Mae’n dda gennyf ein bod yn cynnal y ddadl hon ar bwnc mor bwysig. Gobeithiaf y bydd yn cadarnhau ymrwymiad y Cynulliad i wella ein gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru yn sylweddol ac y bydd yn gwella ein dealltwriaeth o anghenion pobl sydd yn dioddef o boen meddwl a salwch meddwl.

Fe’m trawyd gan un sylw yn yr ymatebion i’r ymgynghoriad ar y strategaeth iechyd meddwl i oedolion, sef erbyn 2020, yn ôl Mudiad Iechyd y Byd, bydd mwy o bobl yn y byd gorllewinol yn dioddef problemau iechyd meddwl na salwch corfforol. Mae ein hiechyd meddwl yn holl bwysig inni oll a gall salwch meddwl ddifetha bywydau llawer o bobl. Mae gwella gwasanaethau iechyd meddwl nid yn unig yn ymwneud â’r NHS, gwasanaethau cymdeithasol a’r sector iechyd meddwl gwirfoddol. Os ydym am fynd i’r afael â’r stigma a’r camwahaniaethu y mae llawer o ddefnyddwyr ein gwasanaethau yn eu hwynebu, rhaid inni gydnabod ein cyfrifoldebau ehangach yn y Cynulliad hwn. Rhaid i’n polisïau ar dai, yr economi a dysgu gydol oes fod yn sensitif, yn briodol ac yn gynhwysol a rhaid inni wrando ar ddefnyddwyr ynglŷn â’u hanghenion a’u dyheadau.

O gydnabod y problemau, gadewch inni ystyried sut yr ydym wedi ceisio mynd i’r afael â’r heriau hyn ers sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol. Yn gyntaf, gwnaethom iechyd meddwl yn un o’n tair blaenoriaeth uchaf ym maes iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Mae hynny’n ddatblygiad o bwys, o ystyried proffil isel y gwasanaethau hyn yng Nghymru ers degawdau. Fel cymaint yr ydym wedi ei wneud ym maes iechyd meddwl, cafodd hyn gefnogaeth drawsbleidiol yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, sydd wedi dylanwadu ar ein penderfyniadau ynglŷn â chyllideb.

Dim ond y cam cyntaf yw sefydlu iechyd meddwl yn flaenoriaeth. Rhaid inni gael yr adnoddau a’r polisïau priodol i gefnogi hyn. Os ystyriwn adnoddau, y llynedd cyhoeddais y byddai’r gronfa moderneiddio cyfalaf yn dyrannu arian i iechyd meddwl. Cafodd iechyd meddwl dros £30 miliwn. Rhoddwyd arian i ehangu Clinig Caswell er mwyn lleddfu’r pwysau ar welyau fforensig a datrys y problemau ar safle hen ysbyty Dwyrain Morgannwg, sef y gwasanaeth a oedd ar ôl pan agorwyd Ysbyty Brenhinol Morgannwg. Mae’n dda gennyf gyhoeddi heddiw y cymeradwywyd yr achos busnes terfynol ar gyfer sefydlu’r uned newydd yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg am £15.2 miliwn. Yr ydym hefyd wedi dyrannu arian i gau Ysbyty Sili ac Ysbyty Dewi Sant Caerfyrddin lle y bu staff ymroddgar yn ymdrechu i helpu cleifion a defnyddwyr ein gwasanaethau mewn hen adeiladau ers blynyddoedd.

Yr oedd hyn yn ddechrau da, ond yr oedd yn rhaid ei ddilyn â £4.6 miliwn ychwanegol o ddyraniad refeniw i’r gwasanaethau iechyd meddwl ar draws Cymru ar gyfer eleni, gan gynyddu i £5.4 miliwn y flwyddyn nesaf. Mae’n dda gennyf nodi y bydd arian ychwanegol o’r gyllideb yn darparu £1 miliwn ychwanegol ar gyfer iechyd meddwl yn 2001-02.

Heddiw, hoffwn annog dadl bellach ar y ddwy strategaeth iechyd meddwl, sef y strategaeth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau a’r strategaeth iechyd meddwl i oedolion. Yr ydym wrthi’n cwblhau’r drafftio yn dilyn yr ymgynghoriad. Yr oeddwn yn falch ac wedi’m calonogi o nodi’r drafodaeth eang i’r ddwy ddogfen ei symbylu a’r ffaith fy mod yn gallu ariannu gwaith Mind Cymru wrth gynnal cyfarfodydd ymgynghorol ar y strategaeth i oedolion ar draws Cymru. Bu’r ddadl helaeth ar y ddwy ddogfen yn un o’r trafodaethau mwyaf eang ei chwmpas ar iechyd meddwl yng Nghymru.

Cafodd y strategaeth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau gefnogaeth eang. Disgwyliaf gael drafft terfynol yn fuan. Fy mhrif bryder yw sicrhau na chaiff y gwasanaethau hyn eu hesgeuluso a sicrhau bod yr awdurdodau iechyd yn gwario ein harian ychwanegol dros y ddwy flynedd nesaf. Pa un a ddarperir gwasanaethau iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau gan y gwasanaethau plant ynteu’r gwasanaethau iechyd meddwl, rhaid iddynt gael eu cyfran deg o arian ychwanegol. Disgwyliaf weld hyblygrwydd er mwyn caniatáu i hyn ddigwydd.

Yn unol â’r ysbryd o gonsensws cyffredinol a ddatblygwyd gennym yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, cefnogaf y rhan fwyaf o’r gwelliannau a gyflwynwyd. Yr wyf yn fodlon cefnogi gwelliant 1 Jocelyn Davies. Bydd gwasanaethau arbenigol iawn o hyd y mae angen eu trefnu ar lefel ranbarthol neu lefel genedlaethol, ond mewn egwyddor, yr ydym am i wasanaethau fod ar gael yn lleol yn gyson â’n hymagwedd gyfannol. Mae gwella ein gwasanaethau iechyd meddwl cymuned yn flaenoriaeth.

Cefnogaf welliant 2 Jocelyn Davies gan y byddwn yn disgwyl i’r strategaethau a’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol a fydd yn deillio ohonynt ddarparu ystod llawer ehangach o wasanaethau, gan gynnwys gwasanaethau seicotherapiwtig, sydd yn bwysig. O ran buddsoddiad cyfalaf, nodais y ffordd yr ydym wedi dechrau mynd i’r afael â hynny drwy gronfa moderneiddio cyfalaf.

Cefnogaf welliant 4 Jocelyn Davies. Mae’n holl bwysig sicrhau y caiff strategaeth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau a gwasanaethau i oedolion eu hintegreiddio’n dda. Ni chefnogaf welliannau 6 a 9 Jocelyn. Yr ydym wedi sicrhau bod arian ychwanegol ar gael ac yr wyf yn ymrwymedig i barhau â hyn. Gwn fod cefnogaeth drawsbleidiol gref gennyf ar hynny. Rhaid cytuno ar ariannu drwy drafodaethau ar gynllunio’r gyllideb cyn inni ystyried symiau, geiriad a dyraniadau penodol fel y nodwyd yn y gwelliant hwn.

O ran gwelliant 8, bwriadwn ddatblygu mynediad i wasanaethau drwy gyfrwng dewis iaith pobl. Yr oedd y strategaeth ddrafft hefyd yn cynnwys argymhellion penodol ar eiriolaeth, felly mae’n dda gennyf gefnogi hynny. Cefnogaf welliant 10 hefyd. Cesglir tystiolaeth eisoes gan ymddiriedolaethau NHS a meysydd gofal sylfaenol ar gyfer llawer o’r proffesiynau iechyd meddwl mewn perthynas â chynllunio ar gyfer y gweithlu a’r bylchau a’r heriau a wynebwn. Yn dilyn ein hadolygiad sylweddol o gynllunio ar gyfer y gweithlu i’w gynnal eleni, mae’n debygol y byddwn yn ystyried mathau penodol o gynllunio ar gyfer y gweithlu iechyd meddwl, cynllunio ar gyfer grwpiau gofal yn y proffesiynau hyn ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl a gallu’r sector iechyd meddwl gwirfoddol.

Ni chefnogaf welliant 3 William Graham am fod y strategaeth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau ar ffurf drafft o hyd. Fe’i cefnogir yn eang, ond mae’n cael ei diwygio yng ngoleuni’r ymgynghoriad. Ni fyddai’n briodol i’w chwblhau’n derfynol ar hyn o bryd. Yr wyf yn barod i gefnogi gwelliant 5. Ailsefydlwyd y grŵp ymgynghorol a chytunodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i drafod dogfen y strategaeth iechyd meddwl i oedolion drachefn. Nid wyf am i ystyriaeth bellach beri unrhyw oedi cyn inni ddatblygu’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ond byddai’n ddefnyddiol rhoi blaenoriaeth i hyn yn y Pwyllgor wrth ei ddatblygu.

Y grwpiau gweithredu fydd yr allwedd i ddatblygu’r ddwy strategaeth. Byddant yn cynnwys cyfranogiad gan bob sector ym maes iechyd a gofal cymdeithasol. Cefnogaf welliant 7 hefyd, sydd yn ategu fy ymagwedd. Byddwn yn cynnwys defnyddwyr, cynhalwyr a’r sector iechyd meddwl gwirfoddol. Mae angen inni gael grŵp sydd yn wir gynrychioliadol, fel y nodwyd yn fy nghynnig.

Soniaf yn fyr am ehangu llinell gymorth CALL, a fydd bellach yn cwmpasu Cymru gyfan ac yn dod yn fyw ar 1 Mai. Fe’i cefnogir gan arian y Cynulliad. Fel datblygiad o hyn, cyhoeddais yr wythnos diwethaf ar y cyd â Carwyn Jones, y Gweinidog dros Faterion Gwledig, sefydlu llinell gymorth straen gwledig. Gwasanaeth rhadffôn pwrpasol ydyw ac fe’i datblygwyd o ganlyniad i gydweithrediad agos rhwng y gyfarwyddiaeth iechyd a’r gyfarwyddiaeth amaethyddiaeth. Rhaid inni sicrhau y caiff anghenion ein cymunedau gwledig bob ystyriaeth, yn enwedig yn ystod y cyfnod hwn.

Awn rhagom drwy ddarparu arian canolog i wella gwasanaethau prif ffrwd tra’n creu amgylchedd sydd yn caniatáu i feddwl arloesol ffynnu ac i syniadau a dulliau o weithio newydd ledaenu. Mae gwella gwasanaethau iechyd meddwl yn rhan o’n hagenda gwella iechyd a lles. Ymestynna ar draws llawer o’n rhaglenni allweddol, gan gynnwys cynhwysiant cymdeithasol. Wrth frwydro yn erbyn stigma a chamwahaniaethu, rhaid inni gydnabod y camwahaniaethu dwbl a wyneba lawer o bobl ddu a phobl o leiafrifoedd ethnig.

Mae rhyngwyneb y polisi ehangach yn croesi llawer o nodweddion iechyd meddwl. Ymwelais â charchar Caerdydd yn ddiweddar gan weld ymgais ysbrydoledig y staff i dorri syndrom y cylchddrws, lle y mae dynion ifanc, yn arbennig, yn cael eu carcharu, eu rhyddhau, yn ail-droseddu ac yn cael eu hail-garcharu dro ar ôl tro. Mae problemau iechyd meddwl yn ffactor allweddol. Disgwyliaf gyhoeddi cynllun ariannu cyn bo hir a fydd yn sicrhau bod gennym wasanaethau iechyd meddwl yn ein carchardai fel rhan o’n hymdrechion i godi safonau gofal iechyd mewn partneriaeth â’r tasglu iechyd mewn carchardai. Soniaf am hyn er mwyn dangos pwysigrwydd cysylltu iechyd meddwl â mentrau eraill, fel ein strategaeth ar gamddefnyddio sylweddau, Mynd i’r Afael ag Anghysonderau Iechyd a Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Ni allaf wneud cyfiawnder â lled a dyfnder y profiad a’r arbenigedd hyddysg a gafwyd yn y 140 neu fwy o ymatebion i’r strategaethau iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau ac i oedolion. Yr oeddent yn cynnwys awgrymiadau ynghylch sut y dylem wrando er mwyn datblygu hyn. Yn anad dim, mae dyletswydd arnom i ddefnyddwyr ein gwasanaethau iechyd meddwl, eu teuluoedd a’u cynhalwyr, a llawer o’r bobl fwyaf difreintiedig a’r rhai sydd yn dioddef yr allgáu mwyaf yng Nghymru sydd yn cyfrannu at y ddadl hon, ac i’r bobl a fydd ar y rheng flaen wrth weithredu’r polisïau hyn. Mae gennym gryfderau a chyfleodd yng Nghymru ac yr ydym yn symud ymlaen â’n cynllun ar gyfer gwella iechyd drwy gydweithio. Mae’r llinell waelodol gennym, ond rhaid inni sicrhau ein bod yn gwrando ac yn cael cyngor, a’n bod yn gweithredu ar hyn â gofal, wedi’i ategu gan adnoddau. Mae’n dda gennyf ein bod yn cynnal y ddadl hon, ac edrychaf ymlaen yn frwd at glywed eich barn.

I propose amendment 2. Delete ‘;’ and add at the end of the second clause:

I propose amendment 4. Add at the end of the third clause:

I propose amendment 6. Add at the end of the fourth clause:

I propose amendment 8. Delete ‘.’ and add at the end of the sixth clause:

I propose amendment 9. Add at the end of the motion as a new clause:

I propose amendment 10. Add at the end of the motion as a new clause:

in Welsh I declare an interest as a GP and county councillor. I join with Jane in welcoming this debate on mental health, as it is a field which has been neglected for years. I also welcome the commendable work that has been done on the draft strategies. We also have some obvious concerns, which have been raised in our amendments.

in Welsh A strategy is more than a wish-list, however commendable those wishes are. To turn a wish-list into a real strategy, we need a definite picture of the present situation, the situation we wish to see, for example, in five years’ time, and a definite idea of how to achieve that aim with money and staff to turn the vision into reality. Our amendments are based on a dire need for adequate resources to develop mental health services locally.

yn Saesneg Ddeunaw mlynedd yn ôl treuliais chwe mis fel uwch-feddyg seiciatrig ym Mhen-y-bont ar Ogwr, ac yn yr 17 o flynyddoedd ers imi fod yn feddyg teulu, gwelais lawer gormod o bobl yn dioddef poen meddwl. Yn wir, bydd un o bob pedwar ohonom yn dioddef o broblem iechyd meddwl rywbryd yn ein bywydau. Caf ymgynghoriad ar broblem iechyd meddwl bob dydd, ac ymdrinnir â’r rhan fwyaf o broblemau iechyd meddwl mewn gofal sylfaenol. Bûm yn gynrychiolydd Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol ers blynyddoedd lawer ac yr wyf wedi teithio ar gyd-ymweliadau ag ysbytai gyda chyd-feddygon o Goleg Brenhinol y Seiciatryddion er mwyn asesu safonau darpariaeth iechyd meddwl yng Nghymru. Mae’n drist nodi bod amrywiaeth fawr yn y gwasanaeth a gynigir ar draws Cymru a bod lefel y gwasanaeth yn dioddef. Datblygwyd timau iechyd meddwl cymuned yn ystod y blynyddoedd diwethaf er mwyn darparu gofal iechyd meddwl—

Nid oes unrhyw sôn am rôl y fferyllwyr yn strategaeth ddrafft yr ymgynghoriad. A gytunwch fod gan y sector hwn gyfraniad i’w wneud a dylid ei gydnabod o ran y safon uchel o wybodaeth a meddyginiaeth a roddir i gleifion? Oni ddylid cydnabod hefyd ei fod yn cynnig gwasanaeth yn y gymuned sydd yn hygyrch iawn a heb stigma yn perthyn iddo?

Cytunaf. Ymdrinnir â’r rhan fwyaf o broblemau mewn gofal sylfaenol ac mae meddygon teulu yn croesawu unrhyw gymorth y gall y fferyllwyr ei roi iddynt. Fel y dywedais, datblygwyd timau iechyd meddwl cymuned er mwyn darparu gofal iechyd meddwl yn y gymuned. Maent yn amlddisgyblaethol gan gynnwys seiciatryddion cymuned, gweithwyr cymdeithasol, seicolegwyr, a therapyddion eraill, oll yn gweithio mewn tîm. Ac eto, fel arfer, nid oes digon o adnoddau na staff gan y timau hyn a phan fo adnoddau yn brin, rhaid cwtogi ar wasanaethau. Noda’r strategaeth i oedolion ei phryder nad yw rhai triniaethau effeithiol, megis seicotherapïau ffurfiol, ar gael mewn gofal sylfaenol. Pan fo adnoddau yn brin, mae tuedd i’r gwasanaethau iechyd meddwl ddarparu ‘gwasanaeth seicosis yn unig’ a heb roi unrhyw gefnogaeth i’r meddyg teulu sydd yn ymdrin â lefelau ysgafn i gymedrol o salwch. Mewn gofal sylfaenol y gwelir y rhan fwyaf o broblemau yn gyntaf, ac os esgeulusir gofal sylfaenol, yna esgeulusir anghenion defnyddwyr y gwasanaeth hefyd a bydd problemau mwy yn codi. Rhaid datblygu ystod ehangach o opsiynau ar gyfer triniaeth mewn gofal sylfaenol er mwyn rhoi mwy o ddewis a gwella lefel y gwasanaeth y gellir ei ddarparu.

Fodd bynnag, mae prinder mawr o staff mewn llawer o feysydd fel meddygon, nyrsys a phroffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth. Mae angen mwy o seiciatryddion ymgynghorol, mwy o seiciatryddion i blant, mwy o nyrsys seiciatryddol cymuned, seicolegwyr clinigol a gweithwyr cymdeithasol. Enwch hwy, mae angen mwy ohonynt arnom. Nid oes diben gwneud unrhyw ddadansoddiad o’r problemau hyn, er mor glodwiw, oni chaiff ei gysylltu ag ymgais i roi atebion. Mae angen inni gael ymateb strategol a gobeithiaf y gall y ddadl heddiw ganolbwyntio ar hynny a chreu ymateb strategol o ran recriwtio a chadw staff ac ariannu cydlynus tymor hir ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl. Mae angen cynllun gweithlu ar gyfer y gwasanaethau iechyd meddwl. Rhaid inni bennu nodau ar gyfer recriwtio a hyfforddiant a rhaid inni ddarparu adnoddau i’r perwyl hwnnw. Mae staff mewn llawer o feysydd gwasanaethau iechyd meddwl â beichiau gwaith cynyddol, gyda llai o arian a mwy o waith. Mae’r staff o dan bwysau ac ni allant roi safon gofal y gwyddant fod y cleifion yn ei haeddu. Er mwyn cadw staff cymwys a gofalgar, rhaid iddynt deimlo ein bod yn cael eu gwerthfawrogi. Rhaid darparu hyfforddiant, cynlluniau datblygu proffesiynol, mynediad i gyrsiau a chyngor ar gymwysterau uwch fel mater o reol.

O ran adnoddau, yn hanesyddol, bu cyllidebau iechyd meddwl yn dargedau deniadol i awdurdodau sydd yn brin o arian fynd ag arian oddi wrthynt ar gyfer blaenoriaethau eraill. Ni fuddsoddwyd arian am y rhoddwyd blaenoriaeth wleidyddol isel iddynt. Nid oes unrhyw amheuaeth nad yw gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru yn cael digon o arian a bu hynny’n wir ers blynyddoedd lawer. Fodd bynnag, gellir canfod llawer o syniadau ardderchog ynglŷn â darparu gwasanaethau yn y strategaethau hyn a drafodir heddiw. Byddant oll yn gofyn am lefel sylweddol o arian cyn y gellir eu gwireddu. Yn achos y strategaeth i oedolion, ychwanegwyd £750 miliwn dros dair blynedd i’r gyllideb iechyd yn Lloegr. Yn ôl yr un gyfradd, golygai hynny £45 miliwn yng Nghymru ynghyd â £5 miliwn ychwanegol ar gyfer y strategaeth i blant.

I gloi, mae’r strategaethau drafft hyn yn ymwneud â buddsoddi mewn mwy o staff er mwyn cefnogi gofal sylfaenol fel y gellir datblygu potensial ein timau iechyd meddwl cymuned i’r eithaf. Rhaid inni hefyd ddatblygu mwy o wasanaethau adsefydlu a mwy o wasanaethau triniaethau seicolegol. Rhaid gwella gwasanaethau asesu achosion brys a gwasanaethau y tu allan i oriau arferol ynghyd â’r cysylltiadau holl bwysig â gwasanaethau eraill, megis meddygon, gofal cymdeithasol a’r sector gwirfoddol, rhaid atgyfnerthu’r cyfleusterau camddefnyddio alcohol a sylweddau a’r gyfundrefn cyfiawnder troseddol. Mae’r ddadl heddiw a’r strategaethau drafft hyn yn fan cychwyn. Nid ydynt yn strategaethau gwirioneddol eto ac ni allant fod nes y bydd rhyw ymgais i ateb y cwestiwn sut y gallwn symud o’n sefyllfa bresennol i’r sefyllfa lle yr ydym am fod. Rhaid i’r daith honno—os digwydd—gynnwys y Llywodraeth yn recriwtio mwy o staff, yn sicrhau y cedwir staff gwerthfawr ac yn ymrwymo i fuddsoddiad sylweddol.

Cynigiaf welliant 5. Ar ôl y trydydd cymal, rhoi’r canlynol ar ffurf cymal newydd:

Cynigiaf welliant 7. Dileu’r pumed cymal, a rhoi’r canlynol yn ei le:

Cafodd Cymru enw da am arloesi ym maes iechyd meddwl yn sgîl strategaeth iechyd meddwl 1989. Rhaid inni fod yr un mor uchelgeisiol yn awr. Ein nod yw sefydlu’r arfer gorau posibl ar gyfer Cymru a dod yn esiampl y gall gweddill y DU ei dilyn. Er bod hwn yn nod uchelgeisiol dros ben, mae’n nod y dylem ei bennu inni ein hunain.

Nodaf fy mhryderon ynglŷn â’r strategaeth i oedolion. Fodd bynnag, croesawaf ymagwedd y Gweinidog, sydd â’r nod o gael cefnogaeth gan bob plaid i’r strategaethau hyn. Ni chynhwysaf y strategaeth i blant a phobl ifanc yn eu harddegau, gan ei bod eisoes wedi rhoi sail llawer cadarnach dros gytundeb ac nid oes llawer o bryderon gennyf yn ei chylch. Siaradaf felly ar y strategaeth i oedolion yn unig. Fodd bynnag, ni olyga hynny nad yw’r strategaeth i blant a phobl ifanc yn eu harddegau yn bwysig. I’r gwrthwyneb. Dychwelwn ati pan gytunir arni a phan fydd mesurau ar waith i’w monitro a’i hadolygu tra y pery.

Cynhaliwyd ymgynghoriad eang ar y strategaeth i oedolion. Ymhlith yr ymatebion i’r ymgynghoriad y mae pryderon difrifol, cynhwysfawr a chyffredinol ynglŷn â’r strategaeth fel y saif ar hyn o bryd. Tynnais ychydig o sylwadau sydd yn gynrychioliadol o’r holl fudd-ddeiliaid. Nododd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wrth gloi,

Nododd Ymddiriedolaeth NHS Abertawe,

Nododd Cydffederasiwn yr NHS yng Nghymru,

Nododd Iechyd Morgannwg Health,

Nododd Mind Cymru,

Yn olaf, nododd rhwydwaith sector iechyd meddwl gwirfoddol Bro Taf,

Ofnaf fod pob un o’r sylwadau hynny yn gywir ac yn haeddiannol. Fodd bynnag, efallai nad ydynt yn llawn ystyried ein gallu i lunio strategaeth gadarnach drwy welliannau pwyllog a phwrpasol. Yn ôl naws ei sylwadau cynharach, credaf fod y Gweinidog yn ymrwymedig i hynny. Cefnogaf hynny.

Mae llawer o wendidau i’r strategaeth gwasanaethau iechyd meddwl i oedolion. Crybwyllaf ychydig er mwyn eu cofnodi. Mae’r rhan fwyaf o aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ofni bod gormod o bwyslais ar feddygaeth o hyd yn y strategaeth. Mae angen ymagwedd fwy cytbwys arnom sydd yn rhoi mwy o bwyslais ar wasanaethau yn y gymuned. Sylwadau cyffredinol yw’r rhain. Ni allaf ymhelaethu arnynt o gofio’r amser sydd ar gael. Fodd bynnag, codwyd y pwynt hwnnw dro ar ôl tro yn yr ymatebion.

Nododd nifer o bobl a sefydliadau fod y strategaeth yn rhy ddyheadol o hyd. Yr unig beth sydd ei angen arnom yw mesurau, targedau, adnoddau a cherrig milltir cywir. Rhaid eu cynnwys yn y strategaeth yn awr am na allwn aros yn ddiddiwedd amdanynt. Hefyd, efallai bod gormod o bwyslais ar wasanaethau yn y strategaeth. Nid ydym wedi argyhoeddi’r defnyddwyr a’r cynhalwyr ein bod yn addasu gwasanaethau ar gyfer pobl yn hytrach na gorfodi gwasanaethau sydd yn bodoli eisoes ar bobl. Mae hwnnw’n wendid strategol.

Mae angen mwy o ddata llinell waelodol arnom. Byddai’n ddefnyddiol cael dadansoddiad o strategaeth 1989, y croesawyd cymaint ohoni fel strategaeth arloesol tra mewn grym. Fodd bynnag, nid yw’n addas i heriau’r oes hon. Rhaid inni ystyried y darlun ehangach hefyd. Mae canlyniadau’r dirywiad mewn cymorth gofal cymdeithasol, a nodwyd mewn ffordd mor fedrus gan brif arolygydd y gwasanaethau cymdeithasol, yn amlwg yn cael effaith sylweddol ar yr hyn y gallwn ei wneud i symud mwy o wasanaethau i’r gymuned. Cytunaf y dylid eu darparu yn y gymuned gymaint â phosibl, ond fe’n rhybuddiwyd gan y prif arolygydd fod dirywiad yn y pecynnau gofal cymdeithasol. Rhaid bod rôl i’r sector annibynnol a’r sector preifat. Mae’r strategaeth yn y maes hwnnw yn wan ac felly rhaid mynd i’r afael â hi.

Gwnaethoch ganiatáu i’r siaradwr blaenorol siarad am chwe munud.

Yr wyf yn siŵr y bydd y siaradwr nesaf o’m grŵp yn fodlon rhoi amser imi. Gallwn orffen fy araith pe bawn yn cael dwy funud arall.

Mae angen rhoi pwyslais ar hybu iechyd a lles yn y strategaeth yn gyffredinol. Pwysleisiodd Jane Hutt a Dai Lloyd pa mor agored y mae cymaint ohonom i salwch iechyd, gan ei fod yn effeithio ar 25 y cant o’r boblogaeth. Mae angen rhoi mwy o bwyslais ar les a chynnal anghenion iechyd meddwl. Mae’n briodol erbyn hyn inni gyfeirio at effeithiau tebygol y Papur Gwyn. Nid yw’n beirniadu’r Llywodraeth am beidio â gwneud hynny hyd yma, am mai datblygiadau diweddar yw’r rhain. Mae gwasanaethau eirioli a gorfodi gofal yn y gymuned yn achos gwirioneddol pryder mawr.

Trof at y gwelliannau. Mae’n dda gennyf nodi y caiff gwelliannau 5 a 7 eu cefnogi. O ystyried yr ysbryd o gydweithrediad, yr wyf yn barod i dynnu gwelliant 3 yn ôl. Yr oeddwn yn falch o glywed y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn nodi y bydd rôl i’r grŵp ymgynghorol awgrymu gwelliannau. Bydd rôl hefyd i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ystyried yr argymhellion a’r gwelliannau, a bydd grŵp gweithredu cadarn, â chynrychiolaeth o’r sector gwirfoddol, defnyddwyr a chynhalwyr. Cefnogwn bob un o welliannau Plaid Cymru. Mae mater adnoddau yn bwysig, felly gobeithiaf y bydd y Llywodraeth yn ailystyried ac yn cefnogi gwelliant 6. Fodd bynnag os gwrthodir y gwelliannau hyn, yr wyf yn barod i ymrwymo grŵp Ceidwadwyr Cymru i bleidleisio o blaid y strategaeth gyffredinol. Mae hwn yn faes lle y mae’n rhaid cynnal cydweithrediad eang ar bob cyfrif.

in Welsh I am happy to support the motion before the Assembly this afternoon, especially the third clause. My comments will concentrate on the importance of mental health services to children and young people who need those services.

yn Saesneg Mae problemau iechyd meddwl ymhlith plant yn aml yn symptomau o anniddigrwydd mwy mewn cymdeithas yn gyffredinol. Mae angen strategaeth gynhwysfawr ar gyfer y gwasanaethau iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau ar Gymru. Bydd y strategaeth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau yn rhoi fframwaith strategol i’r Cynulliad ddatblygu’r gwasanaethau. Yn 1999, yr oedd tua 10 y cant o blant rhwng 5 a 15 oed ym Mhrydain Fawr yn dioddef o salwch meddwl a oedd yn ddigon difrifol i beri gofid iddynt, neu effeithio’n sylweddol ar y ffordd yr oeddent yn byw eu bywydau. Mae llawer o’r plant hyn yn byw yng Nghymru, ac eto ni chaiff plant o dan 12 oed â phroblemau iechyd meddwl eu derbyn i unedau iechyd meddwl fel arfer ar gyfer gofal cleifion mewnol. Amcangyfrifir bod 20 y cant o blant a phobl ifanc yn eu harddegau, ar unrhyw un adeg, yn cael problemau seicolegol. Fodd bynnag, er bod peth anghytundeb o ran canran y plant a phobl ifanc yn eu harddegau â phroblemau iechyd meddwl, mae consensws bod cyfraddau’r problemau a gofnodir yn cynyddu. Ymhlith y rhain y mae anhwylderau sydd â chanlyniad arbennig o wael, fel sgitsoffrenia ac anhwylder diffyg sylw gorfywiogrwydd.

yn Saesneg Mae cysylltiadau cryf rhwng incwm teulu a iechyd meddwl plant. Dengys adroddiadau diweddar fod anghydraddoldebau o ran iechyd meddwl, a bod y bwlch o ran iechyd rhwng plant pobl gyfoethog a phlant pobl dlawd yn mynd yn fwy. Mae plant mewn grwpiau incwm isel yn dioddef ddwywaith gymaint o salwch tymor hir na’r rhai yn nosbarth cymdeithasol 1. Mewn cartrefi lle y mae’r incwm gros wythnosol yn llai na £200, mae 16 y cant o blant rhwng 5 a 15 oed yn dioddef o ryw fath o anhwylder. Mae’r ganran hon yn gostwng yn sylweddol i ryw 6 y cant mewn cartrefi lle y mae’r incwm wythnosol dros £500. Yn aml iawn, mae pobl ifanc, a phlant weithiau, sydd yn dioddef o ryw fath o salwch meddwl, yn troi at sylweddau anghyfreithlon ac, yng Nghymru, ychydig o wasanaethau sydd i blant a phobl ifanc yn eu harddegau sydd yn camddefnyddio sylweddau o’r fath.

yn Saesneg Cytunaf yn llwyr â’r strategaeth y dylid ystyried cynnwys hyfforddiant effeithiol ym maes iechyd meddwl a phynciau cysylltiedig, gan gynnwys datblygiad plentyn, i bob gweithiwr proffesiynol sydd yn debygol o ddod i gysylltiad rheolaidd â phlant a phobl ifanc. Bydd cyflawni nodau’r strategaeth hon a gwella iechyd meddwl ein plant yng Nghymru yn dibynnu ar ddatblygu gweithlu proffesiynol. Ni all unrhyw asiantaeth fynd i’r afael â’r broblem ar ei phen ei hun. Mae gan y sector gwirfoddol rôl werthfawr i’w chwarae wrth ddysgu gweithwyr proffesiynol eraill am werth yr ymagwedd sydd yn canolbwyntio ar y plentyn o fewn argymhellion y strategaeth ac wrth gynnwys plant a phobl ifanc wrth ddatblygu gwasanaethau. Gall mentrau ariannu tymor byr newydd sydd yn gysylltiedig â iechyd meddwl, gan gynnwys Cychwyn Cadarn a Phartneriaeth Plant a Ieuenctid, helpu i dorri’r patrwm sydd yn cyfrannu at broblemau iechyd meddwl ymhlith ein plant.

yn Saesneg Mae iechyd meddwl ein plant yn fater o bwys i bawb. Ni allwn chwarae gêm wleidyddol â bywydau ein plant. Croesawaf y £10 miliwn ychwanegol o refeniw ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl dros y ddwy flynedd nesaf ynghyd â’r cyhoeddiad heddiw. Golyga’r arian ychwanegol hwnnw fod rhai awdurdodau eisoes wedi mynd ati i roi argymhellion y strategaeth ar waith. Nid ymddiheuraf am ailadrodd fy hun wrth alw am ffocws ar wahân i blant mewn angen ac am sefydlu pwyllgor plant yn ddiymdroi, a fyddai â’r awdurdod a’r cyfrifoldeb dros sicrhau y caiff yr adnoddau sydd ar gael eu dyrannu’n deg.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, sydd yn darparu gwasanaethau cymdeithasol.

Ar unrhyw adeg mae cymaint ag un oedolyn o bob chwech yn dioddef o broblemau iechyd meddwl sydd yn amrywio o iselder i sgitsoffrenia, ac yn ôl y Swyddfa Ystadegau Gwladol mae tua 10 y cant o blant pump i 15 oed yn dioddef o un math neu fwy o anhwylder meddwl. Mae camwahaniaethu cymdeithasol ac economaidd difrifol yn gysylltiedig ag unrhyw fath o salwch meddwl ac yn draddodiadol mae gwasanaethau iechyd meddwl wedi cael blaenoriaeth wleidyddol isel gan y Llywodraeth.

Ar hyn o bryd yng Nghymru, mae gwasanaethau iechyd meddwl i blant a phobl yn eu harddegau mewn anhrefn, maent heb eu datblygu’n llawn ac yn anghyson. Mae rhai awdurdodau iechyd yn gwario saith gwaith mwy na rhai eraill ar wasanaethau. Mae gan un ymddiriedolaeth o bob deg restr aros o chwe mis am apwyntiad cyffredinol. Mae bron i hanner y swyddi seicotherapyddion plant wedi eu lleoli yn ardal Llundain ac ychydig sydd i’r gogledd o Birmingham oherwydd, tan yn ddiweddar, yr oedd yr hyfforddiant bron i gyd yn digwydd yng ngogledd Llundain. Dim ond un 1 y cant o swyddi seicotherapi i blant sydd yng Nghymru. Mae’r prinder staff mor wael, mae hyd at 40 y cant o swyddi seicolegwyr yn wag mewn rhai ardaloedd.

Gwnaf ychydig o sylwadau ar y cefndir i’r strategaethau, a gyflwynwyd, fel y gwyddom oll, i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ffurf drafft yn Ionawr ac Awst 2000. Bryd hynny, bu beirniadaeth lem gan Blaid Cymru ynghylch y ffaith nad oedd y gwaith o ddadansoddi problemau yn gysylltiedig ag ymateb strategol, ac yn enwedig nad oedd dadansoddiad o recriwtio a chadw staff nac adnoddau ariannol. Y cyntaf o blith casgliadau anuchelgeisiol y strategaeth i oedolion oedd y dylid sefydlu grŵp datblygu iechyd meddwl yn y Cynulliad i oruchwylio’r broses o weithredu strategaeth a fframwaith gwasanaeth cenedlaethol i Gymru. Yn ail, mai cyfyngedig oedd yr wybodaeth reolaidd ar wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru a bod angen gwell gwybodaeth i fonitro datblygiad y strategaeth hon, ac yn olaf, bod llawer o fylchau o fewn darpariaethau’r gwasanaethau iechyd meddwl presennol a bod angen adnoddau ariannol ychwanegol er mwyn gweithredu’r strategaeth yn llawn.

O ran Plaid Cymru—The Party of Wales, croesawyd y strategaeth i blant yn gyffredinol yn ystod yr ymgynghoriad fel man cychwyn da, ond yr oedd grwpiau o gleifion a grwpiau proffesiynol fel ei gilydd yn eithaf beirniadol o’r strategaeth i oedolion gan ategu’r hyn a ddywedodd David Melding yn gynharach. Mae ein gwelliannau yn adlewyrchu ein beirniadaeth yn gyffredinol. Mae’n dda gennym fod y Gweinidog wedi nodi ei chefnogaeth i bump o’r saith gwelliant a gyflwynodd Plaid Cymru—The Party of Wales. Fodd bynnag, mae’r ffaith na fydd y Llywodraeth bartneriaeth yn cefnogi’r ddau welliant sydd yn cyfeirio at arian er mwyn datblygu gwasanaeth iechyd meddwl a salwch meddwl o safon uchel fel blaenoriaeth yn siom mawr inni.

I gloi, mae’r strategaethau yn fan cychwyn da er mwyn sicrhau y caiff y gwasanaethau iechyd meddwl y flaenoriaeth wleidyddol y maent yn eu haeddu o’r diwedd. Fodd bynnag, nid strategaethau mohonynt eto mewn gwirionedd. Rhaid cael asesiad trwyadl o anghenion o sefyllfa iechyd meddwl yng Nghymru, fel y nodwyd yng ngwelliant 10, gan gynnwys rhoi ystyriaeth drwyadl i ofynion o ran recriwtio a chadw staff ac ymrwymo adnoddau. Dywed y Gweinidog y bydd yn cefnogi hynny. Fodd bynnag, mae’r rhan fwyaf o’r olaf wedi ei gyflawni drwy ymrwymiad y Gweinidog heddiw.

Synnaf nad oes mwy o aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn bresennol. Nid wyf yn aelod ohono ac, yn ffodus, hyd y gwn, nid wyf erioed wedi dioddef salwch meddwl fy hun.

Mae’n dda gennyf fod triniaeth iechyd meddwl yn un o brif flaenoriaethau iechyd y Cynulliad Cenedlaethol. Mae hynny’n glod mawr i’r weinyddiaeth. Yr wyf yn adnabod pobl ag aelodau o’r teulu sydd yn dioddef o sgitsoffrenia. Ni wn sut y maent yn byw ac yn gofalu am unigolion sydd yn dioddef cymaint. Mae’n faich enfawr ar ysgwyddau’r claf, y cynhaliwr a’r teulu. Er na fydd 80 i 90 y cant o bobl sydd yn dioddef o sgitsoffrenia yn peri loes i bobl eraill, gallant roi llawer mwy o loes iddynt hwy eu hunain. Ni wn sut y mae fy ffrindiau wedi ymdopi â gorfod cuddio cyllyll y gegin, cael eu llorio gan ddwrn pan na ellir rheoli’r dicter a phan na fydd y dôs yn gywir, cael eu hymlid o amgylch yr ardd â chyllell nas cuddiwyd a gorfod galw’r heddlu, neu ymweld â pherthynas yn yr ysbyty am ei fod wedi taflu ei hun i mewn i’r afon mewn ymgais ofer i ladd ei hun.

Dyna’r sefyllfaoedd hunllefus sydd yn gyfarwydd i lawer o bobl yn y wlad hon. Mae sgitsoffrenia yn salwch iechyd difrifol. Rhaid i unrhyw strategaeth—ac mae Jane ar y trywydd iawn—sicrhau bod fframwaith gwasanaeth cenedlaethol cryf yn rhoi canllawiau a gwybodaeth i helpu ymarferwyr wrth gefnogi pobl sydd yn dioddef o salwch meddwl a’u teuluoedd a darparu gwasanaethau iddynt. Golyga hyn recriwtio a rhoi hyfforddiant priodol i nifer realistig o weithwyr cymdeithasol. Golyga hefyd feddyginiaeth briodol ac effeithiol, nas llywir gan ystyriaethau cost, ond er mwyn sicrhau bod y driniaeth yn gweithio. Ni ddylid gwrthod rhoi’r feddyginiaeth gywir a chynnig triniaeth ratach, llai effeithiol yn ei lle.

Cyfeiriodd y Gweinidog at y mater o ddewis, y mae’n rhaid iddo fod yn ymarferol, i gleientiaid a chynhalwyr, er mwyn helpu cleifion i wella o’r cyfnod mwyaf llym o’r salwch, ond hefyd i’w helpu i ymsefydlu eto mewn cymdeithas. Problem arall o ran sgitsoffrenia yw methiant biwrocratiaeth i sicrhau y caiff budd-daliadau a mathau eraill o gymorth eu rhoi yn gyson. Felly, mae’r unigolyn yn y sefyllfa hunllefus lle y mae’n gorfod profi angen drwy’r amser. Mae hynny’n berthnasol o ran tai ac ystyriaethau galwedigaethau ac addysgol. Mae hynny’n peri hyd yn oed fwy o straen i’r claf.

Dylai’r driniaeth symud y cleient i fyw’n annibynnol a chanfod lle i’r unigolyn hwnnw mewn cymdeithas. Mae lle i bawb rywle, waeth pa mor sâl ydynt. Yr agwedd fwyaf creulon ar yr anabledd hwn yw ei natur anweledig. Fel cymdeithas, mae’n haws inni ymdopi ag anabledd corfforol, ond yr ydym oll o dan straen ac yn pryderu ynghylch anableddau’r meddwl. Cynigia Jane Hutt, mewn ymgynghoriad â’r arbenigwyr, rywbeth y dylem ymfalchïo ynddo yng Nghymru. Ymhyfrydaf wrth rannu’r hyn a fydd yn digwydd, neu’r hyn a gynigir, â’m ffrindiau ag anghenion meddwl. Dylent deimlo yn llawer mwy sicr bod ganddynt ddyfodol hapusach o’u blaen.

Mae’r rhai o’r pwyntiau yr oeddwn am eu codi eisoes wedi eu cwmpasu, ond gwnaf sylwadau byr ar rai o’r anghenion iechyd meddwl nad yw’r strategaethau drafft hyn yn llwyr fynd i’r afael â hwy o bosibl.

Mae angen inni hybu iechyd meddwl, fel y cytunodd y Gweinidog, fe gredaf, ac nid dim ond trin salwch meddwl. Nid tasg i’r gwasanaethau iechyd yn unig ydyw. Er enghraifft, gallai llwyddo i fynd i’r afael â bwlio mewn ysgolion wneud cyfraniad enfawr tuag at hybu iechyd meddwl plant. Mae angen inni edrych y tu hwnt i’r cysylltiad â’r gwasanaethau cymdeithasol ac ystyried ystod gyfan y gwasanaethau cyhoeddus y mae eu hangen arnom. Mae angen inni ystyried datblygiad economaidd, er enghraifft, yn nhermau hyrwyddo gallu pobl â salwch meddwl i ddychwelyd i’r gweithlu. Mae angen triniaeth ar gyfer plant a phobl ifanc yng Nghymru sydd yn dioddef o salwch meddwl yn ddybryd, fel y nododd Pauline Jarman. O ran atal salwch meddwl, mae defnyddio’r fframwaith addysg bersonol a chymdeithasol i hyrwyddo hunan-barch a pharch i bobl eraill yr un mor bwysig.

Mae’n holl bwysig yr eir i’r afael â’r elfennau o gamwahaniaethu yn y system, a chyfeiriodd y Gweinidog yn fyr at rai ohonynt. Ni allwn barhau i dderbyn sefyllfa lle, er enghraifft, mae dynion du ym Mhrydain 10 gwaith yn fwy tebygol o gael diagnosis o sgitsoffrenia na chleifion gwyn sydd yn dangos symptomau salwch meddwl, lle y caiff merched sydd yn sâl yn gorfforol neu’n cael eu cam-drin yn gorfforol yn y cartref efallai eu trin ar gyfer iselder yn hytrach na’u salwch neu eu hamgylchiadau cymdeithasol gwirioneddol, a lle y mae’n amhosibl i gleifion Cymraeg eu hiaith a chleifion sydd am siarad mewn iaith leiafrifol gael triniaeth yn eu dewis iaith. Mae golygiadau enfawr o ran hyfforddiant ac adnoddau os ydym am ddileu’r math hwn o gamwahaniaethu, ond oni wneir hynny, yn ddiau bydd y strategaeth yn methu.

Un maes y mae’r strategaethau drafft yn methu’n lân â mynd i’r afael ag ef yw anhwylder bwyta. Nid oes unrhyw wasanaethau arbenigol gennym yng Nghymru, naill ai yn y gymuned neu yn yr ysbyty ar gyfer oedolion a phlant fel ei gilydd. Nid oes fawr o sôn am hyn yn y strategaethau, ac eto mae anhwylder bwyta yn beryglus tu hwnt ac yn aml yn afiechyd angheuol. Nid mympwy ar ran merched ifanc gwirion wedi ymgolli ynddynt eu hunain ydyw. Dadleuwn fod diffyg gwasanaethau ar gyfer trin anhwylder bwyta yn deillio o wahaniaethu ar sail rhyw. Ystyrir anhwylder bwyta yn broblem i ferched nad yw mor ddifrifol â sgitsoffrenia, er enghraifft, sydd yn aml yn cael ei ystyried yn salwch y mae dynion yn dioddef ohono.

Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn rhoi sicrwydd inni heddiw y caiff y bwlch holl bwysig hwn yn y strategaethau ei lenwi, ac y caiff gwasanaethau effeithiol yn y gymuned a’r ysbyty eu datblygu ledled Cymru. Gobeithiaf y bydd yn rhoi sicrwydd inni y gwneir cyswllt effeithiol rhwng gwasanaethau i bobl ifanc yn eu harddegau a gwasanaethau i oedolion ym mhob maes o driniaeth iechyd meddwl, er mwyn sicrhau parhad gofal i unrhyw gleifion ifanc sydd ei angen.

Mae angen inni ystyried fframwaith deddfwriaethol y strategaethau hyn. Os bydd gennym, er enghraifft, orchmynion triniaeth orfodol, rhaid inni sicrhau bod y gwasanaethau wedi eu sefydlu gennym er mwyn darparu’r driniaeth honno. Rhaid inni hefyd geisio hawl gyfatebol i driniaeth ac, fel y nododd y Gymdeithas Sgitsoffrenia Genedlaethol yng Nghymru, yr hawl i ail farn. Hyderaf y bydd y Gweinidog yn cytuno.

Mae’n amlwg bod y Cynulliad yn rhoi blaenoriaeth uchel i ddatblygu gwasanaethau iechyd meddwl effeithiol. Rhaid croesawu hynny. Gwn, o siarad ag etholwyr sydd yn dioddef salwch meddwl, y gwelant fod y flaenoriaeth a roddir i wasanaethau iechyd meddwl wedi ei thrawsnewid ers sefydlu’r Cynulliad. Sefydlwyd y flaenoriaeth honno gennym, ond rhaid i’r Llywodraeth weithredu ar frys i sicrhau bod y polisïau ar waith a fydd yn cyflawni’r flaenoriaeth honno.

Croesawaf yr amser sylweddol a dreuliwyd yn y Cyfarfod Llawn y prynhawn yma ar bwnc sydd yn y gorffennol wedi ei roi o’r neilltu, ei waradwyddo neu ei anwybyddu. Drwy roi amser sylweddol mewn Cyfarfod Llawn ac yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yr ydym yn dechrau cydnabod gwir raddau poen a salwch meddwl yng Nghymru ac yn adlewyrchu penderfyniad y Cynulliad i ddarparu gwasanaethau a fydd yn ymateb i anghenion y rhai sydd yn dioddef. Mae’n amser da hefyd i’r Cyfarfod Llawn drafod hyn fel y gall pob Aelod o’r Cynulliad ac nid y rhai ar y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn unig—y mae cynrychiolaeth dda ohono yma y prynhawn yma, os caf sicrhau Alison—leisio eu barn wrth inni droi’r strategaeth ddrafft hon yn strategaeth derfynol a fydd yn darparu ar gyfer pobl Cymru. Mae angen inni ystyried y strategaeth ddrafft fel man cychwyn.

Mae llawer i’w ganmol yn y strategaeth, ond mae llawer o waith i’w wneud o hyd yn sgîl y nifer enfawr o ymatebion a gafwyd i’r ymgynghoriad, a galw’r grŵp ymgynghorol yn ôl. Croesawaf gamau’r Gweinidog, yn hynny o beth, i alw’r grŵp hwnnw yn ôl er mwyn iddo roi cyngor ar ailddrafftio’r strategaeth. Mae sawl pwynt o hyd yn y strategaeth i oedolion y mae angen eu hatgyfnerthu. Yn gyntaf, mae angen inni ddileu seilos ein meddwl yn y Cynulliad a cysylltu’r strategaethau hyn o ddifrif â’r llu o strategaethau eraill a luniwyd gennym yn y gorffennol. Ymddengys weithiau fod pob un o’r strategaethau hyn yn annibynnol ar ei gilydd ac nad oes fawr o ymgais i ymgysylltu. Cofiaf am Gartrefi Gwell i Bobl yng Nghymru, y rhoddwyd cryn amser i’w drafod yn y Siambr hon, yn ogystal â Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, a chronfeydd strwythurol Ewropeaidd. Rhaid cysylltu pob un o’r strategaethau hyn â’i gilydd, am fod ganddynt oll ran i’w chwarae wrth ddarparu iechyd meddwl gwell i bobl Cymru.

Clywsom eisoes y prynhawn yma am y strategaeth iechyd meddwl chwyldroadol yn 1989. Fe’i croesawyd gan lawer o bobl. Sicrhaodd fod Cymru ar y blaen wrth ddatblygu’r agenda. Fodd bynnag, mae’r strategaeth ddrafft yn anwybyddu llwyddiannau a chanlyniadau’r strategaeth gychwynnol honno. O ganlyniad nid yw’r strategaeth yn cynnig unrhyw linell waelodol ar gyfer datblygu gwasanaethau yn ein strategaeth newydd. Os nad ydym yn deall a chydnabod lefelau presennol darpariaeth gwasanaethau, nid oes gobaith inni ei gwella. Nid yw’r llinell waelodol yng Nghymru yn arbennig o dda, yn enwedig o gymharu â gwasanaethau sylfaenol yn Lloegr a’r Alban. Mae cryn dipyn i’w wneud yng Nghymru, yn arbennig ym maes gofal canolradd a gofal hyblyg.

Mae barn y cynhalwyr a defnyddwyr gwasanaethau yn allweddol. Adleisiaf yr hyn a ddywedodd David wrth nodi bod ymdeimlad o hyd mai’r hyn sydd gennym yn y strategaeth hon yw model sydd yn tueddu i orfodi gwasanaethau ar bobl, yn hytrach na’r hyblygrwydd o gael gwasanaethau wedi eu haddasu i anghenion penodol defnyddwyr gwasanaethau ac unigolion. Bu beirniadaeth hefyd fod y strategaeth yn rhy feddygol ei naws. Mae’r strategaeth wedi dechrau symud o fodel meddygol. Fodd bynnag, nid yw’n cymryd ymagwedd gyfannol tuag at opsiynau ar gyfer triniaeth na’r agenda ehangach o dai, cyflogaeth, cymunedau mwy diogel a chyfleusterau hamdden, y mae rôl holl bwysig i bob un ohonynt ei chwarae, ac y gallwn eu cyfuno er mwyn sicrhau bod pobl yn iach ac yn cael cefnogaeth, ac atal argyfyngau rhag digwydd.

Mae adnoddau’n allweddol. Croesawaf y gwariant cyfalaf hyd yma, sydd wedi arwain at gryn welliant mewn rhai o’r ystadau tlotaf. Yr wyf wedi siarad yn aml yn y Siambr hon am dlodi ystad yr NHS. Ymddengys fod darpariaeth iechyd meddwl yn y meysydd gwaethaf oll o ystad yr NHS. Croesawaf y gwariant a wnaethpwyd hyd yma. Fodd bynnag, yr oedd ei angen yn ddybryd, ac ni ellir ystyried mai’r gwariant hwn yw’r unig ffordd o wella’r sefyllfa. Nododd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ers ei sefydlu, fod iechyd meddwl a’i ariannu yn flaenoriaeth, ac y bydd yn parhau felly. Heb adnoddau, bydd unrhyw strategaeth, boed yn rhy ddyheadol neu’n llawn targedau, meddygol neu gymdeithasol, yn methu. Apeliaf hefyd i sicrhau na chaiff yr adnoddau eu cadw’n glos gan y rhai sydd yn derbyn yr arian. Rhaid i bobl weithio mewn partneriaeth, rhaid cyfuno cyllidebau, a rhaid defnyddio mudiadau gwirfoddol.

I gloi, teimlaf yn euog am fod y rhan fwyaf ohonom y prynhawn yma, heblaw Gwenda, wedi siarad yn helaeth am y strategaeth i oedolion, efallai ar draul y strategaeth i blant a phobl ifanc yn eu harddegau. Dyna dyst i lwyddiant y strategaeth honno o safbwynt yr ymgynghoriad. Fe’i croesawyd yn eang. Mae problem wirioneddol o ran sut y darparwn wybodaeth i bobl ifanc a phlant ynglŷn â salwch meddwl a’r gwasanaethau sydd ar gael iddynt. Mae’r broblem hon yn arbennig o ddifrifol mewn ardaloedd gwledig, ac mae angen mynd i’r afael â hyn yn y strategaethau i oedolion ac i blant.

Mae’r strategaeth hon yn gam pendant ymlaen o ran darparu gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru. Fel y dywedodd Aelodau eraill, mae’n 12 mlynedd ers y strategaeth olaf o bwys. Hanfod y strategaeth honno oedd symud gofal i gleifion o’r ysbytai i’r gymuned. Mae angen cydnabod bod cyflwr ac ethos yr ysbytai hynny’n peri iddynt fod yn lleoedd annymunol iawn i unrhyw un fod ynddynt. Byddai unrhyw ymgais felly i symud gofal o’r ysbytai hynny wedi’i groesawu. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod na fu’r broses o newid o’r ysbytai i’r gymuned yn berffaith ac na ddigwyddodd heb broblemau. Eto i gyd, yn y 10 neu 11 o flynyddoedd ers hynny, yr ydym, ar y cyfan, wedi llwyddo i newid o ofal a leolir mewn ysbytai i ofal yn y gymuned. Nid yw’r newid o ofal mewn ysbyty i ofal yn y gymuned yn golygu gwneud yr un peth mewn lle gwahanol; yn hytrach mae’n ymwneud â’r athroniaeth sydd yn sail i’r math o ofal a roddir. Pan arhosodd cleifion mewn ysbytai yn y degawdau blaenorol, cawsant eu hynysu o’u cartrefi a’u teuluoedd, a’u rhoi mewn sefyllfa israddol a dibynnol dros ben o ran eu cynhalwyr. Sefydliadau cadw oedd y sefydliadau mawr yn hytrach na sefydliad yn rhoi lloches a gofal neu o natur therapiwtig. Felly mae’r newid o’r ysbytai i’r gymuned hefyd yn cynnig model gwell o ofal i gleifion.

Bellach mae’n amser da inni adolygu’r hyn a gyflawnwyd a sut y gallwn symud ymlaen. Ni waeth beth a ddywedodd pobl am y strategaeth hon, mae iddi nifer o bwyntiau allweddol sydd yn haeddu cael eu cydnabod fel cam mawr ymlaen. Mae’r strategaeth yn amlwg yn nodi y dylem fynd i’r afael â’r stigma sydd yn gysylltiedig â salwch meddwl, hyrwyddo cyfle cyfartal i bobl â salwch meddwl a mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol sydd yn digwydd o ganlyniad i salwch meddwl. Mae’n ymwneud â hyrwyddo annibyniaeth cleifion a mwy o gyfranogiad ganddynt, ynghyd â’u cynhalwyr, wrth lunio cynlluniau gofal unigol a’r strategaeth gofal iechyd ehangach.

Hefyd mae’r strategaeth yn ymwneud â rhoi gofal a chefnogaeth i fyw, nid gofal meddygol cul yn unig. Wrth sôn am ofal a chefnogaeth golygwn fod yn rhaid inni gymryd agwedd gyfannol ar anghenion pobl sydd yn dioddef o salwch meddwl—eu hanghenion tai a’u hanghenion ariannol a dysgu a chyfleodd cyflogaeth, ac ati. Nid darparu tabledi a chwistrelliadau yw unig nod y strategaeth hon, mae’n ystyried pobl mewn ffordd gyfannol ac yn hyrwyddo byw’n annibynnol. Mae’n ymagwedd fwy dynol—a dyngarol—sydd yn hyrwyddo lles ac yn parchu’r unigolyn sydd yn dioddef o salwch meddwl. Fodd bynnag, mae yn gwneud mwy na hynny hefyd. Dengys yr holl dystiolaeth fod yr ymagwedd fwy dynol a dyngarol hon hefyd yn rhoi gwell canlyniad i gleifion, eu ffrindiau a’u teuluoedd a’r gymuned yn gyffredinol.

Rhaid inni hefyd gydnabod nad gweithred Duw yw salwch meddwl na chanlyniad ffiaidd newid genetig nag abnormaledd metabolaidd. Gwyddom fod amgylchiadau cymdeithasol, megis tlodi, diweithdra, stereoteipiau rhyw a hil, allgáu cymdeithasol, argaeledd cyffuriau ac alcohol, amodau tai a chwalfa teuluoedd, oll yn cyfrannu at amledd a nifer yr achosion o salwch meddwl. Onid awn i’r afael â’r agenda ehangach hon, ni fydd modd inni fynd i’r afael â’r problemau sylfaenol y mae’r strategaeth hon yn ceisio ymdrin â hwy, sef gwella lles unigolion â salwch meddwl a hyrwyddo iechyd meddwl ymhlith cymunedau’n gyffredinol.

Fe’m calonogwyd gan ansawdd a meddwlgarwch y cyfraniadau i’r ddadl hon. Mae ein bwriad i gefnogi pump o’r saith gwelliant a gynigodd Plaid Cymru i’r cynnig hwn yn dangos cyd-ymrwymiad y Cynulliad i wella gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru.

Yr oeddech yn gywir, Dai, wrth ddweud mai gofal sylfaenol yw un o’r prif gysylltiadau ar gyfer defnyddwyr y gwasanaethau. Ceir anghydraddoldebau, a dyna pam bod angen strategaeth arnom. Rhydd y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol inni’r cerrig milltir, y targedau a’r ffordd ymlaen y mae’n rhaid inni ei nodi. Mae integreiddio’r gwasanaethau seicotherapiwtig a’r gwasanaethau cwnsela yn holl bwysig, ond caiff llawer ohonynt eu rhedeg am geiniog a dimau a rhaid eu hachub o hyd, neu fe’u collir, am nad ystyrir eu bod yn rhan o brif fframwaith ein gwasanaethau. Fel y dywedwyd eisoes, mae hon yn daith yr ydym yn cychwyn arni.

Caiff cysylltiadau hanfodol eu gwneud a rhaid eu gwneud. Crybwyllais rai o’r cysylltiadau ichi dynnu sylw atynt o bob agenda yn y ddadl heddiw, megis tai, tlodi, addysg a’r ffordd yr ydym yn mynd i’r afael â materion sydd yn gysylltiedig â thlodi sydd yn aml yn arwain at salwch meddwl. Mae rôl y fferyllwyr yn un bwysig, Geraint. Fe’u cynhwysir yn nhimau ein grwpiau iechyd lleol amlddisgyblaethol a chânt eu cynnwys yn y strategaeth a’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol. Yr ydych yn gywir wrth sôn am bwysigrwydd cyffuriau, Alison a sut y maent wedi newid yn sylweddol. Rhaid inni beidio â chael rhagnodi yn ôl côd post yng Nghymru mewn perthynas â’r anghenion a mynediad i gyffuriau newydd pwysig.

Soniasom am y gymuned a iechyd a gwasanaethau lles, Brian. Hoffwn ymchwilio i’r posibilrwydd o gyflwyno rhaglenni gofal yng Nghymru gyda’m swyddogion. Mae hynny’n datblygu yn Lloegr a gallwn ddysgu o’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol hwnnw sydd eisoes wedi symud ymlaen. Mae cefnogaeth gref i’r ymagwedd honno ac mae’n sail dda dros ein gwasanaethau. Fodd bynnag, fel y dywedwch, Brian, rhaid i’r newid o ofal ysbytai i ofal yn y gymuned gael ei ategu gan athroniaeth newydd sef ein bod yn symud o’r ddibyniaeth ar ein sefydliadau. Maent yn aml yn sefydliadau cadw ag iddynt amgylchiadau ofnadwy a etifeddwyd gennym ac sydd i’w gweld o hyd yng Nghymru. Rhaid inni newid ein hymagwedd yn sylweddol.

Siaradodd Dai, Pauline ac Alison yn rymus am y gweithlu. Gwyddoch ein bod yn cynnal adolygiad o’r gweithlu gofal cymdeithasol ac adolygiad o gynllunio gweithlu’r NHS. Rhaid inni ystyried pob peth sydd yn achosi straen i’n gweithlu iechyd meddwl ac edrych ar gadw a recriwtio staff. Cofiaf y balchder a deimlais pan oeddwn yn aelod o ymddiriedolaeth gymuned a iechyd meddwl ar ôl inni lwyddo i ddenu dau seiciatrydd ymgynghorol i blant i rannu swydd. Tua phum mlynedd yn ôl oedd hynny. Yr oedd yn chwyldroadol yn ôl pob golwg ar y pryd. Ni ddylai fod wedi bod, ond galluogodd inni ddod â dau o bobl i Gymru. Rhaid i’r grwpiau gweithredol yr ydym yn eu sefydlu ddatblygu hyn i gyd.

Soniodd David am Gymru yn gosod esiampl. Dyna ein nod yn y Cynulliad hwn. Dyna’r hyn y gallwn ei gyflawni. Yr wyf yn ddiolchgar am eich ymateb cadarnhaol. Mae’n holl bwysig inni gymryd y camau cywir a rhoi amser inni a dyna pam y gwrandewais yn astud. Pan fydd aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cydweithio maent yn rym nerthol. Profwyd hynny gan benodiad y Comisiynydd Plant a dylem gydweithio i ddatblygu’r gwasanaethau iechyd meddwl. Mae’n briodol ichi dynnu ein sylw at y pryderon ynglŷn â’r strategaeth iechyd meddwl i oedolion. Yr oeddwn yn falch inni glywed gan Wasanaethau Cymdeithasol Pen-y-bont ar Ogwr ac Awdurdod Iechyd Bro Taf mewn sesiwn briffio y bore yma. Yr ydym yn gweithio gyda hwy i ymdrin â rhai o’u pryderon. Yr oedd grŵp ymgynghorol gennym ac mae’n bwysig i’r Aelodau wybod mai grŵp ymgynghorol i’r Cynulliad ydoedd. Nid oes gennym strategaeth i’r Cynulliad eto. Rhaid inni sicrhau y bydd strategaeth i’r Cynulliad y gallwn ei mabwysiadu a’i chefnogi yn sgîl yr ymgynghoriad hwn. Rhaid sicrhau cynrychiolaeth ehangach i’r grŵp gweithredu o ran ei aelodaeth, fel y nodwyd gennych.

Mae hon yn ddadl mor bwysig. Yr ydym wedi rhuthro drwy gynifer o’r dadleuon eraill ar iechyd, ond gorffennaf gyda phwynt Gwenda ar y strategaeth iechyd meddwl i blant a phobl ifanc yn eu harddegau. Rhaid pwysleisio’r cysylltiadau pwysig hynny o ran anghenion plant a phobl ifanc. Rhaid inni groesgyfeirio â’n strategaeth camddefnyddio sylweddau a sicrhau hefyd bod pob un o’n strategaethau eraill mewn perthynas â phlant a phobl ifanc yn rhan annatod ohoni. Ystyriodd pwyntiau Helen Mary Jones hynny hefyd. Rhaid inni sicrhau mai strategaeth hybu iechyd meddwl ydyw ac nid strategaeth iechyd neu boen meddwl yn unig—