Yn dilyn y cyfarfod rhwng yr undebau dur a Corus y bore yma, bydd Prif Weinindog Cymru yn gwneud datganiad i’r Cyfarfod Llawn heddiw ar ein hymateb i’r sefyllfa honno. Yn dilyn trafodaeth â chydweithwyr, byddaf yn amserlennu dadl ar Corus ar gyfer dydd Mawrth 15 Mai ac yr wyf eisoes wedi hysbysu rheolwyr busnes y pleidiau eraill o hynny.

Mae Prif Weinidog Cymru yn teithio yn ôl o Lundain, yn dilyn negodiadau â chyd-Aelodau yn Llywodraeth San Seffan. Bydd y datganiad, fel arfer, yn cael ei roi i bob plaid cyn gynted â phosibl. Rhoddaf yr ymrwymiad hwnnw.

Gofynnwyd imi wneud datganiad ar gadw ceiswyr lloches yng ngharchar Caerdydd mewn ymateb i gwestiwn brys a gyflwynwyd o dan Reol Sefydlog Rhif 6.31. Gwneuthum ddatganiadau blaenorol i’r Aelodau ar y mater hwn. Cyhoeddais ddatganiad manwl ar y fewnrwyd a ddarparodd yr holl wybodaeth ar y mater hwn a oedd ar gael inni bryd hynny. Yn dilyn ein trafodaethau blaenorol yn y Cyfarfod Llawn ysgrifennais at Barbara Roche, y Gweinidog Gwladol yn y Swyddfa Gartref sydd yn gyfrifol am geiswyr lloches, a’i hysbysu am bryder traws-bleidiol a chryfder teimladau’r Aelodau ar y mater hwn yn y Cynulliad.

Fel yr hysbysais yr Aelodau yn flaenorol, mae rhoi llety i droseddwyr sydd yn fewnfudwyr a cheiswyr lloches aflwyddiannus yng ngharchar Caerdydd yn fesur tymor byr i gynorthwyo penderfyniad y Llywodraeth i gynyddu nifer y rhai gafodd eu symud o’r DU nad oedd ganddynt hawl i fyw yma. Deallaf fod y Swyddfa Gartref yn bwriadu defnyddio carchardai i gadw pobl nes y bydd canolfannau cadw mewnfudwyr penodedig ar gael yn ddiweddarach eleni. Cadwyd y ceisiwr lloches cyntaf yng ngharchar Caerdydd ym mis Chwefror eleni. Cadwyd tua 100 o geiswyr lloches yno ers hynny.

Ceisiais gael gwybodaeth bellach ar gadw ceiswyr lloches yn y carchar. Mae deuddeg ar hugain o gardiau cofnodion yn ymwneud â cheiswyr lloches sydd yng ngharchar Caerdydd ar hyn o bryd ar gael drwy’r Uned Hebrwng Rhai a Garcharwyd a Rheoli Poblogaeth yn Feltham. Mae’r uned yn defnyddio system a weithredir â llaw ar gyfer cofnodi manylion ceiswyr lloches. Mae cadw pobl yn y carchar yn fater ansicr ac mae’r sefyllfa a’r ffigurau yn aml yn newid o ddydd i ddydd. Ni fu’n bosibl, felly, o fewn yr amser cyfyngedig oedd ar gael i gael set gynhwysfawr o ddata i ateb y cwestiwn y mae’r datganiad hwn yn seiliedig arno. Wrth gwrs, yr wyf yn fodlon rhannu pa wybodaeth bynnag a ddarparwyd â’r Aelodau, a pharhau i wneud hynny yn y dyfodol. Bydd hynny’n cynnwys gwybodaeth ar nifer y ceiswyr lloches a anfonwyd o garchar Caerdydd. Caiff yr wybodaeth honno ei chadw mewn porthladdoedd, yn hytrach nag yn ganolog ac nid oedd yn bosibl ymchwilio i’r ffeiliau hyn yn ystod yr amser cyfyngedig oedd ar gael. Fodd bynnag, os bydd yr Aelodau’n dymuno, gofynnaf i’r Swyddfa Gartref wneud y gwaith hwn ac adroddaf i’r Cynulliad ar ei chanfyddiadau.

Darparwyd yr wybodaeth ganlynol mewn perthynas â’r 32 o gardiau cofnodi a gedwir ar gyfer ceiswyr lloches yng Nghaerdydd: ar hyn o bryd mae 14 ceisiwr lloches yn aros am ganlyniad eu hapeliadau; mae un yn aros i gael ei anfon oddi yno; nid yw tri wedi cael penderfyniad ar eu cais am loches neu gais mewnfudo gwreiddiol. Ni wn beth yw cenedligrwydd y ceiswyr lloches.

O ran a yw cadw pobl yn y carchar fel hyn yn torri Deddf Hawliau Dynol 1998, yr esboniad a ddarparwyd inni gan swyddogion o’r Swyddfa Gartref yw eu bod yn credu bod ei pholisi a’i harferion cadw pobl yn y carchar yn ateb gofynion y Ddeddf Hawliau Dynol, yn arbennig Erthygl 5 (1)(f), sydd yn caniatáu ‘detention of a person to prevent his or her effecting an unauthorised entry into the country’ neu ‘with a view to deportation or extradition’. Fe’m hysbyswyd bod dwy her i’r Ddeddf Hawliau Dynol yn yr arfaeth. Fodd bynnag, nid oes un ohonynt yn herio egwyddor cadw pobl yn y carchar. Yr wyf hefyd yn ymwybodol bod adroddiadau wedi ymddangos yn y wasg yr wythnos diwethaf am swyddogion mewnfudo yn ymweld â cheiswyr lloches heb i’w cyfreithwyr fod yn bresennol i’w darbwyllo i beidio â defnyddio eu hawl i apelio ac i lofnodi dogfen sydd yn caniatáu iddynt gael eu hanfon oddi yno ar unwaith. Deallaf y gofynnwyd i’r Ysgrifennydd Gwladol ar gyfer yr Adran Gartref ymchwilio i’r honiadau hyn. Derbyniais adroddiadau gan Rwydwaith Lloches Caerdydd a’r Cylch am amodau nad ydynt yn briodol ar gyfer unrhyw geiswyr lloches, heb sôn am y rhai hynny nas cyhuddwyd o drosedd. Mae’r adroddiadau hynny yn ymwneud ag ymarfer corff a chyfleusterau gweddïo a deiet. Gofynnaf i’r Ysgrifennydd Cartref ymchwilio iddynt.

Ysgrifennaf hefyd at Barbara Roche gan bwysleisio’r angen i hysbysu’r Cynulliad a rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf iddo. Gofynnaf i swyddogion y Swyddfa Gartref gysylltu’n rheolaidd â swyddogion y Cynulliad i ddarparu data ar geiswyr lloches a’u gwneud yn ymwybodol ar unwaith os bydd unrhyw anawsterau yn codi.

Fel y nodais yn gynharach, byddaf yn parhau i sicrhau yr hysbysir y Cynulliad ac yr ymgynghorir ag ef ar faterion o’r fath yn y dyfodol fel y gellir adrodd cynigion sydd yn effeithio ar Gymru i Aelodau’r Cynulliad a’u trafod.

Diolchaf i’r Gweinidog am ei datganiad. Yr ydym yn falch o glywed eich bod mewn cysylltiad â Rhwydwaith Lloches Caerdydd a’r Cylch. Croesawn eich ymrwymiad i ofyn i’r Swyddfa Gartref archwilio’r amodau y caiff ceiswyr lloches eu cadw yng ngharchar Caerdydd. Hoffwn godi rhai cwestiynau. A rannwch ein pryder am y moesoldeb—serch ei gyfreithlondeb, a cheir dadl am hynny—o dan y Ddeddf Hawliau Dynol? Ceir dadl am gadw pobl na chawsant eu cyhuddo o unrhyw drosedd nac ychwaith yn euog o unrhyw drosedd mewn penydfeydd, er yn y tymor byr. A gytunwch fod y ffordd y caiff ceiswyr lloches eu trin yng ngharchar Caerdydd yn frawychus? Ni roddir ystyriaeth ar hyn o bryd i’w deiet a’u hanghenion crefyddol a diwylliannol. Caiff y rhan fwyaf ohonynt eu cadw yn eu celloedd am hyd at 23 awr y dydd. Nid yw carcharorion wedi’u collfarnu yn gorfod dioddef amodau o’r fath yn y wlad hon. O ystyried nad yw llawer o’r ceiswyr lloches yn aros i gael eu hanfon oddi yno ond eu bod yn aros am apêl neu yn cael eu cadw yn y carchar am resymau mor bitw â chwblhau eu ffurflenni’n anghywir, a godwch hyn â’r Gweinidog priodol yn y Swyddfa Gartref a mynd ar drywydd pam yr ystyriwyd bod angen cadw’r unigolion hyn yn y carchar a pheidio â rhoi llety iddynt yn y gymuned? Efallai eich bod yn ymwybodol drwy eich cysylltiadau â’r rhwydwaith y bu un achos eisoes o ymosodiad difrifol honedig ar geisiwr lloches gan garcharor ar remand. A roddwch bwysau ar y Swyddfa Gartref y caiff ceiswyr lloches eu cadw ar wahân i’r rhai hynny a gyhuddir o drosedd, yn ogystal â’r rhai a gollfarnwyd o drosedd tra cânt eu cadw yng ngharchar Caerdydd?

Ymhellach i’ch ateb i gwestiwn Jocelyn Davies y bore yma, a groesawyd, a ydych yn ymwybodol bod sawl ceisiwr lloches yn dioddef o broblemau corfforol, yn ogystal â phroblemau iechyd meddwl, o ganlyniad i’r profiadau a arweiniodd iddynt ffoi o’u gwledydd, sydd yn cynnwys canlyniadau artaith? A ydych hefyd yn ymwybodol nad ydynt yn derbyn asesiadau iechyd arbenigol y mae ganddynt hawl eu cael o dan ganllawiau’r Swyddfa Gartref? A drafodwch â’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Swyddfa Gartref i sicrhau y caiff hynny ei unioni ar frys, gan fy mod yn deall bod rhai ceiswyr lloches yr ystyrir bod perygl iddynt gyflawni hunanladdiad nad ydynt yn derbyn cyngor yn eu hieithoedd eu hunain? Ymhellach i fater yr iaith, a godwch gyda’r Swyddfa Gartref y ffaith ei bod yn defnyddio system gyfieithu ddrud a ddarperir dros y ffôn, a chynnig ei bod yn chwilio am gyfieithwyr lleol yn ardal Caerdydd, fel y gall pobl gael cyfieithiad wyneb yn wyneb?

A ydych hefyd yn ymwybodol bod rhai awdurdodau lleol yng Nghymru—yr wyf yn ymwybodol o’r hyn fu’n digwydd yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili a Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, ond efallai bod eraill—wedi ymchwilio i’w gallu i gynnig llety amgen i’r ceiswyr lloches? Mae’r awdurdodau hyn wedi cael anawsterau cyfreithiol ac ymarferol wrth wneud hynny. O ystyried eich cyfrifoldeb dros lywodraeth leol a thai, yn ogystal ag ar gyfer cyfle cyfartal, a wnewch chi fynd ati i ymchwilio, gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac awdurdodau unigol, i’r posibilrwydd y gallant ddarparu llety ac unrhyw ffyrdd y gall Llywodraeth Cymru helpu i gael cymorth i rai o’r ceiswyr lloches yn y tymor byr?

Yn olaf, a wnewch chi gyfleu i’r Swyddfa Gartref unwaith eto, yng nghyd-destun ein cyfrifoldeb statudol i hybu cydraddoldeb yng Nghymru, anesmwythyd dwfn y Cynulliad o ran y sefyllfa hon? O ystyried yr anesmwythyd hwnnw, a anogwch Lywodraeth San Steffan i ailystyried ei sefyllfa ar geiswyr lloches, yn enwedig o ran defnyddio carchardai i gadw ffoaduriaid diniwed yn y carchar?

Gwerthfawrogwch fy mod mewn sefyllfa anodd, gan nad yw hwn yn fater a ddatganolwyd. Fodd bynnag, ystyriaf fod cadw ceiswyr lloches yn y carchar yn fater moesol, a dyna fu fy marn erioed. Mae barnau a gaiff eu rhoi ar geiswyr lloches weithiau’n anghywir, ac ni chredaf ei bod yn briodol iddynt gael llety mewn carchardai. Nodaf hynny ar y cofnod a dyna farn gweinyddiaeth y Cynulliad.

Fe’m brawychwyd gan rai o’r honiadau a wnaethpwyd a gofynnais i ymchwiliadau gael eu cynnal, yn enwedig o ran deiet, ymarfer corff ac ati. Byddaf yn parhau i godi’r materion hyn â’r Swyddfa Gartref. Yr wyf hefyd yn ymwybodol o’r anawsterau llety y mae ceiswyr lloches yn eu hwynebu, oherwydd y gallant fod yn agored i ymosodiad difrifol gan garcharorion. Mae hynny’n fater yr wyf yn hapus i’w godi yng nghyd-destun y llety yng ngharchar Caerdydd. Gwn fod Jane Hutt yn bryderus am y cymorth iechyd sydd ar gael ac a ddylai fod ar gael i geiswyr lloches gaiff eu cadw yn y carchar. Ystyriaf y mater hwnnw ymhellach, ac yr wyf yn siŵr y bydd Jane Hutt hefyd yn gwneud hynny, o ganlyniad i gwestiynau a atebais y bore yma.

Mae iaith hefyd yn broblem. Dylai ceiswyr lloches deimlo y gallant siarad â rhywun yn eu hiaith eu hunain, fydd wedyn yn cynrychioli eu barn. Byddaf hefyd yn fodlon gweithredu ar y mater hwnnw.

O ran y pwynt am awdurdodau lleol, nid wyf fi, fel y Gweinidog dros Lywodraeth Leol, wedi derbyn unrhyw ohebiaeth gan gynghorau Caerffili na Rhondda Cynon Taf o ran eu hymdrechion ar y mater hwn. Fodd bynnag, byddwn wrth fy modd yn eu cynorthwyo i ddilyn unrhyw drywydd, os dymunant helpu’r Llywodraeth â sefyllfa anodd.

Cytunaf â sylwadau Helen Mary Jones. Mae pawb wedi dychryn a’u harswydo gan gynnwys y datganiad a’r ffordd y cafodd y ceiswyr lloches hyn eu trin yng ngharchar Caerdydd. Mae’n annerbyniol eu bod yn cael eu cadw yn y carchar â phobl a gaiff eu cyhuddo o droseddau a’u bod, felly, yn agored i gam-driniaeth a thrais. Mae yr un mor annerbyniol, yn wahanol i’r hyn a ddywedwyd wrthym yn flaenorol, na wrandawyd ar apeliadau nifer o’r ceiswyr lloches hyn eto, ond eu bod yn aros am benderfyniadau apêl. Mae hynny’n ffordd greulon o drin ceiswyr lloches ac, fel Cynulliad, rhaid inni wneud hynny’n glir i’r Swyddfa Gartref. Yr wyf yn falch eich bod yn gwneud hynny, Edwina, a’ch bod mewn cysylltiad parhaus â’r Swyddfa Gartref ac yn ei gwneud yn glir bod hwn yn fater moesol ac nad yw’r Cynulliad am gefnogi’r polisi hwn.

Mae mater yr iaith a chyfieithwyr yn bwysig. Mae addysg ar gyfer pobl y mae Saesneg yn ail iaith iddynt hefyd yn fater y mae angen ei grybwyll, ac efallai y gallai’r Cynulliad gynorthwyo â hynny. A allech drafod â’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes i weld a all y Cynulliad gynnig cyfleusterau a chymorth i’r Swyddfa Gartref ac awdurdodau’r carchardai i wneud y ddarpariaeth honno?

Mae’n glir o’r datganiad eich bod wedi cysylltu â Barbara Roche ar sawl achlysur, ond ni cheir cyfeiriad at ymateb ganddi hi. Mae gennyf ddiddordeb clywed sut ymateb a gewch gan y Swyddfa Gartref i’r sylwadau a wnaethpwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol.

Caf drafodaethau â’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes i weld a allwn fod o unrhyw gymorth i’r Swyddfa Gartref ar y mater ail iaith. Gwnaf sylwadau, a chael ymateb gan y Swyddfa Gartref. Mae’n amlwg bod y Cynulliad Cenedlaethol yn teimlo’n gryf am y mater o loches a mewnfudo, a’r hyn sydd yn digwydd i geiswyr lloches, ac yn ei weld fel mater moesol. Terfynaf fy sylwadau ar y pwynt hwnnw.

Rhannaf lawer o’r pryderon a fynegwyd gan Peter Black a Helen Mary Jones. Fodd bynnag, i ddechrau codaf fater cyffredinol y concordatau. Byddwch yn ymwybodol, Edwina, fod un o’r concordatau, ar addysg a chyflogaeth, nad yw’n effeithio’n uniongyrchol arnom ni yn awr, yn parhau i fod heb ei lofnodi. Mae hynny’n destun pryder. Ceir concordat â’r Swyddfa Gartref. Nid yw ar gael ar ein mewnrwyd, ac nid oedd y Llyfrgell yn gwybod ble yr oedd. Llwyddodd swyddogion ym Mharc Cathays i ddod o hyd iddo yn y pen draw, i ddechrau yn Gymraeg yn unig ar fewnrwyd y Swyddfa Gartref, ond yn ddiweddarach yn Saesneg hefyd. Dylem gael copïau yma. Mae’n codi cwestiynau ar beth mae’r Swyddfa Gartref yn Llundain yn ei ystyried fel gwerth y ddogfen hon, oherwydd ymddengys na chafodd ei anrhydeddu mewn unrhyw fodd.

Mae cwestiynau difrifol sydd angen eu hateb. A yw’r amser wedi dod lle mae angen ichi ymweld â San Steffan i gwrdd â Barbara Roche, neu efallai’n fwy priodol, fod angen inni ofyn iddi ddod yma i gwrdd â dirprwyaeth o Aelodau bob plaid? Ceir materion dyngarol yma. Ni chyhuddwyd y bobl hyn o droseddau. Ni ddylent fod yn y carchar. Ceir pryderon mawr am ddarpariaethau deietegol, am gyfleusterau gweddïo a chynrychiolaeth gyfreithiol. Ni wyddom y bydd y ceisiadau hawliau dynol yn llwyddiannus, ond gofynnaf faint o gynrychiolaeth gyfreithiol y mae’r bobl hyn yn ei gael. Mae’n faes y dylai’r concordat ei gwmpasu. Yn fy marn i, ni chaiff y concordat hwn ei arsylwi. Felly fe’ch anogaf naill ai i ymweld â San Steffan ar frys cyn y caiff etholiad cyffredinol posibl ei alw, neu i ofyn i Barbara Roche ddod yma. Mae hynny’n hollbwysig.

Mae gennyf hefyd rai cwestiynau penodol mewn perthynas â’ch datganiad. Ni chwestiynaf eich dyngarwch na’ch ymrwymiad ond, ym mis Chwefror, dywedwyd wrthym mai darpariaeth tymor byr oedd hwn i fod. Pa mor fyr dymor y bydd? A wyddom am faint y bydd yn para? Rhoddasoch fanylion 32 o gardiau cofnodi a deallaf efallai bod peth o’r wybodaeth hon ar goll. Disgrifiasoch sefyllfa 18 o’r bobl hynny, ond nid oes cyfrif am 14 ohonynt. Mae hynny’n destun pryder. Codaf y materion penodol hyn a godwyd yn y wasg, ond y dylem fod wedi clywed amdanynt i ddechrau gan y Swyddfa Gartref. Mae’r wasg a Rhwydwaith Lloches Caerdydd a’r Cylch wedi codi’r pwyntiau hyn. Dylid ateb y cwestiynau hyn, er nad wyf yn amau eich ymrwymiad a sylweddolaf nad ydych yn llwyr atebol drostynt. Mae angen inni gyfleu i San Steffan bryder mawr y Cynulliad hwn ynghylch y sefyllfa yng ngharchar Caerdydd.

Rhannaf nifer o’r pryderon a godwyd gan Arweinydd Ceidwadwyr Cymru ar y mater hwn. Gwelaf hyn fel mater dyngarol sylfaenol. Mae angen i’r Cynulliad gael gwell eglurhad gan y Swyddfa Gartref. Yr wyf mewn sefyllfa anodd, oherwydd, fel chi, yr wyf yn brwydro i gael yr wybodaeth a’r ffeithiau angenrheidiol i’w cyflwyno i’r Cynulliad. Byddwn yn ystyried eich awgrym o gwrdd neu drafod â Barbara Roche cyn gynted â phosibl, i geisio unioni rhai o’r materion hyn. Yr ydym wedi ceisio cael gwybodaeth bellach ynghylch y niferoedd ychwanegol, ond mae’n anodd. Nodaf eich sylwadau ar y concordat.

I ddechrau, diolch i’r Gweinidog am y ffordd y mae’n ymdrin â’r sefyllfa anodd hon. Ni fu haerllugrwydd San Steffan, a’r Swyddfa Gartref yn arbennig, o gymorth iddi. Dyna’r pwynt. Mae concordatau mor wag â’r awyr oherwydd nid ymddengys eu bod yn gweithio ac, yn fy mhrofiad i, nid ymddengys bod unrhyw un yn cymryd lawer o sylw ohonynt ar y pen arall. Ymdrin â bodau dynol yr ydym yma, ac nid yw’n dderbyniol bod gennym 100 o bobl yn cael eu cadw mewn carchar sydd yn orlawn, lle ceir hanes o anghytgord hiliol. Mae’r bobl hyn yn gorfod wynebu llawer o bwysau meddyliol a chorfforol. Credaf bod rhaid inni wneud ein pwynt yn gryf, ac mae’r Gweinidog wedi gwneud hynny ar ran y Cynulliad Cenedlaethol. Fodd bynnag, dyma’r lle i fynegi ein pryder ar ran pobl Cymru. Efallai nad oes gennym bŵer yn hyn o beth, ond mae angen inni gofnodi ein pryder. Ni yw’r rhai sydd agosaf at y mater hwn. Mae’n hollol annerbyniol bod pobl sydd yn ffoi rhag gorthrwm, creulondeb ac artaith yn cael eu lleoli mewn sefyllfa yn y byd gwâr nad yw’n llawer gwell. Ni fyddem byth yn cymeradwyo hyn. Mae’n gondemniad llwyr o’r Swyddfa Gartref y caniateir i hyn ddigwydd. Mae’r bobl hyn wedi dioddef camdriniaeth swyddogol ac anghytgord sylweddol. Mae’n bwysig ein bod unwaith eto heddiw yn lleisio ein pryder mawr ynghylch anghyfiawnder y Swyddfa Gartref yn cadw pobl yn y carchar pan ddylai fod yn dod o hyd i lety llawer mwy priodol. Cefnogaf yn llwyr y ffordd gref y mae’r Gweinidog yn mynd i’r afael â’r mater hwn ac yn pwysleisio ein pryder.

Mae’n drueni na all Cymru reoli ei thynged ei hun yn y materion hyn.

Edwina would probably agree that the Human Rights Act 1998 allows for the detention of people under some circumstances. However, as I understand, this is permitted in specifically-designated reception centres where the circumstances are appropriate, not in prisons. Will Edwina comment on the fact that solicitors are having difficulty in gaining access to their clients? There are reports that a legal clinic that was held in Cardiff prison now ceased operating. There are also reports that misinformation is given to these people about their rights for bail. They are told that they must have family connections within the country in order to be granted bail. That is contrary to the guidelines of the United Nations High Commission for Refugees.

Nid wyf yn amau cywirdeb rhai o ddatganiadau Cynog ynghylch y sefyllfa ar fechnïaeth ac ati. Fodd bynnag, noda’r cyngor cyfreithiol a dderbyniais gan y Swyddfa Gartref fod hwn yn bolisi derbyniol ar ran Llywodraeth y DU. Ni fwriadaf gyfiawnhau gweithredoedd y Swyddfa Gartref yn y Siambr hon. Canolbwyntiaf yn unig ar y meysydd y gall y Cynulliad Cenedlaethol ddylanwadu’n uniongyrchol arnynt a gwneud sylwadau priodol i San Steffan. Fodd bynnag, gwerthfawrogaf bryderon y Siambr hon. Maent yn fy ngalluogi i nodi bod barn draws bleidiol sydd yn fater dyngarol y mae angen inni ymgynghori arno, gan fod gennym farn gref fel unigolion a phleidiau am hawliau pobl mewn perthynas â cheiswyr lloches.

Mae Ceidwadwyr Cymru’n gresynu gweld y Gweinidog yn gweithredu fel diffynnydd i’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan ar y mater hwn. Mae gennyf bwynt mwy plaen na’r un a wnaeth Peter Law. Jack Straw, yr Ysgrifennydd Gwladol dros yr Adran Gartref sydd ar fai yn bendant. Mae’r Swyddfa Gartref wedi cyhoeddi y gwnaethpwyd 500 o geisiadau eraill ers y mis diwethaf. Nid yn unig y ceir y nifer uchaf erioed o geisiadau ar gyfer lloches, cafwyd hefyd gynnydd brawychus yn nifer yr apeliadau gan ffoaduriaid y gwrthodwyd eu cais yn flaenorol. Mae’r ffigur hwnnw wedi cynyddu 20 y cant i’r lefel uchaf erioed, sef 10,405. Does ryfedd bod y Swyddfa Gartref yn cael anhawster i roi llety priodol i geiswyr lloches. Mae’n anhygoel, ychydig wythnosau cyn etholiad cyffredinol, fod yr Ysgrifennydd Gwladol dros yr Adran Gartref wedi cyhoeddi system olion bysedd i roi stop ar aml geisiadau, er y cofnodwyd yn 1993 nad oedd yn cefnogi’r polisi hwnnw. Mae’r ffeithiau’n glir. O dan Lafur oherwydd ei neges ei bod yn galon feddal, mae nifer y ceisiadau am loches wedi saethu o 32,500 i 76,000. Mae polisi’r Ceidwadwyr o gadw ymgeiswyr mewn canolfannau derbyn diogel yn gywir. Gobeithio y byddwch yn ei gefnogi.

Ni hoffaf y defnydd o’r term ‘calon feddal’. Ystyriaf fod ceiswyr lloches yn bobl sydd wirioneddol yn ceisio lloches yn y wlad hon. Maent yn ffoi rhag trais ac arswyd rhyfel, haint a phla. Mae’n rhaid inni eu hasesu ar y sail honno. Rhaid inni beidio â defnyddio iaith sydd yn awgrymu eu bod yma i gael amser braf ar fudd-daliadau. Nid dyna yw bywyd. Sut yr hoffem ni adael ein gwlad a’n teuluoedd i fynd i wlad ddieithr lle nad ydynt hyd yn oed yn siarad ein hiaith? Rhaid inni roi’r persbectif hwnnw ar hyn, gan ystyried ein hunain fel unigolion pe bai’r esgid ar y droed arall.

in Welsh Thank you, Presiding Officer, for allowing me to make this statement at this unusual hour.

yn Saesneg Yn dilyn y cyfarfod olaf ag undebau llafur y diwydiant dur yn gynharach y bore yma, nid oes amheuaeth bellach y bydd Corus yn bwrw ymlaen â’r diswyddiadau a gyhoeddwyd ar 1 Chwefror. Ers y dyddiad hwnnw, bu’r undebau llafur a Corus yn trafod i weld a oedd opsiynau ailstrwythuro llai eithafol yn bosibl. Er i’r undebau gynnig cynigion amgen adeiladol ar gyfer pob gwaith, gwrthodwyd hwy gan y cwmni.

yn Saesneg Mae Tîm Cymru—yn cynnwys Gweinidogion y Cynulliad, Gweinidogion San Steffan, undebau, cymunedau, y diwydiant dur, Aelodau’r Cynulliad ac Aelodau Seneddol—wedi gweithio’n ddyddiol bron gyda’r undebau i geisio darbwyllo’r cwmni i ddod at ei goed ac ystyried y sefyllfa hir dymor. Manteisiaf ar y cyfle hwn i ganmol yr undebau am eu hymdrechion dyfal i geisio canfod ateb i’r drychindeb ddynol hon. Maent yn haeddu clod mawr. Yn anffodus, pwysleisia’r digwyddiad hwn feddylfryd byrdymor rheolwyr Corus, a diystyrwch y cwmni o’r cymunedau gaiff eu dinistrio yn sgîl ei ddiswyddiadau a chau’r gweithfeydd.

yn Saesneg Dylid canolbwyntio yn awr ar gynnig cymorth ymarferol i’r unigolion a’r cymunedau dan sylw. Heddiw, cyhoeddaf raglen weithredu £66 miliwn a gynlluniwyd i helpu’r unigolion a’r cymunedau hynny yr effeithiwyd arnynt fwyaf. Ymhen ychydig funudau, cyhoeddir manylion pecyn adfywio ar raddfa gymaradwy ar gyfer gweithwyr dur a’u cymunedau yn Lloegr yn Nhŷ’r Cyffredin gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant. Bu Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n cydweithio’n agos â ni ar y mater hwn a bydd yn cyflwyno brîff i Aelodau Seneddol Cymru o’r ardaloedd dur, fel y gwnaf fi a’m Gweinidogion yn y Cynulliad. Bydd Is-Ysgrifennydd Seneddol Cymru yn trafod pecyn cyflogaeth Llywodraeth y DU a phecynnau eraill yn y Cynulliad gyda mi.

yn Saesneg Rhaid sicrhau mai’r brif flaenoriaeth fydd helpu pobl i ymdopi â’r problemau ariannol a ddaw yn union ar ôl y diswyddiadau. Felly, bydd Llywodraeth y DU yn cyhoeddi cynllun o dan Erthygl 56 Cytundeb Cymunedau Glo a Dur Ewropeaidd i ddarparu cymorth i’r gweithwyr hynny yr effeithiwyd arnynt gan y diswyddiadau hyn a rhai blaenorol, yn dyddio’n ôl i 1 Ionawr 2000.

yn Saesneg Dyma fersiwn modern o’r cynllun budd-daliadau ail-addasu gweithwyr haearn a dur (ISERBS) a ddefnyddiwyd 20 mlynedd yn ôl, y bydd Aelodau’r Cynulliad a’r undebau hynny sydd yn gysylltiedig â’r diwydiant dur yn gyfarwydd ag ef. Bydd y cynllun modern, a gyhoeddwyd gan yr Adran Masnach a Diwydiant, yn cynnwys cyfandaliadau o £2,500 i bob gweithiwr sydd yn rhan o’r cynllun. Bu’r negodi hwn yn gymhleth, ac yr oedd yn cynnwys yr undebau a ni, yn ogystal ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant a’r Canghellor. Y ffigur amcangyfrifiedig—a phwysleisiaf mai amcangyfrif rhagarweiniol ydyw—ar gyfer y rhan honno o’r cynllun, sydd yn berthnasol i Gymru ond a ddaw o gyllideb yr Adran Masnach a Diwydiant, yw £16 miliwn. Mae hynny’n amodol ar gymeradwyaeth dechnegol gan Ewrop. Byddai’r gymeradwyaeth honno’n golygu ad-daliad o bron i hanner y gost crynswth gan Ewrop.

yn Saesneg Yn gysylltiedig â hynny, deallwn y bydd yr undebau a Corus yn gwneud cais ar y cyd am arian o gronfa gymdeithasol Ewrop i gefnogi pecyn hyfforddi i weithwyr sydd yn wynebu diswyddiad. Cost cyffredinol y pecyn hwnnw fyddai tua £5.7 miliwn yng Nghymru ac mae Corus wedi cytuno i roi cyfraniad ariannol sylweddol tuag at hynny. Defnyddir yr arian hwnnw ar gyfer hyfforddiant cyn diswyddo i weithwyr er mwyn eu paratoi ar gyfer bywyd y tu allan i’r diwydiant dur.

yn Saesneg O’r rhaglen £66 miliwn ar gyfer Cymru, mae £7 miliwn ar gyfer mesurau cyflogaeth a hyfforddiant a ariennir gan y Cynulliad. Bydd hynny’n talu am ddarpariaeth cyflogaeth a hyfforddiant ychwanegol i weithwyr a ddiswyddir gan Corus a’i gontractwyr, yn ogystal â’u teuluoedd a’r rhai yn y gadwyn gyflenwi. Mae nifer o’r rhai a fydd yn colli eu swyddi yn meddu ar gryn sgiliau a thalentau a fydd yn eu galluogi i ddod o hyd i swyddi newydd, da yn weddol rhwydd. Bydd angen cyngor, arweiniad a hyfforddiant o’r radd flaenaf ar eraill os ydynt am symud ymlaen yn llwyddiannus at gyflogwyr newydd.

yn Saesneg Cafwyd cytundeb gyda Llywodraeth y DU y byddai’r Gwasanaeth Cyflogi ledled y DU yn cynyddu ei waith casglu gwybodaeth am swyddi yng Nghymru ac yn cynnig amrywiaeth eang o wasanaethau wedi’u teilwra i ofynion gweithwyr Corus. Bydd y gwasanaeth hwnnw’n cynnwys marchnata egnïol i gyflogwyr a sectorau fel y sectorau awyrofod, electroneg a moduron, sydd yn arbennig o gadarn yng Nghymru. Mewn ardaloedd fel Glannau Dyfrdwy, gwneir ymdrechion arbennig i gydweithio’n agos â chyflogwyr mawr fel Airbus i ganfod swyddi addas ar gyfer gweithwyr Corus pan ddaw cyfleoedd newydd i’r amlwg. Mae cyflogwyr eraill wedi cysylltu â ni hefyd, yn cynnwys y rhai yn y diwydiannau nwy ac adeiladu.

yn Saesneg Mae’r Gwasanaeth Cyflogi wedi sefydlu siopau gwaith ar bob un o safleoedd Corus yr effeithiwyd arnynt. Yma gall bobl ddefnyddio amrywiaeth eang o wasanaethau cyflogaeth. Bydd staff yr Asiantaeth Budd-daliadau hefyd ar gael i gynnig cyngor. Yr ydym hefyd yn rhoi £250,000 ychwanegol i gwmnïau gyrfaoedd yng Nghymru fel y gallant gynnig cymorth arbenigol i’r rhai sydd ei angen.

yn Saesneg Dyrennir cyfanswm o £5.75 miliwn o arian ychwanegol i Dysgu ac Addysgu Cymru i ddarparu hyfforddiant wedi’i deilwra at union ofynion yr unigolion dan sylw. Bydd y rhan hon o’r rhaglen weithredu yn cynnwys mynediad ar unwaith i hyfforddiant yn hytrach na’r cyfnod cymhwyso arferol o chwe mis o ddiweithdra; help ar gyfer y rheini sydd mewn sefyllfa i gael hyfforddiant tra’n disgwyl i’w swyddi ddod i ben; cyrsiau byr ar loywi sgiliau sydd yn gysylltiedig â’r galw presennol; hyfforddiant penodol i helpu pobl i symud o’r diwydiant dur i swyddi mewn sectorau eraill; cymhelliant i rai cyflogwyr recriwtio gweithwyr Corus; hyfforddiant i helpu i ddechrau busnesau newydd; a help arbennig i ddiddymu rhwystrau i waith fel teithio, cost gofal plant ac ati.

yn Saesneg Yr ydym hefyd yn edrych ar sut y gallai rhaglenni presennol, fel prentisiaethau modern a’r diploma sgiliau modern i oedolion, chwarae rhan yn hyn. Yr ydym yn trafod â Chyngres Undebau Llafur Cymru ac undebau llafur y diwydiant dur i weld sut y gellid darparu help drwy gronfa ddysgu undebol Cymru a mesurau eraill. Sicrheir y bydd hyd at £1 miliwn ar gael ar gyfer y mesurau hynny. Wrth ymgymryd â’i waith, gwna’r Gwasanaeth Cyflogi bopeth o fewn ei allu i gydbwyso anghenion y rheini sydd eisoes yn ddi-waith gydag anghenion y bobl hynny sydd yn debygol o ddod yn ddi-waith yn y dyfodol agos.

yn Saesneg Croesawaf hefyd ymateb cadarnhaol yr Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Chyflogaeth i’n sylwadau i ehangu ardal gyflogaeth Blaenau’r Cymoedd a Chaerffili i gynnwys Tor-faen. Bydd hynny’y darparu help ychwanegol i oedolion sydd wedi bod yn ddi-waith yn yr hir dymor mewn ardal sydd yn agos i weithfeydd Corus yr effeithiwyd arnynt. Datblygwyd ein mesurau adfywio yn ein rhaglen weithredu yn dilyn trafodaethau manwl gyda’r cynghorau lleol hynny sydd yn ymwneud fwyaf ag Awdurdod Datblygu Cymru.

yn Saesneg Byddwn yn buddsoddi £43 miliwn yn y mesurau hyn dros nifer o flynyddoedd. Caiff y mesurau hyn, yn cynnwys pecyn hyfforddi a datblygu, eu hariannu gan y Cynulliad. Mae’r un sefyllfa’n berthnasol mewn rhannau eraill o’r DU; nid yw’n ddelfrydol, ond heddiw, ein blaenoriaeth yw canolbwyntio ar ddyfodol y gweithwyr dur yr effeithiwyd arnynt. Ceir cyfleoedd eraill i gael dadl ar y materion ehangach a amlygwyd yn sgîl hyn. Cynrychiola’r rhaglen a gyhoeddwyd adnoddau gwirioneddol ac ychwanegol, ac ni ddylid drysu rhyngddi ag ymrwymiad i wario ar raglenni eraill. Bydd y Gweinidog dros Gyllid yn edrych eto ar y pecyn cyfan yng nghylch y gyllideb yn ddiweddarach eleni, yn arbennig y dyraniad ar gyfer 2003-04.

yn Saesneg Bydd gan gronfeydd strwythurol Ewropeaidd ran i’w chwarae hefyd wrth helpu’r rhai a daflwyd i’r naill ochr gan Corus ac wrth adfywio eu cymunedau. Er enghraifft, yr ydym yn helpu i greu undeb credyd i Flaenau Gwent gyda chymorth y gronfa datblygu rhanbarthol Ewropeaidd. Wrth wneud hynny, ni fyddwn yn ailgyfeirio nawdd ar draul unrhyw ran arall o ardal Amcan 1. Mae ystyriaethau tebyg yn berthnasol i raglenni eraill y Cynulliad, fel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, er y caiff rhai blaenoriaethau eu had-drefnu o bosibl.

yn Saesneg Elfen gyntaf y rhaglen adfywio fydd pecyn cymorth busnes o £2 filiwn i helpu cyflenwyr, y bydd diswyddiadau Corus yn arbennig o niweidiol iddynt, i ganfod cwsmeriaid eraill. Bydd hyn hefyd yn ddefnyddiol o ran helpu gweithwyr sydd yn ystyried sefydlu eu busnesau eu hunain. Gwneir ymdrech arbennig hefyd gan y WDA i amlygu’r atyniadau mewnfuddsoddi a ddaw yn sgîl y ffaith bod gweithlu o’r raddf flaenaf ar gael yn yr ardaloedd hynny yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan ddiswyddiadau Corus.

yn Saesneg Cymeraf y tair ardal yr effeithiwyd arnynt yng Nghymru yn eu tro: Glannau Dyfrdwy yng ngogledd Cymru, y cymunedau hynny sydd yn wynebu’r colledion mwyaf yn ne-orllewin Cymru yng Ngorseinon a Phort Talbot, ac yn olaf yn y rhan honno o dde-ddwyrain Cymru yr effeithiwyd arni fwyaf o ganlyniad i gau’r gweithfeydd yng Nglynebwy a Llanwern, sef Gwent, fwy neu lai.

yn Saesneg Yn gyntaf, bydd y diswyddiadau yn Shotton yn ergyd fawr i Lannau Dyfrdwy. Yn ffodus, o ganlyniad i wytnwch yr economi leol, bydd gweithwyr Corus yn canfod bod amrywiaeth eang o gyfleoedd swyddi eraill ar gael iddynt, o’u cymharu â’r rhai sydd ar gael mewn rhannau eraill o Gymru—gyda Glynebwy, efallai, ar y pegwn arall. Felly, yng Nglannau Dyfrdwy, canolbwyntir ar hyfforddiant, cyflogaeth a chymorth busnes. Synhwyrol fyddai canolbwyntio ar alluogi’r nifer fwyaf posibl o bobl i fanteisio ar y 1,700 o swyddi newydd a gaiff eu creu gan Airbus ym Mrychdyn gyda’r £19.5 miliwn o gymorth ariannol gan y Cynulliad. Deellir fod 200 o swyddi eraill wedi eu creu yn sgîl yr archeb ddiweddar gan United Parcel Service am awyrennau Airbus A300. Cyhoeddwyd 150 o swyddi awyrofod sifil ychwanegol yn yr Asiantaeth Atgyweirio Afioneg Amddiffyn yn Sealand. Os bydd angen gwneud mwy, rhoddir blaenoriaeth i hynny pan fyddwn yn adolygu’r cynlluniau gwario ar gyfer 2002-03 ac wedi hynny.

yn Saesneg Yng Ngorseinon, mae’r economi leol wedi dioddef dwy ergyd, gyda’r cyhoeddiad diweddar y bydd gwaith Valeo hefyd yn cau. Mae Port Talbot wedi dioddef llawer hefyd, gyda’r diswyddiadau arfaethedig bellach yn mynd rhagddynt. Felly, yr ydym yn darparu tua £4 miliwn o arian ychwanegol ar gyfer adain de-orllewin y WDA er mwyn mynd i’r afael ag anghenion adfywio’r ardal honno. Mae hynny, yn ychwanegol at y lefel uwch o fuddsoddiad a fwriedir eisoes gan y WDA ar gyfer prosiectau fel parc ynni Baglan. Mae yna flaenoriaethau y byddwn yn eu trafod ar unwaith gyda’r WDA a’r awdurdod lleol.

yn Saesneg Canolbwyntiaf yn awr ar y colledion swyddi mawr yng Nglynebwy a Llanwern, sef 2,300 o swyddi a gollwyd yn uniongyrchol yn Corus, yn ogystal â thua 1,000 o swyddi contractwyr a gollir. Bydd angen cymorth sylweddol ar y rhan hon o dde-ddwyrain Cymru, yn enwedig ar gyfer Blaenau Gwent o bosibl. Felly, byddwn yn buddsoddi bron i £32 milwn o’r £50 miliwn o adnoddau’r Cynulliad yn y rhaglen weithredu ar gyfer yr ardal hon. Clustnodwyd y rhan fwyaf o’r arian hwn ar gyfer mynd i’r afael â’r problemau enfawr y bydd cau gwaith tunplat Glynebwy yn llwyr yn eu creu.

yn Saesneg Byddwn yn gweithio gyda’n partneriaid i sicrhau y cawn y canlyniadau gorau o ran swyddi newydd o safon ac economïau lleol cryfach a mwy amrywiol. Mae’r gwelliannau a wneir i’r cysylltiadau teithio o’r Gogledd i’r De rhwng Glynebwy a choridor yr M4 yn sicr o ddylanwadu ar unrhyw gynllunio ar gyfer y dyfodol. Yn ogystal, mae angen inni weld beth y gellir ei wneud i wella safon byw yn y trefi a’r cymunedau yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan y diswyddiadau. Camgymeriad mawr fyddai buddsoddi mewn cyfres o brosiectau digyswllt. Rhaid inni sefydlu’r fframwaith strategol yn gywir. Felly, yr wyf wedi penderfynu y dylem gytuno ar ddatblygu fframwaith economaidd, cludiant a gofodol cynhwysfawr yn gyflym ar gyfer y rhan honno o dde-ddwyrain Cymru yr effeithiwyd arni fwyaf o ganlyniad i gau’r gweithfeydd a’r diswyddiadau. Yr wyf am i’r Cynulliad weithio gyda’i bartneriaid i gwblhau’r ymarfer hwn erbyn diwedd yr hydref. Bydd yn rhaid i’r fframwaith nodi’n glir pa welliannau sydd eu hangen yn seilwaith economaidd a chludiant yr ardal. Felly, bydd yn ein helpu i roi blaenoriaeth i’r prosiect er mwyn sicrhau’r effaith fwyaf bosibl. Yn nes ymlaen heddiw, bydd y Dirprwy Brif Weinidog yn trafod manylion yr ymarfer hwn gyda grŵp gweithredol y tasglu dur i Gymru gyfan.

yn Saesneg Byddwn hefyd yn ymgynghori ar y strwythur mwyaf priodol i gynorthwyo gyda’r adfywiad hwn. Awgrymodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd, er enghraifft, y dylid creu cwmni adfywio trefol. Ni fyddai hwnnw’n gwango arall. Byddai’n bartneriaeth lle byddai gan yr awdurdod lleol rôl flaenllaw. Byddai cwmni adfywio trefol mewn sefyllfa dda i fanteisio ar y pecyn amrywiol o gymhellion adfywio a gyhoeddwyd yng nghyllideb ddiweddar y Canghellor. Fodd bynnag, rhaid inni ystyried pa un a fyddai strwythurau eraill yn ein galluogi i fanteisio ar gymhellion o’r math hwn yng Nghasnewydd ac mewn mannau eraill. Gofynnwyd i’r cyngor, ac asiantaethau eraill, i gysylltu â ni cyn gynted â phosibl i nodi eu dewis strwythur ar gyfer ailddatblygu’r ardaloedd yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan y diswyddiadau yn Llanwern. Bydd tua £200,000 ar gael ar unwaith fel costau cychwynnol os ceir cefnogaeth ar gyfer cwmni adfywio trefol. Nid wyf yn diystyru’r posibilrwydd o ateb tebyg mewn ardaloedd eraill, ond ymddengys fod cwmni adfywio trefol yn arbennig o briodol ar gyfer amgylchiadau Casnewydd. Bydd £5 miliwn heb ei neilltuo yn y pecyn, i’n galluogi i ddatblygu’r cynigion blaenoriaeth a ddaw i’r amlwg yn sgîl y broses ymgynghori.

yn Saesneg O ran y defnydd a wneir o dir ac adeiladau gwag Corus yn y dyfodol, mae’r cwmni wedi ymrwymo ei hun nid yn unig i gydweithredu ar lunio cynlluniau ailddatblygu ond hefyd i gyflawni ei gyfrifoldebau o ran adfer safleoedd a’i holl gyfrifoldebau amgylcheddol er mwyn sicrhau’r potensial mwyaf o ran adfer y tir gan sicrhau bod cymunedau lleol yn elwa. Mae gweinyddiaeth y Cynulliad yn gweithio ar yr egwyddor glir na ddylai’r sector cyhoeddus orfod talu am gost adfer safleoedd. Gallai safleoedd amrywiol Corus gynnig cyfleoedd economaidd enfawr i’r ardaloedd dan sylw. Byddai’n rhaid wrth lawer iawn o waith, amser ac adnoddau er mwyn rhyddhau’r cyfleoedd hynny. Bydd angen creu swyddi byrdymor oddi ar y safle ar safleoedd newydd neu safleoedd presennol yn yr ardaloedd hynny lle y caiff gweithfeydd dur eu cau.

yn Saesneg Corus sydd wedi creu’r problemau yr ydym yn delio â hwy heddiw. Bydd yn rhaid iddo bellach fod yn rhan o’r ateb. Yr wyf yn falch y bydd y cwmni’n defnyddio UK Steel Enterprise, ei is-gwmni adfywio a chreu swyddi y mae’n llwyr berchen arno—olynydd British Steel Enterprise—i helpu i greu cyfleoedd newydd i’w weithwyr a ddiswyddwyd. Mae angen ymagwedd Tîm Cymru, lle bydd y sector preifat yn sicr o chwarae rôl flaenllaw. Felly, byddwn yn rheoli’r rhaglen fel a ganlyn.

yn Saesneg Mae’r tasglu dur i Gymru gyfan, yr wyf i a’r Dirprwy Brif Weinidog yn ei gadeirio, yn darparu arweiniad polisi, gan dderbyn cyngor y sefydliadau partner sydd yn gysylltiedig â hyn, yn cynnwys llywodraeth leol, yr undebau, yr asiantaethau a Corus ei hun. Bydd y Dirprwy Brif Weinidog yn cadeirio grŵp gweithredol y tasglu, a fydd yn cwrdd yn rheolaidd ag uwch swyddogion o’r sefydliadau amrywiol dan sylw i reoli a chydlynu’r rhaglen ledled Cymru. Bydd y grŵp hwnnw’n cwrdd yn ddiweddarach heddiw. Adeiledir ar drefniadau lleol presennol i reoli’r broses yn lleol. Mae gennym ddigon o grwpiau a thasgluoedd eisoes, heb ychwanegu atynt. Fodd bynnag, mae Awdurdod Datblygu Cymru wedi cytuno i benodi neu secondio Graham Moore, uwch gyfarwyddwr, i weithio gyda’r weinyddiaeth a’i phartneriaid i helpu i reoli’r broses hon ledled Cymru a sicrhau y cawn y canlyniad gorau o’r adnoddau a gyhoeddwyd heddiw.

yn Saesneg Buom yn gweithio’n ddiflino gyda’r undebau a’n partneriaid yng Nghymru a Whitehall i ddarbwyllo’r cwmni y dylai anghofio’r diswyddiadau, neu os nad yw am wneud hynny, yna o leiaf eu gohirio, oedi neu eu lleihau. Fodd bynnag, anwybyddwyd y dadleuon hynny. Mae ein hymrwymiad cynharach i wneud popeth o fewn ein gallu i ddelio’n effeithiol â chanlyniadau’r diswyddiadau i’r unigolion a’r cymunedau dan sylw yn dod i rym yn awr. Dengys y rhaglen hon bod gennym yr ewyllys i anrhydeddu’r ymrwymiad hwnnw. Drwy weithio gyda’n partneriaid ledled Cymru, hyderaf y bydd y cymunedau dan sylw mewn sefyllfa well yn y pen draw nag y maent yn awr o ran sgiliau newydd, swyddi newydd, ansawdd bywyd gwell ac economi fwy amrywiol. Byddwn yn cyflwyno adroddiad ar y rhaglen yn rheolaidd i’r Cynulliad ac i’r cymunedau perthnasol.

in Welsh Thank you for the statement and for outlining your plans to abate fears and to respond to the serious crisis facing these communities.

yn Saesneg Yn flaenaf yn ein meddyliau heddiw y mae’r rheini sydd yn cael gwybod o’r diwedd eu bod yn colli eu swyddi. Mae hynny’n cynnwys nid yn unig y 3,000 o bobl sydd yn colli eu swyddi o ganlyniad i gau’r gweithfeydd yng Nglynebwy a Bryngwyn a’r cwtogi yn Llanwern a Shotton, ond hefyd y 1,500 o golledion eraill a gyhoeddwyd gan Corus. A yw Rhodri’n derbyn ei bod yn ddiwrnod siomedig iawn i Gymru gan y bydd 40 y cant o’n gweithwyr dur wedi colli eu swyddi erbyn 2003, sef gostyngiad o 11,500 i 7,000? Gan gadw un o’ch sylwadau olaf mewn cof, a gytunwch fod Llywodraeth y DU wedi gwneud camgymeriad drwy beidio â chyflwyno rheoliadau’r UE ar ymgynghori a fyddai wedi ei gwneud yn amhosibl i Corus ddiswyddo gweithwyr yng Nghymru neu rannau eraill o’r DU, yn yr un modd â’r hyn a ddigwyddodd yn yr Iseldiroedd? A wnewch chi sicrhau y caiff sylwadau eu cyfleu’n uniongyrchol i Lywodraeth y DU er mwyn i’r rheoliadau hynny gael eu cyflwyno heb oedi pellach?

yn Saesneg Yr ydych wedi amlinellu yn fanwl iawn rai o’r mesurau a gyflwynwyd. Yr ydych wedi pwysleisio y bydd £16 miliwn o’r £66 miliwn a gyhoeddwch heddiw, yn dod o gyllideb yr Adran Masnach a Diwydiant gyda’r gobaith y caiff £8 miliwn ohono ei ad-dalu gan yr Undeb Ewropeaidd. Os felly, daw £8 miliwn o gyllideb yr Adran Masnach a Diwydiant ac yna’r £50 miliwn sydd yn weddill yn uniongyrchol o gyllideb y Cynulliad. Dywedasoch yn eich datganiad nad yw hynny’n ddelfrydol. Mae’n debyg y byddai wedi bod yn well gennych weld y £50 miliwn cyfan yn dod o gyllideb y Trysorlys, oherwydd bydd yn anodd iawn i Edwina ddod i’r Cynulliad yn awr i ddweud ble y gellir dod o hyd i’r £50 miliwn hwnnw o gyllideb bresennol y Cynulliad, y gellid bod wedi ei ddefnyddio at ddibenion eraill. Dywedasoch wrthym mai ar ddiwrnod arall y dylid cael dadl ar hynny ond oni chredwch ei bod yn werth cofnodi ein bod yn hynod siomedig gyda methiant Llywodraeth y DU i roi mwy o adnoddau ar gyfer yr ardaloedd hyn?

yn Saesneg Mae’r pecyn yn ystyried y ffaith ein bod yn wynebu dros 4,500 o ddiswyddiadau uniongyrchol yn Corus, ond a dderbyniwch amcangyfrif yr undebau y caiff 40 o swyddi ychwanegol eu colli’n anuniongyrchol am bob 100 o swyddi a gollir, a bod y gymuned ehangach hefyd yn dioddef oherwydd colli incwm mewn siopau a busnesau? A allwch gadarnhau fod y pecyn yn ystyried hyn oll? A yw’r £50 miliwn, a neilltuir o gyllideb y Cynulliad, ar gyfer blwyddyn, neu fel y gwnaethoch awgrymu, a gaiff ei ymestyn dros nifer o flynyddoedd? Mae hynny’n bwysig.

yn Saesneg Pwysleisiodd ein dadl gynharach rai o’r anawsterau yr ydych yn eu hwynebu wrth geisio ymdrin â phryderon y cymunedau yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan y diswyddiadau hyn. Mae ein fformiwla ariannu yn llesteirio’r Cynulliad. Gofynnaf i chi ddelio â’r mater sylfaenol, sef methiant Llywodraeth y DU i fynd i’r afael â’r problemau sydd yn wynebu Cymru. Rhaid inni ystyried hynny yn y dyfodol agos.

Dechreuasoch yn gymharol dda drwy ddweud y dylem feddwl yn gyntaf am y gweithwyr dur a’r cymunedau dur yn y pedair ardal a gynhwysir yn y cylch hwn o ddiswyddiadau ac, oherwydd y cyhoeddiad am ISERBS, yn y cylch diwethaf o ddiswyddiadau a gyhoeddwyd yr haf diwethaf. Rhaid inni ganolbwyntio ar hynny heddiw. Hyderaf y gallwn ganfod cyfle i ddadlau’n ehangach yr hyn sydd yn digwydd pan gyfyd sefyllfa rheoli argyfwng, fel y llifogydd, clwy’r traed a’r genau a’r sefyllfa yn Corus. Rhaid inni ystyried effaith sefyllfaoedd o’r fath ar gyllideb gweinyddiaeth ddatganoledig ac a ddylai’r gyllideb honno gwmpasu argyfyngau newydd a gyfyd, nas rhagwelwyd, fel petai. Mae heddiw yn ddiwrnod i ddweud ein bod wedi ceisio sicrhau adnoddau ychwanegol gan Lywodraeth y DU, a’n bod wedi derbyn cyfanswm o £16 miliwn. Felly, ni chredaf ei bod yn annheg imi ddweud, Ieuan, bod eich ymagwedd yn un hunanol wrth ddweud nad yw hynny’n ddigon. A yw’r dôn gron yn cychwyn yn awtomatig pan godwch i siarad, neu a oeddech am siarad, yn lle Phil Williams, yn y ddadl flaenorol ar Barnett? Gallwn ddeall hynny. Hyd yn oed wedyn, mae’n dôn gron awtomatig sydd yn eich tywys i ddweud ‘mwy, mwy, mwy’, fel Oliver Twist neu i fabwysiadu agwedd hunanol. Ni wn sut i ddisgrifio eich agwedd. Rhaid ichi gael gwared ar y cyflwr seicolegol hwn os ydych am gael eich ystyried o ddifrif fel plaid sydd yn gwneud ymgais i lywodraethu. Ni allwch feio Llywodraeth y DU yn unig a gofyn pam na roddwyd arian digonol inni.

Yr wyf yn fwy na pharod i gyfaddef nad yw’r swm yn ddelfrydol. Fodd bynnag, gadewch inni ddathlu’r ffaith fod gennym £16 miliwn ychwanegol o gyllideb yr Adran Masnach a Diwydiant, y gellir adfer hyd at ei hanner, os nad ei hanner, o Ewrop. Peidiwch â beirniadu’r swm hwnnw. Ystyriwch yr hyn a wnewch i’r teuluoedd hynny heddiw a fydd yn falch o glywed hyn, nid yn unig am y bydd yn cwmpasu’r cylch hwn o ddiswyddiadau, ond am ei fod yn cwmpasu’r rownd flaenorol o ddiswyddiadau, sydd yn dyddio’n ôl i 1 Ionawr 2000. Dylem groesawu hynny a dylid cyfleu hynny fel prif neges y Cynulliad heddiw. Bydd y Cynulliad hefyd yn darparu £50 miliwn o’i gyllideb a’i adnoddau dros y blynyddoedd nesaf i gwmpasu’r pecynnau hyfforddiant ac adfywiad economaidd. I ateb eich cwestiwn ynglŷn â phryd y caiff y £50 miliwn ei wario, caiff ei ymestyn dros ddwy flynedd o leiaf, a mwy o bosibl, yn dibynnu ar gyflymder y broses o ddethol ac ariannu prosiectau, nad yw yn llwyr o dan ein rheolaeth bob amser. Felly, ni chaiff y cyfan ei wario mewn blwyddyn.

Hoffwn ddiolch i’r Prif Weinidog, y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau ac eraill sydd wedi gweithio’n ddiflino dros y tri mis diwethaf i geisio canfod ateb i’r drychineb sydd yn wynebu’r ardaloedd hynny a fydd yn profi diswyddiadau yn y diwydiant dur. Yr oedd yn anochel y byddem yn clywed y newyddion anorfod hwn, dri mis ar ôl 1 Chwefror. Fodd bynnag, mae nifer o bobl wedi gwneud llawer o waith yn ystod y cyfnod hwnnw a hoffwn gofnodi fy niolch i’r undebau llafur, yn arbennig yn fy nhref enedigol, sef Glynebwy, i’r gweithlu a’r teuluoedd sydd wedi dioddef ledled yr ardaloedd lle cyhoeddwyd y diswyddiadau. Fel pawb arall yma, yr wyf wedi dioddef gyda hwy ac yn deall y problemau y maent hwy, ynghyd â’u hawdurdodau lleol a’u cymunedau, wedi’u hwynebu.

Clywsom gyhoeddiad gwych heddiw y byddai pecyn cymorth ar gael i’r rhai sydd ei angen. Byddai’n well gan bobl yng Nglynebwy gadw eu swyddi, ond y realiti yw fod Brian Moffat a Corus wedi dwyn y swyddi hynny. Felly, rhaid inni edrych i’r dyfodol, a dyna pam bod y £66 miliwn yn hollbwysig i’r ardaloedd hynny lle y mae’r gweithfeydd dur wedi cau, a chroesawaf hynny’n frwd. Ni allaf anghofio gweithredoedd creulon a chraff Brian Moffat, a fydd yn gorfod byw gyda’r ffaith ei fod wedi arwain cymunedau dur balch i drychineb economaidd. Pan fydd yn ystyried y twyll-enillion a sicrhaodd drwy ei weithredoedd—y bydd wedi’i dalu’n dda amdanynt—ni all ryddhau ei hun o’r dioddefaint truenus a’r tlodi syfrdanol y bydd wedi’i orfodi ar bobl Glynebwy.

Gwelsom dri mis o ymgynghori gwag gyda Corus, boed hynny gyda’r Prif Weinidog, Prif Weinidog Cymru neu’r undebau llafur. Lloriwyd gobeithion yr undebau llafur ac ni chlywsant lais y genedl hon, fe’i hanwybyddwyd. Nid yw hynny’n iawn. Nid oes gan y gŵr hwn na Corus gydbwybod na hygrededd yn ein barn ni. Mae’n ddiwedd trist i’r hyn a arferai gael ei alw, gyda balchder, yn Ddur Prydain.

Rhaid inni edrych i’r dyfodol a brwydro dros y cymunedau hyn. Mae’r pecyn £66 miliwn yn galonogol. Mae’n dda gennyf glywed y bydd £32 miliwn ar gael i ardal Casnewydd a Glynebwy, gyda’r rhan fwyaf ohono’n mynd i ardal Glynebwy. Fodd bynnag, rhaid imi roi hynny mewn persbectif oherwydd, ymhen mis, byddwn yn pleidleisio ar wario £25 miliwn o arian y cyhoedd ar neuadd gyngerdd gyferbyn ag adeilad y Cynulliad. Cofiwch hynny, oherwydd yr hyn sydd yn flaenoriaeth inni, gyda’r arian a gyhoeddwyd gan y Prif Weinidog, yw ail-adeiladu cymuned. Dyna sydd yn bwysig yn yr ardaloedd hynny. Dylai’r holl bobl hynny sydd wedi sôn am dynnu arian o’r awyr pan fo’i angen gofio’r pwynt hwnnw wrth drafod y mathau hynny o ymrwymiadau gwariant. Mae’r cyfan yn ymwneud ag egwyddorion.

Mae gan Corus ran i’w chwarae yn hyn oll hefyd. Yn fy marn bersonol i, ni all droi ei gefn a gadael i’r Cynulliad a llywodraeth leol ddelio â’r sefyllfa pan fydd yn gadael. Mae gan Corus gyfrifoldeb, a dylai fuddsoddi mewn rhyw fath o gronfa creu swyddi a gweithio gyda’r Cynulliad. Gobeithiaf y gwneir ymdrechion i sicrhau y caiff ei orfodi i wneud hynny. Ym Mlaenau Gwent mae angen pwysleisio’r angen i ail-agor gwasanaeth rheilffordd i deithiwr i Lynebwy ac Abertyleri. Hefyd, mae angen inni bwysleisio’r angen i ailddatblygu’r safle gwaith dur, i baratoi’r safle a datblygu ffatri. Mae angen cyflymu’r gwaith o wneud ffordd Blaenau’r Cymoedd yn ffordd ddeuol, a allai greu mynediad gwell i holl gymunedau’r Cymoedd. Mae’n waith gofal dwys, a bydd angen gofal dwys parhaus yn sicr.

Cymeradwyaf Stephen Byers a Paul Murphy am eu cyhoeddiad ar yr £16 miliwn sydd ar gael o dan gynllun newydd ISERBS. Dywedais dri mis yn ôl nad oedd unrhyw opsiynau hawdd i unrhyw un. Gofynnais i Brif Weinidog Cymru weithio ar hyn a gwnaeth hynny. Daeth y Prif Weinidog i Gymru a dywedodd y byddai’n gwneud rhywbeth am y sefyllfa; gwrandawodd, ac yn awr mae Stephen Byers a Paul Murphy’n cadw’r addewidion hynny heddiw, ac mae hynny’n bwysig. Efallai na chredwch ei fod mor bwysig â hynny, ond os ydych yn cerdded allan trwy ddrysau ffatri ddur ac yn colli eich swydd mae’n bwysig iawn gan ei fod yn gwneud gwahaniaeth. Dyna pam bod y cynllun hwn mor bwysig, a chroesawaf a chymeradwyaf y ffaith y caiff ei ôl-ddyddio i Ionawr 2000.

O ran y pecyn hyfforddi sylweddol a gyhoeddwyd, fel yr un fy nghymuned i, mae angen inni ganolbwyntio’n fwy egnïol byth ar gyfeirio diwydiant i ardaloedd fel Glynebwy a Blaenau Gwent yn gyffredinol. Nid yw’n hawdd denu diwydiant i ardal fel honno, ardal ynghanol y cymoedd sydd tua 26 i 30 milltir o’r arfordir. Gyda 1,200 o ddiswyddiadau drwyddi draw, sef ein hasesiad ni, gan gynnwys y sgîl-effeithiau, yn ychwanegol at y lefel uchaf o ddiweithdra yng Nghymru, gallwch ddeall fy mhryder. Croesawaf y pecyn hwn heddiw. Nid yw’n ateb cyflawn. Mae angen llawer mwy o waith caled a gofal dwys, ond mae’n gam i’r cyfeiriad cywir.

Mae cymunedau’r Cymoedd, yn arbennig Glynebwy, yn enwog am eu gwytnwch a’u cryfder. Symudwn ymlaen mewn partneriaeth gyda’r Cynulliad, llywodraeth leol, undebau llafur a’r holl asiantaethau, i fanteisio ar y cyfleoedd ger ein bron. Rhaid inni edrych tua’r gorwel newydd y bydd yn rhaid i’r adfywio ei ddarparu i lefydd fel Glynebwy. Rhaid iddo wneud gwahaniaeth i bawb, a gofynnaf i’r Prif Weinidog a’i gydweithwyr sicrhau ein bod i weld ar flaen y gad o ran sicrhau y caiff pobl Glynebwy a’r cymunedau cyfagos ddyfodol newydd.

Yr ydych yn iawn i ddweud y bydd angen i gymuned Blaenau Gwent arddangos yr holl wytnwch a chryfder y mae’n enwog amdanynt yn ystod y blynyddoedd nesaf i oresgyn yr argyfwng, gan ein bod yn gwybod yn awr beth yw’r penderfyniad terfynol. Pe bai’r gallu gennym i newid un penderfyniad yng nghynigion Corus, byddai cydsyniad cyffredinol wedi bod yn y Cynulliad—ac o bosibl y tu allan i Gymru hyd yn oed—mai’r penderfyniad ar Lynebwy fyddai hynny. Fodd bynnag, ni lwyddodd hynny, waeth pa mor galed y ceisiwyd ei ddarbwyllo, fel y gwnaethom ar rai o’r penderfyniadau eraill.

Cyfeiriasoch hefyd yn gywir at y ffaith eich bod wedi codi’r mater ISERBS pan wnaethpwyd y cyhoeddiadau gwreiddiol ar 1 Chwefror. Felly, hoffwn dalu teyrnged ichi am hynny, Peter. Mae’n helpu i leddfu rhywfaint ar yr ergyd. Ni ellir amau hynny ar ôl derbyn y newyddion drwg a dderbyniasom ni. Dyna pam yr wyf yn falch ein bod wedi gallu ateb y cwestiwn a ofynnasoch ar 1 Chwefror.

Soniasoch hefyd am y mater o ailagor y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr rhwng Glynebwy, Caerdydd a Chasnewydd. Yr ydym oll yn cytuno â’r egwyddor o ailagor y gwasanaeth hwnnw, er bod llawer o waith i’w wneud eto. Felly, y mater unigol pwysicaf yn y byrdymor, sydd yn fater anodd, yw beth i’w wneud ag adeiladau’r gweithfeydd dur. Gan ein bod wedi cael ateb pendant, bydd y Cynulliad, yr awdurdod lleol, yr asiantaeth a phawb sydd yn gysylltiedig yng Nglynebwy yn gweithio i ganfod yr opsiwn gorau, boed hynny’n ddymchwel, ailddatblygu neu foderneiddio. Mae hyn yn newid siâp Glynebwy. Bydd angen seilio’r broses tymor byr o greu swyddi ar safleoedd sydd yn bodoli eisoes, fel Rhyd-y-Blew yng Nglynebwy. Yr wyf yn ddiolchgar am eich sylwadau. Hoffwn innau ganmol Gweinidogion fel Mike German, Edwina Hart a Jane Davidson sydd wedi gweithio’n ddi-baid ar y mater hwn dros y tri mis diwethaf.

Mae Plaid Geidwadol Cymru yn croesawu unrhyw gamau cadarnhaol a gymerir i leddfu symptomau’r amgylchiadau economaidd ehangach yr ydym yn eu hwynebu. Yn y cyd-destun cadarnhaol hwnnw, a wnaiff y Prif Weinidog ddarparu dadansoddiad ariannol i ddangos y ffynonellau ariannu ar gyfer yr amrywiaeth eang o gynlluniau a amlygodd? Soniodd am £5.75 miliwn ychwanegol ar gyfer ELWa. A ddaw hynny o adnoddau’r Cynulliad? A ddaw o adnoddau ELWa ei hun ar hyn o bryd? A fydd yn arian ychwanegol? Er mwyn egluro’r pwyntiau hynny, a wnewch chi ddarparu dadansoddiad manwl o’r ffynonellau hynny inni oherwydd, fel arall, byddwn yn canfod ein hunain mewn dadl barhaus o ran pa un a yw’r arian yn ychwanegol ai peidio?

Yn eich datganiad, Brif Weinidog, soniasoch fod yna lawer o adnoddau ar gael i helpu pobl i ddod o hyd i swyddi newydd. A gydnabyddwch nad yw’n fater o ddod o hyd i swyddi newydd yn unig, ond yn hytrach yn angen i greu swyddi newydd? Nid yw’n fater bod y swyddi ar gael ac y dylai pobl chwilio’n galetach. Mae angen gweithredu i gefnogi busnesau a mentrau i ddatblygu cyfleoedd newydd i ailddatblygu’r cymunedau hynny y soniodd Peter Law amdanynt mor huawdl.

Yr ydych wedi sôn am ddarparu gwybodaeth i gwmnïau gyrfaoedd. Mae yna lawer o asiantaethau recriwtio sydd am gynnig cymorth ac sydd yn aros am yr wybodaeth honno. Felly, wrth ariannu asiantaethau recriwtio, a wnewch chi gadarnhau a rennir yr wybodaeth gyda hwy er mwyn sicrhau pan fo swyddi ar gael, y gall y bobl sydd wedi colli eu swyddi ddod o hyd i waith yn gynharach?

Yr ydych hefyd wedi sôn am yr angen am ymdrech gydlynus. Croesawn hynny. Mae angen sawl math o gamau gweithredu. Fodd bynnag, er mwyn sicrhau bod y gweithwyr segur a’r cwmnïau cyflenwi yn ymwybodol o’r wybodaeth sydd ar gael, a wnewch chi ystyried sefydlu llinell gymorth neu ryw ddull y gallant gael gafael ar wybodaeth briodol a fyddai’n gweddu orau i’w hamgylchiadau?

A gytunwch, yn sgîl y diswyddiadau ar raddfa enfawr gan Corus ac argyfwng clwy’r traed a’r genau, y gallai fod yn gyfle yn awr i adolygu’r rhwyg ariannol rhwng y gwahanol flaenoriaethau a mesurau a nodir yn Amcan 1? Mae rhai Aelodau wedi crybwyll hyn heddiw. Dyma’r math o amgylchiadau y mae’r Undeb Ewropeaidd yn eu derbyn fel newidiadau mawr i’r sylfaen economaidd. Felly, yr wyf yn eich annog i fynd â’r gwaith hwnnw yn ei flaen ar ein rhan.

O ran adfer tir, y peth olaf sydd ei angen ar ein cymunedau yw safleoedd tir llwyd segur wedi’u gadael yn wag gan Corus. Mae angen ymdrech gydgysylltiedig, fel y dywedasoch, fel y gellir defnyddio’r tir hwn ar gyfer mentrau yn y cymunedau hyn i adfywio’r economi. Croesawn ymestyn yr ardal gyflogaeth i gynnwys Tor-faen a chymunedau eraill.

Apêl yw fy mhwynt olaf. A wnewch chi gyfleu’r neges yn awr i Ganghellor y Trysorlys, a’ch cydweithwyr yn San Steffan, na ddylid cynyddu trethi, gan y gallant amharu ar yr amodau gweithgynhyrchu y mae gweithgynhyrchwyr am eu cael i gyflogi ac ehangu, heb golli swyddi ar y cychwyn? Dyna yw’r sefyllfa fel y mae. Dywedais yn fwriadol ar y cychwyn y byddem yn croesawu unrhyw gamau gweithredu sydd yn lleddfu’r symptomau. Heddiw, soniwch am fynd i’r afael â’r symptomau. Fodd bynnag, y mater dan sylw yw’r amgylchiadau economaidd ehangach sydd yn effeithio ar y diwydiant gweithgynhyrchu yr ydym mor ddibynnol arno yng Nghymru. Mae angen mynd i’r afael â’r maes polisi hwnnw. Croesawn rai o’r mesurau, ond yr ydym yn parhau i drin y symptomau, nid yr achosion.

Ceisiaf ymateb i oslef adeiladol eich cyfraniad a’ch cais am wybodaeth ychwanegol. Ni welaf unrhyw broblem o ran darparu gwybodaeth ariannol bellach. Cwmpaswyd rhai o’r pwyntiau a godwyd gennych yn y datganiad, fel yr ymrwymiad y bydd ELWa yn derbyn £5.75 miliwn o arian ychwanegol, nad yw ganddo ar hyn o bryd. Pan ail-ddarllenwch y datganiad fe welwch atebion i lawer o’ch pwyntiau. Cewch unrhyw wybodaeth neu ddadansoddiadau sydd eu hangen arnoch, ar yr amod eu bod gennym. O ran ISERBS, pwysleisiais mai amcangyfrif rhagarweiniol yw cyfran Cymru o £16 miliwn o’r cyfanswm o £32 miliwn. Os cawn ddadl ar y mater hwn ar ddyddiad arall, efallai y bydd gennym fwy o wybodaeth ar rai materion y cytunwyd arnynt yn hwyr ddoe. Yn amodol ar y rhybudd hwnnw, byddwn yn darparu’r holl wybodaeth sydd ei hangen arnoch ichi, os nad yw eisoes wedi’i chynnwys yn y datganiad.

Crybwyllasoch yr angen i greu swyddi newydd, yn hytrach na dim ond rhoi cyngor i bobl. Os nad yw’r swyddi newydd yn bodoli, bydd pobl yn chwilio’n ofer. Mae’r hyn a ddywedwch am hynny’n gywir mewn egwyddor. Yr ydych hefyd yn gywir i ddweud bod llawer o bwysau ar y diwydiant gweithgynhyrchu o’i gymharu â’r sector gwasanaethau. Fodd bynnag, mae’r gyfradd twf yn y sector gwasanaethau yn gyflymach na’r gyfradd ddirywio mewn gweithgynhyrchu o ran nifer y swyddi. Yn economi Cymru, tyfodd nifer y swyddi yn y sector gwasanaethau o tua 10,000 y llynedd tra bu gostyngiad o 5,000 yn nifer y swyddi gweithgynhyrchu. Yn gyffredinol, yr oedd tua 5,000 yn fwy o swyddi yn economi Cymru ar ddiwedd y flwyddyn. Mae hynny’n beth da.

Fodd bynnag, derbyniaf eich pwynt ynglŷn â gweithgynhyrchu. Yr ydym yn dibynnu ar weithgynhyrchu ac ni fydd llawer o’r bobl sydd wedi treulio eu hoes yn y diwydiant yn ei chael hi’n hawdd gweithio mewn canolfannau galw, neu pa bynnag sector arall sydd yn ffynnu. Mae hynny’n broblem yng Nghymru. Mae hefyd yn broblem yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr, sydd ag economi tebyg i’n heconomi ni. Felly, nid wyf yn ceisio anwybyddu’r problemau y cyfeiriwch atynt. Fodd bynnag, mae’r economi yng Nghymru yn gymharol fywiog. Gwn fod bywiogrwydd yn gymharol ac nad oes pwynt dweud hynny yng Nglynebwy, ond mae’r economi yn fywiog yng Nghymru yn gyffredinol. Mae swyddi ar gael, ond mae hynny’n amodol ar y cafeat nad yw’n hawdd i weithwyr gweithgynhyrchu symud i swyddi gwasanaeth. Fodd bynnag, mae cyfanswm net y swyddi’n cynyddu a boed i hynny barhau.

Amser i edrych i’r dyfodol yw hwn, Rhodri, ond rhaid inni hefyd ddysgu o wersi’r gorffennol. Ni ellir pwysleisio ddigon bod Corus wedi ymddwyn yn warthus ac yn annerbyniol drwy gydol hyn oll. Rhaid inni barhau i sôn am y diffyg ymgynghori, gwybodaeth a chysylltu’n ystyrlon gyda phob lefel o’r Llywodraeth i fynd â materion yn eu blaenau a’r ffordd y cynigiodd y Llywodraeth, dro ar ôl tro, cymorth a chefnogaeth a fyddai wedi bod yn angenrheidiol. Rhydd y digwyddiad hwn gyfle inni wneud hynny. Rhaid inni ymgyfarwyddo gydag arfer gorau’r UE o ran gwybodaeth ac ymgynghori fel y gall pobl yma gael yr un hawliau a diogelwch â’r rhai yn aelod-wladwriaethau eraill yr UE, boed hynny y gyfarwyddeb neu’n ddeddfwriaeth ddomestig berthnasol. Mae angen hyn ar frys.

Mae’r ymateb a amlinellwyd gennych heddiw’n drawiadol. Dengys fod Llywodraeth San Steffan, y Cynulliad ac eraill sydd wedi bod yn gysylltiedig wedi gweithio’n galed iawn ac wedi cyflwyno pecyn sydd yn ystyrlon a sylweddol, sydd yn delio â maint a difrifoldeb y problemau a wynebwn.

Nid ydym yn ystyried yr unigolion dan sylw. Pan aethom i Glwb Llafur Ringland ychydig fisoedd yn ôl, daeth gŵr atom a dweud ei fod yn rhiant sengl i bump o blant. Yr oedd yn gweithio i gontractwr ar safle Llanwern a dywedwyd wrtho y byddai’n colli ei swydd pe bai’r diswyddiadau’n digwydd. Mae cwrdd â phobl fel yna yn pwysleisio’r gost ddynol. Yr ydym yn meddwl am bobl a chymunedau o’r fath heddiw.

Yn ogystal â’r angen i ailhyfforddi a chynorthwyo unigolion sydd yn colli eu swyddi—a chroesawn y ffaith y caiff yr help a gynigir ei ôl-ddyddio i Ionawr—a’r strategaeth adfywio, rhaid inni gofio y bydd gan y bobl sydd ar ôl yn Llanwern ddiddordeb mawr yn strategaeth Corus i sicrhau dyfodol y safle yn yr hirdymor. Mae cryn bryder yno, gan y daw’r broses o wneud dur i ben fwy na thebyg yn yr haf, na fydd gweithfeydd Llanwern yn bodoli ymhen ychydig flynyddoedd. Gellir deall pryder o’r fath, o ystyried gweithrediadau Corus yn y gorffennol a natur afresymegol ei gynnig presennol i gludo dur o ogledd-ddwyrain Lloegr i Lanwern, yn ôl i Shotton yng ngogledd Cymru ac ati. Mae pobl yn edrych ar y trefniadau logistaidd hyn a rhai eraill ac yn gofyn a yw Corus yn ystyried dyfodol hirdymor Llanwern o ddifrif.

Rhaid inni ddibynnu ar Corus i lunio strategaeth fel y gall y bobl sydd yn aros yn Llanwern gael hyder yn nyfodol hirdymor y gwaith. Hoffwn weld Corus yn gwneud hynny’n fawr iawn, yn ogystal â phwysleisio ei fod yn barod i chwarae rhan lawn yn y broses adfywio, yn nhermau argaeledd y safle, ailgyfryngu ac agweddau tebyg eraill, drwy ei fenter gweithredu dur ac ati. Mae gan Corus ddyled fawr i’w had-dalu a rhaid iddo gymryd hynny o ddifrif. Yr wyf yn croesawu’r posibilrwydd o sefydlu cwmni adfywio trefol a gobeithiaf yr ystyrir hynny’n ddifrifol fel y ffordd ymlaen. Mae’r awdurdod lleol yn ymwybodol iawn o’r sefyllfa, ac mae wedi ystyried y materion hyn yn drylwyr, mae ganddo strategaeth a ystyriwyd yn ofalus ac mae’n cynnig llawer o help ar gyfer y dyfodol.

Yn olaf, cydnabyddir yn gyffredinol bod llawer o botensial yng Nghasnewydd oherwydd ei safle ar goridor yr M4 ac oherwydd y safle a ryddheir gan Corus ar ôl cau’r safle’n rhannol, y tir cyfagos sydd ar gael a’r gronfa o weithwyr medrus. Fel y dywedodd Peter am Lynebwy—a dymunaf yn dda iddo gyda’i ymdrechion i ddatblygu’r materion yng Nglynebwy, lle mae cymaint o angen—mae pobl Casnewydd a’r ardal gyfagos yn ymladdwyr ac yn wydn. Mae Casnewydd yn ganolfan ranbarthol i’r economi leol. Mae pobl yno wedi dangos y rhinweddau hynny dro ar ôl tro yn y gorffennol a byddant yn rhoi’r ardal mewn sefyllfa dda i fynd â’r materion yn eu blaenau a datblygu, fel y soniasoch yn eich datganiad, economi leol gryfach a mwy amrywiol.

O ran y gyfarwyddeb ymgynghori, ymddiheuraf i Ieuan am beidio ag ateb cwestiwn a gododd ar hynny yn gynharach. Ni ddatganolwyd materion yn ymwneud â’r gyfraith gyflogaeth i’r Cynulliad, ond mae’r gyfarwyddeb ddrafft Ewropeaidd, a ataliwyd hyd yn hyn gan Brydain, yr Almaen, Iwerddon ac ychydig o wledydd eraill, wrthi’n cael ei thrafod o hyd. Dechreuodd Stephen Byers, Gweinidog Cabinet perthnasol y DU, ymgynghoriad ym mis Ionawr. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, daw i ben ym mis Mehefin neu fis Gorffennaf. Bydd gennym wedyn naill ai Gyfarwyddeb ymgynghori ar ffurf Brydeinig neu’r gyfarwyddeb Ewropeaidd, gan ddibynnu ar y pleidleisio yng Nghyngor y Gweinidogion. Fodd bynnag, mae’n anochel y bydd rhywfaint o symud yn y mater hwnnw. Bydd yn rhy hwyr ar gyfer y rownd hon o golli swyddi ac ni allwn ddweud a fyddai pethau wedi bod yn wahanol pe bai wedi cael ei rhoi ar waith yn gynharach. Fodd bynnag, bydd rhywfaint o symud naill ai ar y sefyllfa Ewropeaidd neu ar yr hyn a fyddai, ym marn Stephen Byers, mi gredaf, yn well opsiwn i Brydain, yn seiliedig ar yr ymarfer ymgynghori a ddechreuodd fis Ionawr.

Diolch ichi am fy atgoffa o’n hymweliad â Chlwb Llafur Ringland a’r cwestiynau a ofynnwyd inni fis Chwefror. Fe gofiwch am y dyn a ddaeth atom wrth inni adael gan fynegi ei ofn o golli ei gartref. Yn ystod cyfnod diswyddiadau 1980, yr oedd llawer mwy o weithwyr dur yn byw yn llety rhent y cyngor. Mae’n fwy na thebyg bod lefel yr eiddo a berchenogir yn llawer uwch erbyn hyn. Felly, mae’r ofn o beidio â gallu talu taliadau morgais yn rheolaidd ac o orfod gwneud y trefniadau angenrheidiol gyda’r Adran Nawdd Cymdeithasol yn ffactor mwy erbyn hyn nag yr oedd yn ystod y 1980au. Mae hynny’n ychwanegol at wynebu colli eich swydd, bod yn rhiant sengl neu pa broblemau eraill bynnag a allai fod gennych. Yr wyf yn siŵr y bydd angen i’r Adran Nawdd Cymdeithasol ddelio â’r peth, yn nhermau sicrhau y gellir ymdrin â’r ofnau hynny.

Yr ydych yn llygad eich lle hefyd ynglŷn ag ymddygiad Corus, gan nad yw’n gwneud, ac na wnaeth, yr hyn a wna cwmnïau eraill. Mae Mike German a minnau yn cwrdd â chynrychiolwyr cwmnïau bob dydd. Mae rhai ohonynt mewn sefyllfaoedd anodd a rhai ohonynt mewn sefyllfaoedd lle y gallant ehangu. Maent bron i gyd yn dymuno gweithio gyda’r Llywodraeth. Yr oedd Corus fel pe bai am fynd â ni yn ôl at amser Fictoria a chael dim i’w wneud â’r Llywodraeth ac, o’i gymharu â chwmnïau eraill, yr oedd yn unrhyw beth ond model rôl.

O ran cludo dur dros bellter mawr, yr ydym yn gyfarwydd â chludo mwyn haearn dros bellter mawr o Bort Talbot i Lanwern, a fydd bellach yn dod i ben. Bellach bydd yn dibynnu ar symudiadau cymhleth slab, coil a dur plât dros bellter mawr. Ni wn pa un a yw hynny yn batrwm cywir ac ymarferol ai peidio, dim ond amser a ddengys. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr bod y cyflogeion sydd ar ôl ar yr ochr derfynu yn Llanwern yn amheus iawn ynglŷn â dibynnu ar Lannau’r Tee am slab. Ni chredant ei bod yn bosibl cynnal y patrwm o orfod teithio 280 o filltiroedd ar draws gwlad er mwyn cael gafael ar slab i fwydo’r felin lo brig poeth yn Llanwern.

Gobeithiwn y caiff cwmni adfywio trefol ei sefydlu. Nid yw’n bendant heddiw, ond mae’n ymgeisydd ffafriedig. Fodd bynnag, arhoswn i weld sut y bydd y manteision treth, a grybwyllwyd gan y Canghellor, yn gweithio yn ymarferol pan gwblheir y negodiadau hynny.

O gofio bod dwy ddadl fer i ddod, ceisiaf ofyn cwestiynau byr. Mae gennyf ddau ddatganiad byr a rhai cwestiynau.

A esboniwch pam na chyfeiria’r datganiad at yr angen strategol i gynnal diwydiant dur mas critigol oherwydd, fel y dywedodd John, nid yw’r hyn sydd gennym yn awr yn sicr o ddarparu’r nifer llai o swyddi hyd yn oed yn y dyfodol?

Bydd adfywio yn dibynnu ar gyflogaeth newydd, ac ymddengys fod gwerth uchel y bunt yn ffactor yn y chwalfa yn Corus. A gytunwch, er mwyn sicrhau adfywio priodol ac y caiff swyddi newydd eu creu, y cyfeiriasoch ato, bod yn rhaid i’r Trysorlys ymdrin â’r ffactor honno? Croesawaf y gyllideb o £66 miliwn, gan ein bod wedi paratoi—

O edrych ar y datganiad yn fanwl, yr hyn sydd ar goll yw adfywio safleoedd yn llawn. A fydd rhwymedigaeth Corus o ran adfer safleoedd yn arwain at safleoedd sydd yn ddeniadol i ddiwydiant newydd, neu a fydd angen inni fuddsoddi mwy o arian er mwyn sicrhau eu bod yn bendant yn ddeniadol? Croesawaf eich cyfeiriad—

A oes unrhyw gyllideb yn debygol o fod ar gael ar gyfer gwella cysylltiadau rheilffordd i deithwyr o Lynebwy ac ar gyfer cyflymu’r cysylltiadau band llydan yno? A roddwyd ystyriaeth i’r asesiad o wariant rhanbarthol ychwanegol y bydd ei angen ar gyfer 500 o swyddi newydd, yn ychwanegol i’r targedau gwaith yr ydym wedi eu pennu i’n hunain?

Yr oedd hwnnw’n gwestiwn unigol mewn chwe rhan, ac edmygaf eich dyfeisgarwch, Phil. Nid oeddem yn dymuno delio â’r mater o lefelau strategol yr isafswm dur a gynhyrchir yn y DU, gan mai nod heddiw yw dweud, yn y pen draw, bod yn rhaid i’r rheini yr effeithir arnynt dderbyn y sefyllfa fel ag y mae. Dyna mae’r undebau llafur wedi’i wneud a dyna’r hyn a wnawn ni. Yn lle dweud ‘ond beth os’, dywedwn, o heddiw ymlaen, bod yn rhaid inni ddechrau ailadeiladu’r cymunedau dur y mae hyn wedi effeithio arnynt, ac ni ellir oedi mwyach.

Yr oeddech yn llygad eich lle ynglŷn â gwerth uchel y bunt, sydd, ynghyd â gwerth isel yr ewro, yn rhoi pwysau ar weithgynhyrchu. Ni olyga hynny na ellir cael prosiectau a ariennir drwy gymorth rhanbarthol dewisol, boed hwy mewn gwasanaethau neu weithgynhyrchu. Mae gennym gyllideb ar gyfer cymorth rhanbarthol dewisol, ond yn ôl y galw y caiff ei roi ar waith. Yr ydym bob amser wedi dweud, os oes galw ychwanegol am gymorth rhanbarthol dewisol, y down o hyd iddo o danwariannau mewn mannau eraill yn y gyllideb. Fel y deallaf, yr oedd hynny’n ddealltwriaeth anffurfiol bob amser yn y Swyddfa Gymreig flaenorol, felly nid oes angen inni bryderu am hynny. Mae’r arian ar gyfer y prosiect rheilffordd, os daw rhywbeth ohono, y tu hwnt i’r £50 miliwn a gyhoeddwyd heddiw, fe gredaf. Os wyf yn anghywir ar y pwynt hwnnw, fe wnaf yn siŵr fy mod yn fy nghywiro fy hun i Phil a’r llefarwyr cyfatebol yn y pleidiau eraill. Mae hwnnw’n un o’r prosiectau na ddisgwyliwn iddo gael ei roi ar waith yn ystod bywyd y pecyn £50 miliwn. Fodd bynnag, mae’r ymrwymiad i wneud hynny, yn amodol ar y gwaith y mae angen ei wneud, yn gryf. Yr ydym i gyd yn cefnogi hynny mewn egwyddor, ond ni chredaf fod y £50 miliwn hwn yn ei gwmpasu. Byddai’r un peth yn wir am dechnoleg cysylltiadau band llydan, ond nid wyf yn ymwybodol bod hynny’n wir.

Yr hyn y ceisiwn ei wneud heddiw yw dyrannu arian i ddewislen o brosiectau. Dewisir y prosiectau hynny’n derfynol ymhen ychydig o fisoedd. Dyna pryd y pennir y blaenoriaethau ac y cytunir ar y cynllun strategol ar gyfer de-ddwyrain Cymru. Mae hynny’n cwmpasu Llanwern gyfan a’i ardal teithio i’r gwaith, ac ardal teithio i’r gwaith Glynebwy hefyd, sydd yn gorgyffwrdd.

Croesawaf ddatganiad y Prif Weinidog. Mae’n amlwg nad oes unrhyw achos i ddathlu y bore yma. Fodd bynnag, cydnabyddaf ymateb cadarnhaol y Llywodraeth Lafur yn San Steffan a’r weinyddiaeth yn y Cynulliad Cenedlaethol o dan arweiniad Llafur i anghenion y rheini sydd ar fin colli eu swyddi yng Nghymru. Ni wastraffaf fy amser na’m geiriau ar Corus na Brian Moffat. Dywedwyd digon am hynny.

Dywedaf wrth Ieuan Wyn Jones ac eraill y bore yma iddynt roi’r araith anghywir ar yr adeg anghywir. Nid dyna y mae pobl Bryngwyn, Llanwern, Shotton a Glynebwy am ei glywed, nid heddiw. Maent yn dymuno clywed sut y byddwn yn delio â chanlyniadau uniongyrchol yr helynt y maent yn ei wynebu, nid lleiaf gweithwyr dur Shotton. Er fy mod yn cydnabod bod y datganiad yn creu darlun gorwych o’r sefyllfa ar Lannau Dyfrdwy—ac yr ydym yn sicr wedi cyflawni llawer—mae canlyniadau’r nifer fawr o weithfeydd sydd wedi cau yn boenus o amlwg inni, wrth inni ddechrau dod dros y boen a’r ing a ddioddefwyd gennym yn ystod y 1980au. Yr hyn yr wyf am ei wybod heddiw yw na fydd y Cynulliad Cenedlaethol yn llaesu dwylo yn ei ymdrechion a’i benderfyniad i gydweithio â Chyngor Sir y Fflint a’r asiantaethau er mwyn parhau i ddatblygu’r economi leol er budd pobl gogledd Cymru, a Chymru gyfan.

Codwch bwynt diddorol. Dywedais fod bywiogrwydd yn gyflwr cymharol o fewn economi Cymru. Rhoddwn Lynebwy ar un pen a’r cymunedau yn Shotton lle y caewyd gweithfeydd dur ar y pen gorau arall. O gofio fy swydd ar y pryd, cofiaf i Shotton, 21 mlynedd yn ôl, ddioddef y nifer fwyaf o ddiswyddiadau yn hanes Ewrop—os nad hanes y byd—pan gollodd 8,000 o bobl eu swyddi ar yr un pryd pan gaeodd gweithfeydd dur y ffwrnais aelwyd agored. Mae pawb yn ymwybodol o hynny ac ni ddylech byth laesu dwylo yn eich brwydr i greu swyddi ychwanegol mewn meysydd a ddiffeithiwyd 21 mlynedd yn ôl. Mae’n amser maith yn ôl ar un ystyr, ond mae’n dal yng nghof pobl wrth gerdded i fyny ac i lawr Stryd Fawr Shotton, fel y gwnes innau gyda Tom ychydig o fisoedd yn ôl. Teimlwch mai nhw sydd yn berchen arno. Bydd pawb dros 40 neu 50 wedi byw drwy hynny ac maent yn ymwybodol o’r peth. Fodd bynnag, y mater a wynebwn yn ymarferol yw faint o bobl Shotton y gallwn eu hailhyfforddi fel y gallant gael papurau gan yr Awdurdod Hedfan Sifil a newid o fod yn ffitwyr yn y gweithfeydd dur i fod yn ffitwyr mewn ffatri aerofod y mae angen hyfforddiant arbennig ar ei gyfer? Faint o bobl, nad oeddent yn ffitwyr, a uwchraddiwyd o fod yn weithwyr lled-fedrus i gyrraedd y lefel grefft sydd yn ofynnol i weithio yn Airbus, Raytheon Corporate Jets, yr Asiantaeth Atgyweirio Afioneg Amddiffyn, neu’r cwmnïau eraill yn yr ardal honno? Mae gan yr ardal honno lefel gymharol isel o ddiweithdra, er na ddywedech ei bod yn llifeirio o laeth a mêl yn ôl ei chynnyrch mewnwladol crynswth y pen a’i chyfoeth. Fodd bynnag, mae mewn sefyllfa well na Glynebwy. Dyna pam y mae’r ffocws ar hyfforddi a chroesawaf y ffordd y bu ichi ymateb i hynny.

Croesawaf eich datganiad, yn arbennig mewn perthynas â’r adfywio posibl yng Nghasnewydd. A allwch egluro pa un ai a ellir defnyddio hyn i ddarparu cyflogaeth newydd i bawb o’r rheini sydd yn debygol o golli eu swyddi, nid dim ond o fewn y diwydiant dur yn uniongyrchol? Meddyliwn am y rheini ym maes trafnidiaeth, y rhai sydd yn trin deunyddiau a hefyd y rheini yn Nociau Casnewydd. A allwch gadarnhau hefyd y bydd glanhau’r safle llygredig hwn yn weithred gyfunol, na thelir y bil o bwrs y wlad yn unig? Yn olaf, apeliaf arnoch i gymryd rheolaeth bersonol o’r digwyddiad difrifol hwn sydd yn effeithio ar gyflogaeth yn ne-ddwyrain Cymru. A bod yn onest, ychydig o hyder sydd gan y gymuned fusnes yn eich dirprwy. Gofynnwn i chi, sydd â hyder y cyhoedd yn gyffredinol, geisio gwneud eich gorau—gwn y gwnewch hynny—i ddod nid yn unig â buddsoddiad cynhenid, ond buddsoddiad tramor hefyd i mewn i’r ardal hon.

Yr wyf wedi datgan y trefniadau. Ni ŵyrir oddi wrthynt yn nhermau’r tasglu dur y mae Mike German a minnau yn ei gadeirio ar y cyd. Ni ddylid bod yn wleidyddol bleidiol ar ddyddiau fel heddiw, William, os gallaf ei roi felly. O ran y cwmni adfywio trefol, cwmpasa bobl ar wahân i’r rheini o fewn y diwydiant dur. Mae’n ymgais i fanteisio i’r eithaf—os y sefydlir ef—ar botensial enfawr de-ddwyrain Casnewydd lle y mae llain mawr o dir sbâr. Mae’r amgylchiadau yn Llanwern yn unigryw. Caiff rhan fawr o’r gweithfeydd dur eu clirio yn y pen draw, gan ryddhau tua 1,000 erw o dir llwyd. Fodd bynnag, mae’n debyg i’r tir hwnnw gael ei lygru’n wael gan yr holl asidau sydd yn diferu i mewn i’r pridd o dan y gweithfeydd dur o ochr y gwaith trwm, y ffyrnau golosg, y ffatri sinter ac ati. Mae safleoedd diwydiannol yn cael eu paratoi ar y tir glas wrth ymyl Llanwern. Enwyd rhai o’r safleoedd hynny ar gyfer diwydiant yn barod, fel yr un na ddefnyddiodd Toyota 10 mlynedd yn ôl. Yn yr un modd, mae ochr gwaith trwm y gweithfeydd dur eu hunain ac o bosibl brosiectau eraill yn ne-ddwyrain Casnewydd a allai fanteisio i’r eithaf ar botensial yr ardal honno i greu cyfleoedd busnes newydd o bwys. Bydd Awdurdod Datblygu Cymru yn cymryd rhan. Bydd Corus yn cymryd rhan a bydd cwmnïau eiddo preifat—gobeithio—yn cymryd rhan. Bydd yr awdurdod lleol hefyd yn chwarae rhan fawr. Ystyriwn o ddifrif botensial cwmni adfywio trefol i ffurfio’r math hwnnw o bartneriaeth gadarn i fanteisio i’r eithaf ar botensial diamau Casnewydd a’r ardal sydd agosaf at Lanwern.

O ran adfer safleoedd a wenwynwyd gan tua 40 mlynedd neu fwy o weithgarwch gweithfeydd dur ym Mryngwyn, mae Corus o dan rwymedigaeth gyfreithiol. Dywedodd yn glir na fydd yn ceisio ymryddhau o’i rwymedigaeth yn hynny o beth. Bydd Corus yn ariannu’r gwaith o glirio’r gweithfeydd dur. Efallai mai dyna fydd ei gyfraniad yn Llanwern tuag at gwmni adfywio trefol. Fodd bynnag, os ewch y tu hwnt i hynny i newid y ffordd y defnyddir y tir, yna efallai y defnyddir rhywfaint o arian cyhoeddus. Fodd bynnag, ni fydd Corus yn ceisio ymryddhau—ac nid adawn iddo—o’i rwymedigaethau cyfreithiol o ran adfer safleoedd.

Mae heddiw’n ymwneud â phobl a chyflogeion Corus a ddiswyddwyd. Yn ail, mae’n ymwneud â’u cymunedau a dyfodol eu plant. Mae’n ddiwrnod trist i Orseinon am fod Bryngwyn yn cau yng Ngorffennaf. Bu gweithgynhyrchu cynnyrch yng Ngorseinon am bron i 100 mlynedd. Caiff colli 130 o swyddi effaith fawr ar gymuned dlawd. Croesawaf y datganiad, ond byddwn hefyd yn croesawu ymrwymiad parhaus gan y WDA i farchnata safle cyfagos Felindre oddi ar yr M4 yn egnïol er mwyn sicrhau cyfleoedd cyflogaeth da ar gyfer ardal Gorseinon. Mae hynny’n flaenoriaeth allweddol wrth ystyried adfywio’r ardal. Yn dilyn pwynt William Graham ynglŷn â chlirio safle Bryngwyn, bûm innau a’r AS, Martin Caton, mewn trafodaethau â’r undebau llafur a’r rheolwyr, gan geisio cyflwyno cynllun i achub y ffatri. Yn ystod y trafodaethau hynny, tynnwyd ein sylw at broblemau’r safle, yr oedd y cyflogeion yn ymwybodol ohonynt. Hoffwn eich sicrhau na fydd disgwyl i’r sector cyhoeddus dalu am y llygredd a achoswyd gan Corus. Os symudwn ymlaen gyda datblygu’r safle hwnnw, rhaid i Corus gydnabod bod yn rhaid iddo dalu.

Deallaf mai dyna’r agwedd y mae Corus wedi’i chymryd. Rhaid inni sicrhau na cheisir ymryddhau o’r ymrwymiad hwnnw i baratoi’r safleoedd nac osgoi unrhyw un o’r rhwymedigaethau cyfreithiol sydd yn codi wrth adael safle sydd â rhyw fath o lygredd diwydiannol. Gwnaethoch bwyntiau da am Felindre. Yr oeddwn am wneud yr un pwyntiau mewn ymateb i sylwadau cynharach Alun Cairns. Mae’r safle hwnnw’n enghraifft dda o ba mor hir y mae’n ei gymryd i wneud hyn. Ni allaf gofio pryd y caeodd Felindre, ond mae’n fwy na thebyg bod 15 neu 20 mlynedd ers hynny. Fodd bynnag, nid oes unrhyw beth ar y safle hwnnw eto. Fe’i cliriwyd yn ddiweddar a rhoddwyd rwbel arno. Mae’n safle braf bellach i’w ddangos i ddiwydianwyr sydd yn symud i mewn neu’n ystyried safle 100 neu 150 erw. Mae hyn yn cyfleu’r ffaith nad yw ailddatblygu safleoedd gweithfeydd dur yn digwydd dros nos.

Os gallem gyflymu’r hyn a ddigwyddodd yn Felindre o gymryd 15 neu 20 o flynyddoedd i dair neu bedair blynedd, mae’n fwy na thebyg y credem fod hynny’n dda, ond mae angen swyddi newydd yn gyflymach na hynny. Daw Felindre yn weithredol, er iddo gael ei gau 20 mlynedd yn ôl, ar gyfer Bryngwyn, er y gallai hwnnw gau yr haf hwn. Rhaid inni wella ar y raddfa amser honno, ond rhaid inni beidio â bod yn afrealistig ynglŷn â’r hyn y gellir ei gyflawni pan fydd gweithfeydd dur yn cau. Mae delio â safle adfeiliog a sicrhau y gellir creu swyddi newydd ac anadlu bywyd newydd i gymuned a ddrylliwyd yn sgîl cau gweithfeydd dur yn dasg hir.

Croesawaf y £66 miliwn a ddarperir fel rhan o’r pecyn hwn. Er bod arlliw o dristwch a siom i’r croeso hwnnw am fod Corus, er gwaethaf tri mis o drafod, wedi methu ag ymateb i ddicter a phryderon y cymunedau y mae’r cau hwn yn effeithio arnynt, mae’r tri mis diwethaf wedi ei gwneud yn bosibl inni weithio ar yr hyn sydd yn becyn deinamig ac effeithiol. Ond fel y mae llawer o siaradwyr wedi tynnu sylw ato eisoes, caiff penderfyniad Corus a’i fethiant i ymateb i sylwadau effaith ddinistriol ar fywydau a dyfodol pobl ac mae hynny yn drueni enbyd.

Yr wyf yn falch bod y Cynulliad, Llywodraeth y DU a’r Undeb Ewropeaidd, fel rhan o’r pecyn hwn, yn gweithredu ar y cyd i sicrhau camau i adfer y sefyllfa. Bydd y cynlluniau adfywio tymor hwy yn cymryd amser i gael effaith gan osod awdurdodau lleol yng nghanol y broses o wneud penderfyniadau ar lawer o faterion. Mae’n bwysig ein bod, fel rhan o’r pecyn hwn, yn sicrhau bod y cysylltiad priodol rhwng y Cynulliad, Whitehall, yr holl asiantaethau a llywodraeth leol, a’n bod yn sicrhau hefyd bod y cydweithredu hwnnw’n parhau. Croesawaf sicrwydd gan Brif Weinidog Cymru y gallwn barhau i sicrhau’r ymagwedd gydgysylltiedig honno dros yr ychydig flynyddoedd nesaf wrth inni weithio ar hyn.

I adlewyrchu’r hyn a ddywedodd Edwina Hart ar rwymedigaethau Corus i lanhau safleoedd heintiedig, mae’n bwysig ei fod yn cyflawni’r rhwymedigaethau hynny a’i fod yn gwneud y gwaith angenrheidiol i adfer defnydd y safleoedd hynny. Mae diddordeb arbennig gennyf yn y cyfeiriad at gwmnïau adfywio trefol a’r ymgais i fanteisio ar y toriadau treth a’r amrywiaeth ariannol cysylltiedig. Gobeithiaf y gallwn symud ymlaen yn hynny o beth. Fodd bynnag, wrth inni wneud hynny, a allwch ein sicrhau yr ystyriwch hefyd yr opsiynau hynny ar gyfer ardaloedd y tu allan i Gasnewydd? Yn amlwg, os yw’r manteision hynny ar gael, mae’n bwysig bod ardaloedd eraill yr effeithir arnynt gan y penderfyniad hwn hefyd yn manteisio yn eu sgîl.

Ailbwysleisiaf fod methiant Corus i ymateb i’r holl apeliadau a wnaethpwyd yn anffodus. Mae hynny’n rheswm arall eto pam y monitrwn ei rwymedigaeth gyfreithiol yn ofalus i adfer a symud haint o dir diffaith wrth iddo roi’r gorau i weithredu ar y safleoedd hynny. Pan ystyriwch fod y cyfuno wedi methu â sicrhau arian ar gyfer cyfranddeiliaid Corus—ac nid mater o fethu â sicrhau arian yn unig ydyw, ond ei fod yn tynnu bywoliaeth y cyflogeion a drafodwn y bore yma oddi wrthynt—rhaid ystyried pa mor druenus y rheolwyd y cwmni a chymaint o gawl a wnaethpwyd o’r cyfuno dros yr 19 mis diwethaf.

Nid yw defnyddio cwmni adfywio trefol yn unrhyw beth mwy nag opsiwn dewisol ar hyn o bryd. Nid oes ymrwymiad i gael URC, ond dyna ein opsiwn dewisol ar gyfer Casnewydd. Mae pobl wedi gofyn os felly, pam na ddefnyddiwn hynny ym mhobman. Hanfod y pecyn hwn yw ystyried pob ardal yn ei thro, a dyfeisio’r strategaeth gywir ar gyfer ardal Llanwern o Gasnewydd, Bryngwyn a Gorseinon, Shotton, Glynebwy a Blaenau Gwent. Ni olyga hynny mai’r strategaeth gywir yw un strategaeth i bawb yn ddiwahân. Maent yn bedair cymuned wahanol ac mae cyfran y swyddi a gollwyd mewn perthynas â’r cofnod o swyddi a grewyd o fewn y cymunedau hynny yn wahanol, a dyna pam yr ydym wedi sicrhau bod y strategaeth yn cydweddu â’r ardal. Nid yw’r strategaeth honno wedi’i chyflwyno oddi uchod. Yr ydym wedi cydweithredu, a pharhawn i gydweithredu’n agos â’r awdurdodau lleol ac â phartneriaid eraill sydd â rhan yn hyn.

Croesawaf innau hefyd y datganiad hwn. Mae’n gyfrifol ac yn gall. Bydd fy etholaeth yn croesawu’r pecyn ychwanegol o £66 miliwn a gyflwynwyd gennych. Dengys yr hyn sydd yn bosibl pan weithiwn mewn gwir bartneriaeth, gydag awdurdodau lleol, yr undebau, San Steffan, a’r Cynulliad yn cydweithio. Mae’n drueni nad yw Corus yn bartner mwyach.

Crybwyllodd yr Aelodau eraill y cwmni adfywio trefol, ond a fyddech cystal ag ymuno â mi wrth dalu teyrnged i Gyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd am gyflwyno cynllun dyfeisgar o’r fath mor gyflym. Gobeithiaf y caiff y syniad ei gymeradwyo yn yr hirdymor.

Crybwyllwyd arian gennych ar gyfer hyfforddi. Yr ydych hefyd wedi siarad am gymorth gyda budd-daliadau gan yr Asiantaeth Budd-daliadau. Yr hyn na chrybwyllwyd y bore yma yw rheoli dyledion. Dylem anelu at hynny. Mae angen inni sicrhau na fydd y gweithwyr dur yn syrthio i ddyled. Gallwn eu cynorthwyo i atal hynny rhag digwydd, neu os ydynt mewn dyled, i’w leihau. Mae gwybodaeth am reoli dyledion ar gael mewn llawer o leoedd, ond yr unig le i gael cyngor yw’r Ganolfan Gynghori. A allwch ddarparu arian ychwanegol ar gyfer Canolfannau Cynghori i sicrhau na fydd gweithwyr dur a’u teuluoedd yn mynd i ddyled?

Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd i’w gymeradwyo. Mae’r cydweithrediad agos rhwng Edwina a’r awdurdodau lleol eraill hefyd i’w gymeradwyo. Deilliodd y syniad am gwmni adfywio trefol o drafodaethau rhwng Edwina a’i hadran, a Chyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd. Mae hynny i’w gymeradwyo a rhannaf eich gobaith y caiff ei wireddu.

Mae eich pwynt ynglŷn â rheoli dyledion yn debyg i bwynt cynharach John Griffiths ar daliadau llog morgais ac ati. Rhaid inni sicrhau bod cyngor ar gael i bobl, i sicrhau na syrthiant drwy’r rhwydi diogelwch a ddylent fod yn eu lle. Mae’r rhwydi diogelwch hynny yno bob amser mewn egwyddor, ond nid yw rhai pobl yn cael cyngor bob amser, neu’n ei gael mewn pryd. Felly, os oes diffyg yng ngallu’r Canolfannau Cynghori i ddarparu cyngor, rhaid inni ystyried hynny.

Fel y nodais o’r blaen, mae llawer o’m ffrindiau, fy nghymdogion a’m hetholwyr yn weithwyr dur, ac wedi bod yn curo ar fy nrws. Mae heddiw yn ddiwrnod trist. Nodaf yn y datganiad y caiff pob gweithiwr sydd yn colli ei swydd gyfandaliad o £2,500. A fydd hyn yn lleihau cyfrifoldebau’r cwmni mewn unrhyw ffordd dros sicrhau bod pob gweithiwr yn cael ei becyn diswyddo llawn? Nid ymgais i’w llwgrwobrwyo yw hyn o gwbl. Mae’n daliad ychwanegol i sicrhau eu bod yn goresgyn y caledi hwn.

Croesawaf hefyd y sylwadau ar y syniad arfaethedig o ailagor y llinell reilffordd i Abertyleri a Glynebwy, gan yr aiff drwy Islwyn. Mae hynny’n dra phwysig. O ran llwybr arall, mae gan y gamlas yn Rhisga broblemau, ac efallai y bydd gwaith ar gael yno. Bydd hynny’n costio tua £8 miliwn.

Nid oes bwriad i gyfandaliad ISERBS o £2,500 ar gyfer gweithwyr dur a ddiswyddwyd, ryddhau’r cwmni o’i gyfrifoldebau mewn unrhyw ffordd. Rhaid iddo ddod i gasgliad rhesymol gyda’r undebau ynglŷn â lefel taliadau diswyddo’r cwmni, a threfnu’r rheini drwy’r cyswllt diwydiannol. Maent yn ychwanegol at y cyfandaliad hwnnw, ac yn debyg i gamau a gymerwyd 20 mlynedd yn ôl. Yr wyf yn siŵr y cofiwch gystal â minnau, ar adeg ymgyrch ‘slimline’ ac eraill, y collwyd 4,000 o swyddi ym Mhort Talbot, 4,000 o swyddi yn Llanwern, ac 8,000 o swyddi yn Shotton.

Ni wn yr union drefniant, gan fod hynny yn fater i’r undebau ei negodi. Efallai eu bod yn negodi yn awr, neu efallai eu bod wedi gorffen eu negodiadau am 10.30 y bore yma. Bûm yn y Siambr ac nid wyf yn siŵr o’r datblygiadau diweddaraf. Rhaid mai dyna yw pwnc negodiadau heddiw, neu negodiadau sydd i’w cwblhau’n fuan. Yr wyf yn siŵr na fydd y taliad hwn yn effeithio ar y cwmni na’r undebau. Mae’r taliad hwn yn ychwanegol ac yn deillio o Gytundeb Cymuned Glo a Dur Ewrop, a ddaw i ben ym Mehefin 2002. Dyna pam y gall y Llywodraeth adennill 45 y cant o’r taliadau o Ewrop.

Y peth gorau i’w wneud yw dechrau drwy ymestyn y gefnogaeth a’r undod gan bobl sydd yn rhan o’r diwydiant dur ym Mhort Talbot ac Aberafan i’w cydweithwyr yng Nglynebwy, Casnewydd, Glannau Dyfrdwy a Bryngwyn, a’r cymunedau yr effeithiwyd arnynt gan ddigwyddiadau ofnadwy o’r fath. Mae’n deg dweud bron y gellir cyffwrdd â’r ymdeimlad o ryddhad y mae Port Talbot yn ei deimlo o ganlyniad i beidio â gorfod wynebu’r broblem ofnadwy hon.

Cyhoeddwyd bron i 500 o ddiswyddiadau ym Mhort Talbot ers Gorffennaf. Hoffwn i Rhodri egluro ychydig o gwestiynau cysylltiedig. Dywedasoch y byddai’r cynllun ISERB newydd yn ymestyn yn ôl hyd at 2000. Cymeraf y bydd hynny’n cynnwys y bobl a gyflogir yn uniongyrchol gan Corus mewn lleoedd fel Port Talbot.

Mae’n bwysig eich bod wedi cyhoeddi cefnogaeth a chymorth i’r gweithwyr, y cwmnïau cyflenwi a’r contractwyr ar safle sydd yn rhan o’r diwydiant dur. A oes unrhyw gynlluniau i ymgymryd ag archwiliad manwl gan ei bod yn fwy na thebyg nad oes gan lawer o gwmnïau bach y gallu i ddod atom? Hwyrach y bydd angen inni fod yn fwy rhagweithiol wrth edrych ar y cwmnïau hyn a’u gweithwyr, er mwyn sicrhau y cânt y cymorth angenrheidiol. Yn aml y gweithwyr hynny yw’r rhai lleiaf trefnus ac a gynrychiolir leiaf yn y sefyllfaoedd hyn.

Crybwyllasoch y £43 miliwn ar gyfer Awdurdod Datblygu Cymru. Cymeraf y sicrheir bod rhywfaint o’r arian hwnnw ar gael i ardal Bae Abertawe ar hyd y llinellau y mae Edwina wedi’u pwysleisio, i sicrhau yr ymdrinnir â’r problemau a wynebwn drwy rywfaint o’r cymorth hwn gan y WDA.

Fwy na thebyg, ateb cadarnhaol sydd i bob un o’r cwestiynau hynny. Fodd bynnag, gadewch imi fod yn siŵr y deallwn ein gilydd yn llawn. Siaradais yn fy natganiad am £4 miliwn ar gyfer is-adran de-orllewin Cymru o’r WDA mewn perthynas â Phort Talbot a Gorseinon neu, fel y’i galwch, Bae Abertawe.

Yr oeddech yn llygad eich lle am y gweithwyr sydd, mi gredaf, yn cael eu diswyddo ar hyn o bryd ond a gynhwyswyd yn y cyhoeddiad am 500 o ddiswyddiadau ym Mhort Talbot fis Gorffennaf diwethaf. Nid wyf mor siŵr ynglŷn â chau’r ganolfan ymchwil a datblygu, lle y caiff 250 o swyddi ychwanegol eu colli, gan na allaf gofio a gyhoeddwyd hynny cyn ai ar ôl 1 Ionawr 2000. Gallwn ymgynghori ar hynny.

Cyfeiriasoch at y gadwyn gyflenwi o gwmnïau â swyddogaethau cynnal a chadw a swyddogaethau eraill sydd yn gysylltiedig â’r diwydiant dur. Cwmpaswyd hynny gan elfen gyntaf y rhaglen adfywio, sef pecyn cymorth busnes gwerth £2 filiwn i helpu cyflenwyr yr effeithiwyd yn wael arnynt gan benderfyniad Corus i gau gweithfeydd i ddod o hyd i gwsmeriaid amgen, a hefyd i helpu gweithwyr sydd yn ystyried sefydlu eu busnesau eu hunain. Mae’n bwysig sicrhau y cedwir y gadwyn gyflenwi honno mewn grym gan fod llawer o sgiliau yn y cwmnïau sydd yn ymgymryd â gwaith cynnal a chadw o fewn y gweithfeydd dur. Yr unig eithriad y mae angen imi ei egluro yw nad yw’r taliad ISERBS yn cwmpasu contractwyr a gyflogir gan y diwydiant dur. Nid oes ffordd gyfreithiol o’u cynnwys. Dim ond gweithwyr Corus a gwmpesir.