enw da ac sydd yn uchel ei barch yn rhyngwladol. Mae myfyrwyr yn graddio oddi yno â graddau da. Maent yn hoff iawn o’r ardal, ond nid oes ganddi’r cyfleusterau, y stiwdios neu’r swyddfeydd pwrpasol i’w hannog i aros yno. Dylem ystyried hynny a dod o hyd i ffordd o ddefnyddio arian Amcan 1, 2 neu 3 i sicrhau y rhoddir y cyfle i’r myfyrwyr hynny aros yng Nghymru. Anghytunaf hefyd â’r modd y dyrennir arian loteri Cyngor y Celfyddydau. Awgryma’r adroddiad y dylai’r holl geisiadau llwyddiannus gynnwys rhywbeth am y modd y byddai ymgeiswyr yn datblygu’r Gymraeg. Er fy mod yn llwyr ymroddedig i ddatblygu’r Gymraeg, gallai gwneud hynny yn y fath fodd fod yn gyfyngol. Er enghraifft, crybwyllwyd India Dance Wales gan rywun yn gynharach, a chyfeiriwyd at y gymuned Bangladeshi hefyd. Os ydym am iddynt ddatblygu fel rhan o’r genedl hon, dylem eu hannog mewn unrhyw fodd y gallwn. Byddai gosod terfyn arnynt drwy ofyn sut y byddent yn datblygu’r Gymraeg fel rhan o’u cais yn gyfyngol braidd.

Yn gynharach, crybwyllais fod angen inni sicrhau bod pawb yn ystyried yr adroddiad hwn, yn arbennig y rheini sydd yn ymwneud ag addysg. Rhaid i Jane Davidson ystyried sut y cyflwynwn wasanaethau llyfrgell. Er enghraifft, dylai’r gwasanaeth amgueddfeydd ysgolion ddarparu profiad cyffrous, nid yn unig yn ystod tymor yr ysgol, ond yn ystod y gwyliau. Ceir enghreifftiau da yn Ewrop, yn arbennig yn Barcelona, o’r modd y gallwn gyflwyno gwasanaeth amgueddfeydd ysgolion cyffrous i bobl ifanc. Mae angen inni neilltuo arian i sicrhau y gall artistiaid, beirdd, awduron a cherddorion ymweld ag ysgolion a chlybiau ieuenctid. Hoffwn ehangu’r agwedd honno.

Crybwyllodd David Davies theatr mewn addysg, sydd yn bwysig. Cofiaf blentyn ifanc yn mynd adref at ei fam, wedi treulio’r diwrnod gyda grŵp theatr mewn addysg yn Nhy Tredegar yng Nghasnewydd. Buont yn edrych ar ddiwrnod ym mywyd Arglwydd Tredegar ar ôl dychwelyd o frwydr Balaclava. Aeth y plentyn adref gan ddweud wrth ei fam, ‘Bûm mewn peiriant amser.’ Dyna’n union yw’r bwriad. Mae angen inni allu cynnig profiadau i’n pobl ifanc a fydd yn eu helpu i lunio eu dyfodol, gan roi dyheadau ac ysbrydoliaeth iddynt. Gallaf gofio hyd heddiw y tro cyntaf imi fynd i’r theatr yng Nghaerdydd. Yr oeddwn wedi bod i sefydliad lleol y glowyr ac wedi profi’r hyn a ystyriais yn ddigwyddiad cyffrous, o ansawdd uchel. Fodd bynnag, wedi hynny ymwelais â’r pantomeim yn y Theatr Newydd yng Nghaerdydd a gallaf gofio cyffro a hud yr achlysur hwnnw, pan ddiffoddwyd y golau, dechreuodd y gerddoriaeth a chodwyd y llenni. Rhaid inni roi’r un cyfle i bob plentyn yng Nghymru.

Gallem oll sôn yn fanwl am yr adroddiad da hwn, ond rhaid inni ymdrin ag arian, a grybwyllais eisoes yn y Pwyllgor Diwylliant. Rhaid inni sicrhau y dyrennir cyfran deg o’r gyllideb i’r celfyddydau, diwylliant a chwaraeon. Nid oes unrhyw ffordd rad o wneud hynny. Rhaid ei wneud fel y gall Cymru ddod yn wlad y mae pobl am ddod iddi i fyw ac i aros. Y bore yma, trafodasom ansawdd bywyd yng Nghymru, ac os na roddir cyfran deg i’r celfyddydau, byddwn yn gwneud tro gwael â dyfodol ein gwlad. Edrychaf ymlaen yn fawr at sicrhau y bydd Jenny Randerson yn gweithredu’r rhan fwyaf o’r argymhellion hyn a diolchaf i’r cyn Bwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 am y swm anhygoel o waith a gyflawnodd mewn byr amser.

in Welsh Cynog Dafis began by saying that he was proud to have been involved in the preparation of this report. I am also proud of being the Chair of the Culture Committee that inherits the report from the Post-16 Education and Training Committee. I join others in my appreciation of the important and unique work that they undertook because this is the first report to emanate directly from a Committee rather than being commissioned by the Assembly. Therefore, it is important that we are careful in how we implement this report.

in Welsh I share the concern expressed about the wording of this motion. How will the administration respond to this report? I welcome the fact that the Minister has expressed her enthusiasm for it, but we need a process. If the motion will read that we ‘note’ the report only, then there should, at least, be a commitment from the administration to respond to the report in full and in detail within three months.

in Welsh Bearing in mind that this is a Committee report, we must ask a question about the way in which the administration and the Minister respond to the report. Is it appropriate that the Minister, bearing in mind that this is a Committee report, chooses to make statements about the implementation of the recommendations of this report, in the Assembly or publicly, before she goes back to the Culture Committee? The Minister is duty-bound to return in the first instance to the Committee. Although I appreciate that the Minister has expressed her intention this afternoon to implement the recommendation regarding the creation of the Cymru’n Creu consortium, that announcement should have been made to the Culture Committee, bearing in mind that this is a Committee report.

in Welsh If the Minister chooses to change any recommendation, she should come to the Committee to explain why she chooses to change or amend the recommendation. I refer to the decision on the Royal Charter of the Arts Council of Wales and to the taskforce. These processes are exceptionally important because they will set a precedent as regards how we deal with other reports that emanate directly from Committees.

in Welsh My final point about the relationship with the Committee and about implementing this report is that it is extremely important that the administration and the Minister come back to the Committee soon with an action plan which clearly states how she and the administration intend to implement these recommendations. It is a matter for the administration and the Minister to implement those recommendations. I am clear about that, but it is important that a coherent action plan is presented to the Committee soon to explain how that will be done.

in Welsh That is the framework of the process that is exceptionally important to ensure that the report remains in the ownership of the Committee. It is important that the administration and the Minister respect that.

yn Saesneg Mae hynny’n bwysig yn nhermau gweithredu gan fod yn rhaid inni sicrhau o leiaf ddau bwynt. Yr ydym am sicrhau y sefydlir yr adroddiad hwn fel y cefndir athronyddol sydd yn llywio ac yn cyfeirio ein holl ymdriniadau â diwylliant yng Nghymru. Mae hynny’n bwysig a derbyniwyd hynny’n gyffredinol yn y ddadl hon. Er y gallai fod amheuon gan rai Aelodau, derbyniwyd yn gyffredinol mai dyna ddylai’r sefyllfa fod. Rhaid inni amddiffyn hynny.

yn Saesneg Rhaid inni ymdrin â’r mater canolog o fewn yr adroddiad, sef sut y gallwn gynnal safonau o ragoriaeth ac eto sicrhau y rhoddir cymorth ac anogaeth ddigonol i ddiwylliant ar lawr gwlad? Yr ydym am sicrhau’r ddau heb danseilio’r naill na’r llall. Fodd bynnag, ceir goblygiadau cyllidebol i unrhyw benderfyniad o’r math hwnnw. Ategaf yn frwd eiriau’r Gweinidog wrth dalu teyrnged i Gwmni Opera Cenedlaethol Cymru a’i menter ym Merthyr Tudful. Nid yn unig y mae’n caniatáu i ddisgyblion ifanc yn ysgolion Merthyr Tudful gymryd rhan mewn menter galonogol a phwysig, ond mae hefyd yn golygu y rhoddir y cyfle i’r bobl ifanc hynny weithio ag aelodau o gorws Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru, awdur, cyfansoddwr, cynllunydd gwisgoedd, ffotograffydd a gwneuthurwr ffilmiau. Golyga hefyd eu bod yn cymryd rhan mewn cynhyrchiad pwysig ar ddiwedd y prosiect. Daw hynny â safonau rhagoriaeth Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru a phobl ifanc Merthyr Tudful ynghyd, gan roi’r cyfle hwnnw iddynt. Fodd bynnag, ceir goblygiadau cyllidebol. Fel y nododd Rosemary ac eraill, rhaid inni sicrhau bod y gyllideb yn darparu’n ddigonol ar gyfer hynny. Yr wyf yn bell o gael fy argyhoeddi fod y gyllideb gyfredol yn ddigonol.

in Welsh I appreciate the opportunity to participate in this debate. I trust that the administration will proceed to implement the recommendations in consultation and understanding with the Culture Committee, which has now inherited this report, which has already been adopted by the Post-16 Education and Training Committee.

Cytunaf â bron pawb arall am bwysigrwydd diwylliant i Gymru ac i’r Cynulliad. Canolbwyntiaf ar y potensial sydd gan ddiwylliant i ddod â budd economaidd i Gymru. Bu diddordeb gennyf yn hyn am beth amser yn sgîl fy nghyfranogiad mewn datblygiad economaidd dros sawl blwyddyn.

Un o fanteision mawr defnyddio diwylliant i ddatblygu Cymru yn economaidd yw ei fod yn gynaliadwy a’i fod yn cydweddu ag amcanion datblygiad cynaliadwy’r Cynulliad. Mantais arall yw’r amrywiaeth a gynigia i sail economaidd Cymru. Rhaid i Gymru greu amrywiaeth yn ei sail economaidd os yw am gadw mwy o’i phobl ifanc. Mae diwylliant hefyd yn cyfoethogi delwedd gorfforaethol Cymru dramor. Mae’n helpu i sicrhau na chaiff Cymru ei hystyried fel gwlad dramor neu bellennig i bobl mewn llefydd a allai fod yn ystyried prosiectau mewnfuddsoddi yng Nghymru. Yr ydym oll am weld gwlad lle mae pobl am fyw, magu ac addysgu eu plant, gweithio ac ymweld â hi. Gallai canolbwyntio ar ddiwylliant a’i ddefnyddio ein helpu i gyflawni hynny.

Bûm yn rhwystredig erioed â’r ffaith na werthfawrogwyd yr effaith y gall diwylliant ei chael ar ddatblygiad economaidd yn llawn. Lywydd, fe gofiwch sut y dadleuwyd y mater hwn yn y gorffennol. Fe’m dysgwyd gan ddyn sydd yn adnabyddus ichi—Dr Iain Skewis—flynyddoedd yn ôl. Pan gymerais ran yn y ddadl hon am y tro cyntaf, yr oedd yn ymwneud â Gŵyl Jazz Aberhonddu. Y ddadl oedd a ddylid gwario tua £0.5 miliwn ar adeiladu ffatri newydd y gellid fod wedi’i llenwi o fewn ychydig flynyddoedd ac y byddem wedi gorfod ei gosod ar brydles ar gyfradd ostyngol, neu o bosibl wario tua un rhan o ddeg o hynny ar Ŵyl Jazz Aberhonddu. Collais y ddadl honno a sawl un arall, ar faterion tebyg fel Gŵyl y Gelli Gandryll. Fe’m hargyhoeddwyd bod buddsoddi mewn digwyddiadau diwylliannol, yn nhermau datblygu’r economi, yn ffordd ddoeth i lywodraeth wario ei harian.

Mae iaith a dwyieithrwydd Cymru a’r Cynulliad o fudd economaidd posibl enfawr i Gymru. Ni ddylem anghofio’r Saesneg. Fe’m trawyd yn aml yn y Siambr gan David Melding—nid yw yma ar hyn o bryd—a’i ddefnydd clyfar o’r Saesneg. Weithiau cafwyd chwerthin di-baid o ganlyniad i’w ddefnydd anhygoel o iaith ardderchog.

Mae’r Gymraeg yn caniatáu i bobl, megis Dafydd Wigley, a’i lais Cymreig cyfoethog, dwfn, siarad ffwlbri gan wneud iddo swnio fel synnwyr. Mae hynny’n un o nodweddion ardderchog yr iaith. Mae iddi ochr emosiynol hefyd. Cofiaf eistedd mewn gwesty yng Nghaerdydd yn ystod yr haf y llynedd, yn gwrando ar dair merch Gymreig yn canu yn Gymraeg. Yr oedd y cyfuniad o gerddoriaeth a’r iaith ymron yn ddigon i mi. Daeth â lwmp i’m gwddf a dagrau i’m llygaid. Mae’n ardderchog a bydd o gymorth inni wrth werthu Cymru. Yr ydym am ddefnyddio pob agwedd ar ddiwylliant i ddatblygu Cymru a gobeithiaf y bydd yr adroddiad hwn yn ein galluogi i fynd ati a’i ddefnyddio mewn sawl gwahanol ffordd gadarnhaol.

Fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 blaenorol, croesawaf yr adroddiad hwn. Ymdriniom hefyd ag adroddiad manwl y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, sydd yn nodi’r sefyllfa ar gyfer addysg ôl-16 yng Nghymru. Talaf deyrnged i’m cydweithwyr ar y Pwyllgor ac i Tom Middlehurst, Cynog Dafis a Ceri Sherlock. Buom oll yn helpu i lunio’r darn hwn o waith.

Fel a ddigwyddodd gydag adroddiad ETAG, rhoddodd y broses hon lasbrint inni ar gyfer cynnal arolygon polisi o’r fath, yn cwmpasu ystod eang o safbwyntiau, ymgynghori eang a ffordd newydd, agored o gynnal gwaith o’r fath. Gwelsom broses bolisi unigryw drwy’r sesiynau cymryd tystiolaeth. Cynhaliwyd y sesiynau hynny ledled Cymru yn ogystal ag yn y Cynulliad ar ffurf sioeau teithiol a chyflwyniadau i sefydliadau ac unigolion. Yr oedd hynny’n bwysig. Yr oedd yn ymagwedd arloesol ac agored tuag at y broses o adolygu polisïau ac yr oedd datganoli ar waith. Rhaid inni gymeradwyo hynny ac ymfalchïo ynddo.

Hoffwn sôn yn bennaf am ddatblygiad economaidd y celfyddydau a diwylliant. Mae cyfraniad y diwydiant celfyddydol a diwylliant i Gymru yn holl bwysig. Yn nhermau cyfraniad economaidd yn unig, mae’r diwydiannau hyn yn bwysig i gyfeiriad Cymru yn y dyfodol. Fodd bynnag, nid mater o ddatblygiad economaidd yn unig yw’r celfyddydau a diwylliant, ac yr wyf yn siŵr pe bawn yn siarad â’r bobl sydd yn ymwneud â’r celfyddydau a diwylliant—fel y gwnaethom—na fyddent am ei weld yn y termau hynny yn unig. Serch hynny, mae datblygiad economaidd yn agwedd hanfodol. Gwyddom o ystadegau bod un o bob 40 o’r boblogaeth sydd yn gweithio yn ymwneud â’r celfyddydau a diwylliant, ac ni allwn danamcangyfrif ei bwysigrwydd.

Mae’r adroddiad hwn yn bwysig nid yn unig yn nhermau adfywio a chynnal sefydliadau celfyddydol a diwylliannol, ond hefyd wrth gydnabod a chyfoethogi eu cyfraniad wrth ailadeiladu economi Cymru. Byddem oll yn cytuno â hynny. Mae angen inni sicrhau bod y polisi hwn yn gywir a’i weithredu. Rhaid inni fod yn greadigol a defnyddio ffordd o feddwl gydlynus, sydd yn rhywbeth yr ydym yn sôn amdano’n helaeth yn y Cynulliad. Mae’r polisi yn ymwneud ag ailddiffinio Cymru yn nhermau ein sail ddiwylliannol a’n hetifeddiaeth. Fel gwlad, mae Cymru yn ddigon bach i wneud hynny. Wrth lunio ein polisi, dylem ystyried hynny. Rhaid i gyrff megis Awdurdod Datblygu Cymru a Bwrdd Croeso Cymru ystyried yr adroddiad hwn. Ni allwn fforddio culhau ein gweledigaeth. Wrth gyflwyno Cymru i’r byd ehangach, sydd yn un o fanteision pendant datganoli—mae proffil Cymru’n uwch ers datganoli—gall yr adroddiad hwn chwarae rhan hanfodol. Yn ogystal ag ailddiffinio Cymru, mae’n ymwneud â helpu i lunio diffiniad arall o Gymru. Mae hynny’n bwysig. Mae hefyd yn bwysig inni edrych y tu hwnt i safbwyntiau ystrydebol pobl o Gymru. Croesawaf yr adroddiad hwn ac yr oedd yn bleser ac yn fraint bod yn rhan o’r broses hon. Gadewch inni fynd ati a’i weithredu.

Ar drothwy’r mileniwm newydd—caf fy nhemtio i ddweud mileniwm ôl-wladychol, ond nid yw Owen John Thomas yn bresennol ac nid wyf am boenydio David Davies; ond fe’m synnwyd o glywed eich bod chi, David, hyd yn oed yn cydnabod bod yna derfynau i fwlgariaeth—ac ar ddechrau datganoli, bod archwiliad helaeth o fywyd celfyddydol a diwylliannol yng Nghymru yn rhywbeth manteisiol i’w groesawu.

Canolbwyntiaf fy sylwadau ar fynediad ac amrywiaeth. Bydd ‘Diwylliant Cytûn’ yn darparu fframwaith defnyddiol ar gyfer datblygu polisïau a fydd yn hyrwyddo mwynhad a lles dinasyddion Cymru yn nhermau cymdeithasol ac economaidd. Dylai’r Cynulliad gymryd yr awenau wrth lunio a gweithredu’r polisi hwnnw gydag arian digonol i gyfateb â’r ymroddiad a chan weithio’n agos â’n partneriaid.

Pan fo cymaint o amddifadedd ariannol yn ein gwlad—ac mae adroddiad y Pwyllgor Materion Cymreig ar allgáu cymdeithasol a gyhoeddwyd ddoe yn atgyfnerthu’r hynny sydd yn amlwg—gall yr ymadrodd nid ar fara yn unig y bydd dyn na merch yn byw swnio braidd yn llipa. Fodd bynnag, yn ddi-os, mae mynediad i’r celfyddydau, diwylliant a hamdden yn hyrwyddo lles cymdeithasol ac economaidd. Mae’n cyfoethogi ansawdd ein bywyd a gall adfywio ein heconomi. Pwysleisia’r adroddiad yn gymeradwy y dylai’r celfyddydau a diwylliant fod ar gael i bawb. Rhaid inni ddarparu’r fframwaith sydd yn caniatáu i greadigrwydd a rhagoriaeth ffynnu ac mae angen y sefydliadau blaenllaw arnom. Fel un o ddilynwyr Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru, dyna fyddai fy marn yn amlwg. Fodd bynnag, credais erioed y dylai opera a diwylliant uchel fod ar gael i bawb. Ni ddylai ‘blaenllaw’ fod yn gyfystyr ag elitiaeth. Rhaid inni sicrhau y caiff cymaint o bobl â phosibl y cyfle i fwynhau a chymryd rhan ymhob math o weithgaredd diwylliannol. Ni ddylid cyfyngu mynediad i’r elît gyfoethog a hyddysg, fel y digwyddodd ym mlynyddoedd Thatcher. Yr oedd ei degawd hi yn ddegawd o ddirywiad a philistiaeth diarbed, yr estynnwyd ei hetifeddiaeth o danariannu gan ei holynydd, rhywbeth nad ydym wedi dod drosto eto.

Pwysleisia’r adroddiad hefyd fod yn rhaid inni werthfawrogi ac ymfalchïo yn ein hamrywiaeth diwylliannol. Dylid rhoi’r cyfle i bob un o ddinasyddion Cymru, boed o gefndir Cymraeg, Saesneg neu leiafrifol ethnig, rannu, dathlu a datblygu eu hetifeddiaeth ddiwylliannol benodol eu hunain. Gall diwylliant helpu i greu ymdeimlad o gymuned, hunaniaeth a balchder, ond mae gennym gymuned o gymunedau yng Nghymru ac amrywiaeth cyfoethog o ddiwylliannau a thraddodiadau lleol wedi’u mynegi mewn mwy na dwy iaith. Mae dathlu ein gwahaniaethau yn golygu meithrin dealltwriaeth gytûn a pharch tuag at ein gilydd.

O ran mynediad, mae mynediad daearyddol yn ogystal â mynediad ariannol i weithgareddau a chyfleusterau diwylliannol yn hanfodol. Mewn ardaloedd gwledig ac ardaloedd sydd wedi’u hynysu’n ddaearyddol—ac mae Sir Benfro yn gymwys yn y ddau ystyr—rhaid i leoliadau fod yn agos i gyfleusterau trafnidiaeth gyhoeddus er mwyn sicrhau’r cyfranogiad uchaf posibl. Caf fy nhemtio i ofyn, ‘Pa gyfleusterau trafnidiaeth gyhoeddus?’ ond nid af ar drywydd hynny yn awr. Dylid sicrhau mynediad i’r anabl a chyfleusterau crèche hefyd. Dylid hyrwyddo digwyddiadau celfyddydol a diwylliannol ymhob cymuned leol ac nid mewn canolfannau trefol yn unig. Codais y mater hwnnw eisoes yn y Siambr hon o ran cyfleoedd i gerddorion ifanc nad ydynt yn digwydd byw yn ardal Caerdydd. Pwysleisia’r adroddiad y ffaith mai’r ffordd orau i wireddu ein gweledigaeth yw drwy addysgu plant yn yr ysgol. Cytunaf â hynny. Mae addysg y blynyddoedd cynnar yn arbennig o bwysig yn hyn o beth, fel y mae ar gyfer yr agenda cydraddoldeb yn gyffredinol. Fodd bynnag, siomedig yw’r cyfeiriad byr yn yr adroddiad at gyfraniad dysgu i oedolion wrth hyrwyddo’r celfyddydau a diwylliant. Efallai fod rheswm da am hynny; ni wn. Darpara awdurdodau lleol, sefydliadau addysg bellach ac uwch a chyrff eraill amrywiaeth cyfoethog o gyrsiau addysg i oedolion. Yn anffodus, mae eu dosbarthiad yn wael, a hoffwn weld archwiliad o ddosbarthiad daearyddol addysg i oedolion, cyrsiau celfyddydol a diwylliannol yng Nghymru. Mae gan addysg i oedolion gyfraniad pwysig i’w chwarae os ydym am wneud y gorau o botensial y celfyddydau a diwylliant i hyrwyddo cydlyniad cymdeithasol, adfywiad cymunedol ac i sefydlu diwydiannau creadigol.

Yn olaf, ar fater cyfle cyfartal, dim ond ffwl o ddyn fyddai’n honni bod merched yn cael cyfle teg ym myd y celfyddydau a diwylliant. Nodaf na cheir unrhyw gyfeiriad yn yr adroddiad, hyd y gwelaf, at gyfraniadau diwylliannol Sefydliad y Merched, neu Ferched y Wawr neu at glybiau ieuenctid awdurdodau lleol a chlybiau ffermwyr ifanc. Mae’r dyheadau yn yr adroddiad i’w cymeradwyo, ond efallai yn ysbryd cyfle cyfartal, y mae gennym rwymedigaeth statudol i’w gyflawni, y dylem sicrhau gyda phob un o’n hadroddiadau—ac efallai fod hyn yn gellweirus braidd—y caiff merch fwrw golwg drostynt. Dylid hefyd roi cyfle i gynrychiolydd o blith yr anabl, lleiafrifoedd ethnig a dosbarthiadau—eto i blesio David—er mwyn iddynt nodi rhagfarnau dynion gwyn, canol oed, dosbarth canol mewn siwtiau llwyd.

Croesawaf yr adroddiad hwn yn fawr. Ar ôl i gymaint o waith fynd iddo, rhaid ei fod yn rhwystredig nad ydym yn ei ddatblygu yn y ffordd y bwriadodd yr awduron inni ei wneud o bosibl. Mae llawer o gynigion da ynddo, megis codi proffil grwpiau lleiafrifol ethnig a chynnwys diwylliannau eraill yn y Cwricwlwm Cymreig. Mae hwn yn gam pendant. Croesewir hefyd yr archwiliad arfaethedig o’r ddarpariaeth hyfforddiant ac addysg yn y celfyddydau. Dylid annog unrhyw gamau a all helpu grŵp newydd yn Yr Wyddgrug o’r enw Coldplay. Mae hyrwyddo twristiaeth ddiwylliannol yn ffordd ardderchog o wella economïau lleol. Maent oll yn ddiwygiadau cadarnhaol, ond awgryma’r adroddiad mai llawr gwlad yw’r brif thema, a’r nod yw codi safonau a disgwyliadau ar bob lefel. Yr wyf yn siŵr y byddwn oll o blaid hynny. Fodd bynnag, ofnaf y gallai’r dewis ddull ar gyfer gweithredu rhai newidiadau gyflwyno anawsterau difrifol i’r celfyddydau proffesiynol yng Nghymru. Gallai ffordd gyffrous yr adroddiad o adfywio ein cymunedau achosi apartheid economaidd, ecsodus posibl ymhlith pobl broffesiynol hyd yn oed, gyda buddsoddi mewn sefydliadau proffesiynol ym myd y celfyddydau yn lleihau o ganlyniad i’w statws. Siawns fod y cydbwysedd rhwng celfyddydau cymunedol a phroffesiynol eisoes wedi’i daro a’i fod eisoes yn bodoli o fewn llawer o’n canolfannau rhagoriaeth. Mae Clwyd Theatr Cymru, yn fy etholaeth er enghraifft, eisoes yn cyflawni’r holl ofynion arfaethedig ar gyfer sefydliad cylch gwaith cenedlaethol newydd, ac mae Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru yn agos at gyrraedd y nod hwnnw.

Y llynedd, aeth theatr symudol Clwyd Theatr Cymru ar daith gydag wyth o gynyrchiadau mawr ledled Cymru. Trefnodd 50 o berfformiadau gan grwpiau amatur, 594 o weithdai addysgol a 50 o arddangosfeydd mewn orielau cymunedol. O ganlyniad, mynychodd ymron 200,000 o bobl gynyrchiadau a digwyddiadau Clwyd Theatr Cymru y llynedd. Yr oedd hyn yn cynnwys 31,000 o blant, a mynychodd 25,000 o bobl eu perfformiadau amatur cymunedol. Os nad yw hynny’n enghraifft o gelfyddyd yn gwasanaethu’r gymuned, ni wn beth sydd. Mae’r sefydliadau diwylliannol blaenllaw hyn yng Nghymru yn asgwrn cefn i gelfyddyd Gymreig. Pwy fydd yn meithrin talent newydd? Byr eich golwg yw ystyried y gallwch arallgyfeirio nawdd o’r canolfannau rhagoriaeth hyn heb ddioddef y canlyniadau. Beth fydd yn weddill? Yn cytuno ai peidio, mae gan brosiectau cymunedol amatur hanes o dderbyn cymorthdaliadau mawr gan y wladwriaeth, ond anaml y gwnânt ad-dalu costau.

Yr wyf o blaid sefydlu’r consortiwm diwylliannol—Cymru’n Creu. Bydd yn helpu i fynd i’r afael â’r hyn a alwodd John Barnie yn argyfwng rheolaeth gelfyddydol yng Nghymru. Daw â llinynnau penodol o’r celfyddydau yng Nghymru ynghyd mewn ffordd agored ac atebol. Fodd bynnag, dod o hyd i’r tir canol yw’r ateb. Os bydd celfyddyd yn helpu addysg, gadewch i’r gyllideb addysg gyfrannu. Os bydd celfyddyd yn helpu iechyd, defnyddiwch y gyllideb iechyd. Ni ddylem esgus y gallwn gymryd arian o’n canolfannau rhagoriaeth heb ddisgwyl iddynt ddioddef. Nid dwyn o’r naill law i dalu’r llall yw’r ateb. Mae hwn yn adroddiad da, ond dylid ei ystyried yn ei gyfanrwydd. Fel y dywedwyd, nid yw wedi’i gostio, mae angen mwy o waith arno, ac efallai nad cael gwared ar broffesiynoldeb er budd amaturiaeth yw’r ffordd orau ymlaen.

On Alison Halford’s point, I hope that it will be possible to strike a balance between the amateur and the professional. There is scope to believe that that balance has been inadequate in the past and has not reflected the strength and importance of grass roots and amateur activities. I welcome Jenny Randerson’s approval of the purpose of the report, though not for each of the recommendations. I would not expect that. However, there is a need to reconsider the status of such reports and how they should be discussed by the Assembly as a whole and whether the Assembly should be given the opportunity to approve them.

Elitism and hierarchy were discussed. There is a difference between the two. I lost the battle in Committee on hierarchy—I wanted to have a statement that Beethoven, on the whole, was slightly better than ‘Tony ac Aloma’, melodious as ‘Tony ac Aloma’ are. Christine Chapman would not allow me to say such a thing. Elitism is something else. It is perfectly possible for people on all levels of society to appreciate Beethoven—the sublime being appreciated by every level of society. I am against elitism, but I believe in an element of hierarchy.

I hope that Delyth Evans is wrong when she says that there is room to believe that we are too introspective. That was not the intention. Owen John Thomas mentioned a post-colonial era. It is possible, at times in history, that we need to correct the deficiencies of the past. There has been an element of debasement and disappearance and lack of vision in relation to our indigenous traditions. For example, look at Peter Lord’s book on imaging the nation to see how we have forgotten for centuries that such a thing as Welsh visual art exists. It is time to bring it back and to take pride in that which is traditional.

Rosemary Butler talked with enthusiasm about art and education, and I applaud that.

On Clwyd Theatr Cymru and the question of interfering with the drama strategy, the circumstances were exceptional. The Arts Council deferred its drama strategy in the middle of discussions. According to my understanding, there is a link between the funding decisions on theatre for young people and those relating to Clwyd Theatr Cymru. You cannot consider one without the other. The drama strategy needs to be reconsidered from the bottom up.

This report demonstrates how much the Assembly can achieve without additional powers. I will not say that often over the next three or four months, but it demonstrates that that is possible when the political will exists. A common accusation made against the Assembly is that we are all talk and no action. Rhodri Glyn Thomas is asking for an action plan. That is what we want to see emanating from this report. We must implement the recommendations and show that it is possible to create a cultural and artistic revival in Wales.