Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle hwn i wneud datganiad ar fater o bryder cyhoeddus, sef yr achosion o dwbercwlosis yn Ysgol Uwchradd Duffryn yng Nghasnewydd a’i oblygiadau ar gyfer polisi brechu i Gymru gyfan. Yn gynharach eleni, cafwyd bod disgybl yn Ysgol Uwchradd Duffryn yng Nghasnewydd yn dioddef o dwbercwlosis. Yn dilyn y diagnosis hwnnw, sgriniwyd plant eraill yng ngrŵp blwyddyn y disgybl a phobl y bu’r disgybl mewn cysylltiad â hwy yn gynnar ym mis Ebrill. Canfuwyd bod wyth disgybl wedi dal TB. Fel cam rhagofalus, dechreuodd Awdurdod Iechyd Gwent sgrinio poblogaeth yr ysgol ar 24 Ebrill. Cynigir brechiad Bacille Calmette-Guerin (BCG) i’r disgyblion hynny y bydd canlyniad eu profion ar gyfer TB yn negatif. Cyfeirir disgyblion eraill ar gyfer archwiliad pellach. Disgwylir canlyniadau’r sgrinio yr wythnos hon.

Mae Cyfarwyddwr Iechyd Cyhoeddus Awdurdod Iechyd Gwent, Cyfarwyddwr Canolfan Gwyliadwriaeth Clefydau Heintus (Cymru), ac adrannau addysg a iechyd yr amgylchedd yr awdurdod lleol yn cydweithio er mwyn sicrhau y ceir ymateb cydgysylltiedig. Mae’r Prif Swyddog Meddygol, sydd yn cadw mewn cysylltiad agos â’r sefyllfa, yn sicrhau fy mod yn derbyn yr wybodaeth ddiweddaraf.

Bu twbercwlosis yn bresennol yn ein plith ers llawer o flynyddoedd a chaiff ei reoli gan nifer o fesurau: triniaeth brydlon ac effeithiol o achosion a nodir, yn enwedig os byddant yn heintus; archwiliad o’r rhai hynny a fu mewn cysylltiad ag achosion o TB; sgrinio’r rhai hynny sydd mewn perygl uchel, a rhaglen genedlaethol o frechiadau BCG mewn ysgolion. Mae brechiadau BCG yn helpu i atal TB ond dim ond mewn tua 70 y cant o achosion y mae’n effeithiol. Nid yw llawer o wledydd yn ei ddefnyddio oherwydd hynny.

Ar un adeg, bu twbercwlosis yn salwch cyffredin ac yn aml yn un marwol. Fodd bynnag, o ganlyniad i’r mesurau a amlinellwyd gennyf, mae nifer yr achosion wedi gostwng yn ddramatig. Weithiau ceir achosion o TB yn y gymuned ond gall gwrthfiotigau ei drin. O gadw golwg ar afiechyd, dengys data y bu cynnydd bach o flwyddyn i flwyddyn yn yr achosion o TB yn y DU. Fodd bynnag, nid adlewyrchir y duedd hon yng Nghymru, ond rhaid inni fod yn wyliadwrus.

Mae Cymru’n dibynnu ar drefniadau consortiwm gyda’r Adran Iechyd ar gyfer cyflenwad o’r brechiad. O ganlyniad i broblemau cynhyrchu difrifol, rhoddwyd y gorau i’r rhaglen frechu reolaidd mewn ysgolion yn y DU yn 1999. Cyn hynny, brechwyd tua 70 y cant o’r grŵp targed. Mae’n bleser gennyf ddatgan y cafodd yr anawsterau cyflenwi hynny eu datrys. Ar 24 Mawrth, cyhoeddwyd bod cyflenwadau digonol o frechiadau ar gael er mwyn dechrau ailgyflwyno’r rhaglen ysgolion. Derbyniodd yr awdurdodau iechyd gyflenwadau o frechiadau ar 16 Ebrill.

Bellach, mae’r awdurdodau yn cynllunio’r rhaglen ailgyflwyno yn y ffordd a fydd yn gweddu orau i ofynion unigol eu hardaloedd. Bydd yr ymdrech gychwynnol yn canolbwyntio ar ddisgyblion sydd yn debygol o adael yr ysgol yn yr haf eleni. Yr ydym yn ymwybodol mai prin fydd y cyfle y tymor hwn oherwydd bod y disgyblion yn nesáu at gyfnod prysur o arholiadau. Cynllunnir rhaglenni yn ofalus er mwyn osgoi tarfu ar waith disgyblion.

O gofio’r sefyllfa leol, mae Awdurdod Iechyd Gwent wedi penderfynu cynnig y brechiad i’r disgyblion yn Ysgol Uwchradd Duffryn yn gyntaf oherwydd yr achosion a gafwyd yn yr ysgol. Ni fydd hyn yn effeithio mewn unrhyw ffordd ar gynlluniau eraill yr awdurdod iechyd. Ni cheir unrhyw oblygiadau penodol ar gyfer y rhaglen ailgyflwyno ar draws Cymru o ganlyniad i’r achosion yn Ysgol Uwchradd Duffryn.

Disgwylir cyflenwadau pellach o frechiad BCG yn yr hydref er mwyn galluogi awdurdodau iechyd i ailgychwyn y rhaglen imiwneiddio rheolaidd yn yr ysgolion. Mae twbercwlosis yn glefyd y gellir ei drechu, ond rhaid inni sicrhau ein bod ar ein gwyliadwriaeth. Bydd yr ymdrech newydd i imiwneiddio yn gyfraniad pwysig at sicrhau hynny.

Diolchaf i’r Gweinidog am ei datganiad. Mae’n amlwg bod sialensau o fewn cymdeithas fodern wrth drin TB nas rhagwelwyd yn llawn. Er bod pobl o’r farn y trechwyd TB, mae’n amlwg nad yw hynny’n wir. Mae llawer o bobl yn teithio yn bell iawn ar fusnes neu ar wyliau, ac mae’n bosibl y byddant yn magu haint pan fyddant dramor. Yn ogystal, yr ydym yn byw mewn cymdeithas amlddiwylliannol gyda llawer o gysylltiadau â chenhedloedd ar draws y byd a allai roi cyfle i’r clefyd hwn ymledu ac i bobl gludo’r haint. Mae angen mynd i’r afael â’r anghenion gwahanol hyn, ac mae angen inni ystyried beth sydd ei angen ar gymdeithas fodern er mwyn atal TB. Mae’r driniaeth yn llwyddiannus ond yn hir, ac yn gallu bod yn drafferthus. Nid yw’n rhywbeth y dymunwn i bobl ei ddioddef os gellir ei osgoi. Mae angen inni ystyried brechu cyffredin unwaith eto. Un o agweddau trafferthus yr achos hwn yw ei fod yn glwstwr ac, o ganlyniad, mae’n ddigwyddiad difrifol y dylem ymateb iddo ar frys.

Cytunaf â chi bod angen inni drechu’r clefyd hwn a chymryd pob cam posibl i’w atal a’i drin. Wrth ddelio â TB yn y gorffennol, gwnaethpwyd cryn dipyn o ganlyniad i wella tai ac amodau byw pobl. Mae triniaeth drwy wrthfiotigau wedi trawsnewid nifer yr achosion o TB. Gwyddom hefyd fod gan amddifadedd cymdeithasol, o bosibl, rôl yn hyn o beth, a rhaid inni fod yn effro i hynny, o ran ein polisïau iechyd a chymdeithasol.

O ran y materion a godwyd gennych, mae’n bwysig bod pob awdurdod iechyd yn glynu wrth ganllawiau sgrinio mewn perthynas â phobl sydd yn teithio dramor ac yn dychwelyd i’r wlad hon. Mae’n bwysig y caiff y pwynt hwnnw ei egluro heddiw. Mae’n rhaid inni sicrhau bod y rhaglen frechu yn mynd yn ei blaen. Mae’r cyflenwad o frechiadau wedi cyrraedd, ond dylem gydnabod mai dim ond 70 y cant yw ei gyfradd llwyddiant.

Fel yr Aelod dros Orllewin Casnewydd, ble y lleolir Ysgol Uwchradd Duffryn, diolchaf am eich datganiad. Cyfeiriodd David Melding at y ffaith ei fod yn glefyd creulon ac, er bod modd ei drin, rhaid inni wneud popeth o fewn ein gallu i atal ein plant rhag dal y clefyd. Yr wyf yn falch y caiff y rhaglen BCG i ysgolion ei hailgyflwyno.

Talaf deyrnged y prynhawn yma i’r ffordd yr ymdriniodd yr ysgol yng Nghasnewydd â’r achos hwn. Pe bai unrhyw achosion eraill yn digwydd, dylid dilyn y model hwnnw. Crybwyllaf yr awdurdod lleol, yr awdurdod iechyd cyhoeddus, yr ysgol, yn enwedig y llywodraethwyr a’r pennaeth, y rhieni a fu’n arbennig o gyfrifol wrth beidio â chadw eu plant o’r ysgol, a’r disgyblion eu hunain. Gall plant fod yn swnllyd ac yn ddrygionus ar adegau, ond yr oeddwn yn llawn edmygedd wrth weld pa mor gyfrifol y buont ar yr achlysur hwn. Yr oeddent yn ymwybodol o ddifrifoldeb y sefyllfa. Talaf deyrnged hefyd i’r cyfryngau lleol. Ni wnaethant fôr a mynydd o’r sefyllfa. Cyflwynwyd adroddiadau mewn ffordd gyfrifol. Os digwydd hyn eto, dylid gweithredu model Ysgol Uwchradd Duffryn ledled Cymru.

Yr wyf yn falch eich bod wedi gwneud y datganiad hwnnw fel Aelod lleol y Cynulliad. Mae gennych gysylltiad agos â’r digwyddiad a gwelsoch y cydweithrediad da yn y gymuned honno rhwng yr holl awdurdodau. Mae angen ymagwedd aml-asiantaethol er mwyn sicrhau yr ymdrinnir â hyn yn effeithiol. Mae’n fodel. Trafodasom sefyllfaoedd ac achosion yn gynharach, fel y dywedodd David Melding, na ddymunwn y bydd yn rhaid inni ymdrin â hwy. Pan ddaw’r achosion ar ein pennau, rhaid inni sicrhau bod cyfathrebu da yn arwain at weithredu ac yr ymdrinnir yn sensitif â’r sefyllfa. Rhaid inni gydnabod y bu’r cyfryngau lleol yn sensitif ac yn gyfrifol, a chymerasant y camau cywir o ran atal, sgrinio a rhoi sicrwydd i rieni, plant, a’r gymuned gyfan.

in Welsh I declare an interest as a general practitioner. We welcome the statement and the commendable work that has been done in the Newport area to deal with this issue.

yn Saesneg Nid yw twbercwlosis erioed wedi diflannu. Dyna yw fy mhwynt sylfaenol, a deillia cwestiynau o’r ffaith honno. Bob blwyddyn, byddwn, fel meddyg, yn dod ar draws un neu ddau achos, ac ar hyd y blynyddoedd dirywiodd y rhaglen frechu BCG wrth i TB dreiglo o’r ymwybyddiaeth genedlaethol. Mae TB hefyd yn arwydd o dlodi, oherwydd ceir y rhan fwyaf o achosion, ond nid yr unig rai, yn y cymunedau tlotaf. Mae adroddiadau diweddar, fel y clywsom, yn nodi bod tlodi yn parhau yn sylweddol yng Nghymru ac yn y DU. Beth yr ydych yn ei wneud, felly, er mwyn amlygu effeithiau difrifol tlodi ar iechyd? Oni gytunwch bod mynd i’r afael â thlodi yn hanfodol er mwyn dileu clefydau megis TB?

Fel y dywedais, aethpwyd i’r afael â tharddiad twbercwlosis a llawer o glefydau eraill. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod bod tlodi ac amddifadedd cymdeithasol yn bodoli o hyd, a rhaid inni sicrhau ein bod yn dysgu gwersi o ganlyniad i’r math o sefyllfa a gafwyd yng Nghasnewydd. Mae ein huchelgais i fynd i’r afael â thlodi ac anghydraddoldeb yn uchel ar fy agenda. Mae’n debyg y bydd gan ein cronfa targedu anghydraddoldebau iechyd rôl i’w chwarae o ran hynny. Mae’n ymwneud hefyd â chydweithio â’n partneriaid mewn llywodraeth leol a all ddylanwadu ar iechyd cyhoeddus ac ar fynd i’r afael â thlodi ac anghydraddoldeb. Mae ein cynghreiriau iechyd lleol mewn sefyllfa dda. Bydd dyheadau Gwella Iechyd yng Nghymru, lle yr ydym yn gweithio’n llawer agosach â llywodraeth leol a chyda chymunedau drwy Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, yn ein helpu i fynd i’r afael â thlodi, fel y disgrifiwyd gennych. Yng Nghymru, gallem, o bosibl, greu dealltwriaeth newydd o’r modd y dylem fynd i’r afael â’r amodau sydd, yn anffodus, yn caniatáu i glefydau megis twbercwlosis ymddangos.

O ran yr achos o TB yn Ysgol Uwchradd Duffryn, trosglwyddwyd hwn gan feirws oedolion, a drosglwyddwyd i blant yn dilyn hynny. Bellach, prin, gobeithio, yw’r cyfle o heintio pellach. Ymunaf â’m cyd-Aelod wrth dalu teyrnged i’r pennaeth, Mr David Snashall, a’r meddygon iechyd cymunedol sydd â thasg enfawr—mae tua 1,200 o ddisgyblion yn yr ysgol hon a 110 o staff. Ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd sgrinio. A ymunwch â mi unwaith eto i bwysleisio i rieni a disgyblion bwysigrwydd mynychu’r ysgol a chyflawni’r gweithdrefnau derbyniol ar gyfer sgrinio?

Mae hynny’n dilyn pwynt Rosemary ynglŷn â’r ffordd y cydweithiodd yr ysgol gyda’r gymuned, drwy arweinyddiaeth y pennaeth a’r staff. Yr oedd o gymorth bod yr ysgol wedi mynd yn ôl yn syth ar ôl gwyliau’r Pasg. Mewn rhannau eraill o Gymru, ni ddychwelodd ysgolion tan wythnos yn ddiweddarach, ond roedd Ysgol Uwchradd Duffryn yn barod ac wedi paratoi, a daeth y disgyblion yn ôl. Dyna’r peth pwysicaf—aeth y disgyblion hynny yn ôl ar ddiwrnod cyntaf y tymor ac roeddent yn barod i gymryd rhan yn y sgrinio, fel yr oedd y staff hefyd. Gwnaethpwyd popeth posibl o ganlyniad i’r ffordd yr ymdriniwyd â’r sefyllfa hon. Mae honno hefyd yn wers inni yn y Cynulliad hwn—rhaid inni fod yn sensitif ac yn gyfrifol yn ein hymateb i ddigwyddiadau o’r fath.

A allwch gadarnhau y goresgynnwyd y problemau a gafwyd wrth gael gafael ar gyflenwadau o frechiadau fwy neu lai, bellach, ac na fyddwn yn ein cael ein hunain mewn sefyllfa lle y byddwn yn dychwelyd yn synhwyrol i raglen gynhwysfawr, dim ond i ganfod bod yn rhaid ei hatal unwaith eto oherwydd anawsterau cyflenwadau? A wnewch chi ystyried yr angen am raglen sgrinio ehangach ledled Cymru, i gynnwys pobl a ymwelodd neu a fu’n byw dramor yn rhannau tlotach y byd lle ceir nifer o achosion o TB? Yn ogystal, dylid targedu cymunedau sydd yn aml yn profi anawsterau wrth asesu gofal iechyd sylfaenol drwy ddarparu gwybodaeth ar TB a’i symptomau, fel y gellir eu hannog, os bydd unrhyw un yn dangos arwyddion o’r clefyd, i ofyn am gyngor a thriniaeth feddygol yn rhagweithiol cyn y trosglwyddir y clefyd i aelodau eraill o’r gymuned.

Gallaf eich sicrhau bod cyflenwadau o’r brechiad ar gael gan y cynhyrchwyr. Yn anffodus, fe’n gorfodwyd i ohirio rhaglen frechu’r ysgolion ym Medi 1999 o ganlyniad i broblemau cynhyrchu difrifol. Ar yr adeg honno, ni oedd â’r unig drwydded yn y DU ar gyfer y brechiad. Bellach mae’r Adran Iechyd wedi sicrhau y gallwn gael cyflenwadau digonol o frechiadau er mwyn ailgychwyn y rhaglen yn llawn heb ymyrraeth bellach. Daeth y cyflenwadau yn Ebrill a bydd mwy ar gael yng Ngorffennaf. Byddwn yn sicrhau, fel y gwna’r Adran Iechyd, y bydd gennym gyflenwr, ac mae’r ffaith bod gennym gyflenwr newydd bellach yn newyddion da.

Mae hefyd yn bwysig bod awdurdodau iechyd yn effro o ran y canllawiau sgrinio a gyhoeddir ganddynt, yn arbennig mewn perthynas â phobl sydd yn teithio cryn bellter fel rhan o’u gwaith neu at ddibenion eraill. Mae amddifadedd cymdeithasol, fel y dywedodd Dai Lloyd ac eraill, hefyd yn ffactor. Bydd gwersi i’w dysgu o hyd o ganlyniad i’r sefyllfaoedd hyn. Mae’n bosibl y bydd yn rhaid inni oll siarad â swyddogion iechyd cyhoeddus a chyd-weithwyr yn yr awdurdod iechyd er mwyn gweld a ellir gwneud rhywbeth. Fel y dywedais wrth Dai, dylem edrych ar y darlun cyflawn ynglŷn â sut yr awn i’r afael â thlodi ac amddifadedd cymdeithasol, a nodi unrhyw fylchau a allai fodoli.

A yw’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cofio’r drafodaeth a gefais gyda hi a’i dirprwy dros flwyddyn yn ôl ynglŷn â’r cynnydd yn nifer yr achosion o TB yn y wlad hon? A yw’n cofio fy nghwestiwn dilynol i’r Prif Weinidog ar y mater hwn? A yw’n cofio’r cwestiynau ynglŷn â’r mater hwn a gyflwynais yr adeg honno? A yw’n cofio imi dynnu ei sylw, dros flwyddyn yn ôl, at y ffaith bod awdurdodau iechyd yng Nghymru yn dilyn polisi gwahanol i un Lloegr? Er gwaethaf prinder y brechiadau BCG, roedd awdurdodau iechyd yn dilyn polisi o beidio ag imiwneiddio yng Nghymru. Gwyddai am hyn flwyddyn yn ôl oherwydd dywedais wrthi. Fodd bynnag, ni wnaeth unrhyw beth ynglŷn â’r sefyllfa. Beth a wnaeth ynglŷn â phwyllgor monitro’r Adran Iechyd, nad oes gan Gymru—fel y noda ei hateb ysgrifenedig i gwestiwn gennyf i—gynrychiolydd? Beth y bu’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ei wneud am y 12 mis diwethaf ers imi dynnu ei sylw at y mater hwn am y tro cyntaf?

Cydnabyddaf i chi dynnu fy sylw at y mater hwn, Rod, yn ogystal â’m dirprwy ar y pryd. Cytunais i ystyried y mater. Mae fy natganiad a’m hymatebion heddiw wedi nodi’r camau a gymerwyd gan awdurdodau iechyd a’r Cynulliad mewn partneriaeth â’r Adran Iechyd. Fel y datganais ac yr eglurais i chi, nid oedd cyflenwadau’r brechiadau ar gael. O ganlyniad i waith yr Adran Iechyd yn chwilio am gyflenwyr newydd, daeth cyflenwadau, ac mae’r rhain gennym yn awr. Dyna’r neges bwysig y mae’n rhaid inni ei hanfon allan heddiw.

Penderfyniad Awdurdod Iechyd De Morgannwg, yn ystod y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, Rod, oedd rhoi’r gorau i imiwneiddio rheolaidd yn 1989. Mae’n bwysig nodi nad oedd yr awdurdodau iechyd yng Nghymru am roi’r gorau i imiwneiddio, a phan ddaeth cyflenwadau ar gael, daeth yr awdurdodau hynny at ei gilydd unwaith eto i gynllunio eu rhaglen ar gyfer ysgolion. Dyna’r math o wybodaeth gyfrifol y dylai’r Cynulliad ei darparu ar gyfer pobl Cymru. Cydnabyddaf, Rod, fod yn rhaid inni sicrhau ein bod yn cael ein cynrychioli mewn pwyllgorau monitro ac y cynhaliwn gysylltiad agos â’r Adran Iechyd. Cyflawnir y swyddogaeth honno gan Brif Swyddog Meddygol Cymru, sydd hefyd yn sicrhau y cawn yr wybodaeth ddiweddaraf, y derbyniwn gyflenwadau digonol o frechiadau a’n bod yn monitro ei effaith.

Datganaf fuddiant fel cyn lywodraethwr mewn ysgol yng Nghasnewydd, is-gadeirydd Cymdeithas Llywodraethwyr Ysgol Casnewydd ac aelod dibleidlais o Bwyllgor Addysg Casnewydd.

Diolch am y datganiad, Weinidog. Hoffwn wybod am hyd y rhaglen frechu, a’i hyblygrwydd, gan gadw mewn cof y dywedwch yn eich datganiad bod hwn yn gyfnod arholiadau lle bydd myfyrwyr, o bosibl, yn gadael yr ysgol. Hoffwn wybod hefyd pa waith asesu risgiau, os bu unrhyw waith, a gyflawnwyd ynglŷn ag ymlediad y clefyd hwn hyd yn oed yn ehangach ledled Cymru.

Fel y dywedais, mae’r rhaglen ysgolion yn cychwyn ac mae Ysgol Uwchradd Duffryn yn edrych ar y rhai hynny sydd yn gadael yr ysgol yn ystod y cyfnod hwn o arholiadau. Mae rhai disgyblion nad ydynt yn gwybod a fyddant yn dychwelyd am flwyddyn arall. Mae’n bwysig bod pob ysgol yng Nghymru bellach yn gweithredu’r rhaglen gyda’r cyflenwadau o frechiadau sydd ar gael. Mae’n rhaid inni sicrhau—fel y gwnaethpwyd yng Nghasnewydd—na fydd hyn yn amharu ar gyfnod anodd o ran arholiadau ac ati. Dylem gydnabod hefyd bod effeithiolrwydd y brechiad BCG rhwng 70 ac 80 y cant. Mae’n rhoi diogelwch am 15 mlynedd, a disgwyliaf ein bod oll yma wedi elwa o’r brechiad BCG.

O ystyried y cysylltiad agos rhwng TB ac amddifadedd a thlodi, a gytunwch ei fod yn bwysig gwybod ble yn union y digwydd y clefyd hwn? A allwch egluro polisi Awdurdod Iechyd Bro Taf yn ystod yr achosion yn Rhondda Cynon Taf y llynedd o beidio â chanfod ym mha wardiau yn union y digwyddodd yr haint? Dywedwyd y gwnaethpwyd hynny ar sail cyfrinachedd. Yr oedd hwnnw’n rhywbeth na allwn ei ddeall. Fel Aelod, hoffwn wybod ble yn union y cafwyd achosion o’r clefyd yn fy etholaeth.

Mae hynny’n mynd yn ôl at y cydbwysedd anodd sydd yn rhaid inni ei sefydlu rhwng delio â sefyllfa fel hon yn sensitif ac yn gyfrifol, codi ymwybyddiaeth y cyhoedd yn y cymunedau yr effeithir arnynt, a hefyd barchu cyfrinachedd. Yn rhinwedd eich swydd, mae hynny’n rhywbeth y byddwch yn ei ddeall. O ran y sefyllfa yn Rhondda Cynon Taf ac Awdurdod Iechyd Bro Taf, roedd yn bwysig ymdrin â’r achosion yn sensitif. Mae’n dychwelyd at y pwynt a wnaethpwyd gan Rosemary Butler, bod gwersi i’w dysgu ynglŷn â’r ffordd yr ymdriniwyd â’r sefyllfa hon yng Nghasnewydd. Bwriadaf sicrhau bod hyn yn digwydd. Bydd hyn yn sicrhau y bydd awdurdodau iechyd, yn y dyfodol, yn dilyn yr un trywydd o ran parchu cyfrinachedd ar gyfer yr unigolion dan sylw a’u teuluoedd a hefyd yn codi ymwybyddiaeth briodol, gan sicrhau bod pobl yn ymwybodol o’r cyfleoedd sgrinio. Pan awn ar hyd trywydd brechiadau, rhaid inni sicrhau bod pawb yn cymryd rhan.

Am 11 a.m. heddiw, mae 83 o achosion o glwy’r traed a’r genau yng Nghymru a 5 achos o ladd ar sail amheuaeth. Hyd yn hyn, cafodd tua 313,000 o ddefaid, gwartheg a moch eu difa o ganlyniad i glwy’r traed a’r genau. Mae cyfanswm y difa hwn yn cynnwys 280,000 o ddefaid, ac effeithiwyd ar fwy na 700 o ffermydd. Yn ogystal, mae’r Bwrdd Ymyrraeth yn gweithredu’r cynllun lles-gwaredu.

Bu nifer o ddatblygiadau ers fy natganiad diwethaf. Mae’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig wedi cyfarfod, a bu cyfarfod ar y cyd â Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth. Gwahoddwyd Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Kirsty Williams, ac yr oedd yn bresennol. Cynhaliais nifer o gyfarfodydd â grwpiau lleol sydd â diddordeb mewn perthynas â’u pryderon ynglŷn â defnyddio safle Epynt. O ran y cynllun lles-gwaredu, cyfarfûm â chynrychiolwyr awdurdodau lleol a grwpiau cymuned sydd â diddordeb ynglŷn â defnyddio safleoedd tirlenwi i waredu carcasau anifeiliaid nad ydynt yn dioddef o glwy’r traed a’r genau.

Pan fydd achos o’r clwyf yn codi, mabwysiadwn bolisi cadarn i gyrraedd y targedau 24 awr a 48 awr ar ddifa anifeiliaid. Yr wyf yn falch o nodi, ers wythnos i ddydd Sul diwethaf, nad oes ôl-groniad o ran gwaith difa ar ffermydd cyffiniol. Mae hynny’n adlewyrchu’r gwaith mawr a wnaethpwyd gan dîm gweithrediadau Cymru, gan gynnwys staff o’r Cynulliad, y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol a’r Fyddin. Diolchaf i bob un ohonynt am eu hymroddiad.

Rhai o’r materion anoddaf oedd y rhai a oedd yn ymwneud â gwaredu carcasau. Fe’u trafodwyd gyda Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yr wythnos diwethaf. Cyhoeddais nad oes gennym unrhyw gynlluniau i waredu rhagor o anifeiliaid ar safle Epynt oni fydd amgylchiadau’r clwyf yng Nghymru yn gwaethygu’n sylweddol. Nid oes unrhyw arwydd o hynny ar hyn o bryd, diolch byth. Caiff anifeiliaid sydd eisoes ar y safle eu llosgi a disgwyliaf i’r llosgi ddod i ben yn gynnar yr wythnos nesaf. Fel y gŵyr yr Aelodau, bu problem yn y pydew pan ddarganfuwyd trwytholch yn treiddio i dir cyfagos. Cymerasom gamau pendant ac ar unwaith i reoli’r broblem, a chafwyd rheolaeth ar y mater yn fuan. Cyflogwyd hydro-ddaearegwr ymgynghorol a roddodd gyngor ar nifer o fesurau adferol, a rhoddwyd pob un ohonynt ar waith. Egluraf mai ychydig yn uwch na safon dŵr yfed oedd lefel yr amonia yn y ddyfrffos gyfagos am un diwrnod yn unig.

Rhoddaf sicrwydd i’r Aelodau fod ansawdd y dŵr a’r aer yn Epynt yn cael ei fonitro yn unol ag arweiniad yr Adran Iechyd. Mae’r Asiantaeth Safonau Bwyd yn gweithio hefyd gydag Asiantaeth yr Amgylchedd ac awdurdodau lleol i fonitro effeithiau’r coelcerthi. Mae’r Awdurdod Iechyd â rhan sylweddol yn y gwaith hwn hefyd. Bu rhywfaint o ddyfalu ynglŷn â safle Cefn Golog yng ngogledd Powys. Yr oedd y paratoadau i ddefnyddio’r safle ar sail wrth gefn yn unig. Fel Epynt, dim ond os byddai angen gwaredu o ganlyniad i gynnydd sylweddol mewn achosion cadarnhaol o’r clwyf, y byddai angen defnyddio Cefn Golog. Nid felly y mae ar hyn o bryd a gobeithio y bydd yn parhau felly.

Mae’n iawn imi sôn am ddigwyddiadau yn Neuadd Buttington. Cymerwyd y penderfyniad gwreiddiol i gladdu ar y fferm gan ddilyn llythyren y ddeddf, drwy ymgynghori â’r asiantaethau perthnasol. Yr oedd Neuadd Buttington yn fferm heintus ac ni ellid mynd â’r carcasau i Epynt i’w gwaredu nac i safle tirlenwi cymeradwy. Nid oedd y gallu ar gael i rendro. Dywedodd Asiantaeth yr Amgylchedd fod llosgi ar y fferm yn amhriodol, o gofio pa mor agos yr oedd i gartrefi a’r brif ffordd. Claddu’r defaid ar y fferm felly oedd yr unig ddewis amgen. Dewiswyd y safle ar gyfer claddu drwy ymgynghori ag Asiantaeth yr Amgylchedd. Fodd bynnag, yn hwyr yr wythnos diwethaf, cododd problemau. Ategodd asesiadau gan yr awdurdod lleol a’r awdurdod iechyd y penderfyniad cynharach i beidio â llosgi’r carcasau ar y safle. Fodd bynnag, caiff yr anifeiliaid eu gwaredu drwy gyfrwng llosgydd symudol, sydd ar gael inni yn awr ac a fydd yn cyrraedd y fferm heddiw. Unwaith y cwblheir paratoadau’r safle, bydd y gwaith llosgi yn dechrau. Cymer hynny ychydig o ddyddiau a gobeithiwn ddechrau yfory.

Yr wyf yn ymwybodol bod cyfyngiadau o ran symud anifeiliaid yn parhau i achosi anawsterau i ffermwyr. Cyflwynwyd mwy o hyblygrwydd i ganiatáu symud er mwyn cydnabod anghenion magu anifeiliaid. O fewn ardaloedd heintus, gall anifeiliaid symud yn awr i gael eu lladd. Mae fy swyddogion yn negodi â MAFF i gyflwyno polisi penodol i Gymru er mwyn llacio’r cyfyngiadau o ran symud fel y’u cymhwysir ar hyn o bryd i dir comin. Disgwyliaf gyhoeddiad ar hynny’n fuan. Mae swyddogion yn parhau i bwyso am weithredu ar semenu artiffisial a symudiadau teirw. Pwyswn hefyd am weithredu i sefydlu canolfannau casglu. Yr wyf yn ymwybodol o bryderon yr Aelodau ynglŷn â’r anawsterau amlwg â’r cynllun lles da byw-gwaredu, a weithredir gan y Bwrdd Ymyrraeth. Mae’r Bwrdd wedi ymorol am ein cymorth i nodi safleoedd tirlenwi addas i waredu anifeiliaid a ddifir o dan ei gynllun.

Mae’n rhy gynnar o lawer i fentro dweud bod argyfwng clwy’r traed a’r genau drosodd. Ni all unrhyw un fod yn hunanfodlon ynglŷn â’r clwyf. Rhaid i reolaethau diheintio a mesurau bio-diogelwch effeithiol barhau. Mae’r achosion diweddar yn ne Cymru dros yr wythnos diwethaf ac ar Ynys Môn dros y penwythnos yn ddatblygiadau gofidus. Byddwn yn parhau i fonitro’r sefyllfa drwy brofi. Cymerir camau cadarn pan fydd angen gwneud hynny. Mae pryderon bod rhai o’r achosion mwy diweddar wedi codi gan nad yw pobl mor wyliadwrus bellach, am ba reswm bynnag. Anogaf ffermwyr i barhau yn wyliadwrus.

Yn olaf, mae profiad clwy’r traed a’r genau wedi amlygu’r ddadl ynglŷn â dyfodol hirdymor amaethyddiaeth. Gwnaeth y grŵp Dyfodol Ffermio, a gadeiriaf, gynnydd da wrth ddiffinio cyfeiriad hirdymor i amaethyddiaeth Cymru adeg ei gyfarfod diwethaf ym mis Chwefror. Gwnaf drefniadau i’r grŵp gyfarfod unwaith eto i ystyried y materion a amlygwyd yn yr ychydig fisoedd diwethaf ac i fwrw ati â’r gwaith pwysig hwn.

Thank you for the statement. I first refer to the welfare disposal scheme. It is utterly disgraceful that the intervention board, with the support of the Assembly and Westminster Governments, yesterday reduced the prices for stock under that scheme. I am most surprised that you made no reference to that in your statement. It is the Government that imposes the ban on movement and it is the Government, through the intervention board, that should give equitable compensation for the effects of the ban. We are familiar with the supermarkets exploiting farmers, but it is not acceptable for the Government to exploit farmers in the same way at such a difficult time.

I do not wish to hear you responding, as you did in the Committee last week, that farmers are using the scheme as an alternative market. The way to deal with that, if such a problem existed, was through stricter assessments of the condition of stock. I would like to hear why the Government feels that the farmers should receive a reduced price this week for their stock under the welfare disposal scheme while the same prohibitions on movement are in force as last week.

What progress is being made on relaxing the prohibitions on movement? You referred to some in your statement. I refer specifically to the disease-free areas, especially in west Wales. In Scotland, they expect to announce today a relaxation of the prohibitions on movement in the highlands and islands. It is important that we enable farmers to move and sell store cattle, for example, in the west, and re-establish the livestock markets as collection points initially for the sale of stock to be slaughtered. What progress is being made on that? I understand that you as a Minister have no power over this, unlike your counterpart in Scotland, but do you expect to hear from MAFF? Are you putting pressure on MAFF to see a move in this direction?

You referred in your statement to the role of the Farming Futures group. The First Minister referred today to the task and finish group under the Wales Rural Partnership. What exactly are the remits of these groups? Who does what? More importantly, when can we expect an action package for the regeneration of the rural economy, from you as a Minister and from the Assembly Cabinet?

We heard today that John Prescott is offering one million pounds each to 43 market towns in England as a response to the foot and mouth disease crisis. Do you have any intention to propose similar plans for the market towns that are suffering so dreadfully in Wales? Is the funding available in Wales to allow you to do so?

Finally, are you as full of praise as the First Minister was this afternoon as regards the collaboration between the National Assembly and MAFF throughout this crisis? I was surprised to hear the First Minister lavishing such praise. I do not think that he is aware of some of the problems that have arisen from the crisis and its control during recent weeks. I do not have the same praise, and certainly the farmers of north Ceredigion have not sung the praises of MAFF during recent weeks. Hundreds of animals have been culled unnecessarily because MAFF was so slow in lifting the diseased zone status in that area. That is only one example of the chaos within MAFF during this crisis. Do you think that the division of powers on animal welfare, between the National Assembly and MAFF, has enabled you to deal with foot and mouth disease in Wales in the most effective manner?

in Welsh You raised several points. Regarding the prices under the welfare disposal scheme, when MAFF asked me for my view, I made it clear that I was concerned because the terms of the scheme had been established weeks ago. A reduction in the scheme’s payments would not have gone down well with Wales’s farmers. I made it clear to MAFF what my concern was about that. [Interruption.]

yn Saesneg Ni wn a yw microffonau’r Ceidwadwyr ymlaen ond gallaf glywed clebran.

yn Saesneg Mae fel clecian ar set radio.

in Welsh We are working hard to relax the rules in relation to movement licences. We hope to establish a new system that will facilitate the movement of animals back to common land, something that we have not had before. That will be an important step forward for Wales’s farmers.

in Welsh We are working with MAFF on the issue of collection centres, which are important to Wales. We hope that a statement on that will be issued soon. We are working hard to convey the message to MAFF.

in Welsh The Farming Futures group was established some months ago to ensure a vision for the future of farming. That is the group’s remit. The rural partnership’s role is to consider the wider rural economy, not only farming. The partnership is working on methods of promoting the rural economy so that it can grow again.

in Welsh It has been a pleasure to work with MAFF and every other agency that has worked hard in Wales to try to eradicate foot and mouth disease. We in Wales can be proud of what we have done to date to eradicate the disease. Further cases will occur and it is important that people understand that it will take more time before we can say that Wales is free of the disease. However, the contiguous cull is over and that work was well done.

Gan gyfeirio at yr achosion achlysurol yn ôl pob tebyg a fu yn ystod yr wythnosau diwethaf yn Ffos y Gerddinen, Abercynon a Maerun, a oes gennych unrhyw syniad beth oedd y cludwr yn yr achosion hynny? A gynhaliwch ymchwiliad i geisio nodi’r rheswm dros yr achosion achlysurol hynny? Os yw ffermwyr, fel yr awgrymasoch—ac efallai mai fel hyn y mae—yn ymlacio ychydig ac nad ydynt mor wyliadwrus, a oes gennych gyngor newydd i’w gynnig i bobl sydd y tu allan i’r ardaloedd heintus yng ngoleuni unrhyw wybodaeth sydd gennych ynglŷn â’r rheswm posibl dros achosion achlysurol o’r fath?

Cynhelir ymchwiliadau mewn perthynas â phob achos er mwyn sefydlu, lle nad yw’n hysbys, sut y daeth y clwyf i mewn i ardal benodol. Anfonir epidemiolegydd i’r safle i geisio canfod o ble y daeth y clwyf. Mewn perthynas ag un o’r achosion diweddar, mae’n amlwg bod y clwyf wedi ei ddwyn i’r fferm gan ffermwr. Awgryma amgylchiadau’r achos hwnnw, fel y cyfaddefa’r ffermwr, na ddilynwyd y canllawiau.

Nid wyf am i hyn gael ei droi yn erledigaeth yn erbyn unigolion. Fodd bynnag, mae’n bwysig cofio, yn 1967, pan oedd y clwyf yn cilio, dechreuodd pobl beidio â bod mor wyliadwrus a pharhaodd am lawer mwy o amser nag y dylai fod wedi parhau. Rhaid inni sicrhau na ddigwydd hynny yng Nghymru y tro hwn. Rhaid i bob ffermwr yng Nghymru sicrhau y diheintir cerbydau a ddaw i’w ffermydd ac na ddaeth y bobl hynny a ddaw allan o’r cerbydau hynny o ffermydd eraill lle y daethant, o bosibl, i gysylltiad â da byw.

Mae’r neges i ffermwyr yn syml: peidiwch â mynd yn agos at anifeiliaid unrhyw un arall. Mae mor syml â hynny. Ni ddylai ffermwyr sydd mewn cysylltiad ag anifeiliaid symud at grŵp arall o anifeiliaid oni fyddant wedi newid eu dillad. Mae hynny’n bwynt pwysig. Cymryd camau o’r fath yw’r ffordd hawsaf o ledaenu’r clwyf. Mae’n iawn dweud, o ran achosion newydd, ei bod yn annhebygol iawn eu bod wedi cael eu hachosi gan ledaeniad yn yr awyr, ond bod y clwyf wedi ei gario i’r ffermydd gan gludwr yn gorfforol. Dyna pam y mae ddwywaith os nad tair gwaith mor bwysig i bobl gofio nad ydym yn rhydd o berygl eto a rhaid inni barhau i fod yn wyliadwrus.

Diolch ichi am y newyddion diweddaraf am glwy’r traed a’r genau. Mae gennyf bedwar pwynt i’w wneud ynglŷn â’r datganiad hwn. Mae’r cyntaf yn ymwneud â thir comin. Un o’r problemau mwyaf a brofwyd yn ystod yr argyfwng hwn yw anallu’r swyddogion i gydnabod y gwahaniaeth rhwng tir comin a thir comin amgaeëdig. Mae iawndal mewn perthynas â defaid cynefin yr oedd yn rhaid eu lladd gan nad oedd yn bosibl eu dychwelyd i’w ffermydd cartref i wyna wedi costio swm mawr iawn o arian i’r Trysorlys. Gwyddoch fy mod wedi dadlau’n gryf o blaid hyn yn ystod y tair wythnos diwethaf, a nododd eich datganiad eich bod yn gobeithio gwneud cyhoeddiadau yn ystod yr ychydig ddyddiau nesaf. Cefais fy rhybuddio gennych am gyfraith enllib ac yr wyf yn barod o hyd i dderbyn yr hyn a ddywedasoch ynglŷn â hynny.

Yr ydym wedi methu â chydnabod, ers 1960, bod ardal fawr o dir comin yng Nghymru wedi ei ffensio a’i hystyried yn gaeau ac, felly, dylent fod wedi cael eu trin wrth reoli clwy’r traed a’r genau. Mewn perthynas â semenu gwartheg godro yn artiffisial, ni fu’n bosibl semenu gwartheg na symud teirw i dir buchesau ers pedair wythnos. Croesawaf y ffaith eich bod yn gobeithio llacio’r cyfyngiad hwn yn awr. Gallwn, am resymau lles, symud teirw i dir gwartheg godro am unrhyw reswm heblaw i gyfebru gwartheg. Bydd hynny’n anfanteisiol i’r diwydiant cynhyrchu llaeth.

Pryder arall yw bod ffermydd yn agored i gyfyngiadau ffurflen D a fydd, i rai, wedi parhau am tua wyth neu naw wythnos erbyn hyn. Hwy yw ffermwyr angof yr argyfwng hwn. Yr oedd eu ffermydd mewn ardal heintus ond ni chawsant eu cynnwys yn y gwaith difa ar ffermydd cyffiniol a wnaethpwyd wedi hyn. Mae ganddynt ormod o anifeiliaid ar eu ffermydd ac maent yn dioddef problemau lles aruthrol ynghyd â straen a thrawma o fewn y teulu o ganlyniad i’w pryder. A sicrhewch y rhoddir y flaenoriaeth uchaf ar unwaith i ffermydd o dan gyfyngiadau ffurflen D yn y cynllun lles da byw-gwaredu? A sicrhewch y symudir gwartheg dros 30 mis oed o’r ffermydd hyn i leihau’r capasiti bwydo ac y caiff gwartheg sydd yn barod i’r farchnad eu symud hefyd i arbed ffermydd rhag gorfod defnyddio bwydydd gwerthfawr? Yn aml mae gan ffermydd o’r fath dir y gellid bod wedi symud eu hanifeiliaid iddo, neu ffermydd eraill sydd yn agored i gyfyngiadau ffurflen D eraill. Rhaid inni ystyried ffermydd sydd yn agored i’r cyfyngiadau hynny, gan nad oes unrhyw un wedi rhoi unrhyw obaith iddynt. Mae nifer fawr o’r rhain yn ardaloedd Aberhonddu a Chastell Paun, sydd i gyd yn ffermydd Tir Mynydd neu sydd o fewn ardal lai ffafriol ac sydd â thir mewn cyflwr ofnadwy.

Mae iawndal yn broblem arall. Pan drafodasoch y gwaith difa ataliol gyda ffermwyr ar Ynys Môn, dywedasoch y byddai’r anifeiliaid yn cael eu difa’n gyflym o fewn cylch penodol o fewn 10 diwrnod. Fel y gwyddoch, nid oedd lladd-dy nac unman arall ar gael i waredu’r carcasau a pharhaodd y gwaith difa am 20 diwrnod, a olygodd fod yr ysgogiad wedi’i golli. Beth sydd yn waeth na hyn yw bod yr iawndal a fwriadwyd i gynnal bywoliaethau’r ffermwyr hynny i fod i gael ei anfon o fewn tair wythnos, ond hyd yn hyn ni dderbyniwyd unrhyw arian.

Bu problemau ar ffermydd lle y cadarnhawyd achosion o glwy’r traed a’r genau a lle yr anfonwyd contractwyr MAFF i ddiheintio’r ffermydd hynny. Mae’r offer a ddefnyddiasant, a’r meibion ffermwyr a gweithwyr eraill a gyflogwyd ganddynt i ddiheintio’r ffermydd hynny wedi golygu biliau mawr. Mae Ruttle Plant Hire Ltd, un o’r prif gontractwyr o Chorley yn Swydd Gaerhirfryn, wedi mynd i ddyledion â chontractwyr lleol yn fy ardal i o £15,000, £50,000 a £12,000, ond ni allant dalu. Dywedodd y cwmni wrthyf fod ei filiau i MAFF yn gwneud cyfanswm o tua £5 miliwn. Bûm yn negodi gyda MAFF yn Llundain dros y ddau ddiwrnod diwethaf. Dywed nad oes ganddo unrhyw gontract â Ruttle. Ruttle yw prif gontractwr MAFF. Bu’n ymwneud â’r gwaith diheintio ar ôl yr achosion o dwymyn y moch. Dywed MAFF yn awr nad oes ganddo gontract. Gŵyr Carwyn ein bod wedi gweithredu ar frys pan ddechreuasom ddifa anifeiliaid. O ganlyniad, gwnaethpwyd llawer o gontractau ar lafar. Rhoddais dystiolaeth i MAFF heddiw o gontractau a gyflwynwyd, gydag un neu ddau o newidiadau. Mae gennyf nodiadau i’r perwyl hwn. Gofynnaf i Carwyn siarad â MAFF er mwyn sicrhau y gall Ruttle gyflwyno’r bil sydd yn ddyledus, sydd bron yn £2 filiwn, a thalu’r cwmni ar unwaith, fel y gall dalu rhai o’r ffermwyr sydd dan bwysau mawr yng Nghymru sydd yn wynebu dinistr llwyr gan nad oes ganddynt unrhyw lif arian.

Codwyd mater difa er lles anifeiliaid yn y Pwyllgor ddydd Mawrth diwethaf, lle y dywedais wrth Carwyn nad yw’r lladd-dy ar Ynys Môn wedi lladd anifail o dan y cynllun lles-gwaredu ers pythefnos. Mae’r 80 o ddynion sydd yn gweithio yn y lladd-dy yn ffonio bob dydd am 4 p.m. i weld a oes rhaid iddynt ddod i’r gwaith y diwrnod nesaf. Bob dydd, dywedir wrthynt na all y difa fynd yn ei flaen gan nad oes unrhyw le i fynd â’r carcasau.

Dywed Carwyn wrthym mai un o lwyddiannau’r cynllun lles-gwaredu oedd bod y cyfraddau iawndal yn rhy ffafriol. Dywedasom wrth Carwyn, yn blwmp ac yn blaen, pa mor bell yr oedd o’r gwir pan ddywedodd ei fod yn credu bod ŵyn wedi pesgi yn ystod tymor y gwanwyn a gafodd eu didol-borthi a mamogiaid a fwydwyd ers Nadolig yn werth £40 a bod hesbinod yn werth £45. Yn union wedi’r cyfarfod hwnnw, dywedasom wrth Carwyn ei fod wedi gwneud camgymeriad wrth wneud y datganiad hwnnw. Ddydd Sadwrn, derbyniwyd llythyrau gan y bwrdd ymyrraeth yn dweud wrth ffermwyr nad £42 y pen oedd gwerth eu hŵyn gorau bellach; £30 yn unig oedd eu gwerth. Ni chafodd pobl ar Ynys Môn a gweddill gogledd Cymru y cyfle erioed i osod unrhyw anifeiliaid yn y cynllun lles- gwaredu. Dylai pobl a ymunodd â’r cynllun ar gyfer y swm pitw hwnnw o arian—£42 am yr oen gorau a £22 am famog wedi ei difa—barhau i gael y prisiau hynny. Ni allent wthio eu hanifeiliaid drwy’r cynllun lles-gwaredu gan nad oedd ar gael iddynt. Gweithredwyd yn erbyn y bobl hynny. Gofynnaf i Carwyn ystyried y pwyntiau hynny.

Cyflwynwyd y cyfraddau gwreiddiol o dan y cynllun lles da byw-gwaredu gan yr undebau ffermio mewn cyfarfod a gofiaf yn dda. Ar y pryd, cytunwyd ar y cyfraddau gyda’r awdurdodau yn Llundain. Wedi hyn, cwtogwyd ar y cyfraddau hynny. Eisoes mae Peter wedi fy nghlywed yn mynegi pryder ynglŷn â hynny. Fe’m tarodd ar y pryd na fyddai’r ffermwyr yn derbyn hyn yn dda iawn, yn enwedig gan fod y cyfraddau yn uchel ar ddechrau’r cynllun. Yr oedd gennyf bryderon ynglŷn â hynny ac fe’u gwneuthum yn hysbys mewn ffordd rymus.

Af ar drywydd mater talu iawndal a chymeraf gyfarwyddiadau pellach ar daliadau i gontractwyr. Os na thalwyd iawndal eto, bydd yn rhaid inni ymchwilio i’r rheswm pam.

O ran blaenoriaethu’r sawl sydd o dan gyfyngiadau ffurflen D, eglurasom i’r bwrdd ymyrraeth fod pobl ar gael o dan gyfyngiadau ffurflen D sydd yn y sefyllfa waethaf. Mynegaf deimladau a cheisiadau Peter i’r bwrdd ymyrraeth heddiw. Gan fod cynrychiolydd y bwrdd ymyrraeth yn y ganolfan weithrediadau yng Nghaerdydd, mae’n haws cyfathrebu â’r bwrdd yn awr.

Soniais am dir comin a semenu artiffisial yn fy natganiad. Caiff y materion hynny eu trin cyn gynted â phosibl. Y gwahaniaeth rhwng Cymru a’r Alban yw bod gan yr Alban fwy o awtonomiaeth i wneud penderfyniadau o ran iechyd anifeiliaid nag sydd gennym ni yng Nghymru. Felly, rhaid inni weithredu ar sail lobïo dygn, yn hytrach na gallu cymryd y penderfyniadau ein hunain.

Ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol, diolchaf i bawb sydd yn gweithio yn yr ystafelloedd rheoli ac ar linellau ffôn ledled y DU, ond yn arbennig yng Nghymru, sydd yn cynnig cyngor mewn sefyllfaoedd sydd yn aml yn bygwth bywyd. Mae hon yn adeg o gryn bryder, a thraethodd ein cyd-aelod Peter Rogers ar sawl mater sydd ar flaen meddyliau ffermwyr ar hyn o bryd. Fodd bynnag, dylem gofio hefyd fod yr argyfwng hwn wedi effeithio ar bob busnes gwledig ac yr wyf yn falch bod grŵp cymorth busnes gwledig Powys yn casglu gwybodaeth i ddangos effaith ariannol niweidiol yr argyfwng sydd yn mynd y tu hwnt i amaethyddiaeth.

Mae cyfyngiadau yn achosi problemau lles enfawr sydd yn arwain at bryder aruthrol ymhlith ffermwyr. Nid yw’n ymddangos bod unrhyw frys i godi cyfyngiadau ffurflen D sydd yn achosi’r cyfyngiadau hyn. Cyfeiriaf at achosion a gododd cyn dechrau difa ar ffermydd cyffiniol. Pa gynlluniau sydd gennych i godi’r cyfyngiadau ffurflen D sydd wedi achosi llawer o’r problemau y soniwyd amdanynt heddiw, yr oeddech yn ymwybodol ohonynt o’r blaen mae’n siŵr, ynghyd â’r problemau llif arian a’r problemau lles anifeiliaid aruthrol yn ogystal â phryder ac iselder ysbryd ymhlith ffermwyr?

Cyfeiriasoch at ddwy fferm yn fy etholaeth yn Sir Drefaldwyn, sydd ill dwy yn rhannu thema gyffredin yr hoffwn ichi ymdrin â hi, sef y diffyg ymgynghori a fu ar y safle. Dywedwyd yn ddisymwth wrth gymuned Cefn Golog y câi anifeiliaid eu llosgi ynghanol coedwig. Pa brotocolau sydd ar waith—a gofynnais y cwestiwn hwn sawl gwaith—i ddelio â’r bobl leol a etholwyd yn ddemocrataidd, yr undebau ffermio ac Aelodau’r Cynulliad? Yn rhy aml, ymddengys bod Aelodau’r Cynulliad yn cael eu hepgor o’r broses. Ar fater Neuadd Buttington, yr oeddwn yn falch o glywed yr hyn a oedd gennych i’w ddweud ynglŷn â’r camgymeriadau a wnaethpwyd. Un cwestiwn hollbwysig y dylech ei ateb, o gofio am y broblem llygredd, yw pam yr adeiladwyd coelcerth wrth ochr y pydew hwnnw? Yr oedd coelcerth yno nos Sadwrn. Gallai’r anifeiliaid heintus hynny fod wedi cael eu llosgi dros y penwythnos; adeiladwyd sgrîn ger y brif ffordd i wneud hynny, felly gellid bod wedi lliniaru’r broblem.

Yn sydyn, ceir oedi, sydd yn golygu llygredd a chost ychwanegol. Nid oes unrhyw un wedi ateb fy nghwestiwn ar ba mor effeithiol yw’r llosgydd hwn. A ymdriniwch â mater y cyflenwad tanwydd i’r llosgydd? A fydd y tanwydd yn ddigonol ac a fydd yn bosibl cael y llosgydd ar y safle? A gaiff yr anifeiliaid eu trosglwyddo’n uniongyrchol iddo o’r pydew yn hytrach na chael eu trin ddwywaith, oherwydd bob tro y cânt eu trin, maent yn peri problem iechyd cyhoeddus ddifrifol? Yn olaf, yr wyf yn falch eich bod yn edrych i’r dyfodol, ond nid oes llawer o ddyfodol i’r rheini na all symud eu hanifeiliaid na rhoi eu hanifeiliaid ar y cynllun lles. Ymunaf ag eraill i ofyn am ateb clir ar yr hyn a wna’r Cynulliad i gael pris teg o’r cynllun lles-gwaredu. Mae’r cynnig yn fychanol ac yn sarhaus i’r rheini sydd wedi dioddef llawer ers amser hir. Sut y sicrhewch y gall ffermwyr gael anifeiliaid eraill yn lle’r rhai a gymerwyd? Mae’n hawdd iawn trafod y dyfodol ac ailstocio, ond sut y gellir gwneud hynny heb y marchnadoedd da byw? Pa fecanweithiau a roddwyd ar waith gennych i sicrhau y gallwn ailstocio’r Hydref hwn?

Yn gyntaf, rhaid inni ystyried ailstocio. Yr ydym yn ymwybodol o’r anawsterau posibl a byddwn yn ystyried ffyrdd o leddfu’r sefyllfa honno. Mae’n rhy gynnar i agor marchnadoedd da byw eto ac mae’n anodd gwybod pryd y gellir eu hailagor. Yn amlwg, nes bod gennym syniad gwell ar ôl cael y profion gwaed wedi eu cwblhau yn dangos y mannau lle mae’r clwyf yn bodoli o hyd, byddai ailagor marchnadoedd anifeiliaid yn peri risg ddifrifol. Clywsoch fy mhryderon pan ofynnwyd imi ynglŷn â’r cynllun lles da byw-gwaredu, a byddaf yn parhau i fynegi’r pryderon hynny pan fyddaf yn cyfarfod â’r awdurdodau priodol yn Llundain.

Byddaf yn cyfarfod â chynrychiolwyr ffermio ddydd Iau i drafod cyfyngiadau ffurflen D pan allwn, gobeithio, wneud cynnydd. O ran Neuadd Buttington, cytunodd pob un o’r awdurdodau, gan gynnwys adran Iechyd Cyhoeddus y Cynulliad, adran iechyd amgylcheddol Cyngor Sir Powys ac Asiantaeth yr Amgylchedd mai defnyddio llosgydd oedd y ffordd orau o waredu’r carcasau hyn. Nid yw Asiantaeth yr Amgylchedd yn gofidio ynglŷn â risg o lygredd tra bod y carcasau ar y tir. Fel arfer, byddent wedi cael eu llosgi mewn coelcerth. Fodd bynnag, nid oedd adran iechyd amgylcheddol Cyngor Sir Powys am inni losgi ar y safle hwn. Ar ôl casglu mwy o wybodaeth oddi wrth Powys, ni fu gwrthdystiadau gan bobl leol, ond barn y cyngor yw hynny. Mae llosgydd ar gael. Pe na bai wedi bod ar gael, byddem wedi llosgi’r carcasau gan na fyddai dewis arall wedi bod ar gael oherwydd ni fyddent wedi gallu cael eu symud, eu claddu na’u bwyta. Fodd bynnag, gan fod llosgydd ar gael i waredu’r carcasau ar gyfer yr achos hwn yn unig, a chan fod llosgi mewn llosgydd yn ddull dewisol yn lle gwaredu drwy losgi mewn coelcerthi, caiff llosgydd ei ddefnyddio.

Mae eich pwyntiau ynglŷn â thanwydd a materion eraill sydd yn ymwneud â’r llosgydd yn rhai gweithredol y bydd y milfeddygon ar lawr gwlad yn delio â hwy a phan fydd rhagor o wybodaeth ar gael, byddaf yn ei throsglwyddo.

Diolch ichi am y cyfle i ofyn cwestiwn i’r Gweinidog mewn perthynas â Neuadd Buttington, sydd yn fater sydd yn peri llawer o ofid. Beth yw’r gwahaniaeth rhwng y goelcerth honno, a gostiodd tua £50,000 i’w hadeiladu siŵr o fod—sydd yn arian a wastraffwyd—a’r cannoedd o goelcerthi eraill yng Nghymru?

A gaf ofyn cwestiwn arall, Lywydd?

Gallai Cyngor Sir Powys ateb y cwestiwn hwnnw gan mai ei adran iechyd amgylcheddol a wnaeth y sylwadau hyn. Fodd bynnag, mae gwahaniaeth pwysig rhwng yr achos hwn ac eraill, sef bod llosgydd ar gael ar gyfer yr achos hwn ond nid oes un ar gael ar gyfer yr achosion eraill ym Mhowys. Mae hynny’n wahaniaeth pwysig, nad yw’n gosod cynsail.

Mae’r Daily Post heddiw yn cynnwys stori annymunol am ddynion â gyrdd yn mynd ynghanol y nos i gartref dyn a leisiodd rhai amheuon ynglŷn â’r polisi amaethyddol. A gytunwch nad oes lle mewn cymdeithas yng Nghymru i dactegau colbiwr o fygythiadau a chodi ofn?

Mae gan bawb yr hawl i ryddid barn heb ofni bygythion.

A allwch gadarnhau a gyflwynwyd gorchymyn dirymu ar safle tirlenwi Astbury yn Llai nos Iau, ac a allwch ddweud wrthyf faint o garcasau gaiff eu rhoi ar y safle hwnnw?

Mae’n amhosibl nodi cyfanswm nifer y carcasau ar yr adeg hon oherwydd nid yw’r bwrdd ymyrraeth yn rhoi unrhyw awgrym o’r ffigurau diweddaraf. Yr wythnos diwethaf, nododd y bwrdd ymyrraeth fod angen gwaredu tua 80,000 yng Nghymru. Yr oedd yn rhaid gwaredu 80,000 arall yn rhywle arall gan eu bod wedi dod o ardal heintus.

Gyda safle Astbury fel gyda phob safle tirlenwi arall, cyfyngir nifer y carcasau anifeiliaid a waredir i 5 y cant o lwyth wythnosol y safle, sef tair lori lawn bob dydd. Mae unrhyw argraffiadau a gaiff pobl fod nifer o lorïau yn llawn carcasau yn cael eu gwaredu yn anghywir yn yr un modd ag y mae’r argraffiadau hynny bod wagenni yn cario defaid a’u coesau yn yr awyr. Pan ddaeth y lorïau cyntaf i safle Astbury, ni sylwodd neb eu bod wedi bod yno oherwydd cyflawnwyd y gwaith yn ddisylw. Mae’n bwysig pwysleisio bod terfyn i nifer y carcasau a waredir ar y safleoedd hyn mewn wythnos. Mewn gwirionedd, byddai 95 y cant o’r sbwriel yn cael ei waredu ar y safle hwnnw beth bynnag.

Dywedasoch ei fod yn deg bod ffermwyr a gofrestrodd anifeiliaid yn flaenorol ar y cynllun lles lloi-gwaredu yn cael pris is yn awr nag y byddent wedi ei gael wythnos yn ôl. Fodd bynnag, a ymchwiliwch i sawl achos yn ardal Brycheiniog a Sir Faesyfed lle yr hysbyswyd ffermwyr cyn dydd Llun o’r dyddiadau y byddai eu hanifeiliaid yn cael eu casglu o dan y cynllun lles lloi-gwaredu? Yr oedd rhai wedi parcio lorïau ar eu hierdydd hyd yn oed yn barod i gludo’r anifeiliaid, ond ni chafodd y trwyddedau eu hanfon atynt drwy’r ffacs. A ystyriwch yr achosion hyn er mwyn sicrhau y digolledir yn llawn ffermwyr y rhoddwyd dyddiadau gwaredu iddynt os na allwch adfer y prisiau, sef rhywbeth y dylid ei wneud fel mater o egwyddor?

Os rhoddwch fanylion imi am yr unigolion hyn, trafodaf y mater gyda’r bwrdd ymyrraeth.

Ymhellach i’r pwyntiau a wnaethpwyd eisoes gan Peter Rogers a hyd yn oed gan aelodau ffyddlon o’ch gweinyddiaeth eich hun, fel Kirsty Williams a Mick Bates, ynglŷn â chynllun lles –gwaredu, onid oedd yn annoeth galw’r taliadau hynny yn rhai ‘hael’? Clywsom gan Brif Weinidog Cymru am y cydweithio â MAFF a pha mor wych y mae. Pan feirniadwyd MAFF gennych, cyfeiriwyd ati fel yr ‘awdurdod’ yn Llundain. Daw’r bobl o’ch Llywodraeth chi. Beth a wnewch chi a Rhodri Morgan i adfer y pris, oherwydd dyna beth sydd ei angen? Onid oedd yn annoeth galw’r taliadau hyn yn ‘hael’?

Yr oeddwn yn synnu i glywed Nick Bourne yn awgrymu ein bod megis un yn y blaid Lafur fel y mae’r Ceidwadwyr. Rhaid bod hynny’n golygu y coleddir barn John Townend gan bawb yn y blaid Geidwadol siŵr o fod. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘Atebwch y cwestiwn.’]

Mae pleidiau yn gynhwysol. Yr ydym yn weinyddiaeth yng Nghaerdydd. Gwnawn ein penderfyniadau ein hunain. Yr ydym yn aelodau o’r un blaid â’r weinyddiaeth yn Llundain. Mae’n weinyddiaeth dda a chaiff ei hailethol yn yr etholiad cyffredinol.

O gofio bod Asiantaeth yr Amgylchedd wedi gwrthdroi’r penderfyniad o ran addasrwydd y safle tirlenwi yn Brookhill yn fy etholaeth i, a roddwch sicrwydd imi na pheryglir y safonau gwaredu mewn unrhyw ffordd o ganlyniad i’r penderfyniad hwnnw ac y bydd y safonau a ddefnyddir i waredu yn gyffredin i bob safle tirlenwi yng Nghymru?

Rhoddaf y sicrwydd hwnnw ichi Tom. Nid y ffaith nad oedd y safle o’r safon angenrheidiol oedd y broblem yn Brookhill ond bod rhai materion gweithredol o ran y ffordd y gellid defnyddio’r safle, sydd bellach wedi eu datrys. Fodd bynnag, yn dilyn sylwadau a wnaethpwyd gan Gyngor Sir y Fflint, mae’n iawn dweud bod Asiantaeth yr Amgylchedd wedi derbyn bod y llwyth gwreiddiol y credwyd y gallai Brookhill ei dderbyn wedi ei haneru.

In your report, Carwyn, you refer to the difficulties that have arisen in terms of disposing of culled animals on Eppynt and other landfill sites. Do you agree that if you had ensured that there were contingency plans for these kind of crises, especially for the disposal of culled animals as required by European law, that these difficulties would not have arisen to the degree that they have?

The Assembly does not have to have any plans, since animal welfare is not a devolved issue. Assembly officials have worked hard from the beginning to ensure that the disease in Wales is minimised. They can say that they have done a great job. Animal welfare is not a devolved issue but, by doing this, the National Assembly has worked as a MAFF agency. Many plans that have been drawn up for Wales have been prepared in Wales and implemented in Wales. It is to the credit of Assembly officials that they have been able to implement a scheme that was drawn up so quickly.

Pa gyngor swyddogol a roddir i swyddogion MAFF a staff cymorth os darganfyddant symptomau clwy’r traed a’r genau mewn anifeiliaid a leddir ar ffermydd cyffiniol neu o dan y cynllun lles da byw-gwaredu? A wneir y profion cywir ar yr anifeiliaid hynny neu a leddir hwy ac yna anghofio amdanynt?

Os oes arwyddion allanol o’r clwyf mewn anifeiliaid sydd yn cael eu difa ar ffermydd cyffiniol, maent yn achosion wedi eu cadarnhau ar unwaith. Yn yr un modd, os oes arwyddion allanol o’r clwyf mewn anifeiliaid yn y cynllun lles da byw-gwaredu, deuant yn achosion wedi eu cadarnhau ar unwaith.

Mae ystyried Lamby Way, Tredelerch, safle tirlenwi Caerdydd fel lleoliad posibl i waredu carcasau yn achosi pryder ymhlith trigolion lleol. Ers imi ysgrifennu atoch 11 diwrnod yn ôl—ac nid wyf wedi cael ateb—bu achos o glwy’r traed a’r genau yng Ngwynllŵg, ac mae Lamby Way yn rhan ohono. Oni ofidiwch, os caiff ei ddefnyddio fel safle tirlenwi, ei bod yn bosibl i gannoedd o lorïau sydd yn mynd yn ôl ac ymlaen i’r ardal heintus honno ei gludo i rannau eraill o Gymru? Dywedasoch yn gynharach eich bod yn pryderu ynglŷn â phobl yn mynd i fannau gwahanol ac eto bwriadwch anfon cannoedd o lorïau i Lamby Way.

Dim ond pedair lori y dydd y gall Lamby Way ei dderbyn. O’r braidd y bydd cannoedd o lorïau yn mynd i Lamby Way. Daw’r cynllun lles-gwaredu i ben mewn pythefnos.

Pa rif bynnag?

Nid cannoedd? Diolch ichi am yr eglurhad hwnnw: yr oedd yn or-ddweud. Bydd yn rhaid i’r cynllun lles-gwaredu ymdopi ag ôl-groniad. Fodd bynnag, anifeiliaid sydd yn heintus, nid carcasau. Ni ellir heintio carcasau drwy ddewiniaeth drwy’r awyr o anifeiliaid sydd filltiroedd i ffwrdd. Cludir yr haint o anifail i anifail. Ni chlywyd erioed bod risg o haint rhwng anifeiliaid a charcasau yn cael ei gludo drwy’r awyr am filltiroedd.

Gwyddoch fod achosion o glwy’r traed a’r genau wedi eu cadarnhau yn fy etholaeth i, Cwm Cynon. Gofynnaf ichi roi sylwadau pellach ar yr opsiynau sydd ar gael i ffermwyr â theirw o dras sydd yn barod ar gyfer bridio gwartheg. Fel y gwyddoch, byddant yn mynd yn beryglus oherwydd y cyfyngiadau presennol ar symud sydd yn eu hatal rhag cael eu trosglwyddo at ddibenion bridio. Gofynnaf y cwestiwn hwn ar ran un o’m hetholwyr sydd yn prisio pob un o’i anifeiliaid rhwng £1,000 a £2,000. Mae’r bwyd yn dod i ben a rhaid iddo eu gwerthu yn ystod y misoedd nesaf er mwyn cadw eu gwerth.

O ran teirw bywiog, ni allaf gynnig unrhyw gyngor ymarferol uniongyrchol. Fodd bynnag, bydd ffermwyr mewn ardaloedd heintus. Os bydd problem lles yn codi, byddai’r cynllun lles da byw-gwaredu ar gael iddynt. Os gwnewch fy nghyfeirio at yr achos unigol, ceisiaf wneud yr hyn a allaf.

Mae fy nghwestiwn yn un syml. Pam nad ymgynghorodd y Gweinidog â thrigolion lleol mewn perthynas â gwaredu carcasau anifeiliaid yn Mhwll y Watcyn a Thir John yn Abertawe? A gytuna â’r Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol a’i beirniadodd am y diffyg ymgynghori?

Ni chofiaf ef yn fy meirniadu am ddiffyg ymgynghori. Cyhoeddodd ddatganiad i’r wasg yn mynegi ei bryder, ac eglurodd hyn wedyn. Rhaid ichi ddarllen yr eglurhad o’r datganiad hwnnw i’r wasg. Nid oes unrhyw ddiben dweud hanner stori. Mae anifeiliaid yn marw ar y caeau. Ni allwn laesu dwylo ac ymgynghori’n hamddenol. Mae hwn yn argyfwng a gŵyr y weinyddiaeth sut i ddelio ag argyfwng o’i chymharu â phlaid BSE.

A gytunwch pan soniodd Alun Cairns am ymgynghori â thrigolion lleol ei fod, drwy oblygiad, wedi achosi llawer iawn o ofid yn y gymuned honno o ganlyniad i’w sylwadau ar y trwytholch? Dylai fod wedi dweud bod y newid i’r protocol sydd yn rheoli safleoedd tirlenwi erbyn hyn yn golygu bod y camau diogelu ychwanegol a gymerwyd o ran trwytholch yn fwy na’r hyn sydd yn arferol ar y safle a bod y trwytholch yn cael ei drin yn awr gydag asid sydd yn creu haen ddiogelu arall. A gytunwch eu bod ym Mhwll y Watcyn yn claddu anifeiliaid 5 metr i lawr yn hytrach na thri fel sydd yn ofynnol a’u bod yn defnyddio 3,000 o alwyni o ddiheintydd am bob tair lori?

Yr oeddwn yn ymwybodol o bedwar o gynghorwyr lleol Plaid Cymru a awgrymodd y dylid cloddio twll mawr yng nghanolbarth Cymru ac y dylid rhoi’r anifeiliaid yno yn lle mynd â hwy i Bwll y Watcyn. Mae hynny’n hysbys i bawb a gresynaf na allai Plaid Cymru – The Party of Wales fel y’i gelwir fod wedi cymryd barn fwy cenedlaethol. O ran y materion a godwyd gennych mewn perthynas ag Alun Cairns, yr oeddech chi, Gwenda, mewn cyfarfodydd cyhoeddus a thrafodasoch y mater â phobl leol. Lleddfwyd pryderon pobl yng Ngwauncaegurwen, Rhyd-y-fro a Brynaman oherwydd eich arweinyddiaeth yn y gymuned. Mae hwnnw’n rhywbeth yr ydych yn haeddu canmoliaeth amdano.

Yr wyf bellach wedi derbyn yr asesiad gwyddonol y gofynnais amdano gan y Pwyllgor Ymgynghorol ar Ollyngiadau i’r Amgylchedd mewn perthynas â threialon cnydau a addaswyd yn enetig a gyhoeddwyd ar gyfer tri safle yng Nghymru fis diwethaf. Yn gryno, nid yw’n sail ddigonol i arfer fy mhwerau o dan adran 110 Deddf Diogelu’r Amgylchedd 1990 i gyfyngu ar blannu cnydau a addaswyd yn enetig.

Fodd bynnag, wrth ddilyn polisi’r Cynulliad o fabwysiadu’r ymagwedd fwyaf cyfyngol posibl, o fewn y fframwaith deddfwriaethol presennol, mewn perthynas â chnydau a addaswyd yn enetig, gallaf hefyd eich hysbysu fy mod wedi dod o hyd i ddull o ddarparu sail i ddiogelu cynhyrchu cnydau organig yng Nghymru. Gwneir hyn drwy bennu pellteroedd gwahanu rhwng dulliau cynhyrchu cnydau a addaswyd yn enetig a chnydau heb eu haddasu’n enetig. Bydd gweithredu yn y modd hwn yn rhoi hysbysiad i Ewrop o dan Erthygl 16 Cyfarwyddeb Ewropeaidd 90/220. Trafodwyd cynnwys y datganiad hwn gyda grŵp strategaeth cnydau a addaswyd yn enetig.

Ar 5 Ebrill, hysbysais Aelodau’r Cynulliad o gyhoeddiad Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau y bwriadwyd plannu indrawn T25 wedi’i addasu’n enetig y gwanwyn hwn ym Mathri, Sir Benfro, ac yn Sealand, Sir y Fflint fel rhan o asesiadau fferm gyfan o gnydau a addaswyd yn enetig. Yn dilyn y ddadl honno, ysgrifennodd swyddogion y Cynulliad at y ffermwyr a oedd yn cymryd rhan yn y treialon yn amgáu trawsysgrifiad o’r gweithrediadau ac yn tynnu eu sylw at faint y pryder lleol a’r gwrthwynebiad i’r treialon o ran egwyddor.

Cyn gynted ag y cyhoeddodd Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau y safleoedd yng Nghymru, ysgrifenasom at ACRE. Gofynasom am ei gyngor ynghylch a oedd y pellteroedd gwahanu rhwng cnydau a addaswyd yn enetig a chnydau heb eu haddasu’n enetig a argymhellwyd yng nghanllawiau SCIMAC yn ddigonol i ddiogelu integredd cnydau indrawn cyfagos nad oeddent yn gnydau a addaswyd yn enetig, pa un a oeddent yn gonfensiynol neu’n organig.

Rhoddodd ACRE ystyriaeth fanwl i’r pryderon hyn yn ei gyfarfod ar 26 Ebrill. Yr oedd o’r farn, yn seiliedig ar ei adolygiad o’r wybodaeth orau sydd ar gael mewn llenyddiaeth wyddonol a thyfu planhigion, bod y pellteroedd gwahanu presennol yn ddibynadwy. Mae pellter o 650 metr rhwng y fferm organig sydd agosaf at unrhyw un o’r safleoedd treialu yng Nghymru a’r safle ei hun. Cynghora ACRE, pe tyfid porthiant, indrawn neu india corn, y byddai unrhyw heintio drwy groesbeilliad gydag organebau a addaswyd yn enetig yn sylweddol is na 0.1 y cant.

Derbyniodd ACRE na chynhaliwyd astudiaethau symudiad paill ar safleoedd arfaethedig y treialon yng Nghymru, ond gofynnodd a oedd y nodweddion topograffi a chyflymder y gwynt yn unigryw. Gofynnaf i’m swyddogion gomisiynu astudiaethau pellach ar y pwynt hwnnw. Os daw unrhyw dystiolaeth newydd i’r fei gallem, wrth gwrs, ei gyfeirio yn ôl at ACRE i gael cyngor pellach. Mae ACRE yn paratoi nodyn o’i gyngor, sydd yn cynnwys yr holl faterion a godwyd gan y Cynulliad. Bydd y nodyn hwn ar gael yn fuan a byddaf yn ei ddosbarthu i bob Aelod.

Gwahoddodd y Cynulliad hefyd farn ACRE ar ddifrod, fel y’i diffinnir yn Neddf Diogelu’r Amgylchedd 1990, a sut y gallai hyn effeithio ar ei asesiad o bellter gwahanu. Nododd ACRE na chafodd ei sefydlu i roi cyngor ar bwyntiau o gyfraith, ond mae ganddo, yn ei flaenraglen waith, ddiffiniad gwyddonol a biolegol manwl o ddifrod mewn perthynas â rhyddhau organebau a addaswyd yn enetig yn fwriadol. Mae hwn yn fater cymhleth ac nid yw’n debygol y bydd canllaw ar gael tan ddiwedd 2001. Fodd bynnag, yr wyf yn falch o fod wedi mynnu eglurhad o’r maes hwn o’r gyfraith ac arfer.

O ran pryderon cyfreithiol, ochr yn ochr ag asesiadau gwyddonol yr wyf wedi ceisio cyngor pellach ar y fframwaith cyfreithiol sydd yn ymwneud â rhyddhau organebau a addaswyd yn enetig. Fe’m cynghorir ar sail asesiadau gwyddonol nad oes unrhyw sail imi allu gweithredu fy mhwerau o dan Adran 110 Deddf Diogelu’r Amgylchedd 1990 i gyhoeddi hysbysiad gwahardd amgylcheddol, a fyddai wedi atal y treialon. Nid oes ychwaith seiliau eraill dros gyhoeddi hysbysiad gwahardd a gâi yr effaith honno. Cyfleais hynny i’r grŵp strategaeth pob plaid ar gnydau a addaswyd yn enetig ar 27 Ebrill.

Mae’n debygol y câi hysbysiad gwahardd cyffredinol yn atal unrhyw dreialon fferm gyfan rhag cael eu cynnal yng Nghymru ei ystyried yn ymateb anesboniadwy ac anghymesur mewn perthynas â’r niwed amgylcheddol posibl, a nodir gan yr asesiad gwyddonol. Byddai ymateb o’r fath yn groes i’r gyfarwyddeb, sydd, yn amodol ar weithdrefnau Erthygl 16, yn nodi na all aelod wladwriaethau atal, cyfyngu neu lesteirio rhoi cynnyrch sydd yn cynnwys organebau a addaswyd yn enetig sydd yn cydymffurfio â’r gyfarwyddeb ar y farchnad. Byddai ymyrryd yn anghymesur â’r hawl hon, ar seiliau na ellir eu cyfiawnhau o dan Erthygl 16, yn arwain at y posibilrwydd o her gyfreithiol yn y llysoedd. Pe bawn yn gwahardd y treialon, yn absenoldeb cyfiawnhad gwyddonol a chyfreithiol, byddai perygl mawr o ddyfarnu iawndal sylweddol yn erbyn y Cynulliad yn seiliedig ar achos difrifol o dor-cyfraith gymunedol a fyddai’n arwain at golled economaidd. Gallai gael yr effaith andwyol bellach o danseilio mesurau penodol sydd gennym mewn golwg i roi grym cyfreithiol i bellteroedd gwahanu drwy fwrw amheuaeth ar ddidwylledd ein pryderon.

Cydnabyddaf y bydd rhai Aelodau, yn arbennig y rheini sydd yn byw gerllaw safleoedd y treialon, yn siomedig gyda’r canlyniad hwn. Fodd bynnag, rhoddaf sicrwydd ichi fy mod wedi mynd ar drywydd pob cyngor gwyddonol a chyfreithiol er mwyn sicrhau bod y Cynulliad yn mabwysiadu’r polisi mwyaf cyfyngedig posibl o fewn cyfyngiadau’r UE a’r fframwaith deddfwriaethol domestig.

Er nad yw gwaharddiad yn bosibl, yr ydym wedi nodi seiliau y gallwn weithredu arnynt er mwyn diogelu integredd cynhyrchu cnydau organig a chonfensiynol. Gellir rhoi grym rheoleiddio i sefydlu pellteroedd gwahanu rhwng cnydau a addaswyd yn enetig a chnydau heb eu haddasu’n enetig drwy gyhoeddi hysbysiadau Adran 110 o dan Ddeddf Diogelu’r Amgylchedd 1990. Byddai hyn yn sicrhau lle bynnag y tyfir hiliogaeth indrawn T25, câi pellteroedd gwahanu oddi wrth gnydau indrawn organig neu gonfensiynol wedi’u cofrestru eu gweithredu. Y canlyniadau ymarferol yw y byddai’n rhaid i asesiadau fferm gyfan o indrawn wedi’i addasu’n enetig barchu’r gwahaniaethau gwahanu hynny, gan ddiogelu amgylchedd lle gellir tyfu cnydau pur confensiynol ac organig. Er na fyddai’r mesur hwn yn effeithio’n uniongyrchol ar y profion a gyhoeddwyd ar gyfer Cymru, byddai am y tro cyntaf yn cyflwyno diogelwch statudol ar gyfer atgynhyrchu organig.

Pe gweithredid y pwerau hyn, byddai’r Comisiwn Ewropeaidd ac aelod wladwriaethau eraill yn cael eu hysbysu ar sail pryderon a godwyd gan y Cynulliad, gan ddefnyddio’r weithdrefn o dan Erthygl 16 Cyfarwyddeb Ewropeaidd 90/220. Yr ydym yn ymwybodol bod Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau hefyd yn ystyried cymryd y cam hwn gan i ACRE gael gwybodaeth i’r perwyl hwn ddydd Iau diwethaf. Byddai hysbysiad o dan Erthygl 15 yn rhoi cyfle i’r Cynulliad Cenedlaethol gyflwyno ei bryderon dilys ac egwyddorol yn uniongyrchol i’r Comisiwn Ewropeaidd.

Diolch ichi am y datganiad hwnnw. Fel Aelod y Cynulliad dros Breseli Sir Benfro, hoffwn gofnodi fy siom ddirfawr yn sgîl eich penderfyniad i beidio â chyhoeddi hysbysiad gwahardd. Fe’ch sicrhaf y caiff y siom honno ei rhannu gan bron pawb yn Sir Benfro, ar wahân i ambell ddihiryn o gyn-AS Torïaidd, a chan bobl drwy Gymru benbaladr. Clywaf yr hyn a ddywedwch i amddiffyn eich sefyllfa, er bod yn rhaid imi ddweud bod Cyfeillion y Ddaear yn dadlau’n gryf yn erbyn y manylion cyfreithiol. Croesawaf eich bwriad i sefydlu sail statudol ar gyfer isafswm pellteroedd penodedig, ond gobeithiaf nad ydych yn disgwyl i’m hetholwyr na minnau ymlawenhau. Gyda phob parch, sawl blwyddyn y cymer hynny i’w weithredu? Ni fydd o gymorth i ffermwyr organig a gwenynwyr gogledd Sir Benfro. Dim dyfodol gwyrdd, glân i ni.

Nid ymwneud â phellter yn unig y mae’r mater hwn. Mae diogelwch, yr amgylchedd, yr economi ac iechyd yn y fantol hefyd. Y corff sydd yn gyfrifol am gynnal bioamrywiaeth yng Nghymru yw Cyngor Cefn Gwlad Cymru a noddir gan y Cynulliad. Pam na chynigiodd y corff hwn unrhyw gyngor ar wahân i ailadrodd cefnogaeth i’r treialon yn unol ag asesiadau gwyddonol a gynhelir gan English Nature? A ydych yn ystyried bod hynny’n gefnogol pan fydd y Cynulliad yn ymdrechu i gadw Cymru yn rhydd o addasu genetig? Dylai gynnig cyngor annibynnol ond yn seiliedig ar beth? A wnaeth Cyngor Cefn Gwlad Cymru asesiad o amodau lleol y safle penodol ym Mathri? Ni wn i, nac unrhyw un arall, am unrhyw asesiad o’r fath. Dywed nad oes unrhyw reswm gwyddonol dros wrthwynebu treialon cnydau a addaswyd yn enetig, ond nid yw wedi profi hyn yn wyddonol. Mae gwneud dim heblaw trosglwyddo sicrwydd cyffredinol gan English Nature, heb unrhyw astudiaethau o safleoedd penodol, yn wyddoniaeth wael. At hynny, pam na wnaeth Cyngor Cefn Gwlad Cymru eich cynghori chi, neu eich swyddogion, fod ardal sydd yn ddarpar ardal gadwraeth arbennig wedi’i neilltuo ar gyfer ardal a oedd bron yn sicr yn cynnwys rhannau o safleoedd y treialon ym Mathri? Tybiaf nad oedd y Fenter Cadwyn Gyflenwi ar Gnydau Amaethyddol a Addaswyd a’r pwyllgor llywio gwyddonol a wnaeth y penderfyniad i leoli treialon ym Mathri yn ymwybodol o hyn er gwaethaf y ffaith fod y Comisiwn Ewropeaidd wedi ei hysbysu fis Mawrth o dan Gyfarwyddeb Cynefinoedd Ewropeaidd. Mae’r dyfrgi, sydd yn rhywogaeth a ddiogelir, yn byw yn afon Cleddau wen ac o’i hamgylch, gerllaw safle’r treialon maes. Wyddech chi hynny? Onid yw’n wir y gallai’r tirfeddiannwr fod yn destun achos cyfreithiol os na fydd wedi ymchwilio i effeithiau penodol math Chardon LL o indrawn wedi’i addasu’n enetig ar y dyfrgwn lleol? Mae’r syniad o dreialon cnydau a addaswyd yn enetig mewn ardal gadwraeth arbennig yn hurt. Oni ddylem ddefnyddio termau’r gyfarwyddeb cynefinoedd Ewropeaidd a deddfwriaeth diogelu’r amgylchedd i gymhwyso’r egwyddor rhagofal?

Yr wyf wedi derbyn negeseuon e-bost gan wyddonwyr yn fy nghyhuddo o Ludiaeth. Nid Ludiad mohonof, ond nid diffynnydd mohonof ychwaith ar ran y diwydiant amaeth-gemegol, sydd yn ffugio bod yn arsylwr gwyddonol annibynnol yn y mater hwn. Onid yw’n ffaith nad oes unrhyw farn wyddonol bendant ar gnydau a addaswyd yn enetig? Yr ydym ymhell o gael consensws. Mae hanes yn frith o ffug addewidion gan wyddonwyr annibynnol bondigrybwyll; nid oes rhaid edrych ymhellach na BSE. Dylai’r egwyddor rhagofal fod yn hollbwysig.

Gellid dadlau ein bod oll yn garcharorion, y Llywodraeth a’r bobl fel ei gilydd, yn gaeth i’r cwmnïau amaeth-gemegol amlwladol holl bwerus. Mae eu trachwant yn tra-arglwyddiaethu dros fudd y cyhoedd a dewis democrataidd dinasyddion yng Nghymru, ac mewn mannau eraill. Mae llywodraethau wedi ildio rheolaeth wleidyddol, ac felly atebolrwydd democrataidd, ar gyfer meysydd hollbwysig o bolisi cyhoeddus i’r gwyddonwyr annibynnol bondigrybwyll. Nid ydynt wedi dangos y gallant ddeall gwleidyddiaeth leol, na materion cymdeithasol ac economaidd yn dda. Gofynnaf o ddifrif a ydynt yn wyddonwyr. Nid oes ryfedd fod teimladau cryf ym Mathri, yn wyneb y gwactod democrataidd hwn. Pwy sydd yn rheoli ein cefn gwlad—Aventis? Monsanto? Mae’n hollol annerbyniol. Cyn bo hir bydd Christine Gwyther a minnau yn cyflwyno deiseb gan Gyfeillion y Ddaear i Brif Weinidog Cymru, i erfyn am foratoriwm. Mae dros 5,000 o bobl wedi’i llofnodi. Nid oes amheuaeth gennyf y byddai bron bob un o’r 50,000 a mwy o etholwyr Preseli Sir Benfro wedi’i llofnodi, pe cawsant y cyfle. Apeliaf arnoch chi a’r Prif Weinidog i beidio ildio i hyn, ond i ymladd i’r pen ac ymuno â’r côr sydd yn tyfu ar draws y ffin yn Lloegr. Mae gwallgofrwydd yno hefyd—er enghraifft, treial arfaethedig lai na dwy filltir o erddi organig gwych Ryton. Gadewch inni gael yr hyder i roi ewyllys y bobl yn erbyn grym cyfalaf amlwladol, pobl cyn elw a’n hamgylchedd cyn trachwant Aventis. Rhaid inni gael moratoriwm. A wnewch bopeth o fewn eich gallu i bwyso am un?

Diolch ichi am yr araith bwerus honno a gyflwynwyd ar ran eich etholwyr. Mae’n cynnwys ystod eang o faterion ac ymdriniaf ag un neu ddau ohonynt.

Penderfyniad y Cynulliad yw y gwnawn bopeth o fewn ein gallu i gyfyngu ar dyfu cnydau a addaswyd yn enetig. Credaf fod y polisi hwn yn cynrychioli’r penderfyniad hwnnw. O ran y manylion cyfreithiol, fel y disgrifiasoch hwy, nid oes gennym goes i sefyll arni, o ran y gyfraith. Nid mater o un achos yn erbyn y llall ydyw. Nid oes achos gennym. Gallem gael ein cyhuddo o gamweinyddu a chamweithredu. Gofynasom i Gyfeillion y Ddaear a allent ein helpu ond ni allasant. Gofynasom iddynt pa wyddoniaeth oedd ar gael iddynt y gallem ei defnyddio i ystyried hysbysiad gwahardd llawn ac ni allasent roi unrhyw beth inni. Yr oedd y drws ar agor i nifer o sefydliadau ein helpu, ond, yn anffodus, er inni wneud ein gorau, ni allai unrhyw sefydliad ein helpu.

Codasoch faterion ehangach o ran moratoriwm. Mae’n briodol cynnal dadl ar y materion hyn. Fodd bynnag, yn bwysicach, chwaraeir y gêm hon ar faes chwarae Ewropeaidd. Pe baem yn gwneud yr hysbysiad gwahardd hwn, câi y Comisiwn Ewropeaidd ei hysbysu, a fyddai’n caniatáu inni gyflwyno ein hachos ar lefel Ewropeaidd. Nid mater gwleidyddiaeth pleidiau yw hwn, a gall y Cynulliad cyfan ymfalchïo y bydd yn gwneud rhywbeth a fydd yn anuniongyrchol yn codi proffil dadl cnydau a addaswyd yn enetig a chnydau organig ar lefel Ewropeaidd. Sgîl effaith yw hynny. Pwysleisiaf nad dyma’r rheswm dros wneud yr hysbysiad gwahardd, ond byddai’n codi’r cwestiwn yn ehangach.

Rhannaf siom Richard Edwards, ond yr wyf yn falch iawn o glywed y gallem bellach fod wedi nodi ffordd o ddiogelu cynhyrchwyr organig a chonfensiynol rhag croesbeilliad cnydau a addaswyd yn enetig. Dylem ddilyn y llwybr Ewropeaidd mor bell â phosibl, ac ymuno â llywodraethau o’r un anian mewn mannau eraill yn Ewrop. Mae eich bygythiad i gyhoeddi hysbysiad gwahardd i atal y plannu wedi methu ac, yn amlwg, byddai wedi gwneud mwy o synnwyr i ofyn am gyngor cyn gwneud y bygythiad hwnnw. Fodd bynnag, byddwn yn dysgu o’r camgymeriad hwnnw. Hoffai’r Cynulliad weld diwedd ar y treialon hyn. Felly, a wnewch chi gwrdd â’r ffermwyr, mewn ymdrech i’w darbwyllo i beidio â pharhau gyda’r treialon, oherwydd gallai cyfaredd weithio lle y methodd bygythion? Yr oeddem yn yr un sefyllfa yn union fis Mai diwethaf, pan fethasom ag atal y treialon rhag mynd rhagddynt. Pa baratoadau yr ydych wedi’u gwneud ar gyfer dychweliad anochel y treialon eleni, a pha baratoadau a wnewch ar gyfer dychweliad y treialon y gwanwyn nesaf, sef eu blwyddyn olaf?

Yr ydych wedi nodi, ar fwy nag un achlysur, y gellir adfer colledion uniongyrchol a ddioddefir gan gynhyrchwyr organig a chonfensiynol o ganlyniad i groesbeilliad. Gan bwy? Onid oes gennym ddyletswydd foesol i gefnogi ffermydd organig bach yn erbyn y cwmnïau amlwladol enfawr? Pa mor hir yr ydych yn amcangyfrif y bydd yn ei gymryd i fynd drwy weithdrefn erthygl 16 Cyfarwyddeb Organebau a Addaswyd yn Enetig 90/220/EEC?

Nid yw’n bosibl ar yr adeg hon i ddweud pa mor hir y bydd yn ei gymryd. Mae’r Comisiwn Ewropeaidd yn gweithio i’w amserlen ei hun mewn sawl ystyr. Fodd bynnag, byddai’n rhoi’r cyfle inni fynd â’n hachos i lefel Ewropeaidd, er nad yw hynny’n ffactor wrth wneud yr hysbysiad gwahardd. Gwneir hynny yn gyfan gwbl ar sail y cyngor cyfreithiol a gawsom ac er mwyn diogelu cynhyrchu cnydau organig. Sgîl-effaith, nid rhan o’r broses gwneud penderfyniadau, yw’r ffaith y gellir mynd â’r mater hwn i lefel Ewropeaidd.

Mae’n bwysig cofio, yr adeg hon y llynedd, ein bod wedi dechrau o sail gyfreithiol o ddim. Cyhyd ag y gwyddom, nid oedd gennym unrhyw bwerau y llynedd i wneud unrhyw beth. Nid ydym yn y sefyllfa honno bellach, ond nid oes gennym y pwerau yr hoffem eu cael. Er mwyn inni gael y pwerau a ddymunwn, byddai angen inni fod yn wladwraieth annibynnol y tu allan i’r Undeb Ewropaidd, gan fod diogelu a rheoleiddio’r cnydau hyn yn rhan o’r system Ewropeaidd. Felly, rhaid gwneud sylwadau gyda’r bwriad o newid y system ar lefel Ewropeaidd. Mae’n bwysig cofio bod ein sefyllfa heddiw yn ddatblygiad sylweddol o’i gymharu â’r man cychwyn. Gallwn oll ymfalchïo yn hynny.

Rhannaf y siom gyffredinol na allwn, ar hyn o bryd, wahardd treialon cnydau a addaswyd yn enetig. Fodd bynnag, croesawaf y ffaith, fel y dywedasoch, ein bod wedi gwneud cynnydd, drwy ein cytundeb partneriaeth, drwy sefydlu’r grŵp strategaeth cnydau a addaswyd yn enetig.

Mae’r mater yn amlygu’r gwrthgyferbyniad sydd yn bodoli rhwng hyrwyddo ffermio organig ac arferion cyfeillgar i’r amgylchedd gan y Cynulliad a chaniatáu treialon cnydau a addaswyd yn enetig. Croesawaf y dull a nodasoch ar gyfer dwyn y mater hwn gerbron y Comisiwn Ewropeaidd. At hynny, gallai fod o fudd inni gynnal cynhadledd gydag aelod-wladwriaethau a rhanbarthau eraill Ewrop sydd yn dymuno dilyn ein dyhead o ran cyfyngu ar gnydau a addaswyd yn enetig. Mae gennym gyfle i roi llais Cymreig wrth wraidd polisi Ewropeaidd. Mae sawl rhanbarth o fewn Ewrop sydd am ddilyn ein hesiampl ac, fel Cynulliad, dylem gymryd yr arweiniad yn hynny o beth. Hoffwn glywed eich barn, Weinidog, ar ymrwymo’r Cynulliad i wahodd rhanbarthau ac aelod wladwriaethau eraill Ewrop i Gymru i drafod sut y gellid hyrwyddo’r polisi hwnnw drwy’r Comisiwn Ewropeaidd.

Hoffwn hefyd glywed mwy am amserlen eich argymhelliad i ddefnyddio Adran 110 Deddf Diogelu’r Amgylchedd 1990, gan fod pryder mawr y gall y broses hon fod yn ddi-ben-draw, i’r fath raddau y cawn ein boddi gan Monsanto ac Aventis, wrth iddynt feddiannu amaethyddiaeth y byd. Mae’n briodol, ar ddiwrnod pan drafodwn fydoli, ein bod wedi clywed am safiad moesegol ar hyrwyddo cnydau wedi’u haddasu’n enetig gan Richard Edwards. Mae’r cwmnïau hyn, yn ddiau, yn dymuno rheoli’r farchnad, nid yn unig am yr hadau, ond am y chwynladdwyr a’r plaleiddiaid a fyddai’n dilyn. Hoffwn glywed eich barn ar sut y gallwch sicrhau fod yr amserlen yn addas ac y byddai’n gweithio, fel y gallwn atal y treialon hyn y flwyddyn nesaf os yn bosibl, drwy’r pellteroedd gwahanu. Yn olaf, cyfeiriasoch at ysgrifennu at ffermwyr ar ôl ein dadl ddiwethaf. A allwch gadarnhau pa un a yw’r ffermwyr hyn yn gyfrifol am unrhyw ddifrod a achosir, neu niwed i’r amgylchedd, yn sgîl eu treialon cnydau a addaswyd yn enetig?

Cododd Jocelyn y pwynt hwn. Os gall y ffermwyr organig brofi difrod, a dangos colled o ganlyniad i dyfu’r cnydau hyn ar dir gerllaw iddynt, y cyngor sydd gennym yw mai’r rheini fyddai wedi dod â’r cnydau a addaswyd yn enetig ar y tir fyddai’n ysgwyddo’r cyfrifoldeb. Os cofiaf yn iawn, yr egwyddor gyfreithiol yw Rylands v Fletcher. Nid wyf wedi fy yswirio i roi cyngor bellach—felly peidiwch â chymryd sylw o hynny. Dyna fy nealltwriaeth i o’r sefyllfa. Wrth gwrs, nid oes unrhyw beth i atal pobl neu ffermwyr yn Sir Benfro rhag ystyried eu sefyllfa gyfreithiol. Yr wyf yn siŵr eu bod yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Ni fyddai’n briodol imi wneud sylwadau ar hynny.

Mae’r syniad o gynhadledd yn un diddorol. Yn ystod y gwaith a wnaethpwyd ar gnydau a addaswyd yn enetig gwnaethom gysylltu â gweinyddiaethau eraill yn Ewrop—crybwyllwyd Tuscany yn arbennig. Canfuom fod y safbwyntiau a gymerwyd gan weinyddiaethau eraill yn ymwneud â systemau eraill, nid y system llwybr C. Yr oeddent yn ymwneud â meysydd eraill a materion eraill. Ni chanfuom unrhyw ardal arall o Ewrop gyda’r un broblem â ni. Yr ydym yn unigryw, felly, o ran ein sefyllfa ac o ran y gwaith sydd eisoes wedi’i wneud. O ran amserlen, bwriadaf aros ychydig ddyddiau eto cyn gwneud yr hysbysiad, gan ein bod ar hyn o bryd yn cymryd cyngor o ran y pellter gwahanu priodol. Yr isafswm presennol yw 200 metr, fe gredaf. Yr ydym yn edrych i weld a oes unrhyw ffordd y gellid ymestyn hynny ar sail wyddonol a’i wneud yn rhan o’r hysbysiad gwahardd, o fewn yr ychydig ddyddiau nesaf, gobeithio.

Byddaf yn gryno, gan eich bod wedi caniatáu imi siarad yn faith ar y datganiad ar glwy’r traed a’r genau, Lywydd. Mae’r llefarwyr eraill eisoes wedi ymdrin â’r rhan fwyaf o’m pryderon. Mae hyn yn ddatganiad diddorol. Dywedwch wrthym, Weinidog, y byddwch yn cael pwerau cyfreithiol a fyddai’n atal plannu ger cynhyrchwyr organig. O ble y cewch gyngor cyfreithiol ar hyn? Yn ôl profiad diweddar, ni chewch fawr o lwyddiant. Ni wnaethoch hyd yn oed lwyddo i lunio achos cyfreithiol llwyddiannus yn erbyn y chwe thyddynwr ar Ynys Môn i ildio eu defaid. Tybed faint yn well y gallwch ei wneud yn erbyn cwmni amlwladol mawr?

Cyfreithwyr yr Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd yn Llundain oedd y cyfreithwyr a roddodd gyngor ar achos y chwe thyddynwr ar Ynys Môn. Mae ganddynt gyfrifoldeb cyfreithiol dros ddidol a difa. Y cyfreithwyr a roddodd gyngor yn yr achos hwn yw ein cyfreithwyr ni yng Nghaerdydd. Cafwyd cyngor cyfreithiol hefyd gan gwnsler iau a phrif gwnsler ar y mater hwn, drwy Swyddfa’r Cwnsler Cyffredinol, ac mae’r cyngor a roddwyd inni yn eithaf tebyg. Mae’r achos cyfreithiol yn seiliedig ar y cyngor a geisiwyd.

Credaf fod pawb yn cytuno fod Carwyn yn gweithio’n galed i weithredu polisïau’r Cynulliad ar gnydau a addaswyd yn enetig. Fodd bynnag, a ydych yn pryderu o gwbl, Carwyn, ynglŷn â’r ethos wrth-wyddonol sydd yn gysylltiedig â’r ddadl hon, hyd yn oed yma heddiw, o ran—

Ymddengys fod rhagfarn fod organebau a addaswyd yn enetig yn ddrwg i gyd a bod organebau heb eu haddasu’n enetig yn hollol bur a da. A ydych o’r farn bod yr ymagwedd ddogmataidd hon sydd yn hollbresennol yn y Siambr hon yn atal dadl resymegol a deallus ar y mater hwn?

Rhaid i’r Aelodau sicrhau bod ganddynt gymaint o wybodaeth â phosibl. Fodd bynang, yr wyf yn ymwybodol o’r gofynion a osodwyd arnaf gan benderfyniad y Cynulliad Cenedlaethol.

Richard Edwards raised one question to which I did not hear the Minister respond. The land that will be used for the trials in Pembrokeshire borders the western Cleddau area, which is a special conservation area. That brings the issue within the scope of the Wildlife and Countryside Act 1981, which means that any action that could damage the special conservation area is a criminal offence. Was that considered in taking the decision to allow the trials to take place? If it was not considered, why not?

In the meeting of the GM strategy group, Christine Gwyther mentioned the special conservation area that is currently being created in Pembrokeshire. It does not help us, unfortunately. According to the Advisory Committee on Releases to the Environment, it has considered the situation and its view is that the science is good and the separation distances are adequate to ensure that there is no damage to the environment or to other crops. Christine Gwyther received an answer from the scientific officer stating that this would not make a difference because ACRE says that the situation is safe at present.

Mae cryn anniddigrwydd yn fy etholaeth ynghylch y bwriad i blannu indrawn a addaswyd yn enetig yn Sealand. Er gwaethaf ymdrechion glew Carwyn, a gymeradwyaf, ymddengys nad oes gennym unrhyw bwerau i atal y plannu hwnnw. O gofio barn unfrydol y Cynulliad, a wnaiff Carwyn ymuno â mi i bwyso ar y bobl hynny sydd yn meddu ar y pŵer i atal hyn rhag mynd rhagddo? Hynny yw, annog y ffermwyr yn Sir y Fflint a Sir Benfro i beidio â mynd ymlaen â’r rhaglen hon. Deallaf y gallai fod rwymedigaethau cytundebol gan y ffermwyr. Serch hynny, mae o fewn eu pŵer i sicrhau y caiff dymuniadau’r Cynulliad eu parchu a’u hadlewyrchu. A wnaiff y Gweinidog hefyd ofyn i’r undebau ffermio yng Nghymru—Undeb Amaethwyr Cymru ac Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr—i wneud popeth o fewn eu gallu i ddarbwyllo eu cydweithwyr a’u haelodau i roi pwysau ar y ffermwyr hynny a all gymryd camau i ddelio gyda’r broblem eleni, er gwaethaf yr ymdrechion y mae ar fin eu gwneud i sicrhau ein bod yn adlewyrchu polisïau’r Cynulliad mewn blynyddoedd dilynol?

Nid oes cytundeb barn ymhlith yr undebau ffermio. Nid yw’r ddau undeb ffermio yn unfryd ynghylch a ddylid cynnal y treialon cnydau a addaswyd yn enetig hyn. Felly, mae rhywfaint o hollt o fewn ffermio ei hun. Yr wyf yn fodlon ymuno â Tom wrth adleisio barn mwyafrif y bobl yn y cymunedau o amgylch Sealand a Mathri na ddylid cynnal y treialon cnydau a addawyd yn enetig hyn yn wyneb safbwynt clir y Cynulliad Cenedlaethol.