Mae’n bleser gennyf agor dadl heddiw ar yr adroddiad blynyddol cyntaf ar gynhwysiant cymdeithasol. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol mewn sefyllfa unigryw i gymryd trosolwg o’r problemau a wynebwn yng Nghymru ar y mater hwn. Dylem fod yn gallu gweld sut y mae addysg, tai a iechyd yn cydberthyn a mynd i’r afael â’r problemau ar y cyd ac yn gydlynol. Dyma’r hyn a ddylai wneud y Cynulliad yn wahanol a dangos ei fod yn gweithio.

Mae’r adroddiad hwn yn gychwyn da i broses bwysig, tymor hir o fynd i’r afael â thlodi ac anfantais. Mae hon yn ymagwedd newydd, a wnaethpwyd yn bosibl gan ddatganoli. Fodd bynnag, pan drafodais yr adroddiad gyda’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yr wythnos diwethaf, teimlasom y gellid ei wella ymhellach. Mae angen gosod targedau clir fel y gallwn werthuso ein cynnydd. Mae angen inni wella’r broses o ddatblygu a chasglu ystadegau perthnasol a data cysylltiedig. Mae’n bryd i adroddiadau’r Cynulliad hefyd ddechrau datblygu arddull fewnol, sydd yn nodweddiadol ac sydd o’i waith ef ei hun. Fodd bynnag, nid yw oedi yn opsiwn. Waeth beth fo’r diffygion, y ffordd ymlaen yw defnyddio’r adroddiad hwn a’i wella a’i ddatblygu. Felly, atodaf yr adroddiad hwn yn ddiweddarach yn y flwyddyn gyda thargedau, fel bod gennym, erbyn adeg cyhoeddi’r adroddiad nesaf, rywbeth i fesur cynnydd y Cynulliad yn ei erbyn. Bwriadaf wella paragraff 3 y rhagair i adlewyrchu hyn.

Mae hwn yn adroddiad mor bwysig fel y bwriadaf sicrhau bod dau fersiwn ar gael i’r cyhoedd. Hwn yw’r cyntaf, a bydd ar gael ar y rhyngrwyd drwy gais. Bydd yr ail yn daflen ddwyieithog, a fydd ar gael mewn lleoedd fel ystafelloedd aros meddygon a deintyddion, a chanolfannau cymunedol. Mae angen inni sicrhau bod pobl yn ymwybodol o’r hyn y mae’r Cynulliad yn ei wneud o ran y polisïau hyn, a dangos mai bwriad ein polisïau yw helpu. Mae prif bwyslais yr adroddiad yn iawn. Mae’n rhoi’r cefndir, yn egluro pam bod angen inni weithio, ac yn egluro maint y broblem. Cwmpasa’r adroddiad hefyd lawer o’r mentrau y mae’r Cynulliad Cenedlaethol wedi eu rhoi ar waith i fynd i’r afael â thlodi. Mae hynny’n ddefnyddiol. Nid yw’r mentrau hyn yn bodoli mewn gwacter. Daw’r adroddiad hwn â hwy ynghyd mewn un gyfrol. Mae’r adroddiad yn gynhwysfawr. Yn anffodus, ni allaf obeithio bod yn gynhwysfawr yn yr araith agoriadol hon. Fodd bynnag, detholaf rai enghreifftiau ohoni i ddangos sut yr eir i’r afael â chynhwysiant cymdeithasol o lawer o gyfeiriadau gwahanol, ond gydag un nod.

Mae’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn rhan hanfodol o’n hymagwedd. Bydd grant o £83 miliwn ar gael dros y tair blynedd nesaf i roi hwb i’r rhaglen. Yr wyf hefyd am gael arian prif ffrwd arall i gynnal y rhaglen. Fel yr eglurais o’r blaen yn y Siambr, mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn rhaglen genedliadol. Mae’r arian am y tair blynedd cyntaf hyn yn cynrychioli dechrau ein hymrwymiad parhaus i gymunedau. Rhaid inni fonitro’n agos ein cynnydd yng ngham 1 Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ac adrodd yn ôl. Cyfeiriais yn gynharach at werthuso, sydd yn elfen allweddol yn y rhaglen hon. Cynigiwn y dylid mesur y rhaglen drwy feincnodi yn erbyn cyfres o 30 o fesurau. Mae’r rhain yn cwmpasu gweithgaredd economaidd, addysg, hyfforddiant, yr amgylchedd, iechyd, cymuned weithredol a diogelwch yn y gymuned. Dylid dilysu’r mesurau hyn yn allanol. Edrychaf ymlaen at dderbyn yr ymatebion i’n cynigion. Yr ydym yn awyddus i ddatblygu’r rhaglen.

Bwriedir i raglenni pwysig eraill a gychwynnir gan y Cynulliad hybu menter a chreu cyfoeth mewn cymunedau incwm isel, a dyna pam yr ydym wrthi’n cefnogi’r mudiad undeb credyd yng Nghymru. Mae 47 o undebau credyd yng Nghymru gyda mwy na 500 o wirfoddolwyr undeb credyd, yn gwasanaethu 12,000 o aelodau. Yr ydym am dreblu aelodaeth undebau credyd yn y tair blynedd nesaf. Mae gan fentrau cymunedol a chwmnïau cydweithredol rôl allweddol i’w chwarae wrth fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol. Gallant gyfrannu tuag at dwf economaidd yng Nghymru, a gwnânt hynny, yn arbennig yn ein cymunedau tlotaf. Bydd tua 500 o fentrau cymunedol yng Nghymru, gyda throsiant blynyddol amcangyfrifedig o £30 miliwn, gan greu 5,000 o swyddi. Nid yw hynny’n ansylweddol pan ystyriwch economi Cymru. Nid oes gan lawer o gwmnïau cydweithredol a busnesau cymunedol y cyfalaf i’w cynnal. Mae angen i’r Cynulliad fynd i’r afael â hyn drwy gronfa benthyciadau cymunedol Cymru, sydd yn bartneriaeth rhwng Cyllid Cymru a Banc HSBC, gan ddefnyddio arian y gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd.

Darpara’r Cynulliad arian hefyd i Fenter Gymunedol Cymru, sydd yn cynrychioli buddiannau busnesau cymunedol gan annog iddynt ddatblygu drwy feithrin cysylltiadau ymhlith mentrau unigol a rhwng asiantaethau busnes ac asiantaethau cefnogi. Bydd Cyllid Cymru yn sefydlu cronfa i gefnogi pryniadau cydweithredol pan fydd perchnogion cwmnïau bach yn dymuno ymddeol heb fod ganddynt unrhyw olynwyr y gallant drosglwyddo’r busnes iddynt, sydd yn eithaf cyffredin yng Nghymru. Gwelsom fusnesau teuluol llwyddiannus lle nad yw’r plant am ymgymryd â’r busnes ond bod y cyflogeion yn gwybod sut i’w redeg. Mae’n hanfodol ein bod yn annog y math hwn o ddatblygiad. Mae gan lywodraeth leol rôl ganolog i’w chwarae hefyd wrth fynd i’r afael â thlodi ac amddifadedd, a chafodd well rôl o ran arwain cymunedau o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 2000. Bydd gan awdurdodau lleol bŵer cyffredinol i hyrwyddo lles cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol yn eu hardaloedd. Bydd ganddynt ddyletswydd hefyd i baratoi strategaethau cymunedol yn nodi sut y bwriadant hyrwyddo lles eu cymunedau.

Mae’r Cynulliad wedi ymrwymo i ofyn i bob un o’r cyrff cyhoeddus a noddir ganddo a’r NHS yng Nghymru i chwarae eu rhan yn llawn yn y strategaethau hyn. Bydd yr Aelodau yn falch ein bod wedi nodi swyddfeydd post fel sefydliadau cymdeithasol holl bwysig, yn arbennig mewn ardaloedd gwledig a rhai ardaloedd trefol difreintiedig. Dylai swyddfeydd post, sydd yn bwysig o ran ansawdd bywyd mewn cymuned, fod ar gael yn hawdd i bobl. Dengys yr adroddiad hwn sut yr effeithia amgylchiadau cymdeithasol ac economaidd ar iechyd pobl. Sefydlwyd cronfa anghydraddoldebau mewn iechyd newydd i gefnogi camau lleol a gymerir i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau mewn iechyd. Mae mynediad i wasanaethau iechyd sylfaenol yn un o’r materion dan sylw. Bydd y gronfa, a fydd yn gallu cynnig £4 miliwn yn 2001-02, yn helpu i ddatblygu elfen gwella iechyd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Bydd y gronfa yn cefnogi camau a gymerir mewn cymunedau difreintiedig gan weithio gyda grwpiau diamddiffyn a difreintiedig. Ei blaenoriaeth yn y flwyddyn gyntaf yw afiechyd y galon a’i achosion. Mae’r Cynulliad, sydd wedi trafod afiechyd y galon ar sawl achlysur, yn ystyried hyn yn flaenoriaeth.

Mae trais yn y cartref yn bryder hefyd. Ymunasom â’r Swyddfa Gartref mewn ymgyrchoedd cyhoeddusrwydd ac yr ydym yn ymrwymedig i ariannu Cymorth i Fenywod yng Nghymru a llochesi i fenywod yng Nghymru. Fel y noda’r adroddiad, mae effaith anfantais gymdeithasol ar bobl ifanc yn ddwys a gall achosi iddynt fyw’n annibynnol ar gymdeithas a’u hallgáu ohoni. Croesawyd ‘Ymestyn Hawliau’ yn eang yng Nghymru a chynrychiola ymagwedd wahanol, Gymreig a gynlluniwyd i wneud y defnydd mwyaf effeithiol o adnoddau a ddarperir gan amrywiaeth o asiantaethau a sefydliadau i gefnogi pobl ifanc. Gobeithiwn gyflwyno is-ddeddfwriaeth ddrafft ar gyfer ymgynghori yn ddiweddarach yn y flwyddyn.

Eisoes mae’r gyllideb ar gyfer y flwyddyn i ddod yn cynnwys adnoddau ychwanegol sylweddol i alluogi gwelliannau mewn gwasanaethau presennol i bobl ifanc. Ymhlith y meysydd blaenoriaeth mae darparu gweithwyr ieuenctid amser llawn, adnewyddu cyfleusterau ieuenctid a datblygu gwasanaethau gwybodaeth i bobl ifanc. Byddwch yn ymwybodol, o fis Ebrill 2001, y bydd gan y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant yng Nghymru, a sefydlwyd yn ddiweddar, rôl bwysig wrth ymateb i dargedau ‘Gwellcymru.com’ ar gyfer dysgu gydol oes. Bydd gwaith y cyngor yn holl bwysig i danategu’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol sydd yn datblygu yng Nghymru. Yr ydym hefyd yn creu Gyrfaoedd Cymru, sydd yn wasanaeth cynghori ac arwain diduedd a gwell i bob oedran.

Mae rhaglen o fudd-dâl i waith y Llywodraeth yn elfen bwysig o’n strategaeth. Mae’r hyn a gyflawnodd y Fargen Newydd yno i bawb eu gweld. Gadawodd mwy na 28,000 o bobl y rhaglen a chawsant swyddi newydd: 17,800 o bobl ifanc, 3,700 o bobl ddi-waith tymor hir, 5,400 o rieni sengl a, thrwy gyfrwng cynllun peilot yn ne Cymru, 900 o bobl anabl.

Mae llawer yn yr adroddiad y gallem ei drafod, pe bai’r amser gennyf i wneud hynny. Mae’n gynhwysfawr, ond dylai fod hyd yn oed yn fwy manwl. Mae aelodau’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai y rhannu’r farn honno a byddaf yn gweithio gyda hwy dros y misoedd nesaf i ddatblygu agweddau ar yr adroddiad. Gofynnaf i’r Aelodau ei dderbyn fel y mae heddiw. Dylent ystyried, yn fanwl, fformat adroddiadau pellach yn ôl maint, dosbarthiad a hynodrwydd yr arddull. Cymeradwyaf y cynnig hwn ichi.

Diolchaf i’r Gweinidog am ei datganiad. Amlinellodd lawer o safbwyntiau’r Pwyllgor. Mae’n siŵr bod drafftio’r adroddiad hwn wedi bod yn dasg anodd gan fod ei bwnc mor eang. Yr oedd penderfynu ble i ddechrau siŵr o fod yn broblem. Credaf fod yn rhaid inni ddechrau gyda diffiniad o gynhwysiant cymdeithasol oherwydd gall olygu pethau gwahanol i bobl wahanol. Mae’n bwysig ein bod yn dechrau ar dir cyffredin, a bod diffiniad clir a dderbynnir gan bawb. Gall y rhan fwyaf o bobl werthfawrogi beth yw allgáu cymdeithasol a beth yw eich achosion sef, tlodi, cartrefi a iechyd gwael a mynediad gwael i wasanaethau. Cymerwn yn ganiataol felly mai’r gwrthwyneb yw cynhwysiant cymdeithasol, lle y diwallwyd yr anghenion hynny. Os dowch o hyd i ffordd o fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, yna yn ôl pob tebyg yr ydych wedi creu cynhwysiant cymdeithasol. Fodd bynnag, waeth pa ffordd yr ymdriniwch â hyn, rhaid iddi fod yn eglur.

Gan ddechrau o ddiffiniad cytûn, dylem fod yn gallu cynllunio’r sefyllfa gyfredol yn well. Cydnabyddir hynny yn yr adroddiad. Noda ein bod wedi dechrau gyda chynllun gweithredu cynhwysiant cymdeithasol, a ddrafftiwyd yn Chwefror 2000, a amlinellodd amcanion clir gyda dyddiadau cyflawni. Un o’r camau y soniwyd amdano yn y cynllun hwnnw oedd ymarfer mapio i sefydlu gwaelodlin o bolisïau’r Cynulliad a fyddai’n effeithio ar allgáu cymdeithasol. Yn fy marn i, ni wna’r adroddiad hwn fawr ddim mwy nag ymhelaethu ar yr ymarfer mapio hwnnw. Rhydd ddisgrifiad da o’r holl bolisïau ym mhob un o bortffolios y Cynulliad. Fodd bynnag, ni ddatblyga un o’r rhaglenni, ac ni ddengys ychwaith yr hyn y gobeithiwn ei gyflawni erbyn y flwyddyn nesaf.

Hwn yw un o’r adroddiadau pwysicaf y mae’n rhaid i’r Cynulliad ei ddarparu. Efallai y dylem ei ystyried yn adroddiad blynyddol ‘cyflwr y genedl’. Gallai ddarparu’r llwyfan i’r Cynulliad allu ddangos yn flynyddol sut y mae’n gwella pob agwedd ar fywyd yng Nghymru. Fel y soniwyd, gwnaethpwyd llawer o waith ar asesu’r sefyllfa gyfredol. Mae gennym y mynegrif o amddifadedd lluosog a ‘Mapio Dieithrwch Cymdeithasol yng Nghymru’. Fodd bynnag, cyhoeddwyd hwnnw yn 1999. Pryd y cyhoeddir yr adroddiad nesaf o’r fath? Efallai y dylem ystyried cyhoeddi adroddiad tebyg yn flynyddol i gyd-fynd â’r adroddiad ar anfantais gymdeithasol.

Un grŵp sydd yn dioddef o allgáu cymdeithasol yw merched. O gofio mai heddiw yw Diwrnod Rhyngwladol y Merched, gadewch inni eu hystyried. Amcangyfrifa Prifysgol Bangor bod 245,000 o ferched yng Nghymru yn byw ar y llinell dlodi neu’n agos ati. Ar gyfartaledd, caiff merched swyddi â chyflogau is na dynion, ac yn ôl Comisiwn Cyfle Cyfartal Cymru, cynrychiolant y grŵp mwyaf sylweddol o aelodau’r gymdeithas sydd wedi eu hallgáu yn gymdeithasol. Fel y dywedodd Edwina, mae merched sydd yn dioddef trais yn y cartrf yn dioddef yn arbennig o allgáu cymdeithasol.

Mewn cymunedau gwledig, gall allgáu cymdeithasol fod yn ddifrifol. Cafodd yr argyfwng mewn amaethyddiaeth a’i effeithiau trychinebus ar incwm ffermydd effaith ddilynol ar yr economi wledig gyfan. Yng nghefn gwlad Cymru, mae cyfradd dderbyn budd-daliadau yn isel, mynediad i wybodaeth yn isel, ac mae gwarthnod ynglŷn â chasglu budd-daliadau, sydd yn dwysáu mewn cymuned fach. Fel y dywedodd Edwina, mae cau siopau, tafarndai a swyddfeydd post mewn pentrefi wedi amddifadu llawer o gymunedau llai o wasanaethau holl bwysig a ffocws cymunedol. Gellir cuddio allgáu cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig a gall fodoli ochr yn ochr ag ardaloedd cyfoethog. Ceir ambell enghraifft o allgáu mewn ardaloedd cymharol gyfoethog. Un o’r ffyrdd y gallwn fesur cyfoeth yw drwy weld pwy sydd yn berchen ar gar, er enghraifft. Fodd bynnag, mewn ardal wledig, nid yw peidio â chael car yn opsiwn. Rhaid cael car er mwyn teithio o un man i’r llall. Cyfeiriodd y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig at lawer o’r pwyntiau hyn yn yr adroddiad a gyhoeddodd yn ddiweddar ar allgáu cymdeithasol. Cyfeiria gwelliant Plaid Cymru at argymhellion yr adroddiad, a gyflwynwyd er mwyn i’r Cynulliad hwn weithredu arnynt. Hoffem wybod beth yw barn y Llywodraeth ar yr argymhellion hynny, pa rai a dderbynnir ac, os cânt eu derbyn, sut a phryd y’u gweithredir.

Beth mae’r cyhoedd yn ei ddisgwyl o’r adroddiad hwn? Fel y dywedodd Edwina, maent am weld strategaethau trosfwaol y Llywodraeth. Mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn enghraifft amlwg. Bydd Plaid Cymru yn cefnogi hynny, ond byddai’n well ganddi weld ardaloedd gweithredu cymunedol yn cael eu datblygu, gan dynnu ynghyd yr holl asiantaethau iechyd, addysg, tai a diogelwch cymunedol yn un ymagwedd gydlynol, strategol. Yna gallem ddatblygu cynllun cyffredinol gyda chymunedau a’u hannog i ddatblygu eu prosiectau eu hunain a meinhau a rhesymoli’r broses ariannu, fel y dywedodd Edwina, drwy ei sianelu drwy’r cynllun strategol a’i gyflwyno drwy bartneriaethau dynodedig. Gwnaeth y Gweinidog sylw yn y Pwyllgor ym mis Tachwedd y gall grwpiau cymunedol gael gafael uniongyrchol ar arian drwy Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Ble mae’r mecanweithiau ar gyfer gwneud hynny?

Amlygodd y Gweinidog y ffaith fod ychydig o wendidau yn yr adroddiad hwn. Ni rydd amlinelliad clir o fwriadau’r Llywodraeth ar gyfer y flwyddyn nesaf. Ni noda gynllun gweithredu gyda nodau ac amcanion. Hoffem weld cyfeiriad at waith datblygu cymunedau, sydd yn sylfaenol i bron pob un o’r polisïau. Er enghraifft, pa fath o safonau a osodir a sut y datblygwn gynhwysedd cymunedol? Nid yw’r adroddiad yn dangos mewnbwn y sector gwirfoddol ac asiantaethau eraill wrth fynd i’r afael â chynhwysiant cymdeithasol. Wedi dweud hynny, bu’r gwaith o dynnu popeth ynghyd yn dipyn o gamp.

Rhaid inni gydnabod mai hwn yw’r adroddiad cyntaf. Mae’n fan cychwyn. Erbyn y flwyddyn nesaf, hoffem i’r adroddiad gael ei gyhoeddi ar ffurf hollol wahanol gydag, efallai, adroddiadau chwarterol yn cael eu hanfon i’r Pwyllgorau. Derbyniwn yr adroddiad hwn, ond edrychwn ymlaen yn ddisgwylgar at adroddiad y flwyddyn nesaf.

Croesawaf y newyddion diweddaraf ar gynhwysiant cymdeithasol. Mae’n dda gwybod bod y Cynulliad yn cadw at ei ymrwymiad i fynd i’r afael â’r mater hwn yn strategol ac yn ymarferol. Croesawaf hynny. Fodd bynnag, yr wyf am ganolbwyntio ar un agwedd, sef rôl Amcan 1, ac yn arbennig, yr angen am bartneriaeth.

Mae adfywio economi ardaloedd tlotaf Cymru yn ffactor pwysig, os nad y pwysicaf, yn ein hymdrechion i fynd i’r afael yn llwyddiannus ag amddifadedd ac allgáu a wynebir gan lawer o’n cymunedau. Fodd bynnag, er mwyn rhoi materion yn eu cyd-destun, diolch i’r Llywodraeth Lafur, mae’r economi yn cryfhau. Mae mwy o bobl yn gweithio, ac mewn swyddi lle y gallant elwa ar yr isafswm cyflog. Mae hynny’n newyddion da. Gallai rhai ohonynt elwa hefyd ar fentrau eraill, fel y credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio. Fodd bynnag, mae llawer ar ôl i’w wneud i ddelio â’r problemau strwythurol sydd yn arwain at ddiweithdra ac allgáu cymdeithasol. Nid oes unrhyw un yn gwadu hynny.

Y newyddion da am Amcan 1 yw ei bod bellach yn dechrau cyflawni pethau, er gwaethaf ei hanawsterau cynnar fel rhaglen newydd. Yn naturiol bu rhywfaint o siniciaeth, oherwydd, a bod yn deg, nid yw pobl yn credu y bydd pethau’n newid nes iddynt weld pethau’n newid â’u llygaid eu hunain. O fewn ardaloedd Amcan 1, cymeradwywyd prosiectau gwerth mwy na £100 miliwn. Bob wythnos, clywn am brosiectau a fydd yn dechrau ymdrin â’r problemau strwythurol yn ein cymunedau. Golyga hynny lawer i’r bobl a gynrychiolwn. Er enghraifft, golyga y caiff y rhwystrau i ddysgu eu chwalu. Yr ydym yn sôn am bobl a welodd eu cyfleoedd mewn bywyd yn cael eu chwalu o dan arweinyddiaeth y Llywodraeth ddiwethaf. Fel rhywun sydd yn gwasanaethu un o gymunedau’r Cymoedd, gallaf dystio i hynny. Bellach, gwahoddir yr un bobl i gymryd rôl weithredol mewn cymdeithas unwaith eto. Dyna beth yr wyf yn ei ddymuno ar gyfer y bobl a gynrychiolaf.

Mae hyn yn ymwneud â chadw ein talent a’n blaengaredd yng Nghymru. Caiff Cymru ei hystyried yn genedl newydd a hyderus, sydd yn gallu dal ei phen yn uchel yn yr economi newydd, fyd-eang. Gobeithiaf fod Anne Robinson yn gwrando heddiw, oherwydd nid oeddem yn gwerthfawrogi ei sylwadau. Mae hyn yn ymwneud â chenedlaethau i ddod yn elwa ar yr etifeddiaeth a grëwn.

Daw gorllewin Cymru a’r Cymoedd yn ardaloedd ffyniannus, a fydd yn gallu dysgu bod yn annibynnol pan ddaw’r arian i ben yn 2008. Fodd bynnag, yr her fwyaf hyd yn hyn yw peri i hyn ddigwydd. Rhaid edrych yn fanwl ar y manylion. Yr allwedd i hyn i gyd yw partneriaeth. Os gwnawn hyn yn iawn, byddwn yn gosod y sylfaen ar gyfer y dyfodol ar ôl diwedd Amcan 1.

Nid yw’n gyd-ddigwyddiad bod gwledydd fel Sweden wedi bod yn llwyddiannus—

Cytunaf â’ch sylwadau ynglŷn â photensial Amcan 1 i gyflawni ar ran ein cymunedau. Fodd bynnag, oni chytunwch ei fod yn drueni—o gofio swm yr arian y gallai Gordon Brown fod wedi ei roi ddoe—na ddewisodd roi arian ychwanegol i’r Cynulliad i ddarparu arian cyfatebol ar gyfer prosiectau Amcan 1? Pe bai wedi gwneud hynny, ni fyddai’r Cynulliad wedi gorfod tynnu’r arian hwnnw o gyllidebau craidd ar gyfer ysbytai ac ysgolion.

Gwyddoch fod Gordon Brown wedi rhoi £100 miliwn i’r Cynulliad, a’i fod wedi rhoi arian ychwanegol inni fis Gorffennaf diwethaf a oedd yn swm uwch na fformwla Barnett.

Nid yw’n gyd-ddigwyddiad bod gwledydd fel Sweden wedi bod mor llwyddiannus, gan fod ganddynt ymagwedd gydsyniol. Gallem ddilyn yr enghraifft honno yng Nghymru. Pan siaradwn am adeiladu’r economi i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, rhaid inni gael partneriaeth. Rhaid i’r bartneriaeth honno gynnwys y sectorau cyhoeddus, gwirfoddol ac, yn bwysicaf oll, preifat. Rhaid iddi weithio mewn ffyrdd na weithiodd y partneriaid hyn o’r blaen. Nid oes gan un sector yr holl atebion, ond drwy gydweithio, gallwn ddod o hyd i’r atebion.

Trof at y sector busnes. Yn ddiweddar, clywsom feirniadaeth gan rai sefydliadau busnes yng Nghymru ynglŷn â lefel eu dylanwad a’u hymwneud â’r Cynulliad. Rhaid inni ymdrin â hynny. Fel Cadeirydd Pwyllgor Monitro Rhaglenni Amcan 1, deuthum yn ymwybodol yn ddiweddar o rwystredigaethau yn y sector preifat. Cyfeiriaf at faterion fel amser, adnoddau a gorgymhlethdod ymddangosiadol prosesau Amcan 1. Mae’r rhain yn faterion go iawn, y mae’n rhaid inni ymdrin â hwy gyda’n gilydd. Rhaid cyflawni hyn drwy gydweithio.

Nid yw’r ffaith bod pobl yn y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol yn lladd ar ei gilydd yn helpu. Tanategir economïau llwyddiannus gan gysylltiadau cymdeithasol, sydd yn helpu pobl i gydweithio. Gwelwn gysylltiadau o’r fath rhwng banciau a busnesau yn Japan a’r Almaen, y cysylltiadau cydweithredol rhwng cynhyrchwyr crefftau yng ngogledd yr Eidal a’r rhwydweithiau cymdeithasol sydd yn plethu drwy Silicon Valley yng Nghaliffornia. Gwyddom fod cysylltiadau cymdeithasol da yn creu cyfalaf cymdeithasol.

Gweithiais yn agos â busnesau am nifer o flynyddoedd, a’r argraffiadau a gefais yw mai’r busnesau mwyaf llwyddiannus yw’r rhai sydd yn ymwneud â chymunedau, fel pwll glo y Tŵr, er enghraifft. Er mwyn inni fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, rhaid inni roi’r gorau i ymgecru a mynd ymlaen â’r dasg o wneud Cymru yn ffyniannus.

Rhydd dadl ar yr adroddiad ar gynhwysiant cymdeithasol gyfrwng defnyddiol inni ddadansoddi ystod eang o feysydd polisi. Fodd bynnag, bwriadaf ganolbwyntio ar y goblygiadau ar gyfer iechyd, gofal cymdeithasol ac ymwneud y cyhoedd a’r gymuned.

Yr wyf am bwysleisio rhai meysydd sydd yn ymwneud â iechyd. Mae darparu gofal modern, sylfaenol yn yr ardaloedd tlotaf yn rhywbeth y mae’n rhaid ei bwysleisio a’i gyflawni mewn ffordd wedi ei thargedu. Gofidiaf yn benodol am y ffordd y caiff afiechydon cronig eu rheoli a’u trin. Yn y cyswllt hwn, dylid targedu cyfradd marwolaeth safonol pobl o dan 65 oed. Ar hyn o bryd, edrychwn ar farwolaeth o dan 75 oed. Mae hynny’n anwybyddu llawer o farwolaethau cynamserol mewn llawer o’n hardaloedd tlotaf fel y Cymoedd. Gobeithiaf y gallwn ddefnyddio’r mesur hwnnw a chasglu’r data yn lleol o fewn grwpiau iechyd lleol.

Rhaid moderneiddio stoc cyfalaf anghenion gofal sylfaenol. Rhaid targedu hyn, yn arbennig yn y Cymoedd, lle mae rhai o’r adeiladau tlotaf. Rhaid cael gofal iechyd sylfaenol arloesol a modern. Ni allwch gael hynny mewn hen adeiladau lle mae’n rhaid ichi ddefnyddio ystafell ffrynt a fu unwaith yn rhan o gartref preswyl. Rhaid inni gael adeiladau sydd yn gweddu i’w diben, ac wedi eu cynllunio mewn ffordd fodern, effeithlon. Rhaid cynyddu nifer y meddygon teulu yn y Cymoedd hefyd, oherwydd efallai y bydd problemau gyda chyfradd ymddeol uwch yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf.

Cyfeiria fy ail bwynt at gamddefnyddio sylweddau. Rhaid inni ailarchwilio rhai o’n strategaethau. Mae’n bryd i’r Cynulliad edrych ar gynllun gweithredu alcohol, oherwydd caiff alcohol effaith fawr ar droseddau, diogelwch plant, iechyd a marwolaethau cynamserol. Fe’m synnir bob amser na phwysleisiwn faint o effaith a gaiff alcohol ar afiechyd y galon, er enghraifft. Ni chaiff ei bwysleisio ddigon. Mae’n achosi bron cymaint o farwolaethau cynamserol â’r marwolaethau cynamserol o ganlyniad i dybaco, ac eto nid yw hon yn neges iechyd cyhoeddus a ledaenir yn gyffredinol. Gofynnaf y cwestiwn hefyd a ddylai alcohol fod yn yr un strategaeth â chyffuriau. Mae cyffuriau yn anghyfreithlon ac alcohol yn amlwg yn gyfreithlon. Felly, ni chynghorir cyfuno’r ddau bob amser. Yn olaf, rhaid gwella’r driniaeth a roddir i’r rheini sydd yn gaeth i sylweddau mewn cyd-destun cymunedol a phreswyl. Mae’r angen am driniaeth ddadwenwyno aciwt mewn canolfannau preswyl yn aml yn ddybryd. Ar hyn o bryd gall cleifion aros am dros flwyddyn ar ôl gofyn am gymorth a thriniaeth. Nid hon yw’r lefel ymateb orau i bobl yn y cyflwr truenus hwnnw.

Mae iechyd plant yn galw am fwy o sylw a dadansoddiad arbenigol. Mae ychydig o faterion y gallem ddechrau eu trafod. Byddai gwella maetheg ac ymarfer corff ymhlith pobl ifanc yn helpu llawer i atal afiechydon yn ddiweddarach mewn bywyd. Mae tystiolaeth gynyddol yn dangos y gall gostwng lefel braster dirlawn ac, yn fwy cadarnhaol, cynyddu nifer y ffrwythau a’r llysiau ffres a fwyteir gan bobl, gael effaith ddramatig ar les pobl. Os gall yr ymarfer corff a wneir gan bobl pan fyddant yn ifanc ddod yn arfer a pharhau pan fyddant yn oedolion, gall roi ffordd iach o fyw iddynt. Os na fabwysiadwch yr arferion hyn pan fyddwch yn ifanc, efallai y bydd yn anos gwneud hynny yn ddiweddarach mewn bywyd.

Mae pob un ohonom yn cydnabod bod atal damweiniau yn bolisi pwysig, ond cawsom anhawster i hyrwyddo a chyrraedd targedau ystyrlon. Marwolaethau damweiniol yw’r ail achos mwyaf cyffredin o farwolaethau ymhlith plant a phobl ifanc. Rhaid inni ymdrin â hynny fel mater o frys. Pryderaf fod nifer y marwolaethau a achosir gan gerbydau modur yn parhau i godi ymhlith plant, tra bod y gyfradd gyffredinol ar gyfer y boblogaeth yn gostwng. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny. Byddai cael rhaglen rheoli cyflymder fwy cynhwysfawr mewn ardaloedd trefol lle y byddai’n anghyfreithlon gyrru ceir fwy nag 20 milltir yr awr yn un ffordd o wneud hynny. Os byddwch yn taro yn erbyn plentyn ar gyflymder o 20 milltir yr awr, y tebygrwydd yw y bydd y plentyn yn goroesi. Os byddwch yn taro yn erbyn plentyn ar gyflymder o 30 milltir yr awr, y tebygrwydd yw y bydd y plentyn yn marw. Os byddwch yn taro yn erbyn rhywun ar gyflymder o 40 milltir yr awr, bydd y plentyn bron yn ddiau yn marw. Rhaid inni gymryd camau o ryw fath. Gwyddom beth sydd angen ei wneud, felly pam nad ydym yn gwneud hynny?

Mae’n bwysig bod gan blant ardaloedd diogel i chwarae ynddynt, gan fod hynny’n effeithio ar gymunedau cymdeithasol-ddifreintiedig. Mae angen ardaloedd chwarae diogel arnom sydd yn ddiogel rhag troseddau, gydag offer a chyfleusterau diogel. Achosir llawer o anafiadau gan arwynebedd caled a chyfarpar amhriodol. Mae angen inni herio hyn yn gyflym.

O ran gofal cymdeithasol, croesawaf y pwyslais ar raglenni cynnwys yr ifanc. Fel Aristotle, yr wyf yn argyhoeddedig nad yw pobl yn dewis bod yn ddrwg, ond ei fod yn digwydd drwy gyfres gymhleth o amgylchiadau. Yna bydd pobl yn magu arfer neu agwedd ar ôl tyfu’n oedolion y mae’n anodd cael gwared arnynt. Y ffactorau allweddol ymhlith y rheini a arferai gael eu galw’n droseddwyr cymdeithasol—nid wyf yn hoff o’r ymadrodd hwnnw—yw lefel eu sgiliau cymdeithasol a’u gallu i siarad yn ystyrlon â phobl eraill, eu swildod a’u hanhawster wrth lunio unrhyw berthynas bersonol a’u diffyg llythrennedd a rhifedd. Mae’r ffactorau hyn lawer yn uwch ymhlith y rheini sydd yn dod i ryw gysylltiad â’r system cyfiawnder i’r ifanc. Mae angen ymagwedd wedi ei thargedu ar hynny.

Yr oeddwn wedi gobeithio sôn am rôl y cyhoedd, ond nid af mor bell â hynny, ac y mae’r Llywydd eisoes wedi bod yn oddefgar tuag ataf—

Ni ddylwn fod wedi sôn am eich goddefgarwch, yr oedd fy lwc eisoes yn dod i ben.

Yr ydym oll yn ymrwymedig i wella cyrhaeddiad addysgol y rhai sydd yn gadael gofal. Rhaid inni bennu targedau ar gyfer hynny. Fe’ch atgoffaf fod y mwyafrif o buteiniaid y stryd wedi bod yn y system gofal, a adawant ar gyfer bywyd o buteindra. Mae hynny’n warthus, a rhaid inni ddatrys y broblem.

Croesawaf adroddiad y Gweinidog ar anfantais gymdeithasol heddiw yn gynnes. Mae’n gam i’r cyfeiriad iawn a diolchaf iddi am ei gyflwyno. Mae’n bwysig i bob un ohonom yng Nghymru, yn arbennig y rheini ohonom sydd yn byw mewn ardaloedd cymdeithasol-ddifreintiedig. Mae’n braf gweld bod Ceidwadwyr yma y bore yma. Mae eu hanner yma, a’r hanner arall yn cael eu talu i fynychu cynhadledd y blaid Dorïaidd yn Abertawe, a ddechreuodd y bore yma, felly yr ydym yn eu cynnal hwy. Fodd bynnag, synnais fod un ohonynt wedi ymddangos. Nid oes diben iddynt ddychwelyd, oherwydd ar ôl cynigion y gyllideb ddoe, wynebant y melfed du gwleidyddol. Yr oeddwn am eu hatgoffa o hynny.

Crëwyd llawer o’r problemau yr ymdrinia’r adroddiad hwn â hwy gan Lywodraethau Torïaidd y gorffennol. Mae’n bwysig i mi ein bod yn cofio hynny, oherwydd yr wyf yn byw mewn ardal gymdeithasol-ddifreintiedig ac yr wyf yn dyst i broblemau o’r fath yn ddyddiol. Beth yw anfantais gymdeithasol? Os nad ydym yn byw ynddi, faint ohonom sydd yn gwerthfawrogi beth ydyw? A ydych yn byw ynddi o ddewis, neu am nad oes gennych unrhyw ddewis? Mewn llawer o achosion, nid oes unrhyw ddewis. Genir pobl ynddi, ac ni chânt y cyfle i symud oddi wrthi. Dyna pam bod datblygu Rhoi Cymunedau’n Gyntaf mor bwysig, fel yr amlinellir yn yr adroddiad, i ymgymryd â gwaith cadarnhaol ar y cynghreiriau iechyd lleol, i ddatblygu canolfannau byw yn iach a rhoi cyfle i bobl eu defnyddio yn ogystal â datblygu undebau credyd drwy’r gronfa datblygu cymunedol.

Mae pobl wrthi’n mynd i’r afael â diffyg llythrennedd, a chytunaf â phryderon personol David Melding ar hynny. A bod yn deg iddo, fel Tori, mae rhithyn o wedduster ynddo. Mae’n iawn ynglŷn â’r diffyg llythrennedd, ond ni ofynnwn pam bod problem o’r fath oherwydd byddai’n debygol o adlewyrchu’n wael ar y Llywodraeth yn ystod y 19 mlynedd fwy neu lai cyn i Lafur ddychwelyd i Lywodraeth. Fodd bynnag, mae’n broblem fawr y mae’n rhaid ymdrin â hi. Er mwyn iddi wneud gwahaniaeth yn y cymunedau tlawd sydd yn peri pryder inni, mae angen i lywodraeth leol weithredu strategaethau cymunedol.

Mae gan swyddfeydd post ran i’w chwarae hefyd. Rhaid iddynt arddel cydwybod gymdeithasol, nas gwelsom hyd yma. Mae angen i hynny ddigwydd gan fod swyddfeydd post mor bwysig i gymunedau bach. Mae gan y sector preifat rôl i’w chwarae hefyd. Ym Mlaenau Gwent, mae 64 y cant o incwm cartrefi yn llai na £10,000 y flwyddyn. Meddyliwch am hynny. Nid oes y fath beth â gwasanaeth rheilffordd i deithwyr, a gymerir yn ganiataol gan eraill. Nid oes unrhyw fwytai corfforaethol—dim ond rhai pobl allai fforddio bwyta ynddynt. Fodd bynnag, pe baech am gael pryd o fwyd yn rhywle—ar wahân i dafarndai a chaffis bach neis, y mae pobl yn gwneud yn dda i’w rhedeg—nid oes unrhyw Beefeaters na Harvesters. Nid oes Travelodges na gwestai tair seren na chyfleusterau hamdden preifat a gymerir yn ganiataol gan eraill, fel aleau bowlio neu sinemâu. Yr unig sinema ym Mlaenau Gwent yw’r un a gaiff ei rhedeg gan y cyngor, a’r cyngor sydd hefyd yn rhedeg yr unig ganolfan hyfforddi yn ne-ddwyrain Cymru i gyd. Mae hyn i gyd yn ychwanegu at y bil ariannu oherwydd rhaid i’r awdurdod lleol dalu costau amddifadedd, a dyna pam bod gan Flaenau Gwent broblem ariannu o’r fath gan ei bod yn rhedeg—

Yr wyf yn ddiolchgar i Peter Law am ildio. Soniodd am y diffyg buddsoddi gan y sector preifat, y diffyg trafnidiaeth, Travelodges a chyfleusterau gwestai, hamdden a hyfforddiant ym Mlaenau Gwent. A yw’n cadarnhau inni fod y Llywodraeth Lafur wedi methu â darparu’r rheini dros y pedair blynedd diwethaf?

Dim ond ers y tair blynedd diwethaf y bu’r Llywodraeth Lafur mewn grym ac mae’n gweithio’n galed i newid y sefyllfa mewn lleoedd fel Blaenau Gwent. Mae’r cyhoeddiad i gynyddu’r isafswm cyflog cenedlaethol yn golygu diwedd y slafdai, yr oedd y Torïaid am eu diogelu. Yr oedd cyllideb ddoe wedi ei chyfeirio at y teulu. Bydd pobl Blaenau Gwent yn elwa ar hynny, fel y maent wedi elwa ar Lafur ers 1997. Dyna pam bod y blaid Dorïaidd yn wynebu’r dibyn gwleidyddol, yn seneddol, wrth iddi droelli tuag i lawr—

Nid mater i’r Cynulliad Cenedlaethol a’r sector cyhoeddus yn unig yw hyn: rhaid i’r sector preifat chwarae ei ran hefyd, fel yr awgryma’r ddogfen hon. Rhaid i bobl ystyried hyn. Nid yw’n dderbyniol bod Tesco, er enghraifft, yn codi 1c neu 2c y litr yn fwy am betrol a disel yng Nglynebwy nag yng Nghasnewydd a Chaerdydd. Nid yw hynny’n dderbyniol pan wnânt filiynau o bunnoedd y flwyddyn. Mae angen i bawb ddatblygu cydwybod gymdeithasol. Os yw Grosvenor Waterside am ddatblygu y tu allan i’r filltir euraid hon, neu beth bynnag a alwn y rhan hon o Fae Caerdydd, byddwn yn falch o’i groesawu i Flaenau Gwent. Mae angen iddo ddatblygu cydwybod gymdeithasol oherwydd mae’n ennill miliynau o bunnoedd o’r lle hwn. Rhaid i’r sector preifat gofio hynny. Rhaid i bob un ohonom chwarae ein rhan. Mae byw 1,350 o droedfeddi uwchben lefel y môr, 40 milltir i ffwrdd o’r arfordir gyda’r problemau y cyfeiriais atynt, heb Marks & Spencer, WH Smith, siop ddillad dynion Burton na Mothercare o fewn 25 milltir, yn amddifadedd cymdeithasol. Dyna pam bod yr adroddiad yn gywir a pham y dylai pawb chwarae ei ran i sicrhau bod gan y bobl gymdeithasol-ddifreintiedig yng Nghymru well dyfodol.

in Welsh I welcome the report, but I believe that the debate and its result would be more positive if the Plaid Cymru amendment were adopted. It calls for a detailed statement on how the Government intends to achieve the recommendations set out in the Welsh Affairs Select Committee’s report. These recommendations are listed in the report in a way that makes it easy to identify and acknowledge those that are the Assembly’s responsibility. Thirty-seven of the report’s recommendations have been specifically referred to the Assembly’s attention. As the Select Committee is a cross-party Committee, the report is supported by every party. We should take these points seriously.

in Welsh There are several points that we should consider. For example, how to support children leaving care, the need for a strategy for those who suffer from domestic violence, the need to commission research into the extent and nature of disability in Wales, the need for welfare rights and benefits services across Wales and the need for action on rural poverty.

in Welsh I would like to concentrate on one point that arises from paragraph 122 of the Select Committee’s report. It calls on the Assembly to tackle housing problems in Wales. I emphasise this because it does not receive enough attention in our report. The problems related to the condition of housing in Wales contribute substantially to social deprivation. I have listened to the Minister’s opening comments but I assume that she still opposes conducting a detailed review of housing need in Wales on the basis of national guidelines, namely a housing needs audit. That is needed. Although local authorities have a responsibility to monitor the situation, there are no strict guidelines to define what are the yardsticks for measuring housing need. We need consistent statistics across Wales.

in Welsh In paragraph 2.3 of the report before us today, we see that the housing problem is acknowledged as something that causes social deprivation. However, if we mean what is said in that paragraph, we should act to ensure that we have the necessary statistics.

in Welsh It is important to note, in the light of Gordon Brown’s budget statement yesterday, that income tax has hit people on low incomes increasingly hard over the past 20 years. That has contributed to the problems of those who have been excluded. During those 20 years, the proportion of income paid in taxes by the 20 per cent with the highest incomes in society has fallen from 37 per cent to 35 per cent. During the same period, the taxes paid by the 20 per cent with the lowest income in society has increased from 31 per cent to 38 per cent. That reflects the fact that the policies of successive governments have failed to deal with the real problems of poverty. Whatever steps the Assembly must take to deal with social disadvantage, they will have to be taken within the context of the Treasury’s general policies. It concerns me, therefore, that there is an insufficient number of radical and far-reaching measures available to try to overcome poverty as a fundamental part of the Treasury’s policies.

in Welsh In referring to poverty, I also refer to rural poverty, to which the Minister alluded in opening the debate. We must acknowledge this poverty, along with the poverty in our industrial areas. It is unacceptable, in this day and age, that 37 per cent of children in Wales live in poverty.

in Welsh Finally, I will mention disability. I learnt another definition of that word in Sweden, namely that

yn Saesneg Ni wn a allwn wneud rhywbeth ynglŷn â’r anabledd, ond gallwn bron bob amser wneud rhywbeth ynglŷn â’r graddau y daw’r anabledd yn handicap. Felly, mae’n gyfrifoldeb ar bob un ohonom a all wneud hynny i ddylanwadu ar yr amgylchedd ffisegol, cymdeithasol neu seicolegol. Rhaid ymgymryd â’r cyfrifoldeb hwn yng nghyd-destun yr adroddiad a drafodwn heddiw. Mae graddau’r anabledd yng Nghymru yn fwy nag y mae mewn rhannau eraill o ynysoedd Prydain. Mae angen yr ystadegau perthnasol arnom, fel y nododd y Pwyllgor Dethol. Mae swm helaeth o waith i’w wneud ar yr agenda anabledd, a gobeithiaf y bydd adroddiad heddiw yn golygu y caiff camau eu cymryd i’r cyfeiriad hwnnw.

Dihunais mewn hwyliau da y bore yma, efallai am fy mod yn edrych ymlaen yn llawen at gynhadledd y blaid Dorïaidd yn Abertawe.

Soniaf am ddefnyddio’r mentrau a drafodir ar hyn o bryd mewn ffordd ymarferol. Gall pob un ohonom amau’r dyfarniad ynglŷn â phroses, ond canlyniadau sydd yn bwysig i’r bobl a gynrychiolwn. Soniaf am y Bush and Park Estate yn Noc Penfro. Pan oeddwn yn blentyn, yr enw ar yr ystad oedd ‘The Camp’. Mae’r term difrïol hwnnw’n rhoi syniad ichi o’i chynllun gwael, ei hunanddelwedd wael a’r ffaith ei fod yn lle amhleserus i fyw ynddo yn ôl pob tebyg. Mae’n dioddef o ddiweithdra affwysol ac mae ardal teithio i’r gwaith Penfro, Doc Penfro a Dinbych y Pysgod yn gyson yn y tri man gwael uchaf ar gyfer diweithdra yng Nghymru. Mae hefyd yn dioddef o iechyd gwael.

Croesawaf yr adroddiad hwn ac yr wyf yn falch ei fod yn golygu y caiff y Bush and Park Estate grant ‘Pobl mewn Cymunedau’, a diolchaf i Edwina Hart am hynny. Mae pobl sydd yn byw ar yr ystad yn edrych ymlaen yn eiddgar at y grant hwnnw a chaiff defnydd da ei wneud ohono. Mae’r ardal hefyd wedi cael arian Cychwyn Cadarn a bu’n destun rhaglen diogelwch cymunedol. Mae’r awdurdod lleol, yn synhwyrol, yn teneuo’r ystad i geisio gwella cynllun gwael y 1960au. Er gwaethaf ei hisadeiledd anodd, caiff yr ystad ei newid gan yr asiantaethau, a dylem dalu teyrnged am eu gwaith, ond yn bennaf caiff ei newid gan y bobl sydd yn byw yno. Mae cymdeithas o denantiaid a thrigolion gweithgar sydd nid yn unig yn cynrychioli’r ystad ond yn cyfrannu hefyd at ddyfodol tref Doc Penfro yn gyffredinol. Gallwn ymfalchïo yn hynny.

Yn y ganolfan deuluol ar yr ystad, mynychir dosbarthiadau magu plant gan famau ifanc, a chan dadau ifanc hefyd. Mae hwn yn ddatblygiad arall a groesewir. Mae’r ystad yn cynnal ffair haf bellach. Af yno bob blwyddyn a gallaf ddweud yn bendant ei fod yn ddiwrnod hwyliog iawn. Mae ganddynt gystadleuaeth ar gyfer yr ardd orau ac ar gyfer y goleuadau Nadolig gorau sydd wedi dod yn boblogaidd mewn sawl tref.

Mae’r Bush and Park Estate bellach yn gweithio’n iawn ac fel y bwriadwyd iddi weithio—nid fel lle i’r cyngor roi pobl, ond fel cymuned lle y mae pobl yn gofalu am ei gilydd. Mae hyn yn bennaf am fod gan y trigolion brawf pendant ein bod yn credu ynddynt. Mae’r holl fentrau a drafodais, a gefnogwyd gan y sector preifat, asiantaethau cyhoeddus a chan y cymunedau eu hunain, wedi gwneud gwahaniaeth go iawn. Sicrhewch Edwina, fod y mentrau hyn yn parhau i ddod, os gwelwch yn dda. Yn bwysicach na hynny, sicrhewch eu bod yn parhau i fod yn rhai cydlynus.

Fel y cydnabyddir yn yr adroddiad hwn, mae gan ardal y Cymoedd un o’r lefelau gwaethaf o allgáu cymdeithasol yng Nghymru. Crynhoir sawl ffactor allgáu yn yr ardal. Ni allai neb synnu at hynny, oherwydd dioddefasom amddifadedd o dan lywodraethau olynol.

Cytunaf â Peter Law ynglŷn â’r Torïaid. Dioddefasom lawer o galedi o dan arweinyddiaeth y Torïaid. Fodd bynnag, fe’i atgoffaf fod ei Lywodraeth yn San Steffan wedi cytuno ar lefelau gwario’r llywodraeth a oedd yn union yr un peth â rhai’r Torïaid. Cynyddodd y caledi hwnnw dros y blynyddoedd diwethaf. Mae hynny’n warthus. Rhaid inni gofio hefyd am dlodi presennol pensiynwyr a myfyrwyr yn ein cymunedau.

Mae’n ddrwg gennyf Brian, nid oes amser gennyf i gymryd ymyriad.

Dioddefa’r Cymoedd o rai o’r problemau cymdeithasol mwyaf, nid diweithdra yn unig, ond problemau gyda thrafnidiaeth, iechyd, addysg a gofal plant. Mae diffyg trafnidiaeth yn un o brif achosion allgáu cymdeithasol gan fod isadeiledd trafnidiaeth gyhoeddus yn ein cymunedau yn aml yn wael. Nid oes gan ganran uchel o gartrefi gar at eu defnydd. Mae Merthyr Tudful, Blaenau Gwent a Rhondda Cynon Taf ar frig tabl y gynghrair, ac mae tua 40 y cant o gartrefi heb gar. Efallai fod yr ardaloedd yn drwchus eu poblogaeth, ond mae llawer o’r cartrefi yn anghysbell, yn aml wedi eu lleoli yn uchel ar ochrau’r cymoedd, sydd unwaith eto yn cynyddu allgáu cymdeithasol. Mae iechyd gwael yn achos amlwg arall o allgáu cymdeithasol. Unwaith eto, mae Merthyr Tudful, Blaenau Gwent a Rhondda Cynon Taf ar frig tablau’r gynghrair, gyda’r canran uchaf—mwy nag 20 y cant—o’r boblogaeth â salwch cyfyngol, tymor hir yng Nghymru, llawer ohonynt yn gyn-lowyr sydd yn aros o hyd am eu hiawndal.

Codaf bwynt am yr angen am gyfleusterau gofal sylfaenol, sydd yn aml yn gythreulig o wael. Ni allwn fynd i’r afael â’r broblem hon ar hyn o bryd gan fod lefelau rhentu isel yn gwneud y cynlluniau’n anymarferol. Bodola cynllun yn Lloegr sydd yn sicrhau bod y cyfleusterau hyn ar gael ond nid yw hyn yn digwydd yng Nghymru. Yr ydym yn aros o hyd am adroddiad gan yr Adran Iechyd. Yr ydym yn aros o hyd hefyd am ysbyty newydd i Lwynypia.

O ran addysg, mae gan lawer gormod o ysgolion cynradd ddosbarthiadau gyda mwy na 30 o ddisgyblion, ac mae llawer gormod o’r disgyblion yn gymwys i gael prydau bwyd ysgol am ddim. Mae cyfran y disgyblion mewn ysgolion cynradd ac uwchradd sydd â’r hawl i gael prydau bwyd ysgol am ddim yn gosod Merthyr Tudful, Blaenau Gwent a Rhondda Cynon Taf ymhlith y pedair ardal fwyaf difreintiedig. Mae’r system addysg, am sawl rheswm, wedi siomi cyfran enfawr o’n trigolion. Diffinnir un o bob tri o’r boblogaeth yn yr ardaloedd hyn yn anrhifog, a diffinnir un o bob tri yn anllythrennog. Mae methu darllen, ysgrifennu na chyfrif yn allgáu llwyr.

Yn olaf, er mwyn gwneud y Cymoedd yn fwy deniadol, mae’n hanfodol gweld y cysylltiadau rhwng yr holl ffactorau hyn. Mae’r Cymoedd wedi dioddef amddifadedd ac allgáu ers llawer gormod o amser. Mae’n hen bryd datblygu strategaeth drawsbynciol, ar draws meysydd datblygu economaidd, addysg a hyfforddi, yr amgylchedd, iechyd, cynllunio a thrafnidiaeth. Mae’n ddyledus ers tro. Mae ei hangen arnom ar unwaith i ddelio â’r problemau a wynebir gan fy etholwyr yn ddyddiol.

Gŵyr pob un ohonom faint o gymunedau sydd yn dioddef ledled Cymru o ddiweithdra, tlodi, tai anaddas, iechyd gwael, darpariaeth annigonol o ran trafnidiaeth, prinder sgiliau a chyrhaeddiad addysgiadol gwael. Rhai o’r problemau y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hwy yn y ddadl hon ar allgáu cymdeithasol ydynt yn unig. Gwyddom fod yr holl ffactorau hynny’n cyfrannu at allgáu cymdeithasol ac os nad awn i’r afael â hwy mewn ffordd drawsbynciol gan ddarparu’r ffrydiau ariannu cywir, bydd y broblem hon yn parhau.

Ni ellir datrys problem allgáu cymdeithasol drwy daflu arian ati. Er ei bod yn amlwg bod angen buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru—mewn hyfforddiant, addysg, cymorth i fusnesau ac ati—dim ond drwy dargedu adnoddau yn y ffordd fwyaf effeithiol a chaniatáu iddynt ddod o hyd i’w hatebion eu hunain gyda’n harweiniad a’n cymorth ni y gallwn helpu cymunedau sydd wedi eu hallgáu yn gymdeithasol. Nid yw hynny’n opsiwn hawdd i lywodraeth, gan ei fod yn golygu ildio rheolaeth i’r gymuned. Nid yw’n opsiwn hawdd ychwaith i’r cymunedau, gan ei fod yn golygu bod yn rhaid iddynt wynebu eu problemau a gweithio mewn partneriaeth ag eraill i’w goresgyn. Yn y pen draw, fodd bynnag, dim ond os daw o’r tu mewn i’r gymuned y bydd adfywio yn gweithio. Er mwyn gwneud iddo weithio, mae’n bwysig bod y bobl leol iawn yn dod ymlaen i’w hybu ac y rheolir y disgwyliadau. Mae’n bwysig hefyd bod buddsoddiad ac atebion yn rhai tymor hir, bod cefnogaeth y gymuned ganddynt ac y darperir y swyddi, y gefnogaeth gymdeithasol a’r newidiadau amgylcheddol i alluogi’r gymuned i adennill ei hunanhyder.

Ddydd Gwener diwethaf, mynychais agoriad canolfan Phoenix yn Townhill, Abertawe. Mae Townhill yn llwyddiant mewn sawl ffordd. Canolfan Phoenix a’r cyfleusterau chwaraeon sydd o’i hamgylch yw’r math o ddatblygiad sydd ei angen ar bob cymuned ddifreintiedig. Mae’r unedau dechrau busnes wedi eu llenwi ac mae’r cyfleusterau cymunedol yn y ganolfan a’r ganolfan gymunedol gyfagos yn rhagorol. Mae’r buddsoddiad enfawr yn Townhill a Mayhill wedi dechrau trawsnewid amgylchedd y gymuned.

Arferai’r gymuned fod yn drydydd ar restr y wardiau mwyaf difreintiedig yng Nghymru ond mae wedi gwella ei hun a bellach hi yw’r wythfed neu’r nawfed ar y rhestr. Yr oedd angen ymdrech ac adnoddau enfawr i gyflawni’r gwelliant hwnnw. Yn y gymuned hon, ni reolwyd disgwyliadau ar y cychwyn, gwnaethpwyd camgymeriadau a lluniwyd partneriaethau o ddadleuon ac edliwiadau. Mae’r ffaith iddi lwyddo fel hyn yn deyrnged i ddycnwch pawb a oedd yn gysylltiedig â hyn. Fodd bynnag, mae gwersi pwysig i’w dysgu ar gyfer cymunedau eraill yng Nghymru. Dylem oll dalu teyrnged i waith Ian Spratling, a fu farw yr wythnos diwethaf. Bu ei ymrwymiad a’i ymroddiad ef o gymorth i drawsnewid prosiect Townhill.

Crëwyd argraff arnaf yn gynharach eleni pan ymwelais â chymuned Knowle West yn ne Bryste. Mae’r ystad tai cyngor fawr hon wedi dioddef ers blynyddoedd lawer o lefelau uchel o ddiweithdra, problemau cyffuriau, cyflwr adfeiliedig yr ystad a llawer o broblemau eraill. Ffurfiodd mamau lleol y rhai a oedd yn gaeth i gyffuriau grŵp gweithredu yn 1994 yn dilyn achosion helaeth o gamddefnyddio heroin ar yr ystad. Gorfodasant yr awdurdodau i wrando arnynt a, dwy flynedd yn ôl, agorwyd canolfan ar yr ystad wedi ei hariannu gan arian y llywodraeth, arian a godwyd yn lleol a rhodd gan John Paul Getty. Mae’r ganolfan yn gofalu am ddefnyddwyr cyffuriau ac mae’n gartref i weithwyr allgyrch, cynllun cyfnewid nodwyddau a gwasanaethau cynghori. Maent hefyd wedi annog twf busnesau yn y gymuned, gan arwain at drawsffurfio stryd adfeiliedig o siopau yn ganolfan siopa lewyrchus sydd yn cyflogi pobl leol. Yn ogystal, sefydlwyd busnes diogelwch a chwmni adeiladu. Mae’r ddau yn cyflogi pobl leol, yn defnyddio cyflogeion y Fargen Newydd ac yn arbenigo mewn helpu pobl â record droseddol i ddychwelyd i’r waith. Yn ddiweddar, prynodd y cwmni adeiladu hen dŷ cyngor ar yr ystad, ei adnewyddu a’i werthu am elw. Mae pobl leol hefyd wedi meddiannu hen ysgol a’i throi yn adnodd cymunedol. Mae ymddiriedolaeth datblygu cymunedol ar yr ystad. Un arwydd o lwyddiant y mentrau hyn yw bod diweithdra wedi gostwng a bod ymwybyddiaeth gynyddol o’r broblem gyffuriau.

Cyflawnwyd y fenter honno er gwaethaf y cyngor, yn hytrach na chyda’i gymorth. Fodd bynnag, amlyga’r hyn y gellir ei wneud os gallwn ddod o hyd i’r bobl iawn a’u hannog i adeiladu o’r tu mewn i’r gymuned. Gall Cymru ddysgu gwersi penodol o gymunedau o’r fath. Yn Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, yr ydym yn dechrau llunio’r strategaethau a fydd yn ein galluogi i atgynhyrchu hynny ar draws cymunedau yng Nghymru. Mae’r adroddiad hwn ar anfantais gymdeithasol yn rhoi darlun llwm o gymunedau ledled Cymru. Fodd bynnag, noda hefyd yr hyn sydd yn cael ei wneud i ymdrin â’r problemau hyn. Erbyn i adroddiadau’r dyfodol gael eu cyhoeddi, gobeithiaf y bydd ein tasg yn haws a’r sefyllfa’n llai difrifol.

Croesawaf yr adroddiad hwn yn gynnes, a’n cynnydd wrth fynd i’r afael â’r problemau hyn. Mae’n amlwg o’r ymrwymiad a ddangoswyd gan holl Aelodau’r Cabinet a chan y Cynulliad, bod penderfyniad i fynd i’r afael â’r problemau hyn. Yr oeddwn yn falch o glywed Edwina’n dweud ei bod yn ystyried hyn yn ddechrau proses, neu o leiaf yn gam mewn proses. Mae gennym lawer iawn o waith i’w wneud.

Dengys y ddogfen bwysigrwydd partneriaeth, nid yn unig o fewn Cymru, ond hefyd rhwng y Cynulliad a Llywodraeth ganolog. Mae polisïau Llywodraeth ganolog yn eithriadol o bwysig, fel y dengys adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig.

Gwnaf ychydig o bwyntiau gwleidyddol i Dafydd a Geraint. Mae angen ymchwilwyr newydd arnynt oherwydd methodd pwy bynnag a ddywedodd wrthynt nad oedd polisïau Llafur ar dlodi yn cael effaith â chymryd i ystyriaeth adroddiad a gyhoeddwyd bythefnos yn ôl gan y Grŵp Gweithredu Tlodi Plant, a ddywedodd fod disgwyl i bolisïau Gordon Brown haneru tlodi plant mewn pum mlynedd. Mae polisïau Llywodraeth ganolog yn eithriadol o bwysig o ran ein gallu i gyflawni.

Codaf y cwestiwn ynglŷn â’r modd y datblygir y gwaith hwn. Gofynnaf i Edwina, wedi canolbwyntio’n amlwg ar ardaloedd lle mae tlodi ac amddifadedd yn uchel, i sicrhau bod ffocws clir ar y bobl sydd yn dioddef o dlodi ac amddifadedd. Teimlais wrth ddarllen y ddogfen nad yw’r ffocws hwnnw yno bellach. Rhaid i ddadansoddiad a dealltwriaeth o amgylchiadau’r bobl hynny fod yn sail i unrhyw raglen. Dioddefir y tlodi mwyaf yn sicr gan ferched—merched ifanc sydd yn rhieni sengl, a gwragedd oedrannus sydd yn bensiynwyr nad ydynt wedi cronni pensiynau galwedigaethol.

Canfyddir tlodi ac allgáu i raddau helaeth ymhlith pobl anabl, sydd yn cynrychioli un o bob chwech o’n poblogaeth—cytunaf â Dafydd Wigley ynglŷn â hyn—ac ymhlith ein cymunedau du a lleiafrifol ethnig. Rhaid inni deilwra polisïau ar eu cyfer. Un o amcanion y ddogfen yw rhoi cychwyn gwell i blant o gefndiroedd difreintiedig drwy gynlluniau llythrennedd teuluol. Os anelir y cynlluniau hynny at rieni sengl sydd efallai yn gweithio, mae cwestiynau ynglŷn â sut a phryd y’u datblygir. Yn ardal Hafod yn fy etholaeth lle mae llawer o ferched anllythrennog o Fangladesh, bydd y ffordd y datblygir y rhaglenni hynny yn holl bwysig. Croesawaf ein cynnydd, ond gofynnaf i Edwina a allai, yn ystod y camau nesaf, symud y ffocws i’r bobl yn y cymunedau hynny, ac i’r cymunedau hynny nas nodwyd gennym fel rhai â blaenoriaeth uchel oherwydd tlodi, ond sydd angen ein cymorth hefyd.

Yr ydym yn byw mewn cymdeithas yn llawn cyfoethogion a thlodion. Fel gwleidyddion, mae gennym gyfrifoldeb moesol, cymdeithasol ac economaidd i fynd i’r afael â thlodi a hunan-barch drwy sicrhau bod ein polisïau wedi eu ffocysu’n gywir. Mae hyn yn golygu ymwneud â phobl, rhywbeth y cyfeiriodd Val ato. Nid diwedd tasg yw’r adroddiad hwn, ond dechrau tasg sydd yn galw am undod pwrpas ar ran Aelodau’r Cynulliad a’r Pwyllgorau ar feysydd megis iechyd, addysg neu lywodraeth leol. Bydd hefyd yn galw am bartneriaeth â Llywodraeth ganolog.

Dywedwyd llawer am gyllideb Gordon Brown, ond Canghellor ydyw sydd yn deall moesoldeb materion tlodi ac amddifadedd. Pan edrychwch ar rai o’r systemau a gyflwynwyd, mae’n amlwg ei fod yn benderfynol o fynd i’r afael â’r materion hynny. Dylem ganmol ag argyhoeddiad unrhyw wleidydd sydd am fynd i’r afael â materion o’r fath sydd yn effeithio ar gymdeithas. Teimlaf yn gryf ac yn angerddol ynglŷn â hynny.

Diolchaf i Janet Ryder am ei sylwadau defnyddiol. Mae’n bwysig ein bod yn gweithio ar draws y Pwyllgorau i ddatblygu’r meysydd polisi hyn. Byddaf yn gweithio gyda’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ac mae gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol rôl i’w chwarae yn yr adroddiad hwn. Mae’n hanfodol ein bod yn cynllunio allgáu cymdeithasol yn gywir ac yn ystyried pa fath o drefniadau cyflwyno adroddiadau dros dro sydd eu hangen arnom i sicrhau bod yr holl bolisïau wedi eu cydlynu ar draws y meysydd polisi hynny.

Ynglŷn â iechyd, yr wyf o blaid cyfuno materion cyffuriau ac alcohol. Mae gan Jane enghreifftiau cadarnhaol o sut y gweithiodd hyn ledled Cymru. Mae’r meysydd eraill a nodwch yn allweddol o ran yr agenda hon. Meysydd eraill sydd o bryder i bobl yw iechyd plant a maetheg ac ymarfer corff. Yr ydym yn dechrau mynd i’r afael â’r materion hynny o fewn y Cynulliad. Cyfeiriodd yr Aelodau at ddamweiniau a mater chwarae plant, sydd yn gysylltiedig â hynny. Yr ydym wedi dyrannu arian i sicrhau diogelwch plant wrth iddynt chwarae. Rhaid inni gydnabod hyd a lled y materion y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hwy.

Rhagwelais gyfraniad Peter Law. Gwnaeth bwyntiau perthnasol. O ystyried ble yr ydym yn byw, nid yw rhai ohonom yn adnabod tlodi onid awn allan o’n ffordd i ddod i wybod amdano. Gadewch inni fod yn onest—mae’n debyg bod y mwyafrif ohonom yn byw mewn ardaloedd lle y mae elfen o dlodi, ond nid llawer. Rhaid inni fod yn onest a dweud nad ydym, yn ein swyddi blaenorol a phresennol yn wynebu tlodi yn ddyddiol. Os wyf am fynd i siopa yn Abertawe, fe’i cymeraf yn ganiataol mai dim ond taith o 10 munud yn y car y mae hynny’n ei olygu. I lawer o bobl, nid yw’r syniad o gael car ac o allu mynd i’r dref yn real.

Ar bwynt Dafydd Wigley ar welliant Plaid Cymru, nid wyf yn anfodlon ar adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig. Byddwn yn falch o siarad amdano ond nid wyf am ei drafod yng nghyd-destun dadl heddiw, sydd yn ymwneud â’n hadroddiad ar anfantais gymdeithasol. Yn y dyfodol, efallai y trafodwn adroddiad Pwyllgor Dethol, ond hoffwn gadw hynny ar wahân i’n trafodaethau ar ein hadroddiadau ni. Rhoddaf sicrwydd i Dafydd fod y Pwyllgor Cyfle Cyfartal wedi cael cais i ymchwilio i’r materion sydd yn codi o’r adroddiad ‘Social Exclusion in Wales’ a gwahodd Cadeirydd y Pwyllgor Dethol i fod yn bresennol. Efallai yr hoffai’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ystyried pa agweddau ar yr adroddiad yr hoffai eu trafod yn fanwl er mwyn fy nghynghori yng nghyd-destun adroddiad llawnach. Gwrthwynebaf y gwelliant ar y sail honno. Câi peth o’r gwaith ar sut i ddatblygu’r materion sydd yn codi ei wneud mewn ffordd fwy defnyddiol drwy’r Pwyllgor.

Yr oedd Geraint yn dda gyda ffeithiau a ffigurau, ond ni chynigiodd unrhyw atebion. Yr oedd hynny mewn cyferbyniad llwyr â Peter Black a siaradodd am atebion a sut y mae cymunedau wedi ymdrin â materion. Yr oeddwn yn falch bod Peter wedi sôn am Ian Spratling—nid oes a wnelo hynny ddim â gwleidyddiaeth bleidiol. Bu’n amlwg mewn busnes ac yr oedd yn ymrwymedig i’r broses ddatganoli. Bydd colled ymhob man ar ei ôl. Arferwn ei weld ar foreau Sadwrn yn siop y cigydd lle y byddem yn sgwrsio am faterion cyfoes. Trafodwyd mwy o faterion y wladwriaeth yno weithiau nag yn swyddfeydd y Cabinet ar bumed llawr yr adeilad hwn.

Mae’n ddefnyddiol nodi mai dechrau proses yw hyn o ran yr adroddiad. Ni phetrusaf o gwbl wrth sôn nad yw’r adroddiad yn cyflawni pob un o’m gofynion. Mae hon yn broses ddatblygiadol. Yn nyfnder ein calonnau, mae pob un ohonom yn cytuno ar yr angen i fynd i’r afael â thlodi ac allgáu cymdeithasol. Efallai ein bod yn anghytuno ar y mecanweithiau neu’r symiau ariannol dan sylw ond dylem gefnogi’r adroddiad, ymgymryd â’r holl waith angenrheidiol yn y Pwyllgor a cheisio cydweithio ar draws y pleidiau i fynd i’r afael â phroblemau Cymru a pheidio â defnyddio unrhyw elfen o’r adroddiad i’n rhannu.