Ar hyn o bryd mae 57 o achosion pendant o glwy’r traed a’r genau yng Nghymru—13 ar Ynys Môn, 35 ym Mhowys a naw yn Sir Fynwy—a chwe achos tybiedig. Y flaenoriaeth o hyd yw rheoli a dileu’r clefyd. Yng Nghymru, rydym yn ymrwymedig i ladd anifeiliaid yr effeithiwyd arnynt o fewn 24 awr i ganfod y clefyd ac rydym yn cyflawni hynny. Yn yr un ffordd, rhaid difa anifeiliaid a fydd mewn perygl o gael y clefyd ar eiddo gerllaw ffermydd lle cadarnhawyd achosion, o fewn 48 awr. Mabwysiadwyd y polisi hwnnw ledled Prydain Fawr. Mae’r polisi’n seiliedig ar gyngor penodol cadarn y bydd lladd yn union ar ôl canfod y clefyd yn cael effaith sylweddol ar reoli lledaeniad y clwyf a’i ddileu yn y pen draw. Ar Ynys Môn, mae’r gwaith o ddifa defaid yn parhau a datryswyd anawsterau lleol cynharach a, hyd yma, lladdwyd tua 30,000 o anifeiliaid. Disgwyliwn y bydd tua 95 y cant o’r broses wedi’i chwblhau erbyn diwedd yr wythnos. Yng nghanolbarth Cymru, cwblhawyd paratoadau safle ar fynydd Epynt a bydd gwaredu ar y safle yn dechrau’n fuan. Gresynnaf yn fawr at y digwyddiad ar fynydd Epynt y penwythnos diwethaf, a arweiniodd at beri anaf difrifol i aelod o Heddlu Dyfed Powys. Gwn y bydd Aelodau yn ymuno â mi i ddymuno gwellhad buan iddo.

Mewn mannau eraill yng Nghymru, mae’r gwaith o ladd anifeiliaid ag achosion o’r clwyf a gadarnhawyd, a’r rhai a fu mewn cysylltiad â hwy, yn parhau. Mae clwy’r traed a’r genau yn glefyd enbyd, ac nid ymddiheuraf am ganlyniadau llym y camau a gymerwyd i reoli ei ledaeniad, a gefnogwyd gan yr undebau ffermio. Ar ddydd Mawrth, cyfarfu’r Prif Weinidog â chynrychiolwyr o’r gymuned ffermio a buddiannau eraill, a chafodd drafodaethau agored ac adeiladol gyda hwy.

Cydnabyddaf y gallai’r mesurau a ddefnyddiwyd i reoli’r clwyf, yn enwedig cyfyngu ar symud, gael effaith andwyol ar les yr anifeiliaid nad ydynt yn uniongyrchol gysylltiedig â chlwy’r traed a’r genau. Cyflwynasom gynlluniau i ganiatáu symud anifeiliaid sydd yn debygol o gael y clwyf o dan drefniadau trwyddedig llym. Mae’r trefniadau hyn wedi lleddfu rhai o’r anawsterau lles a allai fod wedi codi. Am resymau amrywiol ceir anifeiliaid y mae eu cyflwr yn golygu nad oes unrhyw opsiwn arall ond eu lladd. Mewn achosion o’r fath mae’r cynllun lles da byw-gwaredu a weithredir gan y bwrdd ymyrraeth yn berthnasol. Mae gan y cynllun anawsterau gweithredol. Mae’r bwrdd yn ceisio datrys y rhain ar fyrder. Codwyd yr anawsterau gyda’r Prif Weinidog yn ei gyfarfod ym Mrynbuga ddydd Mawrth.

Mae staff yr adran amaethyddiaeth mewn swyddfeydd is-adrannol yng Nghaerdydd yn gwneud pob ymdrech i ymateb yn gadarnhaol i ffermwyr ar yr adeg anodd hon i’r diwydiant. Ni fydd yn bosibl ymateb yn ôl dymuniad pob ffermwr bob amser. Mae canolfan rheoli gweithrediadau ym Mharc Cathays sydd yn gyfrifol am gydlynu camau gweithredu yn ymwneud â lladd a gwaredu anifeiliaid sydd yn dioddef o glwy’r traed a’r genau a’r rhai a fu mewn cysylltiad â hwy. Mae’r cyfarwyddwr gweithrediadau yn uwch swyddog yn yr adran amaethyddiaeth a chaiff ei gynorthwyo gan bersonél o’r fyddin, y gwasanaeth milfeddygol gwladol, asiantaeth yr amgylchedd a’r heddlu. Yn ogystal â llinell gymorth y Cynulliad Cenedlaethol mae’r ganolfan rheoli gweithrediadau yn sefydlu canolfannau gwybodaeth ym Mhowys a Sir Fynwy i sicrhau bod gwybodaeth amserol a chywir ar gael yn yr ardaloedd hyn.

Nid ystyriaf fod graddfa’r clefyd yng Nghymru yn cyfiawnhau’r defnydd o frechu. Dyna’r cyngor proffesiynol a dderbyniais. Mae bron i 25,000 o ffermwyr yng Nghymru a 57 achos wedi’i gadarnhau o glwy’r traed a’r genau. Rhaid imi gofio’r ffigurau hynny wrth imi ystyried brechu. Mae nifer y da byw yng Nghymru sydd yn cynnwys defaid, gwartheg a moch tua 12.6 miliwn. Byddent mewn perygl oni fydd ein hymateb yn canolbwyntio ar reoli a dileu’r clwyf.

Since we had the last statement on foot and mouth disease, a number of communities in Wales have experienced a turbulent period. The disease is causing anguish to those farmers who are facing the destruction of their stock and livelihood. It has also been difficult for those communities that will lose thousands of animals. Some decisions have been forced on these communities. Whatever your intention, Minister, the decisions on culling animals have not been conveyed in a sensitive nor an effective way in Anglesey, Epynt or in Merthyr Tydfil. Will you ensure that every community receives the necessary information regarding the culling and burning of animals that will happen in their area? It is important that they receive information on the environmental and safety arguments in plenty of time. Every home should receive written information. Such information ensures that no misinformation is circulated in communities.

We heard yesterday that vaccination is no longer being considered in England in the short term. If Nick Brown were to change his mind, and since you and the Scottish Rural Affairs Minister are continuing to resist vaccination—and you confirmed that again today—would a decision to vaccinate in England influence Wales’s disease-free status? Would that decision effect the ability of producers in Wales to export in the medium term, or would Wales have the right to separate consideration because of the disease-free status?

Easter is upon us and hundreds of thousands of lambs will go to market shortly with the export market closed to them. What arrangements are in place to strengthen the marketing campaign for lamb and beef—but particularly lamb—within Wales and other countries in Britain over such a crucial period for sheep farmers in Wales?

On a constituency matter, as you know, north Ceredigion is within an infected area since the confirmation of foot and mouth disease at Llanidloes abattoir. I understand that the abattoir is now operating, although the infected area status has not been lifted from north Ceredigion. When will these prohibitions be lifted as there is no sense in continuing with them?

As regards the details, the Environment Agency published a brief this morning to explain to people exactly what is being done to ensure the safety of the Epynt site. It will be made available to the public.

As regards the situation in Anglesey, I visited the island last Friday in order to speak to the people who live adjacent to the Penhesgyn site. I was also there on Sunday to meet them together with the First Minister and the Secretary of State for Wales.

As regards Epynt, I met with representatives of the Epynt protesters in Brecon on Friday and we discussed this issue. I also visited Epynt last Saturday afternoon, in order to meet some of the protesters again and to look at the site.

Some people are circulating totally incorrect details. That is bound to happen in such a situation. That is why I asked the Environment Agency to produce this brief. A meeting will be held this morning, between Assembly officials, vets, representatives of the Environment Agency, the police and some local people in order to explain the situation on Epynt again.

On the issue of vaccination, if Nick Brown were to decide to vaccinate in England, it would not be 100 per cent certain that Wales would lose its disease free status, if we wanted to export. In other countries some regions are able to export and others not. Northern Ireland went down this route in order to approach the European Commission and say that they should be able to export from Northern Ireland with the exception of the South Armagh area. The disease is more widespread in Wales than in Northern Ireland. That is not relevant to us at the moment. If Wales were disease-free, and some animals had been vaccinated in England, that would mean that it would be possible to approach the European Commission in order for us to ensure that we could export once again. If there is vaccination in one part of the United Kingdom, I do not believe that it means that other parts of the United Kingdom cannot export.

In order to promote the market, I have already met with Welsh Lamb and Beef Promotions Limited and it is looking in detail at what must be done to support the British market for lamb and all meats from Wales, in order to compensate for the current loss of overseas markets. Plans are in the pipeline. Additional funding has been given to the WDA so that it can promote Wales.

I spoke to Elin yesterday regarding north Ceredigion. We raised this matter with the vets in London who take decisions on infected areas. We have urged them to come to a decision and we hope to hear of their decision as soon as possible.

Gan ichi ymweld â gwahanol rannau o Gymru, bydd anawsterau’r diwydiant twristiaeth yn hysbys ichi a byddwch yn ymwybodol bod cynlluniau ffensio ar waith yng ngogledd Cymru i gadw da byw i ffwrdd o’r ardaloedd dringo. Pe gellid clirio ardaloedd mawr ar ochr y mynyddoedd o’r ychydig ddefaid sydd yno, a gosod ffens atal anifeiliaid er mwyn sicrhau mynediad, a fyddai hynny yn cyfaddawdu’r frwydr yn erbyn clwy’r traed a’r genau? Os na, a ddewch gyda mi i gopa’r Wyddfa i anfon neges glir bod Cymru ar agor ar gyfer busnes?

Nid yw’r trên yn cyrraedd copa’r Wyddfa. Nid oes gennyf unrhyw fwriad i ddringo gyda chi i gopa’r Wyddfa, oherwydd gwn y byddech yn cael cryn fwynhad wrth fy ngweld yn llewygu llai na hanner ffordd i fyny’r mynydd. Bydd rhaid imi wrthod y gwahoddiad hwnnw.

Bydd yn rhaid ichi gymryd y trên.

Byddwn yn gwneud hynny pe bai’n mynd yr holl ffordd i’r copa.

O ran gosod ffensys, rydym yn ystyried cynllun a allai hwyluso eich awgrym. Bydd manylion pellach ar gael pan fydd y cynllun ar ei ffurf derfynol.

Gwrandewais ar yr hyn yr oedd gennych i’w ddweud, ac yr wyf yn falch eich bod bellach yn cydnabod pwysigrwydd cadarnhau lladd a gwaredu cyrff yr effeithiwyd arnynt o fewn 24 awr. Bu hyn yn un o brif achosion y problemau, yn enwedig yn fy ardal i. Byddaf yn codi rhai materion sydd yn achosi problemau, gan ddechrau’r gyda’r bwrdd ymyrraeth, oherwydd eich bod eisoes wedi crybwyll lladd er lles anifeiliaid. Mae’n amhosibl cysylltu â’r bwrdd ymyrraeth. Ddoe, siaradais â phobl a fu’n ceisio mynd drwodd ar ei rifau ers tri diwrnod. Euthum ati fy hunan i gysylltu â’r bwrdd ymyrraeth, ond ni chefais ateb. O’r diwedd cysylltais ag uwch aelod o’r staff, a aeth â neges ysgrifenedig at y bobl ar y llinellau ffôn. Ni dderbyniais ymateb i’r neges honno.

Ein problem yng Nghymru yw’r ffaith nad yw problemau lles yn gwella bob awr. Maent yn gwaethygu. Oni bai ein bod yn mynd i’r afael â rhai o’r problemau hyn, a dod â chymorth ychwanegol i mewn, bydd y broblem yn mynd yn ddifrifol ar draws Cymru. Hyd yn hyn, dim ond 50,000 o anifeiliaid y mae’r bwrdd ymyrraeth wedi ymdrin â hwy ac mae ganddo ôl-groniad o 1.25 miliwn o anifeiliaid. Dim ond yr achosion a gofnodwyd eisoes gyda’r bwrdd a gynhwysir yn y ffigur hwn. Mewn perthynas â ffermwyr moch, rhaid ichi gofio bod ganddynt hwy unedau mocha, unedau diddyfnu ac unedau tewhau. Pan fyddwch yn rhwystro’r uned dewhau, ni allwch symud y moch o’r uned focha i’r uned ddiddyfnu a rhwystrir yr holl system. Mewn un achos ar Ynys Môn, ceir moch mewn uned ddiddyfnu sydd yn rhy fawr i’w rhoi yn eu cartrefi. Yn ogystal, mae gennym faeddod mawr a pheryglus. Cafodd y ffermwyr hynny wythnos o oedi eisoes, ond ni allant gael atebion boddhaol. Pe bai pobl yn gallu egluro’r oedi wrthynt, neu roi dyddiad iddynt edrych ymlaen ato, byddai’n well. Mae’r dinistr economaidd yn gwaethygu o ganlyniad i’r biliau porthiant.

Mae anhrefn yn y bwrdd ymyrraeth. Byddwn yn falch pe gallai eich staff geisio ffonio’r llinellau hynny. Mae gennyf wyth rhif—y byddwn yn falch i’w rhoi ichi—a methais â chysylltu ag un ohonynt ddoe. Rhaid inni fynd i’r afael â’r broblem hon, oherwydd mae gennym wartheg y mae’n rhaid eu difa, a defaid sydd yn dioddef o’r clwyf na ellir eu symud, a cheir prinder porthiant.

Mae gennym y broblem o drwyddedau symud hefyd. Gwyddoch nad oes gan Ynys Môn ganolfan ddiheintio, ac y disgwylir i ffermwyr Ynys Môn fynd yr holl ffordd i Rhuthun—rhyw 80 neu 90 milltir i ffwrdd—i ddiheintio eu cerbydau. Ar ôl symud stoc, rhaid iddynt deithio 80 neu 90 milltir i Rhuthun i ddiheintio’r cerbydau hynny unwaith eto. Aeth un ffermwr, a oedd yn symud anifeiliaid i ardal arbennig, i Rhuthun i ddiheintio ei gerbyd rhwng bob llwyth.

Yr ydych wedi cwrdd â’n cyngor, a gwyddoch am yr anhrefn o’i fewn. Bûm yn pwyso ar y cyngor ers wythnos i sefydlu canolfan ddiheintio. Yn y pen draw, cynigodd y fyddin ychydig o ddynion imi, darganfûm unedau chwistrellu ac unedau diheintio gan y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd, ond ni allai’r Cyngor benderfynu ar safle. Euthum i’r Llu Awyr Brenhinol am 7pm ddydd Gwener, a gadawodd y cerbyd cyntaf i gael ei ddiheintio fore Sul. Dyna’r hyn y galwn yn llwybr cyflym. Mae hynny’n hanfodol ym mhob rhan o Gymru. Rhaid inni ddeall y problemau a dechrau datrysiadau llwybr cyflym.

Bellach, mae gennym drwyddedau symud, ond oni allwn eu prosesu, bydd y galwadau o ran lles anifeiliaid yn cynyddu. Bydd gennych fwy o anifeiliaid a gyflwynir ar sail lles anifeiliaid o ganlyniad i’r rhwystrau yn y system drwyddedu. Yng Nghaernarfon, ceir ôl-groniad o chwe diwrnod ar gyfer symud anifeiliaid dros bellter hir, a rhwystr dau ddiwrnod ar gyfer teithiau byr. Mae hyn yn annerbyniol. Cynigodd y Llu Awyr Brenhinol wasanaeth diheintio 24 awr imi os oedd yn ofynnol. Rhaid i’r Cynulliad sicrhau y gellir delio â thrwyddedau yn yr un modd yn union. Siaradais ag un o’r cadfridogion a oedd â gofal—Cadfridog Arthur Devaro—yn y Llu Awyr Brenhinol, Fali ddydd Mawrth. Ymwelodd â safleoedd ledled Cymru. Cynigiodd ar unwaith i roi staff ychwanegol yng Nghaernarfon i helpu gyda sefyllfa’r trwyddedau, oherwydd sylweddolodd pa mor enbyd fyddai’r canlyniadau. Beth y gallwn ni ei wneud i gael personél ychwanegol i symud y trwyddedu ymlaen ar y rhaglen hon? Rhaid inni gael dull llwybr-cyflym.

Ddeng niwrnod yn ôl, crybwyllais y problemau yn y diwydiant llaeth o gael gwartheg cyflo, yn enwedig y 90 o wartheg y bwriadwyd eu semenu ar y dydd Mawrth. Dywedasoch wrthyf fi a Tony Edwards, y milfeddyg, y byddech yn cytuno y gellid diheintio’r person a oedd yn cyflawni’r semenu artiffisial cyn iddo fynd ar y fferm, ac ar ôl iddo adael y fferm, ar yr amod bod y semen yn dod o ardal lân. Mae gennym semen o ardal lân. Pan aethom i nôl y trwyddedau, dywedwyd wrthym yng Nghaernarfon nad oedd ots ganddynt beth a ddywedodd y Gweinidog dros Faterion Gwledig, y Prif Swyddog Milfeddygol, na Peter Rogers, ni allem semenu’r gwartheg hynny. Bydd y golled ganlyniadol i’r ffermwr llaeth hwnnw, oherwydd na fydd y gwartheg hynny’n dod â lloi ym mis Ionawr y flwyddyn nesaf, yn £10,000. Os na fyddwn yn eu semenu o fewn chwe diwrnod, bydd hynny’n £10,000 ychwanegol, a bydd yn rhaid i’r gwartheg hynny fynd i’r cynllun lles i’w difa.

Rhaid inni fynd i’r afael â materion difrifol semenu artiffisial, a symud teirw. Dywedasoch nad oedd gennych unrhyw wrthwynebiad i roi tarw ar fferm, ar yr amod ei fod yn aros ar y fferm honno. Ni allwn gael trwydded symud i wneud hynny. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny. Yn ogystal, mae gennym nifer o anifeiliaid ledled Cymru—ŵyn tew a gwartheg tew—yn y cyflwr gorau ar gyfer eu marchnata i fynd i’r gadwyn fwyd. Rhaid inni fynd i’r afael â hyn. Pwynt pwysig arall yw safleoedd ar gyfer gwaredu’r anifeiliaid a laddwyd. Yr oeddwn yn ymwybodol o’r problemau a grëwyd ar Ynys Môn, ac yr wyf yn ymwybodol o’r problemau a gafwyd ym Mrycheiniog. Er mwyn popeth, gadewch inni ei wneud yn rheol sefydlog bod yr holl anifeiliaid a leddir mewn ardaloedd heintus yn aros yn yr ardaloedd heintus hynny yn y dyfodol. Os byddwch byth yn ystyried safleoedd claddu eto, ymgynghorwch â phobl leol â gwybodaeth leol sydd yn deall y problemau. Byddai defnyddio maes awyr Mona yn enghraifft berffaith o hynny.

O ran yr anifeiliaid a laddwyd, mae’r Epynt yn ardal heintus. Gwnaethpwyd y pwynt hwnnw sawl gwaith. Nid yw’n ymwneud â dod ag anifeiliaid i mewn i ardal lân. Mewn perthynas â Phenhesgyn, fel y gwyddoch, nid oedd unrhyw safle arall ar Ynys Môn. Naill ai cyflawnwyd y difa, neu ni chyflawnwyd y difa. Pe na chyflawnwyd y difa, byddai’r sefyllfa ar yr ynys yn drychinebus, mewn gwirionedd. Rhaid inni weithredu ar y sail o ddarganfod safleoedd y mae Asiantaeth yr Amgylchedd yn fodlon arnynt. O ran Penhesgyn, nid oedd y cyngor am inni ddefnyddio Penhesgyn yn wreiddiol ac, felly, Mona oedd yr unig safle. Yn dilyn hynny, newidiodd y cyngor ei feddwl ac yr oedd Penhesgyn ar gael. Y safle hwn oedd dewis cyntaf Asiantaeth yr Amgylchedd o’r cychwyn. Ar ôl bod ar Ynys Môn ac eistedd yn yr hyn a oedd bron yn gyfarfod llawn y cyngor ar ddydd Sul, nid oes gennyf unrhyw ddymuniad o gwbl i ymhel â gwleidyddiaeth yr ynys honno. Ar ddydd Sul, nid oedd y Prif Weinidog na minnau yn barod i gefnogi unrhyw du ar yr hyn sydd yn amlwg yn sefyllfa fywiog ar gyngor Ynys Môn.

O ran y bwrdd ymyrraeth, cafwyd anawsterau. Mae’r bwrdd yn gosod system ffôn newydd i leddfu anawsterau ffermwyr sydd yn gwneud ceisiadau. Caiff yr anawsterau a gododd eu datrys ar frys. Erbyn ddoe, yr oedd y bwrdd wedi derbyn rhyw 740 o geisiadau o Gymru. Cydnabuwyd y problemau, fel y dywedais. Fe’u codwyd gyda’r Prif Weinidog a bellach mae’r bwrdd yn gosod system ffôn newydd. Cynhelir cyfarfod yng Nghaernarfon ddydd Sadwrn i ymdrin â materion lles ac fe’ch gwahoddir chi, Peter, i fod yn bresennol. O ran trwyddedau symud, croesewir canolfan ddiheintio ar Ynys Môn. Cyfrifoldeb y Comisiwn Cig a Da Byw yw trwyddedu canolfannau diheintio ac apeliasom sawl gwaith i bobl gynnig safleoedd ar gyfer canolfannau diheintio. Croesewir trwyddedu unrhyw ganolfan ddiheintio newydd. Pe gellid sefydlu canolfannau o’r fath, byddai hynny’n waith da gan y bobl a fydd yn gysylltiedig. Fodd bynnag, cyfrifoldeb y cyngor yw dod o hyd i safle. Gobeithio y gellir canfod a chadarnhau safle, ond byddai’n annoeth i unrhyw un nad yw’n frodor o’r ynys i ymhel â’i gwleidyddiaeth.

Mae swyddfa Caernarfon yn gweithio’n ddi-baid i ddatrys y materion yn ymwneud â thrwyddedau lles a’r materion eraill. Pan ymwelais â Chaernarfon wythnos i ddydd Sadwrn diwethaf, fel y gwnaethoch chi hefyd, Peter, yr oedd yn amlwg bod y swyddfa’n gweithio fel pe bai’n ddiwrnod gwaith. Os bydd angen cyflymu’r gwaith yng Nghaernarfon, ystyriwn yr hyn y gallwn ei wneud. Siaradais â’r Brigadydd sydd yn rheoli’r fyddin yng Nghymru ac yr oedd am bwysleisio na all y fyddin wneud popeth. Rhaid ei threfnu a gofyn iddi ymgymryd â gweithrediad. Nid yw dod â’r fyddin i mewn ynddo’i hun yn helpu o reidrwydd oni ellir ei threfnu’n briodol a bod ganddo weithrediad i’w gyflawni. Crybwyllwyd eisoes mewn mannau eraill y dylid rhoi rheolaeth weithrediadol i’r fyddin. Pwysleisiodd y fyddin nad oedd yn dymuno hynny. Bydd eraill yma yn gwybod pwy awgrymodd hynny.

Yn olaf, o ran semenu, ni chofiaf ddweud yr hyn a honnwyd gennych. Fodd bynnag, codwch bwynt pwysig ynglŷn â’r hyn sydd angen ei wneud yn y sefyllfa hon. Trafodaf hynny unwaith eto y prynhawn yma gyda’r swyddogion milfeddygol a gwelwn beth y gellid ei wneud i ddatblygu’r materion.

Diolch am eich datganiad. Yn gyntaf, talaf deyrnged unwaith eto i ymdrechion pawb dan sylw: y gwasanaeth milfeddygol, y fyddin a’r holl bobl hynny yn yr undebau a ddarparodd gymaint o wybodaeth i bobl. Cymeradwyaf y rhai hynny a sefydlodd linellau cymorth er mwyn sicrhau rhwydwaith o gymorth i bawb a fu’n dioddef yn ystod yr argyfwng ofnadwy hwn. Eich prif nod yw gorchfygu’r clwyf a rhoddwyd llawer o ymdrech i wneud hynny. Fodd bynnag, crybwyllodd siaradwyr eraill y sefyllfa les ofnadwy sydd bellach yn bodoli ar lawer o ffermydd o ganlyniad i’r cyfyngiadau a gyflwynwyd i reoli’r clwyf. O’r rhai hynny, crybwyllwyd yr ardal heintus. Yr oeddwn yn falch i’ch clywed yn cyfeirio at ailarchwilio ardaloedd heintus. Hoffwn glywed mwy am leihau ardaloedd heintus, oherwydd byddai hynny’n lleddfu’r broblem enfawr o anallu llawer o ffermwyr i werthu da byw sydd yn barod i’w gwerthu.

Mae hwn yn fy arwain at fater colled ganlyniadol. Fel y gwyddoch, mae nifer o’r cynhyrchwyr hynny wedi bwydo stoc drwy gydol yr amser hwn. Bellach mae’r gwartheg hynny yn hŷn na 30 mis a bellach mae gan yr ŵyn ddau ddant, sydd yn haneru eu gwerth. Beth sydd gennych i’w ddweud am ddarparu colled ganlyniadol i’r cynhyrchwyr hynny?

Problem fwy ac un bwysicach a grybwyllwyd gan siaradwyr eraill, yw’r ffaith na all y bwrdd ymyrraeth ymdrin â’r dioddefaint anhygoel a geir. Derbyniais lythyr y bore yma gan gynhyrchydd yn fy etholaeth yn disgrifio’r amgylchiadau torcalonnus a geir bellach ar lawer o ffermydd. Ar ôl clywed siaradwyr eraill yn rhoi eu safbwyntiau ar hyn, dylech, erbyn hyn, sylweddoli ei bwysigrwydd. A wnewch chi ateb ymbiliau’r cynhyrchwyr hyn drwy drefnu y cynhelir y cynllun lles-gwaredu gyda’r un brys â gwaredu anifeiliaid yn sgîl clwy’r traed a’r genau. Yn ogystal, mae gan y cynhyrchydd ar y cynllun lles-gwaredu broblem arbennig yr wyf am ichi ei datrys. Ceir cynllun prisiad cyfradd unffurf. Fel y gwyddoch, ar nifer o’r ffermydd hyn, mae gan ffermwyr anifeiliaid pedigrî. A yw’n bosibl i’r cynhyrchwyr hynny sicrhau y cymhwysir prisiad cyfradd unffurf i’r rhan fwyaf o’u hanifeiliaid, ond prisiad ar wahân ar gyfer anifeiliaid sydd werth mwy o lawer na’r cyfraddau cytûn? Os gall y Gweinidog ateb y cwestiynau hyn, byddai’n lleddfu nifer o’r problemau sydd yn llethu cynhyrchwyr ag anobaith.

Gorffennaf ar nodyn cadarnhaol. Ym mhob un o’m datganiadau neu gwestiynau ar y mater hwn gofynnais am wybodaeth, y gwrthodasoch yn ystyfnig ei darparu i gynhyrchwyr. Cofnodaf fy llongyfarchiadau i’r bobl yn Sir Drefaldwyn a weithiodd gyda’i gilydd i gynhyrchu taflen cwestiwn ac ateb i helpu cynhyrchwyr yn yr ardal i oresgyn nifer o’u pryderon.

Dangosodd Mick y daflen cwestiwn ac ateb honno a gynhyrchwyd ganddo imi ddoe. Sefydlodd y Cynulliad swyddfa yn nhref Trefaldwyn, sydd yn gweithredu fel pwynt cyswllt rhwng y Cynulliad ac undebau ffermio ar lawr gwlad. Yr ydym yn darparu gwybodaeth, yn cynnwys brîffiau cwestiwn ac ateb, fel y nodais ddoe.

Trafodaf eich pwynt am y cynllun prisiad cyfradd unffurf a’r posibilrwydd o gael prisiad rhanedig. Mae’r cynllun prisiad cyfradd unffurf yn berthnasol i’r mater hwn ond trafodaf eich pwynt am anifeiliaid pedigrî a rhoi ateb ichi. Ailadroddwch y sefyllfa les, a chydnabyddaf, fel y dywedais wrth Peter Rogers, bod y sefyllfa yn ofnadwy o anodd i nifer o ffermwyr.

Penderfynir yn gywir ar golled ganlyniadol ar sail y DU, fel y datganodd y Prif Weinidog yn gryf pan ymwelodd â Brynbuga.

I thank you, Carwyn, for your visits to Caernarfon and Anglesey to discuss the effects of foot and mouth disease. You are aware of its grave effect on the island, not only on farmers who have lost stock and the farmers within the area of restricted movement, but also on the tourism industry. You heard that over the weekend.

I agree totally with the speakers who have said that animal welfare is one of the issues that need to be resolved soon. The cull is proceeding in Anglesey and will be completed soon, but there are real problems with animal welfare for farmers who are not part of that cull. I hope that you can respond to the real concern about that.

I know that you will learn lessons from what has happened regarding considering locations such as Penhesgyn, Mona and Epynt. It is crucial that information regarding possible locations is disseminated early on within the local community, rather than the decision hitting the community like a bolt out of the blue, which leads them to respond in the way that they have done over the past few days, not only in Epynt but also in Anglesey.

I remind you, for the purpose of the record, that it is not the Isle of Anglesey County Council that owns the Penhesgyn site, but a joint company of Isle of Anglesey County Council and Gwynedd Council. It was the company’s decision originally not to permit the use of Penhesgyn, not the decision of the Council itself. It is important to record that. It is important to continue the dialogue with the local communities and to ensure that when valid questions are asked, the necessary information is provided as soon as possible.

With regard to your point that early information is disseminated within the local community regarding possible animal burial sites, in a perfect world we would want to contact and consult, but we do not have much time. We are doing our best to ensure that people understand the facts. Full consultation is not practical at the moment. I accept the importance of people being informed while the situation continues. I told people at Penhesgyn and people close to the Epynt that I would welcome establishing a liaison committee with them and with the authorities so that people know what is going on. It is quite natural that people want to know what is going on—it is not a confidential process. If people have questions, therefore, I am more than happy for them to choose representatives who can ask questions of the vets and the Environment Agency so that they can have answers. The door is open for that.

A private company owns the Penhesgyn site.

The company did not have a problem with us using the site. The council did not want us to use the site at first, then it changed its mind. I do not criticise the council for doing that. We want to co-operate closely with the council. That is the situation, and we are now using the site, which was the Environment Agency’s first choice.

Due to lack of time, I will ask one specific question about the situation on Epynt mountain. There are concerns that the disease could escape from the lorries as they climb the steep hill to the site. What assurance can you give that this will not happen?

Nothing will escape from the lorries. We can be 100 per cent sure of that. The same argument was heard when we were moving carcasses from Gaerwen to Widnes. People said then that the disease would spread along the A55. That did not happen. The lorries cannot leave the farms until the vets say that they are safe. The lorries are tested to ensure that there is no possibility of anything escaping from them. The vets and the Environment Agency are happy, therefore, that the lorries are totally safe.

I asked you a series of questions yesterday, and I presented that information to Carmarthenshire County Council and to people in Carmarthen. I have one specific question about the Epynt. Can you give us an assurance that there is no threat to the clear area in Carmarthenshire from the incineration site, which is within 50 yards of the border—which is a totally irresponsible decision—and the burial site? The Environment Agency information bulletin should have been issued last week, and there should have been consultation. It is appalling that there is no consultation. I accept that we must bury and burn somewhere, but can you give the people of Carmarthenshire, who are deeply worried about the situation, that assurance?

It is totally natural that people worry when this happens. Regarding what the Environment Agency and the vets have said, I am happy that there is no substantial risk of the disease spreading into Carmarthenshire, or into other areas. The aim of the cull is to ensure that the disease is eradicated. If we were to spread the disease as we take carcasses down to the Epynt, we would be fighting against ourselves. The Environment Agency and the vets have looked at the site, and they are happy that there is no substantial risk at all.

Wrth fynegi eich bod yn gresynu, yr ydym oll yn rhannu hynny, ynglŷn â’r anaf i swyddog yr heddlu a ddigwyddodd yn ystod oriau cynnar fore Sul ar yr Epynt, a ydych hefyd yn gresynnu at y diffyg gwarthus mewn ymgynghori gyda chymunedau ehangach Llywel, Pont Senni, Crai a Threcastell? A ydych hefyd yn gresynnu’r methiant i ddod o hyd i safle ar gyfer gwaredu carcasau o ardal Sir Drefaldwyn yn Sir Drefaldwyn ei hun? A ydych hefyd yn gresynnu at y diffyg gwarthus mewn gwybodaeth a ddarparwyd gan Asiantaeth yr Amgylchedd hyd yn hyn? Crybwyllwch wybodaeth gynnar—cysylltodd ffermwr â mi yr oedd ei dir tua 20 metr o safle llosgi. Ni dderbyniodd unrhyw wybodaeth ar yr effaith y gallai neu na allai ei gael ar ei anifeiliaid. Pan ofynnais i Asiantaeth yr Amgylchedd ddarparu gwybodaeth wyddonol yn ymwneud â daeareg a hydroleg safle’r Epynt, ni allai wneud hynny. Ni chynhaliodd unrhyw brofion gwyddonol—

Yr oedd ei gwybodaeth yn seiliedig ar edrych yn y ddaear a phalu ambell i dwll.

Mae Asiantaeth yr Amgylchedd wedi paratoi brîff llawn. Nid yw’n wir eu bod ond wedi edrych yn y ddaear a phalu ambell i dwll. Cynhaliwyd arolwg daearegol llawn yn yr ardal. Felly, mae’n llwyr ymwybodol o ddaeareg yr ardal. Bydd brîff Asiantaeth yr Amgylchedd ar gael. Fel y dywedais sawl gwaith, rydym wedi edrych, ac yn parhau i edrych, ar ardaloedd eraill ym Mhowys. Mae swyddog llawn amser o’r fyddin sydd yn asesu ardaloedd claddu posibl eraill. Nid yw wedi canfod ardal arall eto. Cyfarfûm â Kirsty ar y safle ar ddydd Sadwrn. Bu’n ymddwyn yn briodol wrth gynrychioli ei hetholwyr ac mae ganddi berffaith hawl i wneud hynny. Fodd bynnag, mae’n hollol ddi-fudd i’r Aelod Seneddol lleol ddweud wrth drigolion ar y safle ar fynydd Epynt y bydd ef a Chyngor Sir Powys yn darganfod safle arall erbyn dydd Llun. Ni chlywsom unrhyw beth ers hynny. Nid yw hynny’n ddefnyddiol.

Fel Kirsty Williams a Rhodri Glyn Thomas, yr wyf yn bryderus ynglŷn â’r diffyg ymgynghori a fu ar safle’r Epynt. Gwn ei bod yn ardal heintus yn yr ystyr bod Powys yn ardal heintus. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn egluro na cheir unrhyw achosion yng nghyffiniau’r Epynt. Dyma’r hyn a achosodd y pryder mwyaf. Er bod y safle yn llai na milltir o ffin Sir Gaerfyrddin, nid ymgynghorwyd â swyddogion neu ag unrhyw un arall yn y sir honno. Mae hon yn enghraifft dda o sut i beidio â nodi safle. A wnaiff y Gweinidog wneud sylwadau hefyd ar y ffaith bod clwb golff Southerndown, yn ei etholaeth, yn ailagor, yn erbyn dymuniadau llawer o bobl sydd yn amau ei fod yn beryglus?

Datganaf ddiddordeb gan fod fy nhad yn aelod o glwb golff Southerndown. Cynhaliais drafodaethau gyda’r clwb golff. Credaf yn gryf, yn wyneb cyngor milfeddygol, tra bod da byw ar y cwrs, na ddylid ei agor. Dywedais hynny o’r cychwyn. Os dywed cyngor milfeddygol na ddylid agor y cwrs, bydded felly. Dywedaf hynny gan lawn ddisgwyl anghydfod teuluol pan ddychwelaf adref heno.

Nid yw’n ddefnyddiol bod pobl fel Nick yn dweud wrth y protestwyr ar safle’r Epynt bod hwn yn gynllwyn rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a’r Blaid Lafur.

Ni ddywedais hynny.

Dim ond dyfynnu’r hyn a ddywedodd y bobl leol wrthyf yr wyf. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Atebwch y cwestiwn.’]

Gwn fod etholiad cyffredinol ar y gorwel, ond mae’n bwysig bod yr holl Aelodau’n ymddwyn yn gyfrifol.

Yn hwyr ddydd Mawrth, 3 Ebrill, cyhoeddodd Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau leoliadau’r safleoedd yng Nghymru a Lloegr lle y bwriedir plannu indrawn a addaswyd yn enetig y gwanwyn hwn fel rhan o raglen asesiadau fferm gyfan o gnydau a addaswyd yn enetig. O ystyried y polisi gwrthwynebu a nodwyd gan y Cynulliad i dreialu cnydau wedi’u haddasu’n enetig yng Nghymru, yr oeddwn yn siomedig i nodi bod tri o’r safleoedd arfaethedig yng Nghymru; un yn Sealand yn Sir y Fflint a’r ddau arall ym Mathry yn Sir Benfro. Mae manylion y rhain, a chyfeiriadau grid chwe ffigur ar gyfer pob un o’r 28 safle, ar gael ar wefan Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau. Mae gan y cnwd y bwriedir ei dyfu ganiatâd marchnata yr Undeb Ewropeaidd o dan ran C Cyfarwyddeb Ewropeaidd 90/220. Bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig, drwy Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau, yn awr yn ysgrifennu at gynghorau plwyf a chynghorau cymuned yn yr ardaloedd lle lleolir y safleoedd i esbonio natur a phwrpas asesiadau fferm gyfan.

Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau yw prif adran y DU ar gyfer y rhaglen asesiadau fferm gyfan. Mae’n gyfrifol am weithredu darpariaethau’r cyfarwyddebau Ewropeaidd perthnasol yn y DU. O ystyried hynny, a chan wybod fod y datganiad treial rhan C yn yr arfaeth, ysgrifennais at Michael Meacher AS ar 23 Mawrth yn nodi fy mhryderon am effaith bosibl y treialon cnydau wedi’u haddasu’n enetig ar gynhyrchu cnydau heb eu haddasu’n enetig—ar gynhyrchu organig yn arbennig—yng Nghymru. Nodais, pe cyhoeddir safleoedd treialon yng Nghymru, y byddwn yn gofyn i’r Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd gynnal asesiad gwyddonol llawn cyn i’r plannu fynd rhagddo. Nodais hefyd, oni fodlonir fy mhryderon, y byddwn yn ystyried pa un a fyddai’n briodol defnyddio fy mhwerau o dan Adran 110 Deddf Diogelu’r Amgylchedd 1990 i gyhoeddi hysbysiad gwaharddiad amgylcheddol. Yr wyf hefyd wedi lleisio’r pryderon hyn i gorff y diwydiant, SCIMAC—sef Menter y Gadwyn Gyflenwi ar Gnydau Amaethyddol wedi’u Haddasu. Mewn ymateb i’r cyhoeddiad am y safleoedd treialu, gofynnodd fy swyddogion i’r Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd gynnal asesiad gwyddonol llawn o’r safleoedd hyn cyn i’r plannu fynd rhagddo.

Mae eich datganiad wedi rhagflaenu fy nghwestiwn brys ar y mater fel Aelod lleol o’r Cynulliad dros Mathry. Croesawaf innau hefyd y camau a gynigiwch. A gytunwch fod dau fater cyffredinol holl bwysig yn perthyn i’r achos truenus hwn? Y cyntaf yw’r mater amgylcheddol ac iechyd, a siaradaf fel cadeirydd Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yn ogystal ag Aelod lleol o’r Cynulliad. Bwriedir i’r treialon hyn ddechrau cyn diwedd y mis er mwyn dyn. O ble y daw’r amser ar gyfer asesiad priodol o effaith amgylcheddol? Croesawaf eich ymrwymiad i sicrhau y bydd hynny’n digwydd. Mae’r safleoedd ar garreg drws Parc Cenedlaethol Sir Benfro, sydd yn noddfa werthfawr i fywyd gwyllt a bioamrywiaeth. Mae’r safleoedd hefyd yn agos at ffermydd organig. Soniasoch am eich pryder ynghylch peryglon traws-beillio. Clywaf Weinidog dros yr Amgylchedd y DU yn sôn am ddyfodol gwyrdd, glân, organig ac eithrio gogledd Sir Benfro yn ôl pob golwg. Bydd y treialon hyn yn difetha ffermio organig yn Sir Benfro. O ystyried yr argyfwng mewn amaeth, efallai mai ffermio organig fydd yr unig ddyfodol dilys i lawer o bobl. Oni chredwch bod rhywbeth anweddus am wyddonwyr y Llywodraeth sydd, yng nghanol epidemig clwy’r traed a’r genau, yn gorymdeithio drwy ogledd Sir Benfro er budd corfforaeth farus, aml-wladol ar draul y bobl leol, yr economi leol a’r amgylchedd lleol?

A gytunwch fod yr ail fater cyffredinol yn fater cyfansoddiadol? Pwy yw Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau i weithredu mewn modd mor drahaus a dirmygus? A yw wedi anghofio bod gan y Cynulliad bolisi o sicrhau bod Cymru’n rhydd o gnydau wedi’u haddasu’n enetig? A oes ots ganddo hyd yn oed? Neu ai dim ond codi dau fys arnom y mae? A oes unrhyw werth i’r concordat sydd gennym ag ef? Ni synnaf fod y Torïaid yn dawel ar hyn o bryd, gan mai’r tirfeddiannwr dan sylw yw’r cyn AS Torïaidd ar y dde eithafol, Tony Marlow. Mae Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau yn ymddwyn yn ansensitif, yn anghyfrifol ac yn ddirmygus. Derbyniodd fy swyddfa lif o brotestiadau gan etholwyr, a chydymdeimlaf yn llawn â hwy. Mae hygrededd y Cynulliad yn y fantol. Gofynnaf ichi a Phrif Weinidog Cymru fynd i’r afael â’r mater. Yn ogystal â’r cynigion a nodwyd gennych, efallai y byddai Cydbwyllgor y Gweinidogion yn gyfrwng priodol i ddatrys anghydfodau rhwng Llywodraeth y DU a’r gweinyddiaethau a ddatganolwyd. Nid yw hyn yn dderbyniol. Rhaid inni roi Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau yn ei lle, a rhaid inni wneud hynny ar frys.

Yr ydych yn iawn, Richard, i nodi mai ar ddiwedd y mis—fel y deallaf i—y bwriedir cychwyn y treialon. Fodd bynnag, mae’n bwysig—yn fy marn i, ac ym marn y Cynulliad—y rhoddir blaenoriaeth i’r asesiad gwyddonol llawn. Os mai dyna’r achos ac os oes rhaid gohirio’r amser plannu, dyna fydd rhaid ei wneud. Deallwn fod gennym bwerau cyfreithiol yn y mater hwn, ac yr ydym yn archwilio a ddylid eu defnyddio. Ar hyn o bryd, gofynnwn am asesiad gwyddonol llawn. Os mai na yw’r ateb, byddwn yn mynd â materion ymhellach.

O ran eich pwynt am gynhyrchu organig, defnyddir tua 8,000 hectar o dir ar gyfer cynhyrchu’n organig yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Ers dysgu bod y safleoedd hyn wedi’u nodi—ar ddechrau’r wythnos—yr ydym wedi ystyried y sefyllfa. Mae gennym leoliadau safle manwl ac yr ydym wedi nodi 10 o ddaliadau sydd yn cael eu trawsnewid neu sydd â chynhyrchiant organig llawn o fewn chwe milltir o safleoedd y treialon. Mae hynny’n arwyddocaol oherwydd o fewn pellter o chwe milltir y bydd y Gymdeithas Bridd yn gwneud archwiliadau ar hap i sicrhau na chaiff cynhyrchu organig ei ddifwyno ag organebau wedi’u haddasu’n enetig, a fyddai o bryder.

Cwmpasodd Richard Edwards yr ochr bolisi yn dda. Yr oedd yn ddadl argyhoeddiadol, ond yn anffodus cafodd ei ddifetha ganddo gyda thro rhethregol, cyn-etholiad. Yr elfen anffodus yma yw’r fframwaith. Mae’n fframwaith sydd yn caniatáu i ddau ffermwr—nid dim ond un, mewn unrhyw achos—i wirfoddoli ar gyfer y treialon cnydau wedi’u haddasu’n enetig hyn. Byddaf yn canolbwyntio ar yr agwedd gyfansoddiadol. Mae’r Cynulliad wedi lleisio ei farn ar y mater polisi. Yn wir, cynnig gan Geidwadwyr Cymru a gynigiodd Cymru sydd yn rhydd o gnydau wedi’u haddasu’n enetig yn y lle cyntaf, ac yr wyf yn falch o hynny. Fodd bynnag, ar y mater cyfansoddiadol, Weinidog, mewn llythyr i gadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Materion Gwledig, Glyn Davies, nodasoch eich bod yn pryderu am agweddau ar yr asesiadau fferm gyfan a’ch bod wedi bwriadu eu codi mewn cyfarfod a drefnwyd ar gyfer 22 Mawrth. Beth oeddech chi’n ei wybod ar 22 Mawrth? A wyddech am debygolrwydd cynnal treialon yng Nghymru a pham na rannwyd yr wybodaeth honno yn gynharach? Gwyddom mai dim ond brynhawn ddydd Mawrth y daeth Prif Weinidog Cymru i wybod am hyn oherwydd cododd y mater yn y Pwyllgor Materion Ewropeaidd ddoe. Gwyddom na chododd y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd y mater—er, yn ôl pob tebyg, na wyddai amdano ddoe—gyda Michael Meacher AS, er iddo gwrdd ag ef ddoe. Mae hynny’n anhygoel. Gwn fod y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn ŵr pwysig, ond byddech wedi meddwl y byddai ei radar wedi nodi ei fod yn fater pwysig i’w godi â Michael Meacher ddoe. Mae’n drueni na ddigwyddodd hynny.

Dim ond cenfigen yw hynny.

Byddwn i wedi ei godi â Michael Meacher pe byddwn wedi bod yno.

Yr wyf yn ddiolchgar am amhleidioldeb y Llywydd. Symudaf ymlaen i’r concordatau, sydd o bryder i lawer o bobl. Efallai nad ydynt o bryder i’r weinyddiaeth, ond mae’n amlwg, a hynny’n ddigon teg, eu bod o bryder i’r Aelodau Llafur cyffredin, hyd yn oed os nad ydynt o bryder i’r Aelodau Democrataidd Rhyddfrydol cyffredin. Nid oes unrhyw werth i’r concordatau hyn. Nid yw rhai ohonynt hyd yn oed wedi’u hysgrifennu ar bapur eto. Fodd bynnag, beth mae’r concordat gyda’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd yn ei ddweud am hyn? Buom yma o’r blaen pan oedd Christine Gwyther yn Ysgrifennydd dros Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a chawsom ein hanwybyddu bryd hynny. Beth yw’r broses ar gyfer ein cynnwys ni a pham na chawn ein cynnwys yn awr? Mae’n codi materion difrifol. Pa bryd oeddech yn gwybod am debygolrwydd y treialon hyn, Weinidog, a pham na chodasoch y materion hyn ar 22 Mawrth? Mae’n amlwg eich bod yn gwybod rhywbeth bryd hynny. Beth ydych chi’n ei wneud i sicrhau na fydd y llanastr hyn yn digwydd eto?

I ddechrau, gadewch inni egluro un mater a mynd i’r afael â’r llythyr hwn a ddatgelwyd sydd wedi creu llawer o ddifyrrwch. Fe’i cyfeiriwyd at holl aelodau’r grŵp strategaeth cnydau wedi’u haddasu’n enetig. Derbyniodd nifer o bobl y llythyr hwnnw ac os oedd pobl am gael copi, yr unig beth yr oedd yn rhaid iddynt ei wneud oedd ffonio fy swyddfa. Derbyniodd Glyn Davies gopi oherwydd ei fod yn rhan o’r grŵp strategaeth cnydau wedi’u haddasu’n enetig. Nododd y llythyr fy mod yn poeni am rai agweddau ar yr asesiadau fferm gyfan, yr oeddwn am sôn amdanynt wrth y grŵp. Cyfathrebwyd union leoliad y safleoedd wrthym nos Lun dan embargo. [Torri ar draws.]

Os oeddech yn gofyn pa bryd yr oeddem yn gwybod y byddai’r safleoedd yng Nghymru yn cael eu hystyried, yn 1998 oedd hynny. Cyhoeddwyd yr asesiad fferm gyfan tair blynedd yn 1998. Yn gyfreithiol, gellir ystyried pob safle yn y DU. Gadewch imi ddweud wrthych beth a wnaethpwyd. Ar 18 Ionawr, cyfarfûm â Michael Meacher ac esboniais bryderon y Cynulliad Cenedlaethol iddo. Ar 22 Ionawr, ynghyd â Paul Murphy, mynychais gydbwyllgor y cabinet i ystyried cnydau a addaswyd yn enetig. Lleisiwyd barn y Cynulliad Cenedlaethol gennym yn gryf. Ar 1 Chwefror, cyfarfûm â SCIMAC, sef y corff diwydiannol sydd yn gyfrifol am gynnig safleoedd. Nid oedd am gwrdd â ni pe rhyddhawyd gwybodaeth am y cyfarfod i’r cyhoedd. O ystyried y ffaith honno, cyfarfûm â SCIMAC. Rhaid bod y cyfarfod wedi para am dair awr. Cyflwynasom sefyllfa wleidyddol y Cynulliad, a hefyd, yn bwysicach, y trefniant gwyddonol na ddylid defnyddio unrhyw safle yng Nghymru. Nid oedd SCIMAC yn fodlon addo na fyddai safleoedd yng Nghymru’n cael eu defnyddio. Nid oes angen bod yn athrylith i dybio os na all rhywun addo peidio â gwneud rhywbeth, mae’n debygol y byddant yn ei wneud, er nad oedd gennym unrhyw gadarnhad bryd hynny y câi safleoedd yng Nghymru eu hystyried.

Pan ddaeth yn hysbys inni fod y cyhoeddiad yn yr arfaeth, anfonais ddau lythyr ar 23 Mawrth, un at SCIMAC a’r llall at Michael Meacher yn Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau. Eglurais yn y llythyrau hynny pa gamau y byddwn yn eu cymryd pe bai safleoedd yn cael eu cyhoeddi yng Nghymru. Gwnaethpwyd y penderfyniad i leoli safleoedd yng Nghymru ddechrau’r wythnos hon. Pe bawn yn gwybod ar 22 Mawrth ble byddai’r safleoedd, byddwn yn broffwyd.

Wedi cymryd y cam hwnnw, cawsom ein hysbysu ddydd Llun o dan embargo bod tri safle wedi’u dewis yng Nghymru. Cawsom ein hysbysu y câi’r wybodaeth ei rhyddhau i’r cyhoedd ddydd Mercher ond, serch hynny, fe’i rhyddhawyd nos Fawrth. Gan y gwyddom bellach fod tri safle yng Nghymru, yr ydym wedi cymryd y camau y dywedais y byddem yn eu cymryd, sef, ysgrifennu at y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd, gan alw arno i gynnal asesiad gwyddonol llawn o’r safleoedd ac edrych ar gryfder y pellteroedd gwahanu a’r potensial ar gyfer difwyno cnydau cyfagos. Rhaid cynnal yr asesiad gwyddonol hwnnw cyn y caniateir plannu. Arhosaf am ateb gan y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd a, chan ddibynnu ar yr ateb hwnnw, byddaf yn ystyried ymhellach ddefnyddio’r pwerau sydd ar gael i’r Cynulliad.

Canolbwyntiaf ar yr ongl leol. At ei gilydd, mae Sir Benfro wedi cael degawd od iawn. Arweiniodd ailstrwythuro’r diwydiant olew at golli llawer o swyddi. Croesawodd pawb y difidend heddwch, ond yr oedd hefyd yn golygu y byddai llawer o swyddi’n cael eu colli yn sefydliadau’r Weinyddiaeth Amddiffyn ledled Sir Benfro. Nid anghofia’r un ohonom oblygiadau amgylcheddol ac economaidd trychineb y Sea Empress, ac yr wyf yn siŵr nad oes angen imi ddweud unrhyw beth wrthych am yr argyfwng clwy’r traed a’r genau. Drwy gydol y digwyddiadau hyn yn Sir Benfro, mae twristiaeth wedi llusgo’r economi leol trwyddynt ac wedi achub y sir dro ar ôl tro. Mae twristiaeth a Pharc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro wedi cael ergyd drom arall o ganlyniad i fygythiad cnydau a addaswyd yn enetig.

A ymunwch â mi, Weinidog, wrth gondemnio’r gynnig hwn yn llwyr, ac a wnewch eich gorau i’w atal rhag mynd yn ei flaen? A wnewch ryddhau canfyddiadau’r asesiad gwyddonol i’r cyhoedd a sicrhau eu bod yn hollol dryloyw, oherwydd dyna’r unig ffordd inni adfer hyder y cyhoedd? A fyddwch yn sicrhau y cynhelir asesiad busnes, ar y cyd â’ch cyd-Aelod, Mike German, o’r hyn y gallai’r bygythiad hwn ei olygu i adfywiad twristiaeth yng ngorllewin Cymru yn y dyfodol?

Ar hyn o bryd ni wn beth fydd statws cyfreithiol yr asesiad gwyddonol. Os nad oes rheswm iddo beidio â chael ei ryddhau i’r cyhoedd, yna gwneir hynny. Bydd rhaid imi sicrhau yr archwilir y sefyllfa gyfreithiol yn drylwyr. Lleisiodd y Cynulliad Cenedlaethol ei farn yn glir yn ystod trafodaeth y llynedd ar y mater hwn. Fy nyletswydd i yw gwthio polisi’r Cynulliad Cenedlaethol i’r eithaf, a chredaf imi wneud hynny. Wrth wneud hynny, cyfarfûm â Gweinidogion o Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau a chyrff diwydiannol ac, ar 23 Mawrth, hysbysais Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau a SCIMAC o beth fyddai ein sefyllfa os dewiswyd safleoedd yng Nghymru. Gan y gwyddom bellach fod safleoedd wedi’u dewis yng Nghymru, yr ydym yn dilyn y polisi y dywedasom y byddem yn ei ddilyn ac yn aros am ymateb y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd.

Mae Christine a Richard wedi amlinellu’r mater yn glir ac, felly, nid oes angen dweud unrhyw beth pellach ynghylch hynny. O ran y broses a goblygiadau hyn, nid wyf yn glir o hyd pa bryd y gwyddai eich swyddogion fod safleoedd yng Nghymru’n cael eu hystyried. Gwyddom pa bryd y gwyddant iddynt gael eu dewis, ond ni wyddom pa bryd y gwyddant eu bod yn cael eu hystyried ar gyfer eu dethol. Pa bryd y gwyddech hynny? A wyddech cyn gynted ag yr oedd eich swyddogion yn gwybod hynny? Pan wyddoch fod hyn yn cael ei ystyried, pam na wnaethoch alw cyfarfod brys o’r grŵp strategaeth cnydau wedi’u haddasu’n enetig? Yr ydym wedi ceisio cynnal sefyllfa drawsbleidiol ar hyn, ond mae’r sefyllfa bresennol wedi codi amheuon ynghylch hynny. A gytunwch bod y penderfyniad hwn yn dangos dirmyg llwyr tuag at ddemocratiaeth ar ran Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau? A ymunwch â mi a Phlaid Cymru—The Party of Wales wrth fynnu cael ymddiheuriad gan John Prescott am y dirmyg gwarthus hwnnw?

A gytunwch ymhellach bod y llanastr hwn yn dangos gwendid y setliad datganoli presennol, yn yr ystyr y gall San Steffan a Whitehall sathru yn gyfansoddiadol ac yn gyfreithiol ar farn unfryd y Cynulliad Cenedlaethol ar fater mor hanfodol? Hoffwn gael eich barn, Weinidog, ar ba effaith y credwch y caiff y sefyllfa hon ar y cytundeb partneriaeth, o ystyried cryfder barn eich cyd-Aelodau Democratiaid Rhyddfrydol ar y mater hwn. A gytunwch bod amheuaeth ynghylch eu hygrededd os byddant yn parhau i aros mewn Llywodraeth sydd wedi llywyddu dros y math hwn o lanastr?

Ar lefel ymarferol, hoffwn gael ychydig mwy o fanylion ar y camau y gallwch eu cymryd, yn ogystal â’r camau a amlinellwyd, i atal y treialon hyn yn gyfreithiol. Mae cryfder y teimlad lleol ar hynny’n glir. Yn olaf, gan ei bod yn amlwg na fuoch yn canolbwyntio ar y mater hwn, a ofynnwch i Brif Weinidog Cymru drosglwyddo’r cyfrifoldeb dros faterion cnydau wedi’u haddasu’n enetig dros dro i’r Gweinidog dros yr Amgylchedd, sydd o bosibl mewn gwell sefyllfa i roi ei sylw llawn iddynt?

Pwy ddywedodd bod etholiad cyffredinol ym mis Mehefin? [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘Neb.’]

Wel, efallai y bydd un. Mae hynny ar sail di-ymrwymiad.

Cyn belled ag y mae peidio â chanolbwyntio yn y cwestiwn, yn amlwg nid yw hynny’n wir, oherwydd imi ysgrifennu dau lythyr ar 23 Mawrth, a oedd yn union yng nghanol yr argyfwng clwy’r traed a’r genau hwn. Mae’n amlwg nad oes unrhyw gwestiwn i mi fethu â chanolbwyntio. Drwy gydol y broses hon, yn absenoldeb addewid gan SCIMAC na chaiff safle yng Nghymru ei chynnig, yr oedd rhaid inni gymryd yn ganiataol bod safleoedd yng Nghymru’n cael eu hystyried. Pe bai rhywun wedi gofyn imi a fyddai gennym safleoedd yng Nghymru, yr unig beth y gallwn fod wedi’i ddweud ar y pryd oedd efallai neu efallai ddim. Mae polisi’r Cynulliad Cenedlaethol yn glir ar hyn. Bwriadaf ddilyn ac yr wyf wedi dilyn y polisi hwnnw. Yr oedd yn glir na wyddom y dewiswyd y tri safle hwn yng Nghymru tan ddydd Llun. Nid oes unrhyw gwestiwn ein bod yn gwybod am y tri safle hyn ar 22 Mawrth oherwydd nad oedd y penderfyniad wedi’i wneud ar y pryd.

Gofynasoch yn ddigon synhwyrol beth yw’r cam nesaf a beth y gallwn ei wneud yn gyfreithiol. Ysgrifennais at y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd yn gofyn iddo gynnal ailasesiad llawn i’r perwyl y soniais amdano eisoes. Os na fyddaf yn fodlon â’r ateb, byddaf yn ystyried cyhoeddi hysbysiad gwahardd, o dan ddarpariaethau Deddf Diogelu’r Amgylchedd 1990, i sicrhau y cynhelir asesiad gwyddonol llawn. Dyna’r cam cywir a chyfreithlon i’w gymryd.

Diolch i Helen Mary am nodi mai Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yw ffynhonnell y polisi hwn.

Mae pawb ohonom yn gresynu at weithredoedd Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau wrth gomisiynu treialon cnydau a addaswyd yn enetig yn Sir y Fflint a Sir Benfro, yn enwedig o ystyried polisi clir y Cynulliad. Mae’r gweithredoedd hyn yn ansensitif gyda’r potensial o fod yn anghyfrifol ar amser o argyfwng amaethyddol a chyfyngiadau ar symud yng nghefn gwlad. Dylai Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau a’r ffermwyr dan sylw dynnu’n ôl o’r arbrofion hyn cyn i’r cnydau gael eu plannu.

Codaf dri mater. Yn gyntaf, cyfeiriasoch, Weinidog, at gyhoeddi hysbysiad gwahardd o dan Ddeddf Diogelu’r Amgylchedd 1990. Pam aros? Pam na ellir gwneud hynny yn awr? Yn ail, ar y cwestiwn o ffermydd organig, beth fydd yn digwydd os bydd y Gymdeithas Bridd yn canfod difwyniad o gnydau wedi’u haddasu’n enetig ar ffermydd cyfagos? Pwy fyddai’n atebol am y golled economaidd i ffermwr organig sydd yn colli ei fywoliaeth drwy ddifwyniad o gnydau wedi’u haddasu’n enetig? Yn olaf, a yw Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau yn debygol o gyhoeddi treialon pellach heb ymgynghori?

Ni ddisgwyliaf i Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau gyhoeddi treialon pellach, oherwydd yr oedd yr amserlen a sefydlwyd yn 1998 yn un gyhoeddus. Ni chaiff unrhyw gnydau caniatâd Rhan B eu tyfu yng Nghymru, felly ni fyddwn yn disgwyl hynny. O ran hysbysiadau gwahardd, y cyngor cyfreithiol yw y dylem ysgrifennu’n gyntaf ac yna ystyried hysbysiadau gwahardd. Nid oes cwestiwn i’r cnydau hyn gael eu plannu yn y cyfamser. Yr ydym yn gwarchod rhag y posibilrwydd hwnnw. Y cam cyntaf yw ysgrifennu at y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd a datblygu o hynny. Cafwyd barn gyfreithiol ragarweiniol ar hyn, a dyna sut y bwriadwn weithredu. O ran difwyniad o gnydau wedi’u haddasu’n enetig, awgryma’r cyngor cyfreithiol cychwynnol mai’r ffermwr sydd yn plannu’r cnwd a addaswyd yn enetig fyddai’n atebol am ddifwyno eiddo arall gan gnydau a addaswyd yn enetig.

Ni ddylech fod wedi caniatáu i’r mater hwn fynd mor bell. Yr ydych wedi methu â chanolbwyntio, ac mae’n dangos diffyg crebwyll annerbyniol. Nid oes gennych ddewis ond gwrthdaro benben. Yr ydych eisoes wedi bygwth eich cyd-Aelodau yn Llundain â Deddf Diogelu’r Amgylchedd 1990. Mae baich y prawf arnoch chi i arddangos risg fesuradwy i’r amgylchedd os bydd y treialon hyn yn parhau. Beth fydd yn digwydd os na fydd y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd yn eich achub?

Cawsom sawl trafodaeth ag Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau a SCIMAC ar y mater hwn. Ni dderbyniwyd ein pwyntiau. Cyflwynwyd barn y Cynulliad Cenedlaethol mor rymus â phosibl i’r rheini sydd yn gwneud y penderfyniadau. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cymryd pob cam posibl i ddiogelu ein sefyllfa. Yr wyf yn poeni am yr effeithiau posibl ar ffermio organig o fewn yr ardaloedd lle caiff cnydau a addaswyd yn enetig eu plannu. Mae angen asesiad gwyddonol llawn i asesu’r sefyllfa. Yr ydych yn gywir i ddweud bod rhaid inni ddangos y byddai risg annerbyniol i’r amgylchedd. Felly mynnwn y cynhelir asesiad gwyddonol llawn.

Gallaf eich sicrhau na chytunir â barn Peter Rogers yn gyffredinol yn y Cynulliad. Credaf eich bod wedi ymdrin â’r mater yn gywir. Rhaid dilyn gweithdrefnau a chredaf eich bod wedi eu dilyn yn y ffordd fwyaf tebygol o sicrhau’r canlyniad y mae’r Cynulliad Cenedlaethol am ei gael. Os byddwch yn canfod eich hun mewn sefyllfa lle mae’n rhaid ichi gyflwyno hysbysiad gwahardd, bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn eich cefnogi ac yn disgwyl ichi wneud hynny. Yn ystod y toriad, a gofiwch os bydd rhaid ichi gyflwyno hysbysiad gwahardd, gallai fod yn angenrheidiol galw’r Cynulliad yn ôl er mwyn ichi gael ein cefnogaeth cyn ichi weithredu?

Mater i’r Llywydd yw ailalw’r Cynulliad. Pe bai ateb y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd yn annerbyniol byddai’r grŵp strategaeth cnydau wedi’u haddasu’n enetig yn cael ei ailgynnull.

Sut ydych yn esbonio safbwynt Adran yr Amgylchedd, Trafnididaeth a’r Rhanbarthau ar dreialon cnydau yng Nghymru? Dywedwyd wrthym fis Mai diwethaf bod treial Sir y Fflint yn gamgymeriad oherwydd bod swyddogion yn credu bod Sealand yn Lloegr ac y byddant yn gwneud pob ymdrech i’w symud. Eleni maent wedi mynd ymlaen â thri threial arall. A gredwch fod cysylltiad rhwng y newid yn eu hagwedd a’r Cynulliad yn dangos ei rym fis Hydref diwethaf drwy wrthod cymeradwyo rheoliadau rhestr y DU?

Nid fi oedd yn gyfrifol am y portffolio hwn fis Mai diwethaf. Yr oedd dryswch ynghylch a oedd y fferm yng Nghymru neu yn Lloegr. Mae hynny’n resyn ond dyna oedd y sefyllfa. Ni allaf ateb dros weithredoedd Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau. Lleisiwyd holl bryderon y Cynulliad Cenedlaethol ar y mater hwn i’r awdurdodau perthnasol yn ysgrifenedig ac ar lafar.

Ar ran prif Weinidog Cymru a’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg, gwnaf ddatganiad heddiw ar Ganolfan Mileniwm Cymru yng ngoleuni’r goblygiadau ariannol arwyddocaol i’r Cynulliad os cytuna i gefnogi’r prosiect hwn. Byddwch wedi gweld y papur ategol a ddosbarthais yn gynharach y bore yma. Ymddiheuraf fod hwn wedi ei gyhoeddi’n ddiweddarach nag yr oeddwn wedi gobeithio, ond bydd yr Aelodau’n deall bod angen datrys materion technegol pwysig. Noda’r datganiad sefyllfa’r prosiect yn fanwl, y pryderon cyfreithlon sydd wedi codi a’n cynigion i’w alluogi i barhau ar sail gadarn. Unwaith y bydd y materion ariannol wedi eu datrys, cyfrifoldeb y Gweinidog dros Ddiwylliant fydd y prosiect.

O ganlyniad i’m hymwneud blaenorol â Chanolfan Mileniwm Cymru, fel y Gweinidog dros Gyllid, dim ond ar ôl datganiad Prif Weinidog Cymru fis Hydref diwethaf y deuthum i ymwneud yn swyddogol â’r prosiect. Yn unol ag egwyddorion atebolrwydd ariannol, priodoldeb a rheoleidd-dra y mae’r Cynulliad yn eu cynnal, gwneuthum ddatganiad llawn o fuddiant ar 23 Ionawr 2001.

Oni bai am fodolaeth y Cynulliad Cenedlaethol, ni allai’r mater hwn gael ei ystyried mewn ffordd mor agored a democrataidd. Mae’r ffaith bod manylion llawn y prosiect hwn wedi eu rhoi ger eich bron, a ger bron y cyhoedd ac y gellir cynnal dadl arnynt, yn dystiolaeth bod y Cynulliad wedi gwneud gwahaniaeth drwy gyflwyno proses gwneud penderfyniadau fwy agored a gwell atebolrwydd.

Ers datganiad blaenorol Prif Weinidog Cymru fis Hydref diwethaf, gwnaethpwyd llawer o waith a llawer o gynnydd. Mae swyddogion wedi gweithio’n agos â Chanolfan Mileniwm Cymru i ddod â’r prosiect i bwynt lle mae gennym farn llawer cliriach, ond nid hollol bendant o hyd, am y risgiau a’r manteision dan sylw.

Mae’r mater allweddol y mae’n rhaid inni ei wynebu yn un amlwg. Rhaid inni benderfynu a yw’r prosiect mor bwysig i fywyd diwylliannol Cymru, ei diwydiant creadigol a’i phroffil rhyngwladol, fel bod y pris—£92 miliwn, neu £100 miliwn gan gynnwys costau tir a maes parcio—yn werth ei dalu. Rhaid inni wneud hynny ar adeg pan fo’r pwysau ar adnoddau’r Cynulliad yn dwysáu ac yn cynyddu.

Croesawaf y newyddion fod Syr David Rowe-Beddoe wedi ymgymryd â swydd cadeirydd Canolfan Mileniwm Cymru. Ar ran y Prif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg, mae’n briodol fy mod yn talu teyrnged i’w ragflaenydd, Syr Alan Cox. Heb weledigaeth gychwynnol Alan, ei egni, penderfyniad a’i ymrwymiad di-flino i’r prosiect ers ei ddechrau tua phum mlynedd yn ôl, ni fyddai wedi cyrraedd y pwynt hwn. Dymunwn yn dda iddo. Mae’n deyrnged i waith caled Alan fod rhywun uchel ei barch fel David yn barod i fod yn gadeirydd. Gall y bwrdd a’r Cynulliad fod â’r hyder mwyaf yn David Rowe-Beddoe.

Cadarnhaf fod y gwaith a gomisiynwyd i ddod â chynllun y prosiect i gam pwrpasol D wedi ei gwblhau. Mae’r cynllun manwl hwn yn gam holl bwysig yn y broses o gadarnhau ffiniau cost a risg. Bydd crynodeb o werthusiad technegol y gwaith hwn a gynhaliwyd gan Francis Graves Cyfyngedig—ein monitor ar gyfer y prosiect drwy gydol y cyfnod—ar gael cyn gynted ag yr ymdrinnir â’r materion sydd yn fasnachol sensitif a chyn gynted ag y caiff unrhyw faterion eraill eu datrys. Mae’r broses honno’n ymestyn i wneud penderfyniad ar y math o ddull caffael i’w ddefnyddio. Yn ddiweddar, mae Canolfan Mileniwm Cymru wedi ffafrio rheolaeth dros waith adeiladu. O dan yr ymagwedd honno ni ellir bod yn sicr ynglŷn â chost y prosiect. Byddai pob risg gorwario, am ba reswm bynnag, yn aros gyda’r prosiect. Fel yr eglurodd Syr Alan mewn cyfarfod diweddar o’r Pwyllgor Pwnc, cyfrifoldeb y Cynulliad fyddai gwarantu’r risgiau hynny.

Ym mis Hydref, eglurodd Prif Weinidog Cymru y dylem edrych am sicrwydd o 80 y cant ar ddechrau’r cynllun. Ni allaf ddweud yn bendant wrth yr Aelodau heddiw fod sicrwydd cost gennym ar gyfer y rhan fwyaf o’r prosiect. Mae’r risgiau o fynd ymlaen heb y rheolaethau angenrheidiol yn rhy fawr. Ni all y prosiect barhau ar sail siec wag gan y Cynulliad. Pe bai’r prosiect hwn yn dechrau o dan delerau rheolaeth dros waith adeiladu, byddai’n eithriadol o anodd ymwrthod â’r galw am ragor o arian. Byddem yn ymrwymo i gefnogaeth cyfalaf o £37 miliwn o leiaf, ond heb unrhyw derfyn i’n hamlygiad ariannol. Yn erbyn y cefndir hwnnw, mae’n bleser gennyf gadarnhau bod Canolfan Mileniwm Cymru wedi dod i’r casgliad y dylai gymhwyso ymagwedd contract pris sefydlog tuag at gaffael ar unwaith. Croesewir hynny gan bob un ohonom.

Yn erbyn yr amcangyfrif cost craidd o £92 miliwn ar gyfer y prosiect, sydd yn bris realistig a chyraeddadwy yn ôl ein hymgynghorwyr, mae Canolfan Mileniwm Cymru wedi sicrhau £55 miliwn, mewn ymrwymiadau neu arian parod. Credaf fod y £4 miliwn o arian Ewrop a oedd ar gael fwy neu lai wedi ei golli. Daeth yr amser i ben oherwydd y gwaith yr oedd angen ei wneud ar ailgynllunio ac ar gwblhau’r camau rhagbaratoi yn gywir. O gofio hynny i gyd, crynswth y diffyg arian yw £25 miliwn.

Mae gobeithion Canolfan Mileniwm Cymru o godi arian o ffynonellau eraill yn uchelgeisiol. Efallai y byddai’n fwy realistig meddwl yn nhermau targed ar gyfer nawdd gan y sector preifat o £4 miliwn yn hytrach nag £8 miliwn, a tharged ar gyfer lwfansau cyfalaf o £5 miliwn yn hytrach na £7 miliwn. Hyd yn oed wedyn, mae risg na fydd yr arian ar gael. Rhaid inni drafod gyda Chomisiwn y Mileniwm hefyd i weld a all ryddhau rhagor o arian ar gyfer y prosiect. Yr ydym wedi cymryd bod £3 miliwn ar gael a rhaid inni ei brofi ymhellach ar y ffigur hwnnw.

Fel fy nghyd-Aelodau, credaf fod y prosiect yn addo buddiannau enfawr i ddyfodol diwylliannol Cymru, i’r broses o greu diwydiant creadigol ac er mwyn hyrwyddo twristiaeth ddiwylliannol o weddill Ewrop a thu hwnt. Daw arian sylweddol yn ei sgîl o Gomisiwn y Mileniwm, cronfa loteri’r celfyddydau ac o ffynonellau cyhoeddus a phreifat eraill. Bydd yr arian hwnnw yn helpu i fynd i’r afael â’r problemau o ran adnoddau sydd yn wynebu Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru a Chwmni Dawns Diversions, er enghraifft, a allai ddod ar ein gofyn fel arall. Byddai dod â’r prosiect i ben yn golygu y byddai Cymru yn colli manteision yr arian loteri hwn a byddai tua £11 miliwn wedi ei wario hyd yma.

Mae’r Ganolfan yn cynnig cymysgedd o gynhwysion artistig nad oes eu tebyg yn unman arall yn y byd, ynghyd â buddiannau cyflogaeth economaidd gwerthfawr na fyddai’n gyfyngedig i Fae Caerdydd. Mae achos cryf dros ddadlau bod y pris cynyddol yn werth ei dalu cyhyd â’i fod yn agored i gyfundrefn reoli ddisgybledig wirioneddol er mwyn cynnal y risgiau a rheoli’r costau. Felly, o safbwynt ariannol, yr wyf yn fodlon cymeradwyo’r prosiect ichi mewn egwyddor, yn dibynnu ar rai amodau.

Yn gyntaf, mae’n hanfodol bod Canolfan Mileniwm Cymru yn mabwysiadu dull caffael yn seiliedig ar gontract pris sefydlog, a gwnaethpwyd hynny erbyn hyn. Fodd bynnag, bydd rhywfaint o oedi yn anochel er mwyn profi’r farchnad. Gellid defnyddio’r cyfnod hwn yn gynhyrchiol i gwblhau’r gwaith o gynllunio’r prosiect. Byddai’r gost gefnogol gysylltiedig i gadw’r ganolfan mewn busnes yn y cyfnod cyn y gwaith adeiladu yn £2 filiwn. Nid yw hynny’n swm ansylweddol a phan ystyrir trefniadau pontio ar gyfer setliad AMEC, byddai’r bil terfynol bron yn £3 miliwn.

Yn ail, mae angen ailffurfio ac ymestyn y bwrdd a’r gweithgor er mwyn ymdopi â’r cam datblygu cyfalaf. Gwn fod David Rowe-Beddoe, yn arbennig, yn dymuno gweithio gyda’r bwrdd i gyflawni hyn. Rhaid cael cefnogaeth brofiadol ar lefel y staff i reoli’r prosiect mewn ffordd sydd yn ategu talentau’r prif weithredwr yn ddiwylliannol ac yn weithredol.

Rhaid inni wynebu’r ffaith y gallai canlyniad profi’r farchnad o dan gontract pris sefydlog arwain at dendrau na ellir eu fforddio. Pe bai pris y prosiect yn fwy na £92 miliwn—pe bai’r cyfraniad y byddai disgwyl i’r Cynulliad ei dalu’n syrthio y tu allan i’r ystod a aseswyd—ni fyddai’n fforddiadwy ac ni allai fynd yn ei flaen. Pe bai sicrwydd cost yn dilyn prawf pris sefydlog yn dangos cost prosiect o dros £92 miliwn byddai hyn yn awtomatig yn golygu na fyddai prosiect Canolfan Mileniwm Cymru yn mynd yn ei flaen. Ni ddylem fod yn barod i lunio unrhyw drefniant lle nad yw ein hymrwymiad yn sefydlog. Heddiw, gosodaf derfyn clir i bawb ei weld: chi, y diwydiant a Chanolfan y Mileniwm ei hun. Rhaid i bob un ohonoch gymryd sylw ohono.

Mae’r papur yn tynnu sylw at un mater technegol, sef y dyfarniad rhwng Canolfan Mileniwm Cymru ac AMEC. O gymryd y byddai’r prosiect yn parhau ar y sail a amlinellir heddiw yna rhaid i’r cais dyledus—tua £900,000 gyda galw tymor byr o £180,000—gael ei dalu. Yn fy marn i Canolfan Mileniwm Cymru ddylai ysgwyddo’r gost, ond nid o’r arian cyhoeddus a fuddsoddwyd ynddi, er y gellid cael gofyniad ar gyfer rhai trefniadau pontio yn y tymor byr.

Trof at y cyfnod gweithredol ôl-adeiladu. Nid cyflwyno adeilad tirnod ar amser ac o fewn cyllideb yw unig nod Canolfan Mileniwm Cymru. Rhaid iddi weithredu’n llwyddiannus hefyd, yn ddiwylliannol ac yn ariannol. Bydd cyflwyno’r cynllun yn her. Yn y gorffennol, coleddodd y bwrdd y farn y bydd y ganolfan yn gweithredu heb gymhorthdal cyhoeddus. Fodd bynnag, ni allwn dderbyn yr asesiad hwnnw heb ei gwestiynu. Comisiynwyd PriceWaterhouseCoopers gennym i adolygu’r cynllun a bydd crynodeb ar gael unwaith yr ymdrinnir â’r materion sydd yn fasnachol sensitif ac unwaith y caiff unrhyw faterion eraill eu datrys. Byddwch yn ymwybodol o ddadl ddiweddar y Pwyllgor Diwylliant pan holwyd Canolfan Mileniwm Cymru am yr achos busnes. Yr oedd y Pwyllgor yn gadarn a dygn yn ei ymagwedd a helpodd i bwysleisio pa mor anodd yw cyflawni’r cynllun busnes, yn ogystal â sawl mater gweithredol nad ydynt, yn ôl pob tebyg, wedi eu datrys eto.

Felly, erys pryderon gwirioneddol. A all y ganolfan gynnal mwy na 400,000 o bobl yn dod i’r theatr bob blwyddyn? A yw’r cyfraddau presenoldeb o 70 y cant ar gyfer 300 o berfformiadau bob blwyddyn yn gyraeddadwy? A fydd 350,000 arall o bobl yn ymweld â’r ganolfan fel y rhagwelwyd? Os na fydd nifer y cynulleidfaoedd yn cyfateb â disgwyliadau, bydd y ganolfan yn wynebu diffyg ar unwaith. Mae Canolfan Mileniwm Cymru wedi cydnabod hyn yn anuniongyrchol drwy nodi y byddai rhaglen o ansawdd cenedlaethol a rhyngwladol yn galw am gymhorthdal cyhoeddus o £750,000 y flwyddyn.

Awgryma Cyngor Celfyddydau Cymru y bydd angen tua £800,000. Nid oes gan y cyngor yr adnoddau i ddarparu ar gyfer hyn, felly, byddai’n rhaid i’r Cynulliad ddod o hyd i’r arian ychwanegol. Yn ogystal, ymddengys mai prin yw’r ddarpariaeth, ar gyfer y gwaith cynnal a chadw parhaus a gallai sefydlu cronfa realistig gostio £0.5 miliwn arall y flwyddyn. Mae hefyd yn werth nodi y byddai’r ganolfan yn colli incwm pe bai nifer y cynulleidfaoedd yn is na’r disgwyl. Os na fyddai’r camau a gymerir i unioni hyn yn llwyddiannus gallai hynny fynd yn broblem reolaidd.

Rhaid inni ystyried dymuniadau rhesymol artistiaid ledled Cymru i gyfrannu at lwyddiant y ganolfan ac i dyfu a ffynnu lle bynnag y bônt, sydd yn golygu bod yn rhaid inni ystyried darpariaeth gynyddol ar gyfer y celfyddydau mewn rhannau eraill o Gymru. Ni ellir caniatáu i Ganolfan Mileniwm Cymru weithredu ar eu traul hwy—bydd angen eu cynnyrch arni.

Rhaid inni roi cyfle gwirioneddol i’r ganolfan lwyddo. Felly, rhaid inni fod yn realistig hefyd ynglŷn â’r galw posibl arnom am arian refeniw yn y blynyddoedd i ddod. Wrth ystyried yr holl faterion hyn gyda’i gilydd, rhaid inni fod yn barod i ystyried cost refeniw o tua £3 miliwn i fynd yn uniongyrchol i Ganolfan Mileniwm Cymru a swm cyfatebol fwy neu lai i dalu’r goblygiadau ategol mewn mannau eraill. Er mwyn galluogi’r prosiect i fynd yn ei flaen, ac i ystyried effaith Canolfan Mileniwm Cymru mewn cyd-destun ehangach, gwahoddir y Pwyllgor Pwnc i ystyried asesu lefel y risg ar arian refeniw ac i’w sicrhau ei fod yn gwneud synnwyr rhesymol. Bydd David Rowe-Beddoe eisiau hysbysu’r Pwyllgor Pwnc yn rheolaidd o’r camau y bydd yn eu cymryd i roi sail newydd i’r prosiect.

Wrth grynhoi, ac mewn egwyddor, gallwn roi rhwydd hynt i’r prosiect ar yr amod ei fod yn bodloni’r amodau canlynol: rhaid i’r dull caffael, ac fe fydd yn awr, ddibynnu ar gontract pris sefydlog. Gall y prosiect fynd yn ei flaen ar yr amod nad yw’r pris, ar ôl tendro, yn mynd â ni tu hwnt i’r trothwy o £92 miliwn. Rhaid i’r Cynulliad gael sicrwydd gan David Rowe-Beddoe y bydd y bwrdd a’r gweithgor mewn sefyllfa dda i fynd i’r afael â cham nesaf y prosiect, ac y rhoddir yr awdurdod i’r is-bwyllgor adeiladu fynd i’r afael â’r dasg yn llwyr. Mae hynny’n bwysig. Rhaid i’r Pwyllgor Pwnc roi ystyriaeth i’r cynllun busnes a rhaid i’r cynllun busnes a’r graddau y gellir yn rhesymol ddisgwyl i’r cam gweithredol gael ei gynnwys o fewn y swm blynyddol o £2 filiwn pe bai’r ganolfan yn methu â chyflawni ei huchelgais i weithredu heb nawdd cyhoeddus roi tawelwch meddwl i’r Pwyllgor hefyd. Rhaid i’r Pwyllgor hefyd gael ei sicrhau bod cefnogi gorchymyn eithaf tebyg am weithgaredd artistig cysylltiedig mewn rhannau eraill o Gymru yn realistig.

O gofio’r arian parhad angenrheidiol ar gyfer y prosiect drwy gydol yr haf, bydd yn barod i fynd ymlaen ar yr amod y bodlonir yr amodau hyn. Mae pob rheswm i gredu y cânt eu bodloni. Fodd bynnag, os na fodlonir unrhyw un o’r amodau hyn, bydd y prosiect yn anochel yn methu. Bydd yn rhaid eu bodloni ar yr un pryd cyn yr Hydref. Nid oes unrhyw ddadl dros fynd i gostau cynnal rhagbaratoi ychwanegol sylweddol ar gyfer Canolfan Mileniwm Cymru unwaith y bydd canlyniad y gwahoddiad pris sefydlog yn hysbys. Ni fydd Llywodraeth y Cynulliad yn cefnogi’r prosiect hwn oni fodlonir yr amodau ariannol a nodais. Rhaid i’r amodau gael eu bodloni er mwyn inni gyflawni ein rhwymedigaethau fel Llywodraeth. Fodd bynnag, mae amodau gwleidyddol hefyd. Mae’r prosiect hwn yn ceisio bod o fudd i bawb sydd â diddordeb—diwylliannol, economaidd a chymdeithasol—ac i bob rhan o Gymru. Yn y pen draw, mae’n iawn bod yr Aelodau yn pleidleisio ar gynnig i gefnogi’r prosiect hwn. Pan ddigwydd hynny, ni fydd Llywodraeth y Cynulliad yn edrych am y lleiafrif lleiaf, ond am gefnogaeth ym mhob plaid ac o bob rhan o Gymru.

Mae’r ymagwedd a gymeradwywn ichi yn dibynnu ar asesiad diduedd o’r gwirioneddau sydd yn ein hwynebu. Mae hefyd yn seiliedig ar benderfyniad i fod yn graff ynglŷn â chostau cyffredinol y prosiect ac ynglŷn â’r amodau sydd yn weddill y dylai’r prosiect eu bodloni os ydym i fod yn hyderus ynglŷn â mynd ymlaen â’r prosiect. Mae’r un amodau hynny yn dibynnu ar werthfawrogiad pellgyrhaeddol o botensial y prosiect i Gymru, a allai fod yn rhan o ddiffiniad Cymru ei hun—hyder yn ein hunaniaeth ddiwylliannol, drwy fuddsoddi nid yn unig mewn adeilad, ond yng ngallu pobl i fynegi eu hunain ar lwyfan y byd. Mae buddiannau’r prosiect hwn yn sylweddol. Fodd bynnag, mae gan y Cynulliad hwn Lywodraeth gyfrifol sydd yn benderfynol o reoli’r costau. Mae’r datganiad hwn wedi sefydlu’r amodau ariannol a gwleidyddol y mae’n rhaid i’r prosiect hwn eu bodloni os yw i fynd yn ei flaen. Mae’r prosiect yn haeddu’r cyfle i fodloni’r amodau hyn.

in Welsh I have supported the Wales Millennium Centre project from the beginning, but I appreciate the complexity of an initiative that expects to attract 0.75 million people a year to its various activities. I also realise how difficult it is to be certain of the cost of such a large development, particularly in an age where the inheritance of Thatcher continues to make public spending a sin rather than a virtue. However, from listening to the Minister’s statement, she has succeeded in keeping the project on track by considering its definite and uncertain aspects as well as the best and worst case scenarios in terms of cost.

in Welsh As she has been open, the Minister has disclosed a range of financial possibilities, including the imagination of the optimist and the pessimist without burying the beauty of the project.

in Welsh The Minister is right to draw our attention to the great loss that organisations such as Welsh National Opera would incurr if we were to lose the substantial funding from the Millennium Commission and other sources. She is also right to insist that the construction work on the project be managed by the Wales Millennium Centre under a fixed price contract in order to prevent the Assembly having to shoulder additional building costs. She is right to emphasise the likelihood that the business plan will need public support to keep the scales balanced. In proposing a maximum of £2 million a year to do this, she gives the project security. In proposing a further £2 million for cultural activity across Wales, she offers relief for the pain caused by ‘Cardiffobia’.

yn Saesneg Gofynnaf i’r Gweinidog ystyried dau bwynt holl bwysig. Yn gyntaf, i gydnabod pa mor bwysig yw hi y gall nifer fawr o bobl deithio’n hawdd yn ôl ac ymlaen i’r bae. Drwy wneud y gorau o hygyrchedd y brifddinas i holl bobl Cymru, byddem yn symud ymhellach yn awr o’r senario gwaethaf i’r Ganolfan ac yn agosach at ddelfryd cenedl unedig. Yn ffodus, mae’r amser yn iawn i fanteisio ar arian Amcan 1 yn y Cymoedd. Gall hynny, ynghyd â masnachfraint rheilffyrdd sengl i Gymru, helpu i wneud y brifddinas a’n sefydliadau a’n canolfannau cenedlaethol yn hygyrch i holl bobl Cymru.

yn Saesneg Trof yn awr at berchenogaeth safle Canolfan Mileniwm Cymru. Gan y byddai’r prosiect mawreddog hwn yn cyfrannu gymaint at ymdrech Caerdydd i fod yn Ganolfan Diwylliant Ewrop yn 2008, byddai’n ymddangos yn rhesymol ac yn symbiotig i Gyngor Dinas a Sir Caerdydd ganiatáu prydles i Ganolfan Mileniwm Cymru ar y tir am rent rhad. Byddai hynny’n lleihau’r posibilrwydd o godi tâl ar weddill Cymru a byddai’n ymestyn statws y brifddinas y tu hwnt i’r M4 a mannau i’r dwyrain a’r gorllewin.

Nid wyf yn amau brwdfrydedd Owen John dros y prosiect. Fe’i clywais yn sôn amdano droeon. Ofnaf, fel y Gweinidog dros Gyllid, na allaf fod yr un mor frwd; rhaid imi amlinellu’r senarios gwaethaf. Ceisiais wneud hynny heddiw. Trafodwyd materion trafnidiaeth. Gwn fod Sue Essex yn gofidio’n arbennig am drafnidiaeth i mewn i’r bae ac mae’r awdurdod lleol yn gofidio am fynediad i Ganolfan Mileniwm Cymru. Mae hynny’n bwysig.

Dywedais yn y nodyn a anfonais at yr Aelodau y bore yma fy mod wedi trafod sefyllfa Cyngor Dinas a Sir Caerdydd gyda’i arweinydd. Mae’r cyngor yn cefnogi’r prosiect hwn ac am symud ymlaen gyda’i gynnig i fod yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2008. Rhaid inni ddeall mai mater i’r awdurdod lleol yw hyn. Bydd yn atebol i’r etholwyr am ei weithredoedd o ran materion tir a maes parcio. Byddai’n ddefnyddiol ar yr adeg hon i gydnabod y bu’n gefnogol i’m datganiad heddiw.

Dywedodd y Gweinidog fod rhwystrau sylweddol yn wynebu’r prosiect hwn o hyd. A yw’n rhannu fy mhryder y bu’r cyfryngau yng Nghymru, dros y dyddiau diwethaf, yn datgan bod y prosiect hwn wedi llwyddo? A gytuna’r Gweinidog fod angen inni egluro bod yn rhaid bodloni amodau sylweddol cyn y bydd hynny’n wir? Cyfeiriodd y Gweinidog, yn briodol, at yr angen i sicrhau bod Cymru gyfan yn elwa ar y prosiect hwn. A wnaiff hi ystyried ychwanegu asesiad at yr amodau hyn o sut y bydd gweddill Cymru yn elwa ar y ganolfan newydd hon? Cyfeiriodd hefyd am gymeradwyaeth bellach gan y Cynulliad. Pryd y caiff y Cynulliad gyfle i bleidleisio ar y mater hwn, fel y gall yr Aelodau wneud eu barn yn hysbys? Mae gennyf amheuon mawr ynglŷn â mynd ymlaen â phrosiect o’r maint hwn heb fod gan y Cynulliad strategaeth ar gyfer lleoliad sefydliadau cyhoeddus yn y celfyddydau, diwylliant a chwaraeon, a chyrff cyhoeddus. Gwn nad yw hyn i gyd o fewn cylch gwaith y Gweinidog. Fodd bynnag, nododd ei bod yn siarad ar ran y Prif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg. A wnaiff y Gweinidog ein sicrhau yr ymgymerir â’r gwaith i ddatblygu strategaeth o’r fath, fel y gwneir penderfyniadau yn y dyfodol o fewn fframwaith polisi sydd yn ymchwilio i’r ffordd y dylem ddosbarthu ein hadnoddau ledled Cymru?

O’m rhan i, gwneir pob penderfyniad ynglŷn â’n defnydd o adnoddau ledled Cymru o fewn fframwaith polisi. Gwn fod hynny’n flaenoriaeth i’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg, o’r trafodaethau a gawsom, gan gynnwys y trafodaethau hynny ynglŷn â Chanolfan Mileniwm Cymru. Yr wyf yn ymwybodol bod cadeirydd ac aelodau’r Pwyllgor Diwylliant yn gofidio hefyd ynglŷn â’r ymagwedd strategol.

O ran y ddadl a gynhelir yn y Cyfarfod Llawn, bydd hynny’n fater i’r Gweinidog dros Ddiwylliant, ond nodais fod yn rhaid i’r drafodaeth honno ddigwydd yn y Pwyllgor Diwylliant. Bydd y Pwyllgor am gymryd ei amser i drafod Canolfan Mileniwm Cymru rhwng dechrau Mehefin a diwedd Gorffennaf.

O ran y wasg, nid wyf yn gyffredinol yn sôn am yr hyn sydd yn digwydd yn y wasg. Yn amlwg, bydd dyfalu bob amser. Mae fy natganiad yn nodi safbwynt y Llywodraeth yn glir.

Rhaid imi ddweud nad oes diddordeb gennyf yn eich amodau, Val. Weithiau, rhaid inni gydnabod nad yw’r prosiectau hyn o fewn ein rheolaeth. Dechreuodd prosiect Canolfan Mileniwm Cymru ymhell cyn i’r Cynulliad gael ei sefydlu. Canolfan Mileniwm Cymru sydd yn gyfrifol am y prosiect hwnnw a chafodd ddigon o gymhelliant i ddechrau’r prosiect a denu arian o Gomisiwn y Mileniwm. Peidiwch â chael eich twyllo yn y Siambr hon: os nad aiff y prosiect hwn yn ei flaen, nid aiff yr arian hwnnw gan y Comisiwn y Mileniwm tuag at ganolfan newydd yn Abertawe neu ogledd Cymru. Golygai natur y prosiect y byddai yng Nghaerdydd. Mae’n anodd weithiau pan fyddwn ni yma yng Nghaerdydd, gan fod gennym ein buddiannau yn ein hetholaethau. Fodd bynnag, weithiau, fel gwleidyddion, rhaid inni roi ein buddiannau Cymreig, a’r hyn yr ydym am ei gael i Gymru a’n delwedd yn y byd, ynghanol ein penderfyniadau, yn hytrach na’r hyn a ddywedwn yn y papurau newydd lleol yn ein hetholaethau.

Yn gyntaf, ar ran Plaid Geidwadol Cymru, hoffwn ddiolch i’r Gweinidog am ei datganiad heddiw, ac am roi arweiniad cadarn ar y mater hwn. Buom yn gofidio dros y misoedd diwethaf nad oedd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg wedi cymryd yr awenau, bod diffyg arweinyddiaeth gadarn mewn perthynas â Chanolfan Mileniwm Cymru, a bod mewnbwn y Llywodraeth wedi bod yn llac. Gan eich bod wedi cymryd yr awenau, mae ein hyder wedi cynyddu, yn arbennig o gofio’r ffordd yr ymdriniasoch â’r mater pwysig hwn mewn ffordd mor agored. Yr ydym yn falch bod yr adroddiad yn cynnwys—mewn sawl ystyr—ystadegau mor llym. Mae’r risgiau’n llym, fel y crybwyllasoch. Yr wyf yn ddiolchgar ichi am fod mor agored a chlir yn eich ymagwedd.

Croesawn benodiad Syr David Rowe-Beddoe fel cadeirydd Canolfan Mileniwm Cymru. Credwn y bydd ei benodiad yn ennyn hyder pellach yn y prosiect. Gwyddom am gefndir Syr David a’r cyfoeth o brofiad a ddaw i’r prosiect. A ydych mewn sefyllfa i bennu targedau penodol ar gyfer codi buddsoddiad y sector preifat? Gofidiwn na ddylid llenwi’r bwlch ariannu hwn yn llwyr o bwrs y wlad, ond y dylai gael ei lenwi hefyd o ganlyniad i gyfleoedd buddsoddi yn y sector preifat. Ni chredwn y gall prosiect o bwysigrwydd diwylliannol ac economaidd mor sylweddol i Gaerdydd a Chymru ennill rhagor o fuddsoddiad yn y sector preifat. Yr ydym yn hyderus ac yn sicr y gall Syr David fwrw ymlaen â hynny yn egnïol.

Hoffwn hefyd weld newidiadau pellach i fwrdd Canolfan Mileniwm Cymru. Mae angen pobl ar y bwrdd sydd â phrofiad o reoli prosiectau ar raddfa fawr fel hwn. Gobeithiwn am newidiadau pellach dros yr ychydig fisoedd nesaf.

O ran costau sefydlog, buom yn gofidio am faint yr adeilad. Y llynedd, gellid bod wedi adeiladu’r adeilad siŵr o fod am £85 miliwn, sef tua 420,000 o droedfeddi sgwâr. Erbyn hyn bydd tua 320,000 o droedfeddi sgwâr, ond bydd yn costio £92 miliwn. Felly, yr ydym yn falch bod y Llywodraeth wedi cydnabod yr angen i wneud y costau yn sefydlog ac i Ganolfan Mileniwm Cymru roi gwaith ar dendr, er mwyn sefydlu a all cwmni adeiladu ei adeiladu am £92 miliwn. Heb gostau sefydlog, nid oes unrhyw hyder, nac unrhyw gytundeb i fynd ymlaen. Mae hyn yn rhan bwysig o’n cytundeb i fynd ymlaen. Byddai’n gwneud llawer iawn i ennyn hyder, nid yn unig yn y Cynulliad, ond ledled Cymru ac ymhlith y trethdalwyr y gofynnir iddynt dalu’r bil am y prosiect pwysig hwn.

Buom yn gofidio am ffigurau refeniw Canolfan Mileniwm Cymru. Yr oedd aelodau blaenllaw o’r gymuned gelfyddydol yn synnu at y ffigurau presenoldeb mawr a ragamcanwyd o tua 450,000 o bobl y flwyddyn ac yn synnu at y capasiti canrannol y mae Canolfan Mileniwm Cymru yn disgwyl ei gyflawni. Yr ydym yn falch y bydd y Pwyllgor Diwylliant yn dadansoddi’r ffigurau hyn ac yn eu harchwilio ymhellach. Rhaid inni fod yn siŵr y bydd y prosiect hwn yn rhedeg yn effeithiol unwaith yr adeiledir yr adeilad.

Mae angen ymgynghori â phobl o’r gymuned gelfyddydol ehangach, sydd â’r arbenigedd a’r wybodaeth i ddweud wrthym sut y gellir llenwi adeilad o’r fath gyda’r nifer angenrheidiol o bobl i wneud y prosiect yn un gwerth chweil. Mae pobl o’r fath yn gwybod ac yn deall sut i gynnal theatrau ac adeiladau cyffelyb eraill ledled y Deyrnas Unedig. Rhaid inni eu sicrhau na fydd unrhyw nawdd cyhoeddus y bydd yn rhaid i’r Cynulliad ei ystyried efallai yn dargyfeirio arian holl bwysig i ffwrdd o gyllideb ddiwylliannol Cymru. Rhaid i bobl yng ngogledd Cymru a ledled y wlad, sydd yn gweld y datblygiad hwn yn digwydd yng Nghaerdydd, fod yn hyderus y bydd y Llywodraeth a’r Cynulliad yn sicrhau arian cyhoeddus i’r celfyddydau ledled Cymru, yn ogystal ag unrhyw arian a fydd ar gael ar gyfer y prosiect hwn.

Wrth gau, mae Cymru wedi meithrin llawer o artistiaid o’r radd flaenaf, ac mae gennym gwmni opera o’r radd flaenaf. Cawn y fraint bob blwyddyn o weld ein hartistiaid gwych yn perfformio ym mhedwar ban byd, ac mae eu cenedl yn ymfalchïo ynddynt. Rhaid inni sicrhau bod ganddynt leoliad o’r radd flaenaf yng Nghymru i berfformio ynddo. Mae hynny’n dipyn o her i’r Cynulliad.

Eisoes bu’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg yn ymgynghori llawer â’r gymuned gelfyddydol a chynhaliwyd sawl trafodaeth. Felly, mae hynny’n rhoi eich sylw cyntaf annheg ynglŷn â’r Gweinidog yn ei gyd-destun. Gofynnodd y Gweinidog dros Ddiwylliant imi ymgymryd â’r gwaith hwn oherwydd fy mriff ariannol. Yr ydym yn mabwysiadu ymagwedd ddeublyg ar yr adeg hon.

Rhannaf eich pryderon ynglŷn â refeniw, a fynegwyd yn glir hefyd gan y Pwyllgor Diwylliant. Nid oes un adeilad cyhoeddus na lleoliad celfyddydol yn y DU siŵr o fod na chaiff rywfaint o arian refeniw gan y Llywodraeth. Rhaid inni roi trefn ar y mater hwn. Mae’n well bod yn onest ar yr adeg hon, yn hytrach na gorfod mynd i’r afael ag argyfwng mewn rhai blynyddoedd, pan fydd yr adeilad wedi ei godi. Mae hynny’n bwysig. Mae costau sefydlog yn holl bwysig. Yr ydym oll wedi dysgu os na allwch sicrhau’r ffigurau ar gyfer prosiectau adeiladu, mae wedi canu arnoch.

Croesawaf benodiad Syr David Rowe-Beddoe hefyd. Bydd ei gefndir yn ddefnyddiol wrth geisio sicrhau mwy o fuddsoddiad yn y sector preifat. Bydd hyder y sector preifat ganddo hefyd ac mae ganddo lawer o gysylltiadau ar draws y byd. Gobeithio hefyd y gwnaiff wahaniaeth enfawr wrth godi refeniw o ffynonellau o’r fath. Yn ei rôl fel arweinydd, credaf y bydd am ystyried y bwrdd. Mae’n fwrdd sydd yn gweithio’n galed a diwyd, ond derbyniaf eich pwynt ynglŷn â phwysigrwydd rheoli prosiectau. Gwn fod Jenny yn gofidio ynglŷn â hynny hefyd. Mae angen rhywun arnom sydd yn gweithio mewn ffordd ymarferol, gan reoli’r prosiect o ddydd i ddydd, er mwyn sicrhau ein bod yn cadw o fewn y gyllideb.

Yr oedd eich pwynt olaf yn un da. Mae Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru yn gyfarwydd i bobl ledled y byd. Dyma ddelwedd Cymru ac mae’n marchnata ein gwlad mewn ffordd ragorol. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod nad oes ganddi unrhyw gartref addas yng Nghymru. Gallai yr un mor hawdd fod yn gwmni opera hippodrome Bryste neu’n gwmni sydd yn gweithio yn Birmingham. Byddai hynny’n drasiedi fawr i’n gwlad.

Mae’r prosiect hwn yn cynnig her aruthrol, y mae’n rhaid inni ei derbyn. Yr wyf yn siŵr yr ymunwch â mi i longyfarch y Prif Weinidog am gyhoeddi adolygiad o’r prosiect rai misoedd yn ôl. Cofnodaf hefyd ein diolchiadau i Jenny Randerson am ei gwaith yn yr adolygiad hwnnw. Croesawaf innau hefyd Syr David Rowe-Beddoe fel cadeirydd Canolfan Mileniwm Cymru. Yr wyf yn siŵr y bydd ei arbenigedd yn sicrhau llwyddiant y prosiect hwn.

Mae’r prosiect yn gam holl bwysig ymlaen i gelfyddydau, diwylliant ac iaith Cymru, gan ei fod yn dangos ein gweledigaeth a’n hyder yn nyfodol ein gwlad ar adeg mor dywyll mewn llawer o ardaloedd. Caiff effaith bwysig hefyd ar gyflogaeth a budd economaidd Gymru ac, yn arbennig, ar ddelwedd Cymru yn y byd.

Croesawn yr ymagwedd contract pris sefydlog a’r agwedd realistig tuag at y prosiect hwn. Yr wyf yn hyderus y bodlonir yr amodau hyn cyhyd ag y gallwch chi, Weinidog, gadw eich swydd bresennol. Golygwyd hynny fel canmoliaeth.

Gwyliwch rhag canmol.

Yr oeddwn yn falch o glywed eich ymateb i Jonathan Morgan oherwydd cytunaf fod yn rhaid ymgynghori’n eang â chymdeithasau celfyddydol er mwyn sicrhau bod y prosiect hwn yn llwyddo. Clywsom droeon sut y mae ymgynghori gwael yn arwain at fethiant.

Yn olaf, ers inni gyhoeddi y byddai’r prosiect hwn yn parhau a chan fod cadeirydd gwych wedi ei benodi, a oes posibilrwydd y gall y gefnogaeth ariannol breifat ar gyfer y prosiect hwn gynyddu o £4 miliwn i £8 miliwn neu hyd yn oed yn fwy? Pe bai’r prosiect yn mynd y tu hwnt i £92 miliwn, a fydd yr arian preifat ychwanegol hwnnw yn talu’r gost ychwanegol honno?

Ar bwynt Jonathan Morgan, byddwn wrth fy modd pe baem yn gallu cael mwy o arian preifat fel na fyddai’n golygu gwario cymaint o arian cyhoeddus. Fodd bynnag, yr wyf yn benderfynol ynglŷn â therfyn cost y ffigur cyffredinol ac ni chredaf y gallaf wyro oddi wrtho. Mae pobl wedi gofyn imi ‘beth os aiff y costau y tu hwnt i £100 miliwn?’ Fy ateb yw na allant. Rhaid inni gael sefydlogrwydd yn y prosiect hwn. Ni chawsom ef o’r blaen ac mae’n hanfodol ein bod yn cadw at y ffigurau. Mae Jenny wedi cymryd yr awenau ar ganlyn hyn i’w derfyn ac mae wedi gofyn imi gyfrifo’r ffigurau hynny.

yn Saesneg Croesawaf ddatganiad y Gweinidog ac fe’i canmolaf ar ei rheolaeth graff dros agweddau ariannol y mater sensitif hwn a’r ffordd gynhwysol y ceisiodd ddatblygu’r prosiect hwn. A gytuna mai mater i’r bwrdd yw cadeiryddiaeth ac aelodaeth bwrdd Canolfan Mileniwm Cymru? A gytuna y gwnaeth Syr Alan Cox, y cyn gadeirydd, gyfraniad pwysig tuag at ddechrau’r gwaith ar y prosiect hwn a sicrhau brwdfrydedd amdano? Croesawaf y cadeirydd newydd Syr David Rowe-Beddoe.

yn Saesneg Croesawaf y rôl y mae’r Gweinidog wedi gofyn i’r Pwyllgor ymgymryd â hi a’i bod wedi cydnabod nad yw’r arbenigedd gennym i roi sicrwydd cadarn ynglŷn â sefyllfa refeniw y prosiect hwn, ond ein bod yn fodlon adolygu’r ffigurau a, gobeithio, cael ein sicrhau gan y bwrdd eu bod o dan reolaeth. A wnaiff hi ein sicrhau hefyd yn fwy cadarn—mae wedi gwneud hynny i ryw raddau—na fydd gwariant ar Ganolfan Mileniwm Cymru yn effeithio ar y gwariant ar y celfyddydau yn gyffredinol yng Nghymru nac ar gyllideb Cyngor Celfyddydau Cymru? A yw’n derbyn y bydd angen i’r Cynulliad gyfrannu’n ariannol flwyddyn ar ôl blwyddyn tuag at arian refeniw y ganolfan er mwyn sicrhau bod ganddi raglen allgyrch i Gymru gyfan, er mwyn adlewyrchu diwylliant Cymru?

in Welsh We welcome the way in which the Minister has dealt with this situation and the way in which the project is proceeding. We will look at the capital figures and revenue figures in detail, but I trust that we can proceed with this project, which is so important to culture in Wales.

Mae’n hanfodol ein bod yn cydnabod goblygiadau Canolfan Mileniwm Cymru i’r celfyddydau yng Nghymru. Ni ddylwn roi’r argraff ein bod yn cymryd arian o un ardal yng Nghymru er mwyn sicrhau y cawn Ganolfan Mileniwm Cymru. Mae’n briodol y bydd y Pwyllgor yn trafod y ganolfan yn arwain at y broses gyllidebu. Mae’n gyfle delfrydol iddo edrych ar natur y celfyddydau yng Nghymru a’r gweithgareddau allgyrch a allai ddeillio o Ganolfan Mileniwm Cymru yng nghyd-destun ei gais i Jenny Randerson gyflwyno cynigion yn ymwneud â chyllidebau’r celfyddydau yng Nghymru. Rhaid cydnabod, os ydym am i Gymru lewyrchu o ran ei hartistiaid ac er mwyn iddi gyflawni, bod yn rhaid inni archwilio’r adnoddau sydd ar gael. Rhoddaf y sicrwydd hwnnw yn y cyd-destun hwnnw, ar yr amod na fydd rhagor o argyfyngau cenedlaethol.

Gwerthfawrogaf y rôl yr ymgymerodd y Pwyllgor â hi a’r rôl bellach y cytunodd i ymgymryd â hi. Nid yw aelodau’r Pwyllgor yn arbenigwyr yn y maes hwn ond yr oedd ganddynt ymdeimlad ohono a gwyddent beth oedd y materion yn ystod y cyfweliadau â chynrychiolwyr Canolfan Mileniwm Cymru yn y Pwyllgor Diwylliant. Gall y Pwyllgor chwarae rhan bwysig a grymus wrth fynd at wraidd y mater i weld a oedd angen inni ddyrannu unrhyw refeniw. Os mai dyna yw’r mater dan sylw, a dyna beth mae’n rhaid inni ei wneud, yna gwnawn hynny. Gadewch inni fod yn glir o ddechrau’r broses y gallai olygu bod yn rhaid inni ddarparu’r arian.

Cytunaf Rhodri, mai mater i Ganolfan Mileniwm Cymru yw penodi cadeirydd i’r bwrdd. Gwerthfawrogwn waith ac egni ymagwedd Alan Cox. Yr oedd am i’r prosiect lewyrchu a datblygu. Rhaid inni gydnabod hynny. Rhaid inni gydnabod hefyd bod penderfyniad y bwrdd yn golygu penodi’r person cymwys yn y maes priodol. Ni fyddech yn penodi cyfarwyddwr artistig i reoli’r gwaith o adeiladu canolfan celfyddydau; byddech yn penodi arbenigwr adeiladu. Rhaid inni gydnabod y sgiliau amrywiol sydd yn gysylltiedig â hyn.

Diolchaf i Gadeirydd y Pwyllgor Diwylliant am ei gymorth dros yr ychydig wythnosau diwethaf ac i lefarwyr y pleidiau hefyd am eu cymorth i’m galluogi i gyflwyno’r datganiad hwn.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi am y cyfle hwn i siarad gan fy mod yn cynrychioli barn arall, fel y gŵyr rhai ohonoch. Mae’n bwysig oherwydd gwêl llawer o bobl yng Nghymru, y bobl dlawd, y ganolfan hon fel albatros diwylliannol o amgylch eu gyddfau. Cost wreiddiol y ganolfan oedd £75 miliwn ond erbyn hyn mae’n £92 miliwn ac o bosibl yn £100 miliwn gyda siec wag â gwarant ddibynadwy. Dywedodd y Gweinidog dros Ddiwylliant yn ddiweddar na ddylid caniatáu i’r prosiect hwn sugno arian o weddill Cymru. Dyna’n union beth a wna. Bydd y £25 miliwn neu oddeutu hynny a oedd ar gael ar gyfer hyn yn sugno arian o weddill Cymru.

Gwerthfawrogaf fod o leiaf dau Ysgrifennydd Gwladol yn Llywodraeth San Steffan wedi ymrwymo i gefnogi hyn a bod Prif Weinidog Cymru wedi rhoi £2 filiwn ar gyfer Canolfan y Mileniwm i asesu’r sefyllfa. Does bosib, ar ôl cael y £2 filiwn, y dylai fod wedi glynu at y £75 miliwn a oedd ar gael yn hytrach na dod yn ôl yma i ofyn am £17 miliwn arall, tra bod pobl yn dioddef o amddifadedd cymdeithasol ac anghyfartaledd yng Nghymru. Dyna’r pwynt. Beth mae hyn yn ei olygu i bobl Ceredigion, Rhondda, Dinbych, Caernarfon, y rheini sydd yn cysgu ar y strydoedd a’m hetholwyr ym Mlaenau Gwent? Ni fydd miloedd o bobl byth yn ei gweld heb sôn am eistedd ynddi. Deallaf fod £27 miliwn ar gael gan Gomisiwn y Loteri ac mae hynny’n bwysig i Gymru. Fodd bynnag, rhaid cael realiti. Hyd yn hyn buom yn byw mewn rhithwir—

Mae gennyf farn leiafrifol a gwerthfawrogaf eich bod yn gadael imi siarad. Gwnaf ddirwyn i ben yn awr oherwydd siaradaf â’r wasg y tu allan yn ddiweddarach. Mae pobl Cymru yn haeddu cydraddoldeb a chwarae teg. Dylem o leiaf geisio capio’r cynllun hwn—

Gofynnaf i bwyllgor Canolfan Mileniwm Cymru gapio’r cynllun hwn ar £75 miliwn.

Os gofynnwch iddo ei gapio, gallwch ffarwelio â’r cynllun, â £27 miliwn, â’r arian cyhoeddus a fuddsoddwyd. Nid oes siec wag ar gyfer y cynllun hwn. Teimlaf fod y sylw hwnnw yn eithaf sarhaus. Nodais mewn geiriau unsill y trefniadau ariannol a’r profion/amodau a ragwelaf. Nid oes siec wag. Dyma realiti’r sefyllfa bresennol. Nid yw’n ddelfrydol mai dim ond ar y cam hwn yr ydym. Byddai wedi bod yn braf pe bai’r prosiect hwn wedi ei orffen 12 mis yn ôl, ond nid oedd. Fel yna y mae pethau. Gan ein bod wedi penderfynu cael gafael bendant ar bethau erbyn hyn, gwyddom i ble yr ydym yn mynd.

Pan oeddwn yn swyddog undeb llafur cefais y fraint o ymwneud â llawer o bobl o lawer o gwmnïau ledled y byd. Arferwn feddwl eu bod yn ystyried Cymru yn nhermau costau llafur rhad ac yn y blaen ac mai dyna pam y daethant i Gymru. Yr oedd hynny’n wir i raddau ond yr oedd hefyd am eu bod yn gwybod ble yr oedd Cymru. Gwyddent oherwydd Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru. Pan oeddent yn eistedd mewn rhyw dref neu ddinas yn America yn gwrando ar Gwmni Opera Cenedlaethol Cymru, yr oeddent yn ymwybodol ei fod yn gwmni blaenllaw. Dyna sut y gwyddent am Gymru a sut y cawsant eu darbwyllo i ymweld â safleoedd yng Nghymru.

Rhaid inni gydnabod bod cwmnïau fel Opera Cenedlaethol Cymru, a chelfyddydau a diwylliant Cymru, yn allweddol i’n datblygiad economaidd. Dyna beth ddaw â ffyniant i ardaloedd fel Ceredigion a’r Cymoedd. Ni allwn fod â meddwl cul a chredu os na fydd hyn yn digwydd yng Nghaerdydd, y bydd yn digwydd yn rhywle arall ac mai dim ond yr ardal honno fydd yn elwa ar hynny. Ni fydd hynny’n digwydd. Mae’r datganiad hwn yn sôn am fod yn realistig. Nid aiff y ganolfan yn ei blaen os aiff y tu hwnt i drothwy’r gost.