in Welsh I am grateful for the opportunity to discuss two things: first, Wales’s relationship with Europe and, secondly, the annual report of the Committee on European Affairs. Many points need to be considered during the debate. Have we made the desired progress in strengthening the relationship between Wales and the European Union? Do Ministers from the Assembly Government take part in meetings of the Council of Ministers, which takes decisions on European issues? How effective is the Assembly’s office in Brussels? What is the effect of the recent decision to join the Conference of Peripheral and Maritime Regions? What progress has been made in administering and spending European structural funds?

in Welsh There are also wider issues, such as the enlargement of the European Union. What effect will that have on Wales’s economy? What about the changes in the structure of European governance, such as the reduction in the number of commissioners when the European Union will have many more member states? What will happen in 2004 when the intergovernmental conference will decide on the general direction of the European Union following enlargement?

yn Saesneg Mae’n allweddol ein bod yn mesur a ydym yn cyrraedd y lefel cynnydd angenrheidiol. Yr ydym wedi cryfhau Canolfan Ewropeaidd Cymru, sydd yn swyddfa i’r Cynulliad, a gobeithiwn ei chryfhau eto yn y dyfodol agos, yn arbennig yn nhermau materion gwledig. Mae gwellhad parhaus yn lefel presenoldeb gweinidogion mewn cyfarfodydd Cyngor y Gweinidogion. Mae’r Gweinidog dros Faterion Gwledig, Carwyn Jones, yn mynychu cyfarfodydd y cyngor amaethyddol yn rheolaidd. Mynychodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, Jane Davidson, ddau gyfarfod o’r cyngor ieuenctid ac addysg gyda Gweinidogion eraill y DU. Mynychodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Jane Hutt, gyfarfod cyngor iechyd a chynrychiolodd y DU mewn cyfarfod o Sefydliad Iechyd y Byd. Mynychodd y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg, Jenny Randerson, gyfarfod o’r cyngor diwylliant. Mae’r lefel honno o bresenoldeb yn llawer uwch na’r hyn a ddisgwyliais inni ei gyflawni yn ystod dwy flynedd gyntaf y Cynulliad. Croesawaf hynny. Fodd bynnag, ni fwriadwn laesu dwylo. Byddwn yn gwella ar hyn.

yn Saesneg Gall Aelodau Senedd Ewrop yn awr gydweithio ag aelodau’r Pwyllgor Materion Ewropeaidd. Rhaid inni sicrhau y caiff cydweithrediad ei wella, ac y caiff y broblem bresennol o ran amserlennu ei datrys.

yn Saesneg Rhwydweithiwn hefyd mewn ffyrdd eraill â gwledydd a rhanbarthau eraill mewn cyrff traws-Ewropeaidd. Andrew Davies, y Trefnydd, yw llywydd y Rhwydwaith TeleRanbarthau, ac awgrymodd y Pwyllgor Materion Ewropeaidd y dylem ymuno â Chynhadledd y Rhanbarthau Ymylol a Morol.

yn Saesneg O ran cronfeydd strwythurol, dechreuodd y Cynulliad yn dda wrth wario’r cronfeydd strwythurol a gawsom yn nhermau Amcan 1 ac Amcan 3. Bu’r rhaglenni hynny yn rhedeg yn llwyddiannus ers y llynedd, gan ymrwymo £200 miliwn: £187 miliwn o dan Amcan 1 a £13 miliwn o dan Amcan 3. Mae Amcan 2 flwyddyn ar ei hôl hi am resymau technegol. Fodd bynnag, mae honno yn rhaglen £75 miliwn ar gyfer Cymru. Mae’r cyrff cronfeydd strwythurol arbenigol eraill, EQUAL, LEADER+, INTERREG ac URBAN, hefyd yn effeithio ar eu materion penodol. Mae INTERREG yn arbennig yn ein hatgoffa fod y berthynas ag Ewrop yn cynnwys y berthynas ag Iwerddon. Fel ein cymydog agos, efallai mai’r berthynas honno fydd yr un fwyaf arwyddocaol ar gyfer datblygu economi Cymru, pa un a yw hynny mewn trafnidiaeth, ar yr agwedd amgylcheddol neu ar ddatblygu economaidd, gan fod Iwerddon wedi bod mor llwyddiannus dros yr wyth mlynedd diwethaf. Targed allweddol yw gwella cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru. Ni yw un o fannau tlotaf yr Undeb Ewropeaidd yn ôl ei aelodaeth ar hyn o bryd. Yr oeddwn yn falch inni gael sylwadau gwerthfawrogol gan Elisabeth Slavkoff, Cyfarwyddwr Gweithrediadau ar gyfer y DU ac Iwerddon a’r Gwledydd Nordig, pan fynychodd Bwyllgor Monitro Rhaglen Amcan 1 yr wythnos diwethaf, gyda Christine Chapman yn cadeirio. Dywedodd wrthym ei bod yn fodlon â’r prosiectau a welodd a’r partneriaethau sydd ar waith. Gallwn felly fod yn falch o fod yn esiampl o arfer da. Fodd bynnag, cawn gyfle pellach i drafod cronfeydd strwythurol yn y ddadl fer yfory.

yn Saesneg O ran ymestyn yr Undeb Ewropeaidd, bydd hynny’n effeithio’n arbennig ar Gymru gan y bydd gwledydd megis Gwlad Pŵyl, Hwngari a’r Weriniaeth Tsiec yn arbennig, yn cymryd lle Cymru, pan ymunodd Prydain â’r UE yn 1973, o gynnig y lleoliad â’r costau cynhyrchu isaf ar gyfer cwmnïau amlwladol. Felly, rhaid inni gymryd diddordeb mawr yn hynny. Y mater i ni yw a ydym yn gefeillio â rhanbarthau tebyg i ranbarthau Cymru yng Ngwlad Pŵyl neu’r Weriniaeth Tsiec? Efallai y byddwn am wneud hynny. Ymwelodd llysgenhadon Gwlad Pŵyl a’r Weriniaeth Tsiec â Chymru y mis hwn i ofyn y cwestiwn hwnnw inni. Y mater allweddol yw a ydym yn gefeillio ag ardaloedd a aiff drwy’r uffern y buom ni drwyddi dros y 30 mlynedd diwethaf, sef yr ardaloedd cynhyrchu dur oer megis Silesia yng Ngwlad Pŵyl, neu a ydym yn gefeillio â sectorau twf yn economïau Pŵyl a Tsiec, sydd yn gadarn iawn yn y diwydiannau uwchdechnoleg? Ar y llaw arall, a ydym yn gefeillio ag un math o ranbarth yng Ngwlad Pŵyl a math arall yng Ngweriniaeth Tsiec? Dyma faterion y bydd angen inni benderfynu arnynt. Mae’r gwledydd hyn yn bendant am efeillio â Chymru oherwydd y credant fod ganddynt wersi i’w dysgu o’n profiadau ni.

yn Saesneg Hoffem gredu na fyddwn bellach yn gallu hawlio statws Amcan 1 ar ôl 2006 gan na fyddwn yn ddigon tlawd i wneud hynny. Dyna ein nod. Byddai’n braf cael yr arian, ond nid ydych am fod mewn sefyllfa economaidd ddigon tlawd i fod â hawl iddo. Gobeithiwn na fyddwn yn gymwys ar gyfer statws Amcan 1 ar ôl 2006. Fodd bynnag, gobeithio hefyd y bydd arian trosiannol ar gael i’n galluogi i ymdopi â diwedd arian Amcan 1. Byddai’r arian a ddaw i Gymru wedyn yn arafu, fel y digwyddodd yn y cylch economaidd hwn yn y rhanbarthau na chawsant ragor o arian Amcan 1 er iddynt ei dderbyn o’r blaen.

yn Saesneg Bydd y gynhadledd rynglywodraethol yn 2004, yn brawf o ddylanwad y Cynulliad a Chymru yn Ewrop. Bydd swyddogaeth weddol syml i’r gynhadledd. Bydd yn dewis pa faterion fyddai orau i’w penderfynu ar lefel Ewrop, pa faterion sydd yn briodol i’w penderfynu ar lefel aelod-wladwriaeth a pha faterion sydd orau i’w penderfynu ar y lefel nesaf i lawr, pa un a yw hynny ar lefel rhanbarth, talaith, Land yn yr Almaen, neu genedl fechan––fel y byddem ni, y Catalaniaid, y Basgiaid, y Galiciaid a’r Albanwyr yn ei alw. Y gynhadledd fydd yn penderfynu ar y siarter o alluoedd ar gyfer Ewrop yn union cyn y bydd yr Undeb yn debygol o ehangu, yn amodol ar ddatrys y broblem Wyddelig. Mae’r hyn a elwir yn gyfansoddiad i Ewrop gan yr Almaenwyr yn dueddol o gael ei alw’n siarter galluoedd gennym ni. Dyna’r ffordd fwy pragmataidd, Brydeinig. Gan nad oes gennym gyfansoddiad ysgrifenedig, nid ydym wedi arfer â chyfansoddiadau ysgrifenedig.

yn Saesneg Yn olaf, rhaid imi gyfeirio at ddadl yr ewro, oherwydd gwn ei fod yn agos at galon yr Aelodau Ceidwadol. Caiff yr ewro ddylanwad mawr ar Gymru pan ddaw’r arian i gylchrediad. Er enghraifft, bydd pobl sydd yn byw ger yr A55 a’r M4 yng Nghymru, neu bobl fydd yn cwrdd ag ymwelwyr o Ffrainc neu’r Eidal yn ystod pencampwriaeth nesaf y chwe gwlad, yn dod yn ymwybodol o arian bach yr ewro yn cael ei ddefnyddio. Ni fydd pobl yn disgwyl gorfod newid arian gan y dywedir wrthynt na fydd angen gwneud hynny fyth eto unwaith y daw’r ewro i ddefnydd ymarferol yn ystod chwarter olaf y flwyddyn nesaf. Caiff ddylanwad mawr ar Gymru gan ein bod mor agos at Ewrop ac mae gennym bum porthladd i Weriniaeth Iwerddon.

yn Saesneg Dyma’r meysydd lle yr ydym am weld Cymru yn chwarae rhan bwysig a blaengar ynddynt. Dychwelaf at fater yr argymhellion ar y gwelliannau yn fy araith i gloi.

I propose amendment 2. Add at the end of point 3:

I propose amendment 3. Delete point 4 and replace with:

I propose amendment 4. Add as new point at the end of the motion:

I propose amendment 5. Add new point at the end of the motion:

I propose amendment 6. Add new point at the end of the motion:

in Welsh First, I apologise that I will not be able to take interventions. I only have five minutes to discuss a number of amendments. I also wish to protect the time allocated for our minority party debate later.

in Welsh I welcome the opportunity to discuss Wales’s relationship with the European Union and the work of the Committee on European Affairs. This is a most important matter in terms of our future as a nation. It is important that we discuss the amendments during this debate, and also refer briefly to some of the events taking place on the European stage.

in Welsh Rhodri referred to a number of important developments on the European stage. One example is the implications for the European Union of the Republic of Ireland’s rejection of the Nice treaty in a recent referendum. I have stated on several occasions that it is a matter of concern that the Assembly did not have an opportunity to discuss the implications of the Nice treaty in Plenary before it was agreed some months ago. Neither did we have a debate on the future of the euro. If Britain were to make an application to join the euro now, problems would arise from the state of the economy and the relationship between the value of the pound and the euro. Nevertheless, it is important that the discussion on the implications of joining the euro begin shortly. Rhodri acknowledged the need for such a discussion in the Assembly and I hope that the Minister for Assembly Business arranges for it to take place shortly. The discussion will not be superficial and academic. The euro will have a deep impact on the economy, in terms of manufacturing, agriculture and tourism. Those industries are suffering at present due to the high value of the pound.

in Welsh Plaid Cymru wants to see more co-operation at the European level in terms of foreign and defence policies. Events in the former Yugoslavia, and current events in Macedonia, show that there should be increased co-operation between the countries of the European Union. There is a desperate need to democratise the institutions of the European Union. Some of the Union’s weaknesses are the vast amount of bureaucracy and the fact that it does not have democratic procedures in place to ensure that its institutions are accountable to the European Parliament. Therefore, the European Parliament needs more powers in that respect.

in Welsh I turn to amendment 1. Plaid Cymru is not only eager to see Cabinet Ministers attending the Council of the Ministers, but also to see them speaking and voting on behalf of Wales, when appropriate. Under the current arrangement, they are there in an official capacity to represent the United Kingdom. The purpose of amendment 1 is to ensure that that happens when important issues affecting Wales are under discussion in Europe. For example, we are aware of the current discussions on the future of sheep subsidies. It is important that we successfully complete those discussions.

in Welsh Amendments 2 and 4 concern the work of the Committee on European Affairs. While the motion before us refers to the European structural fund programmes, the Committee has no right to discuss them at present. This—as many Members have stated—is ridiculous, and should be noted.

in Welsh We welcome the change in the Committee’s work, compared to the previous year. We also welcome the acceptance of some of our suggestions, including the Committee’s right to discuss matters such as structural fund programmes in future. Rhodri referred to the success of the programmes. Several people are highly critical of them and we must express that opinion.

in Welsh Amendment 4 calls for the Committee on European Affairs to be given a scrutiny role, which is also important. I hope that we can move forward towards that.

yn Saesneg Ynglŷn â gwelliant 3 Plaid Cymru, mae’n bwysig disodli pwynt 4 gyda galwad ar Gabinet y Cynulliad i fachu ar y cyfle i ddylanwadu ar ddadleuon i ehangu’r Undeb Ewropeaidd, polisi cydlyniad i’r dyfodol a llywodraeth Ewropeaidd. Mae’n bwysig i ni gael llais yn y broses gyn-ddeddfwriaethol.

yn Saesneg Yr oeddwn am wneud sawl pwynt eraill yn y ddadl, ond, fe’m gorchfygwyd gan amser. Gwnaf dri phwynt bach i gloi. Cydnabyddwn y gwaith a wneir yn swyddfa’r Cynulliad ym Mrwsel, ond dymunwn ei weld yn ehangu. Yr wyf yn falch fod cynrychiolwyr o’r swyddfa honno yma heddiw. Yr wyf am weld y Cynulliad yn ymuno â Chynulliad Rhanbarthau Ewrop ac yr wyf hefyd am inni roi amser mewn Cyfarfod Llawn i drafod materion holl bwysig sydd yn effeithio ar ein perthynas ag Ewrop.

Mae’n dda fod y Cynulliad yn trafod materion rhyngwladol heddiw, gan y credaf fel rhyngwladwr ei bod yn bwysig i Gymru edrych tuag allan a meithrin cysylltiadau rhyngwladol. Mae’n beth da ynddo’i hun ac yn bwysig ar gyfer ein heconomi a’n diwylliant. Mae’n bwysig cryfhau rôl Cymru yn yr Undeb Ewropeaidd, fel y nodwyd yn y cynnig.

Credaf fod ymagwedd gadarnhaol yng Nghymru tuag at yr Undeb Ewropeaidd, fel y tystiolaethir gan y ffaith fod nifer y bobl yng Nghymru a bleidleisiodd yn yr etholiad Ewropeaidd yn uwch na chyfartaledd y DU. Mae ein cymorth cronfa strwythurol a natur amaethyddol Cymru yn dylanwadu ar yr ymagwedd gadarnhaol honno. Nid yw Cymru am i senophobia a chulni meddwl y Blaid Geidwadol, gyda’u bathodynnau label punt yn cyffroi wrth glywed sôn am yr ewro––

Nid oes gennyf amser i dderbyn ymyriad. Mae’n well gennym asesiad gwrthrychol a realistig o’r achos economaidd, cymdeithasol a pholiticaidd dros fynediad y DU, y credaf sydd o blaid ymuno’n gynnar pan fo’r amgylchiadau’n iawn––

Galwch refferendwm.

Nid oes gennyf amser i dderbyn ymyriadau. Yr wyf yn siŵr y caiff y Ceidwadwyr eu cyfle i gyfrannu, er y sylwaf nad ydynt wedi cynnig gwelliannau, efallai oherwydd eu bod yn rhy ranedig i gytuno ar rai.

Ni dderbynia John Griffiths ymyriad ac ni fydd y Blaid Lafur yn galw am refferendwm.

Mae Llywodraeth y DU yn ymrwymedig i refferendwm a phan ddaw yr amser hwnnw, bydd y Cynulliad yn chwarae rhan allweddol wrth arwain y ddadl yng Nghymru. Rhagwelaf y bydd y Cynulliad yn ymgyrchu’n gadarn o blaid mynediad, gan gydnabod buddiannau Cymru. Dylai’r Cynulliad geisio dyrchafu ei rôl a’i broffil ymhellach. Wrth i’r Undeb Ewropeaidd ehangu, dylem feithrin cysylltiadau cryfach, trafod â gwledydd sydd yn gwneud cais i ymuno a threfnu bod ymarferwyr yn y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol yn cymryd rhan mewn menter dan arweiniad y Cynulliad gan ganolbwyntio ar wledydd lle y byddai cysylltiad o’r fath yn werthfawr i’r ddwy ochr.

Cyfeiriaf yn fyr at y fenter gan ranbarthau â phwerau cyfansoddiadol. Credaf y dylem gadw llygad ar y fenter hon. Mae’r agenda a’r rhanbarthau perthnasol yn aneglur ar hyn o bryd. Mae cyfeiriad at ranbarthau â phwerau deddfu. A olyga hyn bwerau deddfu sylfaenol, ynteu a yw’n cynnwys pwerau llunio is-ddeddfwriaeth? Rhaid inni barhau â’n cyfraniad i’r datblygiadau hyn, gan fod y fenter hon yn rhoi cyfle i’r Cynulliad gael mwy o ddylanwad. Yn sgîl ymestyn yr Undeb Ewropeaidd, daw newid sefydliadol, ac mae datganiad diweddar gan y rhanbarthau cyfansoddiadol yn galw am gyfranogiad uniongyrchol ganddynt hwy yn y gwaith paratoi ar gyfer cynhadledd rynglywodraethol 2004 ac ystyriaeth o’u rôl yn y broses llunio polisïau yn y dyfodol a’r fframwaith sefydliadol.

Fel cynrychiolydd y Cynulliad ar Bwyllgor y Rhanbarthau, edrychaf ymlaen at y papur a gyflwynir i’r Pwyllgor Materion Ewropeaidd cyn bo hir, ar y ffordd orau o ddatblygu’r rôl honno.

Ar ran Plaid Geidwadol Cymru, croesawaf y ddadl hon. Fodd bynnag, fe’n tristawyd gan sylwadau John Griffiths. Ni soniodd am Bwyllgor y Rhanbarthau nes iddo gael yr 20 eiliad ychwanegol ar ddiwedd ei gyfraniad. Ni wnaeth ychwaith amlinellu’r gwaith a wnaethpwyd gan Bwyllgor y Rhanbarthau nac ef ei hun fel ein cynrychiolydd parhaol. Beth yw’r pwynt o anfon John Griffiths i Bwyllgor y Rhanbarthau os na all wneud cyfraniad difrifol i ddadl fel hon ar rôl Pwyllgor y Rhanbarthau wrth lunio polisi Ewrop?

Trafodaf ddau fater y bore yma. Y cyntaf yw ein cysylltiadau â’r Undeb Ewropeaidd. Buom yn weithgar yn y Cynulliad, yn arbennig yn ystod y blynyddoedd diweddar. Gwnaethom gynnydd wrth greu perthynas â sefydliadau. Mae Gweinidogion wedi mynychu cyfarfodydd Cyngor y Gweinidogion. Y Cyngor, fel y gwyddom i gyd, yw’r corff gwneud penderfyniadau pwysicaf yn yr Undeb Ewropeaidd. Mae gan y Cynulliad swyddfa ym Mrwsel a chyfranogwn i gyrff rhanbarthol––er na fyddech o reidrwydd yn credu hynny o wrando ar John Griffiths y bore yma. Yr ydym bellach yn edrych ar sicrhau cydlynu polisi Ewrop ar draws Pwyllgorau Pwnc y Cynulliad Cenedlaethol.

Rhaid i’r Cynulliad hyrwyddo buddiannau Cymru dramor. Rhoddwyd lawer o sylw i bwysigrwydd cyfansoddiadol annibyniaeth gymharol rhanbarthau yn Sbaen a’r Almaen. Fodd bynnag, nid trefniadau cyfansoddiadol yn unig sydd yn galluogi rhanbarth i hyrwyddo’i hun o fewn yr Undeb Ewropeaidd, ond hefyd hyder. Mae angen yr hyder arnom i weithredu’n effeithiol dros y genedl a gynrychiolwn a’r gallu i anfon swyddogion, gwleidyddion ac eraill i negodi mewn cyfarfodydd lefel uchel a phwysig. Gallwn hawlio llwyddiant am yr hyn a gyflawnwyd gennym hyd yma.

Mae fy ail bwynt yn ymwneud ag ehangu’r Undeb Ewropeaidd. Dyma’r her fwyaf i ni fel cenedl fechan. Mae’n gyfle, ond hefyd yn fygythiad. Ymatebaf i araith Prif Weinidog Cymru ac yn bennaf i araith Delyth Evans yn gynharach y bore yma ar greu cysylltiadau diwylliannol, economaidd a gwleidyddol gyda’r aelod-wladwriaethau newydd. Bydd yr Undeb Ewropeaidd yn cynyddu’n arw dros y blynyddoedd nesaf a gwyddom y bydd tua 25 o aelod-wladwriaethau. Mae cyfleoedd inni gyfathrebu â’r cenhedloedd eraill hyn, drwy sefydlu cysylltiadau diwylliannol, busnes a gwleidyddol. Rhaid ichi gydnabod nad yw’n bosibl sefyll ar wahân ar faterion yn Ewrop. Os ydych am gael y gorau i’ch cenedl, rhaid ichi negodi a dadlau yn effeithiol a gwneud ffrindiau.

I gloi, rhaid inni fod o ddifrif am y ddadl hon ac Ewrop. Rhaid i’r Cynulliad sicrhau yr aiff y ddadl ar Ewrop yn llawer pellach na dadl ar arian sengl. Bydd dadleuon enfawr yn digwydd a bydd cyfleoedd mawr i fanteisio arnynt. Rhaid i’r Cynulliad hwn arwain y blaen.

Daw’r adroddiad a’r ddadl hon ar adeg amserol. Mae’n ein galluogi i nodi ein blaenoriaethau mewn perthynas ag agenda’r Llywodraeth dros y pedair blynedd nesaf. Ar wahân i arian sengl ac amddiffyn, dylem ystyried y broses o ehangu’r Undeb Ewropeaidd ac adeiladu Ewrop gymdeithasol. Ni ddylai ehangu’r Undeb Ewropeaidd gael ei herwgipio gan y rhai sydd yn amau integreiddio. Ni ddylid gweld lledaenu’r Undeb fel ffordd o atal yr Undeb rhag dyfnhau ymhellach. Gall ehangu fod yn ffordd deilwng ynddi’i hun o sicrhau gwell ffyniant a sicrwydd ar draws Ewrop. Ac ni ddylid ychwaith ddefnyddio ehangu fel modd o chwalu aelod-wladwriaethau drwy’r drws cefn. Dyma fyrdwn polisi cyfansoddiadol ac Ewropeaidd Plaid Cymru: ymgais i ddadlau’r achos dros Gymru’n dod yn rhan o ranbarthau Ewrop oherwydd nad oes gan y Blaid y dewrder i gyflwyno achos gonest dros yr annibyniaeth y maent yn ei chrefu. Mae’n briodol dadlau dros rôl barhaus yr aelod-wladwriaethau presennol ac i alluoedd polisi gael eu penderfynu o fewn y gwladwriaethau hynny. Byddai’r ymagwedd honno yn galluogi aelod-wladwriaethau i benderfynu beth y dylid ei wneud ar lefel ranbarthol drostynt hwy eu hunain, gan gynnig hyblygrwydd ac amrywiaeth ar draws yr Undeb Ewropeaidd.

Mae ehangu hefyd yn gyfle. Amcangyfrifir y bydd ymestyn yr Undeb Ewropeaidd yn ychwanegu £1.75 biliwn i gynnyrch mewnwladol crynswth y DU, a 300,000 o swyddi newydd ar draws yr aelod-wladwriaethau presennol. Byddai’n rhy hawdd edrych ar ehangu fel mynediad i aelod-wladwriaethau newydd a fydd o flaen Cymru yn y ciw am arian strwythurol. Fodd bynnag, mae hwn yn gyfle i ddatblygu marchnadoedd allforio newydd, mwy o gyfnewid diwylliannol a chymdeithasol a mwy o sicrwydd cyfunol.

Er y byddai derbyn y 12 gwladwriaeth a wnaeth gais i ymuno yn cynyddu poblogaeth yr UE 30 y cant a’r CMC ddim ond 6 y cant, y gwir stori yw economïau a marchnadoedd â thwf cyflym. Ar gyfartaeldd, mae cyfradd twf y 12 gwladwriaeth ddwywaith yn fwy na’r gyfradd yng ngorllewin Ewrop. Os y parha hyn, bydd yn cau’r bwlch ffyniant yn gyflym a chynyddu gallu prynu y darpar aelod-wladwriaethau. Mae eu marchnadoedd yn tyfu’n gyflym a rhaid datblygu’r cyfleoedd ar gyfer ein cwmnïau allforio. Rhaid inni ystyried y cyfleoedd hyn sydd yn dod i’r golwg a helpu’n cwmnïau gyda’r gallu i gystadlu. Fel rhywun sydd yn cynrychioli etholaeth â sector gweithgynhyrchu mawr, dymunaf weld y Cynulliad ac Awdurdod Datblygu Cymru yn hyrwyddo’r cysylltiadau hyn.

Yn ail, cyflwynaf rai pwyntiau ar y dimensiwn cymdeithasol. Bydd ein gallu i gystadlu â darpar aelod-wladwriaethau yn dibynnu ar y dimensiwn a rheoliad cymdeithasol a bennir gan yr UE. Caiff prosiect Ewrop ei wella drwy ddatblygu ei ddimensiwn cymdeithasol. Mae’n safiad o blaid diwydiant i gymeradwyo estyn hawliau gweithwyr rhan amser a gweithwyr dros dro, a hawliau i absenoldeb ar gyfer rhieni a gwyliau â thâl. Mae hefyd o blaid diwydiant i ddadlau dros fwy o sicrwydd i weithwyr a chymunedau.

Rhaid i uno ariannol, ehangu ac ymestyn y dimensiwn cymdeithasol fynd law yn llaw. Dyna ddyfodol Ewrop. Dyfodol heddychlon, ffyniannus fydd yn fuddiol i bawb yng Nghymru ydyw. Mae dwy ochr i hyn: ehangu, a fydd yn sicrhau heddwch, marchnadoedd newydd a ffyniant cynyddol, a dimensiwn cymdeithasol, a fydd yn sicrhau cydlyniad a chwarae teg i bawb.

Mae Ewrop yng nghanol newid mawr, a gaiff effeithiau pwysig. Yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf dysgasom nad allwn ddibynnu bob amser ar Lywodraeth y DU i ddadlau ein hachos yn Ewrop yn ddigon cryf, neu hyd yn oed yn fedrus. Cofiwn am broblemau gyda pholisïau amaethyddol, er iddynt gael eu datrys gan y Cynulliad, problemau â chymorth dethol rhanbarthol a phroblemau â’r rhaglen URBAN. Cenfigennwn at record ragorol y Gwyddelod sef y diplomyddion mwyaf effeithlon ym Mrwsel, a rhaid inni fynd ati i geisio eu hefelychu cyn belled ag y bo modd.

Gyda dyfodiad ehangu, bydd angen gwneud dau benderfyniad pwysig. Mae’r cyntaf yn ymwneud â chymhwysedd rhanbarthau yn yr UE bresennol i gael arian strwythurol ar ôl ehangu. Mae un safbwynt yn dadlau o blaid ateb dwy ffrwd lle na ddylai cymhwysedd rhanbarthau presennol yr UE gael ei ragfarnu gan ehangu, ac y dylid codi arian ychwanegol er mwyn rhoi cymorth strwythurol ychwanegol ar gyfer yr aelod wladwriaethau newydd. Fodd bynnag, byddai’n rhaid cael arian ychwanegol ar gyfer hynny gan aelodau cyfoethocach o’r UE a gallai Llywodraeth y DU ei wrthwynebu, a allai gynorthwyo’r pegwn arall, lle mae arian wedi’i sefydlogi ar y lefel bresennol a lle mae’r rheolau presennol yn gymwys i’r 27 o’r aelod wladwriaethau. Felly, byddai bron pob rhanbarth Amcan 1 presennol yn peidio â bod yn gymwys. Yn y cyfamser, ceir achos o blaid cymorth trosiannol ehangach. Dyma enghraifft amlwg lle y gallai buddiannau Cymru wrthdaro â buddiannau de Lloegr, er enghraifft. Sut y bydd ein Llywodraeth yn dadlau achos Cymru mewn cyd-destun o’r fath?

Yn ail, ceir y mater o newid cyfansoddiadol mawr. Mae rhengoedd y frwydr yn cael eu llunio. Ceir dwy weledigaeth o’r dyfodol. Mae un weledigaeth—a led-awgrymwyd gan Tony Blair—yn awgrymu corff, ail siambr efallai, wedi’i enwebu gan yr aelod wladwriaethau presennol. Mewn gwrthgyferbyniad, mae Gwlad Belg, a fydd yn llywyddu’r UE yn fuan, yn pwyso am statws gynyddol i ranbarthau’r UE. Mae hynny’n adleisio teimlad cynhadledd Barcelona. Mae’n arwyddocáol bod y datganiad a lofnodwyd gan y rhanbarthau sydd â phwerau deddfwriaethol, yn galw am rôl weithredol yn yr holl negodiadau sydd yn arwain at y gynhadledd rynglywodraethol nesaf, wedi’i llofnodi gan Henry McLeish ar ran yr Alban. Fodd bynnag, ni wn a’i llofnododd ar ran y Blaid Lafur hefyd.

Yr wythnos diwethaf, mynychais gynhadledd ranbarthol Cymdeithas Seneddol y Gymanwlad yng Nghaeredin. Un bore, y pennawd yn Business a.m oedd

Felly, rhaid inni ofyn, pwy sydd yn siarad ar ran y Blaid Lafur—Henry McLeish neu Jack Straw? Os oes gwrthdaro rhwng Cymru a San Steffan, beth fydd sefyllfa Plaid Lafur Cymru—yn ymladd am y canlyniadau gorau i Gymru neu’n parhau’n ffyddlon i Millbank?

Yn olaf, er y gallai datblygu cynaliadwy ymddangos fel obsesiwn personol, mae’n un o oblygiadau statudol y Cynulliad. Mae’n destun balchder bod y cynigion ar gyfer datblygu cynaliadwy yn yr UE yn cael eu hadnabod fel proses Caerdydd. Fodd bynnag, mae’n resyn na chawsant eu cymeradwyo yn uwchgynhadledd yr UE yn Gothenburg.

Mae’n gwbl briodol ein bod yn trafod materion Ewropeaidd y bore yma. Mae arian Amcan 1 yn cael effaith fawr ar fy etholaeth i. Ceir cynnydd sylweddol o ran rhaglenni adeiladu ar gyfer Coleg Llandrillo, a oedd ymysg y prosiectau i gael eu cymeradwyo’n gynnar, gan ddarparu’r ailsgilio a’r uwchsgilio sydd ei angen ar boblogaeth gogledd Cymru. Yr oeddwn hefyd yn falch o weld coleg newydd yn cael ei adeiladu yn Abergele. Mae proses ehangu yr UE yn newyddion da, sydd yn gwarantu democratiaeth a sefydlogrwydd gwleidyddol mewn cenhedloedd na welodd lawer o’r naill na’r llall yn yr ugeinfed ganrif.

Fodd bynnag, y mater Ewropeaidd a fydd yn tra-arglwyddiaethu ar y ddadl yn ystod y blynyddoedd nesaf yw a ddylai’r DU ymuno ag arian sengl Ewrop. Yng Nghymru, gallai twristiaeth, amaethyddiaeth a gweithgynhyrchu oll elwa ar fod yn rhan o’r estyniad rhesymegol hwn o’r farchnad sengl. Mae’r diwydiannau hyn yn gymharol bwysicach yng Nghymru nag yn y DU gyfan, ac maent yn arbennig o bwysig i Orllewin Clwyd. Byddai dileu costau trafodion o fudd i fusnesau a thwristiaid fel ei gilydd, ac mae dileu risg y gyfradd gyfnewid yn ysgogiad pwerus i fasnach. Pan ddaw arian papur ac arian mân yr ewro i gylchrediad y flwyddyn nesaf a phan ddaw pobl yn gyfarwydd ag ymdrin ag arian gwirioneddol yn hytrach na dim ond gweld rhifau ar gyfriflen cerdyn credyd, bydd agweddau’n cynhesu tuag at yr ewro.

Mae Prif Weinidog Cymru yn gywir i ddweud y bydd nifer o fusnesau yn y DU yn gweithredu tiliau dau arian cyfred. Mae hon yn broses a elwir braidd yn annymunol fel ‘eurocreep’. Gofynnaf i’r Llywydd ganiatáu inni chwarae rhan fach yn y broses, drwy alluogi aelodau, swyddogion a’r cyhoedd i dderbyn ewros o’r tiliau amrywiol yn adeiladau’r Cynulliad.

A wnewch chi gefnogi caniatáu doleri i gael eu defnyddio yn nhiliau’r Cynulliad, o gofio statws bwysicach y ddoler yn ein heconomi?

Credaf y canfyddwch y bydd gan yr ewro fwy o ran i’w chwarae yn yr economi na doler yr Unol Daleithiau. Nid oes problem gennyf â thiliau aml-arian cyfred, yn enwedig ar gyfer twristiaid.

Mae rhai pryderon dilys ynglŷn â’r ewro. Mae gennyf broblem gyda’r papurau gwerth uchel a fydd ar gael. Nid oes defnydd dilys i’r papur 500 ewro, sydd yn cyfateb i £300, gan y dylid gallu olrhain trafodion mawr. Yr unig bobl a fydd yn elwa ar yr hyn sydd yn cyfateb i bapurau £300, yw’r sawl sydd â rhywbeth i’w guddio. Bydd yn fendith i werthwyr cyffuriau a’r rheini sydd yn osgoi talu trethi, ond nid allaf ddychmygu unrhyw reswm pam y byddai unrhyw un eisiau cario £1 miliwn mewn arian parod.

Yr wyf hefyd yn bryderus am ddiffyg atebolrwydd y pwyllgor sydd yn gyfrifol am bennu cyfraddau llog yn ardal yr ewro. Dylai hyn fod yn rôl i’r Senedd Ewropeaidd etholedig. Er gwaetha’r amheuon hyn, pe byddai refferendwm ar yr ewro heddiw, byddwn yn pleidleisio o blaid ymuno. Mae’n dyfodol gwleidyddol ac economaidd wedi’i gysylltu’n anorfod â’n cymdogion Ewropeaidd—cyfuno ein sofraniaeth, nid ei hildio. Wrth ymuno ag unrhyw gynghrair o genhedloedd, boed yn un militaraidd megis NATO, neu’n un economaidd neu wleidyddol megis yr Undeb Ewropeaidd, bydd yn anochel yn cyfyngu ar ein gallu fel cenedl-wladwriaeth i symud. Nid oes y fath beth â chenedl wladwriaeth annibynnol yn y byd hwn, ar wahân efallai i Ogledd Korea. Nid gwyryfiaeth yw sofraniaeth. Mae angen inni ymuno â’r ewro cyn gynted ag y bo modd. Mae angen inni dorri ein traddodiad hir o ymuno â chlwb yn hwyr ac yn gyndyn, ac yna ddweud nad ydym yn hoffi’r rheolau.

Mewn rhai ffyrdd, yr ydym yn byw mewn amseroedd rhyfedd a pheryglus. Bydd Aelodau’n ymwybodol o’r penawdau yn nhudalennau mewnol y papurau newydd yn ystod yr wythnosau diwethaf a gyhoeddodd bod byddin Macedonia yn cael ei hymgasglu. Gwyddom mai hanes cymharol fyr sydd gan Macedonia. Pe byddech yn meddwl yn ôl i 334 CC pan ymgasglwyd byddin Macedonia ddiwethaf, y canlyniad, a oedd yn drychinebus yn ôl rhai sylwebyddion, oedd bod byddin Alecsander Fawr wedi mynd â gwareiddiad holl-helenaidd o’r Môr Ïonaidd i Gefnfor India. Rhaid inni wylio digwyddiadau yn y Balcanau â diddordeb mawr. Prin bod angen imi ailadrodd yr hyn a ddigwyddodd yn 1914. Dyna pam bod Ceidwadwyr Cymru a’r Blaid Geidwadol yn gyffredinol mor awyddus i weld ehangu. Bydd yn gyfraniad pendant tuag at fwy o ddiogelwch, heddwch yn Ewrop ac ymdeimlad o sefydlogrwydd drwy’r byd i gyd. Ni ellir cael undod o’r fath yn hawdd ond credwn ei fod yn bris teg i’w dalu. Nid ydym yn or-hoff o rai agweddau a gynigir gan y Comisiwn Ewropeaidd, ond bydd ehangu yn effeithio arnom i gyd. Bydd yn effeithio arnom yn ddramatig yng Nghymru. Rhaid inni weithio tuag at y diben hwnnw er budd pawb ac er ffyniant llawer.

Diben y Pwyllgor Materion Ewropeaidd yw sicrhau y mabwysiedir ymagwedd gydlynol, strategol gan y Cynulliad Cenedlaethol mewn perthynas ag Ewrop a bod ymagwedd gysylltiedig tuag at gyfrifoldebau’r Cynulliad mewn perthynas â’r UE ym mhob un o’i Bwyllgorau Pwnc. Y materion sydd yn peri’r pryder mwyaf y dylid ymdrin â hwy yn yr adroddiad yw cyflwyno’r ewro ac ehangu arfaethedig yr UE, a’u heffeithiau ar y DU, ac ar Gymru’n arbennig. Serch hynny, hoffwn ddweud pa mor dda y mae rhwydweithiau yn cael eu hadeiladu yn Ewrop. Soniaf yn arbennig am Ganolfan Ewropeaidd Cymru. Edrychaf ymlaen hefyd at y gynhadledd rynglywodraethol yn 2004. Bydd y siarter galluoedd yn helpu i ddemocrateiddio Ewrop.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn falch mai ni oedd yr unig blaid i ddadlau o blaid mynediad cynnar i mewn i’r ewro. Mae’r Blaid Lafur, er gwaethaf ei buddugoliaeth ysgubol, yn parhau i fod yn amharod i arwain y ddadl ar yr ewro. Mae Llafur yn cuddio y tu ôl i bum prawf economaidd y Canghellor ac yn gadael y boblogaeth yn y tywyllwch ynghylch manteision yr ewro. I’ch atgoffa, y pum prawf economaidd yw: cydgyfeiriad cynaliadwy rhwng Prydain a’r economïau yn yr arian sengl; hyblygrwydd digonol i ymdopi â newid economaidd; yr effaith ar fewn fuddsoddi ym Mhrydain; yr effaith ar y diwydiant gwasanaethau ariannol; a pha un a yw’r newid yn gwneud lles i gyflogaeth.

Cred y Democratiaid Rhyddfrydol bod y pum prawf economaidd hyn wedi eu bodloni. Mae cylchoedd busnes yng Nghymru ac Ewrop yn y cyfnod ar ôl y rhyfel yn tueddu, yn fras, i fod yn gyfunion. Daeth economi Cymru yn fwy hyblyg yn y blynyddoedd diwethaf a dylai fod yn gallu gwrthsefyll ergydion tebygol, megis cynnydd mewn prisiau olew, heb ddioddef diweithdra am gyfnodau maith. Byddai undeb ariannol yn darparu gwell buddsoddiad yng Nghymru. Mae cyfle gan Ddinas Llundain i ddod yn ganolfan holl ddiwydiant arian Ewrop. Byddai gan hynny sgîl-effeithiau I Gaerdydd. Dylai undeb ariannol ddarparu twf, sefydlogrwydd a chynnydd parhaol o ran swyddi. Mae’n gorfodi rhagor o effeithlonrwydd ac yn gwneud i gwmnïau weithredu ar raddfa ehangach. Mae perygl y bydd Prydain, a Chymru’n arbennig, yn cael eu gadael ar ôl ac na fyddant yn elwa ar yr arbedion effeithlonrwydd.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn galw ar y Canghellor i weithredu ar ei argymhelliad, sef gwneud asesiadau bob chwe mis o’r profion economaidd, er mwyn pwysleisio’r pwysigrwydd o fabwysiadu chweched prawf economaidd, sef cyfradd gyfnewid gystadleuol, a threfnu refferendwm cyn gynted ag y bo modd.

Polisi’r Democratiaid Rhyddfrydol yw pwyso am ehangu’r UE yn gynnar. Bu gwledydd canol a dwyrain Ewrop, gan gynnwys Estonia, Hwngari a Gwlad Pŵyl, yn disgwyl ers dros 10 mlynedd i ymuno. Mae manteision ehangu yn cynnwys rhoi mynediad inni i dros 500 miliwn o ddefnyddwyr ac 11 miliwn ychwanegol o ffermwyr a fyddai’n helpu i gynyddu’r lobi amaethyddol.

I gloi, cred y Democratiaid Rhyddfrydol mai’r materion pwysicaf yn adroddiad y Pwyllgor Materion Ewropeaidd yw cyflwyno’r ewro ac ehangu’r UE. Fel y dangosais, mae’n hanfodol mabwysiadu’r ewro, os yw diwydiant Cymru, o ran amaethyddiaeth, twristiaeth a gweithgynhyrchu, i barhau.

Croesawaf adroddiad blynyddol 2000-01 y Pwyllgor Materion Ewropeaidd a’r cyfle i wasanaethu ar y Pwyllgor hwnnw yn ystod y misoedd diwethaf. Ni ddylem danbrisio’r camau mawr a wnaeth y Cynulliad er mwyn rhoi Cymru wrth galon Ewrop. Cynorthwywyd hynny gan Ganolfan Ewropeaidd Cymru a Des Clifford, ein cynrychiolydd yno. Mae datblygiadau o’r fath yn rhoi mwy o gyfle i bwysleisio ymdeimlad Cymru o hunaniaeth yn Ewrop.

Mae angen i Gymru fod wrth galon Ewrop. Rhaid iddi fod yn chwaraewr gwleidyddol mewn Ewrop fodern. Yr wyf yn falch bod y Llywodraeth Lafur ddiwethaf wedi cychwyn rhaglen o newid mawr, a helpodd i atgyfnerthu cysylltiadau â’n cymdogion Ewropeaidd. Yr oedd yn beth da bod y Cynulliad, drwy Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru, yn rhan o’r trafodaethau hynny. Yr wyf yn sicr y bydd hynny’n parhau.

Rhaid inni gydnabod y manteision pwysig o fod yn Ewrop. Y prif fantais yw arian strwythurol. Fodd bynnag, rhaid inni hefyd gydnabod y sialensau. Yr oedd y nifer a bledleisiodd yn yr etholiadau Ewropeaidd diwethaf gyda’r nifer isaf mewn unrhyw etholiad cenedlaethol. Rhaid inni gydnabod bod y cyhoedd weithiau yn teimlo’n elyniaethus tuag at Ewrop neu na allant uniaethu ag ef. Fodd bynnag, os yw Cymru am fod wrth galon Ewrop, yn ôl ein dyhead, gall hynny helpu i ddod ag Ewrop yn agosach a gwneud ei bolisïau yn llawer mwy perthnasol i bobl Cymru.

Yr oeddwn yn falch o weld y modd y mae’r Cynulliad yn dylanwadu ar Ewrop mewn nifer o feysydd. Yr ydym oll yn cydnabod y rôl gynyddol i Weinidogion y Cynulliad yng Nghyngor y Gweinidogion, ac yn ddiweddar penderfynodd y Cynulliad ymuno â’r Gynhadledd Rhanbarthau Ffiniol a Morol. Bu hynny’n ddatblygiad allweddol ers datganoli.

Mae bod wrth galon Ewrop hefyd yn ymwneud â rhannu arferion gorau a phrofiadau. O ran ehangu, mae nifer o wledydd sydd yn ymgeisio i fod yn rhan o Ewrop yn edrych yn ofalus ar ddemocratiaeth Cymru sydd yn prysur ddatblygu. Gallwn ddysgu oddi wrth ein gilydd, gan fod ganddynt hwythau hefyd ddemocratiaethau sydd yn datblygu. Yr oeddwn yn falch o fynychu’r gynhadledd rhwng Gwlad Pŵyl a Chymru yn ddiweddar. Yr oedd yn hynod ddefnyddiol. Mae digwyddiadau o’r fath yn helpu i greu cysylltiadau gwleidyddol, diwylliannol ac economaidd.

Yn ddiweddar ystyriodd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal adroddiad ar y profiad yn y Ffindir o brif-ffrydio materion cydraddoldeb. Byddai’r math honno o fenter yn helpu i ddatblygu ymagweddau Cymru tuag at gydraddoldeb. Yn 1906, merched y Ffindir oedd y cyntaf yn Ewrop i gael yr hawl i bleidlesio. Adeiladodd y wlad honno ar hynny ac mae’n ddefnyddiol edrych ar ei phrofiadau.

Yr oeddwn yn falch bod Rhodri wedi crybwyll Elisabeth Slavkoff, a fynychodd ein cyfarfod pwyllgor monitro rhaglen Amcan 1 yr wythnos diwethaf yn Llandudno. Yr oedd yn llawn edmygedd bod Amcan 1 yn cyflawni yn ôl y disgwyl a’n bod yn datblygu ymagwedd gytûn a thrylow ond hefyd yn rhoi cynnig ar weithio mewn partneriaeth yng Nghymru. Bydd yn dychwelyd at yr aelod wladwriaethau eraill ac yn dweud wrthynt am yr hyn a wnawn yng Nghymru.

in Welsh First, it is important that we settle a matter that arose during Ieuan Wyn Jones’s and Lynne Neagle’s speeches.

in Welsh I do not wish to raise the temperature this morning, but we must be clear on this point. The United Kingdom has only vote in Council of Ministers meetings. There are no separate votes for Wales, Scotland and so on. Therefore, if we are present on behalf of the Assembly, we are there as part of a group, but the way in which the United Kingdom votes is settled before the meeting takes place. It is not possible to compromise on that, so Lynne is correct. If you are not a separate member state such as Ireland, you cannot vote separately. Therefore, Plaid Cymru must be clear about what it is asking for. Each member state has only one vote. Ireland is a separate member state, but Wales is not. That is one reason why we recommend voting against amendment 1.

yn Saesneg Argymhellwn hefyd bod Aelodau yn gwrthod y gwelliannau eraill. O ran rhaglenni cronfeydd strwythurol Ewrop a’r Pwyllgor Materion Ewropeaidd, byddai wedi bod yn groes i’r Rheolau Sefydlog pe bai’r Pwyllgor wedi trafod y rhaglenni hynny. Yr wyf yn fodlon derbyn ysbryd y gwelliant hwnnw, ond dim ond drwy dorri’r Rheolau Sefydlog y gellid cyflawni’r hyn y mae’n ei awgrymu. Yn yr un modd, Jocelyn, mewn perthynas â dylanwad y Cynulliad ar ehangu, yr ydym yn awyddus i ddylanwadu ar y ddadl gyfan ac fe wnawn hynny. Gwneuthum y pwynt am gyfranogiad y Cabinet hwn droeon. Felly ni allwn gefnogi gwelliant 3, gan ei fod yn awgrymu nad ydym yn gwneud yr hyn yr ydym yn amlwg yn ei wneud. Mae’n bwysig inni ganolbwyntio ar 2004 fel y pwynt allweddol. Yr ydym yn adeiladu pontydd â rhanbarthau eraill ac yn cyfrannu at safbwynt y DU o ran cynhadledd 2004. Ni chredaf fod unrhyw Brif Weinidog nac unrhyw wleidydd arall yng Nghymru wedi pwysleisio hynny mor aml ag y gwneuthum i. Argymhellwn bod yr Aelodau yn gwrthod y gwelliant hwnnw.

yn Saesneg O ran gwelliant 4 a’r cwestiwn o graffu gan y Pwyllgor Materion Ewropeaidd, nid yw craffu yn rôl briodol i’r Pwyllgor hwnnw. Gallwn edrych yn strategol ar faterion, gallwn eu nodi, a gall y Pwyllgor eu hystyried. Fodd bynnag, rhoddodd Senedd yr Alban gynnig ar graffu a rhoddodd y gorau iddo gan fod gormod o waith papur yn dod o Ewrop. Argymhellwn wrthod gwelliant 5 hefyd. Ni allaf lofnodi datganiadau gwleidyddol na’m gwahoddwyd i’w llofnodi. Fodd bynnag, gallaf dderbyn gwahoddiadau a dderbyniais i fynychu cynadleddau sydd yn deillio o ddatganiadau gwleidyddol o’r fath. Fodd bynnag, byddwn yn chwarae rhan yn Uwchgynhadledd Rhanbarthau Liege gyda chymhwysedd deddfwriaethol—fel y dywedodd John Griffiths—a byddaf yn bresennol yn ystod y gynhadledd honno, neu bydd Mike German yn mynychu yn fy lle.

yn Saesneg O ran y pwynt ynglŷn â datblygu cynaliadwy, ni wrthodwyd hyn yn uwchgynhadledd Göteborg. Byddwn yn parhau ag ef. Nid anwybyddwyd y pwynt ac mae datblygu cynaliadwy, yr amgylchedd a’i gyfatebiaeth â thwf economaidd yn parhau’n rhan bwysig o sefyllfa’r DU a’r Undeb Ewropeaidd.

Mewn cymunedau gwledig ledled Cymru, y DU ac Ewrop, caiff pobl leol anhawster yn aml i brynu tai y gallant eu fforddio. Mae anghyfartaleddau economaidd neu, mewn iaith blaen, swyddi prin a chyflogau isel mewn ardaloedd gwledig, yn golygu na all pobl leol gystadlu os bydd eraill o ardaloedd mwy ffyniannus â mwy o gryfder economaidd yn penderfynu prynu tai yn y cymunedau hynny. Yn ddealladwy, mae tirweddau hardd ac arfordiroedd cyffrous yn denu trigolion dinasoedd. Os ydych yn gweithio yn y ddinas ac yn dioddef y sŵn, trafnidiaeth drom ac aer llygredig, ac mae gennych enillion sydd yn uwch na’r cyfartaledd, mae’n bur debyg y byddwch am brynu ail gartref neu ddod o hyd i ffordd o symud eich gwaith, cymudo neu ymddeol i gefn gwlad. Gall hynny ddod ag arian ychwanegol i mewn i ardal. Fodd bynnag, mae hefyd yn cynyddu costau tai fel eu bod yn uwch na’r hyn y gellir ei fforddio yn lleol.

Felly, mae gwrthdaro o ran anghenion a hawliau dynol a rhyddid. Gwaith unrhyw lywodraeth gwerth ei halen gyda chydwybod cymdeithasol yw cydnabod problem o’r fath a chyflwyno mesurau i’w datrys. Yn y lle cyntaf, gwaith llywodraeth yw agor dadl bwyllog a rhesymegol. Mae aelod o’r blaid lywodraethol yma wedi awgrymu y dylai Cymru wledig anelu at gyflawni cydraddoldeb economaidd o fewn y DU—gwych, mae pob un ohonom yn dymuno hynny. Fodd bynnag, yr ydym wedi aros am ddegawdau ac ni all pobl wledig fforddio parhau i aros cyn y gallant brynu tai rhesymol. Croesewais ddatganiad y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar Roi Cymunedau’n Gyntaf yn gynharach. Fodd bynnag, cydnabu ei bod yn cymryd amser i gyflawni’r hyn yr ydym am ei gael.

Mae llawer o’r cymunedau sydd yn siarad Cymraeg yn rhai gwledig. Os na all pobl leol brynu tai yn eu cymunedau, maent o dan anfantais fel unigolion. Maent yn debygol o gael eu gorfodi i symud i ffwrdd. Mae hynny’n gondemniad o’n cymdeithas. Os digwydd hynny i lawer o unigolion mewn cymuned, mae hefyd yn newid diwylliant a chymeriad y gymuned honno. Os yw’n gymuned sydd yn siarad Cymraeg, bydd yn ymuno â’r gweddill niferus lle mae’r iaith wedi newid dros y ganrif ddiwethaf. A ydym, fel Senedd Cymru, a Llywodraeth Cymru, yn barod i hynny ddigwydd? O sylwadau diweddar, byddai rhywun yn meddwl fod yr iaith Gymraeg yn fygythiad i eraill. Nid ystyriaf fod mater yr iaith yn hiliol. Fodd bynnag, os dymunwch ei ystyried felly, edrychwch ar y niferoedd dan sylw a gofynnwch i chi eich hun pwy sydd yn bygwth pwy. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn honni bod y gallu i gael tai addas yn eich ardal leol yn hawl ddynol sylfaenol, sydd yn gorfod blaenori ar yr hawl i gael ail gartref. Rhaid i unrhyw blaid sydd yn credu mewn tegwch a chyfiawnder gefnogi hynny neu ddangos ei bod yn gamweithredol neu’n waeth, yn rhagfarnllyd.

Yn absenoldeb dadl resymegol wedi ei harwain gan Lywodraeth Cymru, ymgynghorodd Plaid Cymru—The Party of Wales yn eang gan gyfarfod â chynrychiolwyr o sefydliadau lawer. Yn eu plith yr oedd llywodraeth leol, pobl broffesiynol ym maes tai a llawer o unigolion. Er enghraifft, dadansoddasom bolisïau ac argymhellion datganedig awdurdod cynllunio Ardal y Llynnoedd, y gallai’r rhan fwyaf ohonynt gael eu cyflawni erbyn hyn gan y Cynulliad a llywodraeth leol.

Yn gyntaf, canfuom brinder brawychus o ddata ar dai yng Nghymru, yn gyffredinol ac yn benodol ar gyfer ardaloedd gwledig. Rhaid i’r Cynulliad fynd i’r afael â hynny. Rhaid seilio unrhyw gamau adferol ar wybodaeth dda er mwyn bod yn effeithiol, yn deg ac yn gytbwys. Disgwyliwn i lywodraeth leol ganfod beth yw’r anghenion er mwyn gallu cyfiawnhau’r camau a gymer. Yr oedd diddordeb gennym yn yr arolygiadau a gynhaliwyd yn Ardal y Llynnoedd. Gostyngwyd y costau gan ddefnyddio cynghorau plwyf a sefydliadau lleol eraill i wneud y gwaith caib a rhaw. Yma, mae Edwina Hart wedi ymestyn y cynllun prynu cartref fel y gall pobl leol gael benthyciadau o hyd at 50 y cant i brynu cartref addas, gan ad-dalu 50 y cant pan gaiff ei werthu. Y cynllun hwnnw yw’r opsiwn pwysicaf sydd ar gael ar hyn o bryd i ymdrin â’r prinder tai sydd ar gael. Byddwn yn dadlau fod angen mwy o arian, ond wrth gwrs byddwn yn dadlau’r pwynt hwnnw bob tro.

Yr oeddwn yn falch hefyd o glywed y Gweinidog yn dweud wythnos yn ôl y caiff yr hawl i brynu tai awdurdod lleol ei gyfyngu ymhellach mewn ardaloedd gwledig. Yr wyf yn aros i glywed yr union fesurau, ond argymellasom ninnau newidiadau hefyd. Mae hynny’n dda o’i gymharu â dyddiau’r Swyddfa Gymreig. Dengys fod y Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth. Fodd bynnag, gallai arwain hefyd at ddadl y byddai rhoi mwy o bŵer i’r Cynulliad yn gwneud hyd yn oed mwy o wahaniaeth. Mae grantiau atgyweirio a chaniatâd cynllunio ar gyfer uwchraddio cartrefi hŷn yn amodol ar reoliadau adeiladu. Ni all rhai o’r adeiladau hŷn fodloni’r union ofynion yr hoffem eu gweld yn cael eu llacio. Fodd bynnag, cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw hynny a byddai’n amserol yn awr i ofyn i’r cyfrifoldebau gael eu trosglwyddo yn y Mesur Cartrefi.

Gallai mesurau pellach fod ar gael i lywodraeth leol pe bai’n dymuno eu derbyn. Er enghraifft, mae ail gartrefi yn anhawster penodol mewn ardaloedd gwledig. Lle mae canran uchel o ail gartrefi, bydd dirywiad graddol mewn gwasanaethau lleol, gan adael pentrefi yn wag yn ystod y tymhorau tawel. Maent yn mynd yn amhosibl i fyw ynddynt drwy gydol y flwyddyn. Gallai dyblu’r dreth gyngor roi arian ychwanegol ar gyfer rhyddhad trethi, bysys ychwanegol, gweithgareddau cymunedol neu i helpu ysgolion bach. Awgrymwn hefyd y dylid gorfodi ail gartrefi newydd i gael caniatâd i newid defnydd ag y dylid tybio yn erbyn ei ganiatáu pan fydd mwy na 15 y cant o ail gartrefi mewn cymuned leol. Mae awdurdod cynllunio Parc Cenedlaethol Exmoor yn ystyried gwneud penderfyniad o’r fath ar hyn o bryd.

Dylai ceisiadau cynllunio i adeiladu mwy na 10 tŷ mewn anheddfa fach a ddynodwyd yn y cynllun lleol fod yn destun asesiad effaith ar iaith yn debyg i’r asesiad amgylcheddol sydd yn orfodol ar hyn o bryd o dan amgylchiadau penodol. Mae’r iaith Gymraeg eisoes yn ‘ystyriaeth gynllunio berthnasol’ a nodir yn nodyn cyngor technegol 20 a deallaf fod y Gweinidog dros yr Amgylchedd yn cynnig newidiadau tebyg yn y canllawiau polisi cynllunio newydd.

Mewn anheddau dynodedig yn Ardal y Llynnoedd, nodir y ffin yn fanwl gywir ac ni chaniateir datblygiad fel arfer y tu allan i’r ffin honno. Os bydd angen tai fforddiadwy i bobl leol, rhoddir caniatâd cynllunio ar gyfer ‘safle eithriad gwledig’ ar ymyl y pentref. Fodd bynnag, cred Plaid Cymru y byddai dyrannu tir addas yn y cynllun lleol, sydd yn agored i graffu trylwyr yn ffordd decach a mwy eglur. Er mwyn helpu’r diwydiant twristiaeth, awgrymwn fod awdurdodau cynllunio yn caniatáu datblygiad twristiaeth, er enghraifft, wrth ymyl marina.

Gan droi at y gwelliannau, nid oes fawr o ddiben i welliant 1, a deallaf fod gwelliant 2 wedi ei dynnu’n ôl. Cefnogwn welliant 6, a oedd yn gysylltiedig â gwelliant 2, fel ffordd o ddarparu addysg ychwanegol yn yr iaith Gymraeg. Cefnogwn welliant 3 hefyd sydd yn dra synhwyrol, ond ni chefnogwn welliannau 4 a 5. O ran gwelliant 4, dylid rhoi ei theitl a’i chydnabyddiaeth ffurfiol i Lywodraeth Cymru. Disgwyliwn i unrhyw Lywodraeth yn y dyfodol weithio yn unol â’r cynnig hwn. O ran gwelliant 5, cefnogwn hawliau pobl i wrthdystio’n heddychlon, ar yr amod nad yw’r gwrthdystiad yn gwneud difrod a’i fod yn ddi-drais. Mae peth o’r ddeddfwriaeth ddiweddar sydd yn lleihau’r hawl i brotestio yn annerbyniol mewn cymdeithas waraidd.

Wrth gynnig y cynnig hwn, egluraf fod yn rhaid i bolisïau a gweithredoedd beidio â gwahaniaethu rhwng siaradwyr Cymraeg a rhai di-Gymraeg o ran cael tai fforddiadwy i’w rhentu, i’w prynu neu i’w hadeiladu. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales wedi dechrau’r ddadl hon mewn ffordd resymegol. Gobeithiwn y bydd yn parhau felly. Gwnaethom hynny heb ddefnyddio adnoddau’r gwasanaeth sifil na miliynau o bunnoedd o gronfeydd y blaid. Cymeradwyaf y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am y camau a gymerodd eisoes i ymdrin â’r mater, a gobeithiaf y bydd ei Llywodraeth yn cefnogi’r cynnig.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd rhwng pwyntiau 1 a 2:

Cynigiaf welliant 4. Ym mhwynt 2, dileu ‘Llywodraeth Cymru’ ac ychwanegu ‘clymblaid y Democratiaid Rhyddfrydol –Llafur’.

Cynigiaf welliant 5. Ar ddiwedd y cynnig ychwanegu pwynt pellach:

Cynigiaf welliant 6. Ar ddiwedd y cynnig ychwanegu pwynt pellach:

Heb os, mae llawer o gymunedau yng Nghymru, rhai trefol a gwledig, lle mae angen dybryd am fesurau arloesol a chadarnhaol i fynd i’r afael â phroblem pobl yn methu â chael mynediad i’r farchnad eiddo yn eu cymdogaeth hwy eu hunain. Mae grŵp Ceidwadwyr Cymru yn cydnabod beth yw’r gwir sefyllfa o ran cael tai fforddiadwy. Mae hon yn broblem mewn ardaloedd yng Nghaerdydd, Casnewydd ac Abertawe, fel y mae yn Aberporth, Dolgoch neu Aberdaron. Mae gorfod symud i ffwrdd o’r gymuned lle y cawsoch eich magu yn drawmatig, a hyd yn oed yn fwy felly pa un ai mai’r rheswm yw am na allwch fforddio byw yn eich cymdogaeth eich hun bellach. Ni wna fawr ddim gwahaniaeth i’ch hunan-barch os mai’r ffactor sydd yn penderfynu ar bris uchel tai, a’r rheswm pam y cewch eich gorfodi i symud i ffwrdd, yw pa mor ddymunol yw’r ardal, harddwch naturiol yr ardal neu’r prinder diwydiannau yn yr ardal.

Yr un ateb sydd i’r materion hyn ar gyfer problemau trefol a gwledig. Mae’n galw am gymryd camau i adfer economi Cymru. Mae’r cynnig hwn yn canolbwyntio ar helynt ein cymunedau gwledig a’n heconomi wledig, a oedd yn dioddef ymhell cyn clwy’r traed a’r genau. Mae angen cof hir i gofio’r adegau pan oedd ein cymunedau ffermio yn rhydd i ffermio eu tir, i fynd â chynnyrch eu llafur i’r farchnad, lle y gallai gael ei brynu gan bobl a oedd yn parchu ei ansawdd ac a oedd yn hyderus ei fod yn ddiogel. Economi fywiog, ffyniannus a fydd yn gatalydd i bobl sydd yn dymuno parhau i fyw yng Nghymru wledig. Bydd angen cymryd camau i hyrwyddo mewnfuddsoddiad, i annog pobl leol i ddatblygu eu sgiliau entrepreneuraidd ac i gefnogi busnesau cynhenid ar raddfa fach wrth iddynt ehangu, ac nid ystyried yr iaith a siaredir, er mwyn dechrau mynd i’r afael â’r broblem hon. Mae’r cynnig yn awgrymu mai prinder tai fforddiadwy sydd yn achosi i bobl i symud allan o’r cymunedau hyn, ac felly sydd yn arwain at ostyngiad yn nifer y bobl sydd yn defnyddio’r Gymraeg fel eu hiaith gyntaf. Dadleuwn nad oes unrhyw gysylltiad rhwng y ddwy broblem hon. Bydd pobl yn aros o fewn eu cymunedau os oes gwir gyfleoedd cyflogaeth a fydd yn caniatáu iddynt allu fforddio eu cartrefi eu hunain.

Ar hyn o bryd, mae angen cefnogaeth ariannol a buddsoddiad ar ein busnesau gwledig er mwyn sicrhau y byddant yn goroesi cyn y gallant ystyried cynlluniau i ehangu neu ddatblygu. Mae strategaeth gydgysylltiedig yn holl bwysig i gynnal gofynion unigol amrywiaeth yr economi wledig. Dylem gyfeirio’r Cynulliad tuag at geisio cyflawni’r nodau hyn, i ganiatáu i’r busnesau hynny sydd yn dibynnu ar dwristiaeth neu amaethyddiaeth neu ar ddarparu gwasanaethau i gynyddu eu disgwyliadau ar gyfer cyflogaeth leol. O gyflawni’r nodau hynny, byddwch yn cadw’r bobl a fagwyd yn y cymunedau hynny ac sydd yn pryderu ynglŷn â’u dyfodol. Gofynnais i welliant 2 gael ei dynnu’n ôl er mwyn pwysleisio’r diffyg effaith y mae’r gallu i siarad Cymraeg yn ei gael ar y farchnad dai.

Mae Grŵp Ceidwadwyr Cymru yn ymrwymedig heddiw i iaith Gymraeg weithredol, fyw, fel yr oedd ein plaid pan sefydlasom S4C a rhoi Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 ar y llyfr statud. Mae’r rheini sydd yn cyd-fynd â Simon Glyn y dylem atal pobl ddi-Gymraeg rhag symud i mewn i’r cymunedau hyn, neu’r rheini sydd yn bwriadu dyblu’r dreth gyngor ar gyfer ail gartrefi, yn gwneud niwed i’r cymunedau hynny ac i’n gwlad.

Mae angen condemniad wedi ei eirio’n gryfach ar gyfer yr ymgyrch gweithredu uniongyrchol a gynigir gan Gymdeithas yr Iaith Gymraeg. Os yw ei haelodau yn pryderu ynglŷn â’r iaith Gymraeg ac os ydynt am gael atebion cadarnhaol i’r broblem hon, ni fyddent yn cymryd camau a fyddai ond yn cael un effaith yn unig—sef, cymell rhywun i beidio ag ystyried ymrwymo eu hunain i’r mewnfuddsoddiad y mae angen mor ddybryd amdano i adfywio ein heconomi wledig.

Hyderaf y bydd pob Aelod o’r Cynulliad yn condemnio’r gweithredu uniongyrchol hwn, a gobeithiaf y bydd y rheini sydd yn ceisio cyflawni’r camau yn sylweddoli oferedd eu cynlluniau a’r niwed aruthrol a gaiff ar y cymunedau y maent yn dymuno eu diogelu.

Yr unig weithredu uniongyrchol y byddwn yn ei gefnogi fyddai’r teyrngarwch a ddangoswyd gan rai o Aelodau Plaid Cymru yn y Cynulliad wrth gefnogi achub ‘Preifat Ieuan’ drwy ei lusgo oddi ar ei gromlin dysgu serth ac yn ôl i’r byd gwleidyddol go iawn.

Mae grŵp Ceidwadwyr Cymru yn cydnabod hefyd bod yn rhaid inni edrych y tu hwnt i Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993 ac S4C os ydym i sicrhau y defnyddir y Gymraeg mewn ffordd lewyrchus, gref a rhugl fel dull o gyfathrebu ymhob un o’n cymunedau, yn drefol a gwledig. Ni ragwelwn ddyfodol lle y gallwch ymweld â chymunedau sydd wedi eu dal yn y dyddiau a fu i wrando ar bobl yn siarad â’i gilydd yn Gymraeg. Y ffordd orau o ddiogelu ein hiaith genedlaethol yw drwy annog pawb i ddysgu’r iaith, ac yna rhoi cyfleoedd iddynt siarad Cymraeg yn rheolaidd. Dyna’r meddylfryd y tu ôl i welliant 6 yn fy enw i.

Nid yw syniad o’r fath yn gysyniad cenedlaethol unigryw. Yn Israel, mae cwrs iaith dwys modern, cydnabyddedig i alluogi’r rheini sydd yn ymfudo i Israel i ddysgu Hebraeg fodern. Mae system Wlpan yn rhoi cyfle i ddysgu ar lefelau gwahanol o’r iaith Hebraeg, ynghyd â chydnabyddiaeth a chefnogaeth y Llywodraeth.

Mae gennym yr un ymrwymiad i ddiogelu ein hiaith ag sydd ganddynt yn Israel. Os yw ein hiaith i oroesi, mae angen ymrwymiad arni i adfywio economïau y cymunedau sydd yn siarad Cymraeg ar hyn o bryd, ynghyd ag ymgyrch genedlaethol i annog pobl i ddysgu a defnyddio’r iaith. Nid yw’r ateb i’w ganfod o fewn teimladau’r cynnig hwn.

Af i fwy o fanylion ynglŷn â sut y cred Plaid Cymru y gallai ac y dylai’r system gynllunio gael ei defnyddio i leddfu’r argyfwng tai gwledig. Diben y system gynllunio, wedi’r cyfan, yw rheoli datblygiad. Gellid gwneud hyn yn fwy effeithiol o lawer yng nghyd-destun tai gwledig.

Amlinellodd Janet Davies ein dau brif gynnig mewn perthynas â chynllunio, sef newid defnydd cartrefi parhaol sydd yn cael eu troi yn gartrefi gwyliau a’r opsiwn o gynnal asesiad effaith ar iaith ar ddatblygiadau o fwy na 10 tŷ mewn rhai cymunedau. Mae’r ddau gynnig yn amlwg yn dra rhesymol.

Byddai’r cynnig cyntaf ymhell o fod yn ofyniad rhwymedigaethus. Ar hyn o bryd, mae’n ofynnol cael caniatâd i newid defnydd os bydd perchennog eiddo yn dymuno gwerthu eiddo at ddiben a fyddai’n cael effaith amlwg ar natur y gymuned, fel troi cartref yn siop neu dŷ bwyta. Byddai Plaid Cymru yn cytuno bod newid defnydd o gartref parhaol i gartref gwyliau yn cael effaith amlwg ar natur cymuned. Mae’r egwyddor, felly, yn hawdd i’w hymestyn a gellid gwneud hynny heb achosi dadl. Nid yw hynny’n awgrymu y dylid gwrthod unrhyw gais o’r fath ar gyfer newid defnydd bob tro. Fel y dywedodd Janet, ein cynnig yw y dylid ond cyflwyno tybiaeth yn erbyn newid pan fydd dros 15 y cant o’r cartrefi mewn cymuned yn ail gartrefi. Wrth gwrs, awgrymwyd inni fod y lefel yn rhy uchel. Mae Plaid Cymru yn glir hefyd y dylai’r cynnig hwn ond fod yn berthnasol i unrhyw newid newydd mewn defnydd, ac y byddai unrhyw gynnig ôl-weithredol yn annheg. Felly, mae’n awgrym rhesymol a synhwyrol.

Derbyniwyd ers amser hir y gall awdurdodau cynllunio ystyried effaith unrhyw ddatblygiad newydd arfaethedig ar yr iaith Gymraeg pan fyddant yn ystyried ceisiadau. Efallai fod hyn yn newyddion i Peter Black. Er bod y ffaith bod Dirprwy Weinidog mor anwybodus yn peri gofid, ymddengys mai felly y mae. Efallai nad yw Peter yn credu y gallwn lunio ein rheoliadau cynllunio o amgylch yr iaith Gymraeg ond, diolch byth, mae ei gyd-Aelod gweinidogol, Sue Essex, yn anghytuno. Mae gan fersiwn drafft newydd y Llywodraeth ‘Polisi Cynllunio Cymru’ adran gyfan—adran 4.8, os yw Peter am gael golwg arni—ar sut y gallai ac y dylai diogelu’r iaith Gymraeg gael ei hystyried wrth gynllunio.

Newidiais fy meddwl ynglŷn â hyn. Ar ôl trafodaethau cychwynnol â chydweithwyr mewn llywodraeth leol, teimlais, pe bai’r pecyn cyfan o fesurau i ddiogelu pob cymuned ar waith, y byddai’r iaith yn awtomatig yn cael ei diogelu lle mae’n iaith gymunedol. O ganlyniad, teimlais efallai nad oedd angen diogelwch penodol. Fodd bynnag, ar ôl darllen y dystiolaeth a gyflwynwyd i’r tasglu, yr wyf yn argyhoeddedig bod angen pob dull posibl ar yr awdurdodau lleol i’w galluogi i amddiffyn eu cymunedau rhag datblygiadau amhriodol, gan gynnwys effaith y datblygiadau hynny ar yr iaith Gymraeg.

Mae ein cynnig yn un syml. Os cynigir datblygu mwy na 10 tŷ, yna dylai’r awdurdod lleol fod yn gallu—a phwysleisiaf ‘fod yn gallu’, gan mai nhw ddylai benderfynu—mynnu y cynhelir asesiad effaith ar iaith. Dyna’i gyd. Nid yw hynny’n golygu gwahaniaethu yn erbyn unigolion ar sail pa iaith a siaradant. Mae adroddiad ein tasglu yn pwysleisio hyn yn gryf. Gŵyr unrhyw un y tu mewn neu’r tu allan i’r Siambr hon, a ŵyr unrhyw beth am unrhyw un o’m cyd-Aelodau ym Mhlaid Cymru—The Party of Wales neu amdanaf fi, yn iawn na fyddem yn goddef, heb sôn am hyrwyddo, gwahaniaethu o’r fath.

Nid ymddiheuraf am gredu fod angen diogelu’r iaith Gymraeg, na all oroesi oni fydd yn goroesi fel iaith gymuned a bod gan y Llywodraeth gyfrifoldeb dros sicrhau ei goroesiad. Credaf fod llawer o’r Aelodau yn y Siambr hon yn cyd-fynd â hynny ac yr wyf yn falch o lynu wrth hynny. Os yw rhannu’r gred honno yn golygu y gall Cadeirydd y Blaid Geidwadol yn Llanelli, heb gael ei rwystro gan ei blaid yn genedlaethol, alw fy nghyd-Aelodau a minnau yn ‘neo-natsïaid’ a bod rhai yn y Blaid Lafur neu Blaid y Democratiaid Rhyddfrydol yn fy ngalw yn un sydd yn achosi rhwyg neu yn berson hiliol, yna bydd yn rhaid imi ddioddef hynny. Gwn fod pobl Cymru, y rhai Cymraeg a’r di-Gymraeg, yn gwybod yn well. Gwyddant fod yr iaith yn werthfawr ac maent yn falch ohoni. Gwyddant ei bod mewn perygl ac maent am iddi oroesi. Gwyddant nad yw ei hamddiffyn yn eich gwneud yn hiliol. Gelwir pobl sydd ond yn ceisio’r hawl i fyw yn eu cymunedau a diogelu eu treftadaeth yn hiliol. Mae hwn yn arbennig o ffiaidd ar adeg pan fo hiliaeth wirioneddol yn arwain at drais ar strydoedd Lloegr, a phan ymosodir ar bobl Gymreig groenddu a’u llofruddio gan bobl hiliol yng Nghymru. Ymbiliaf ar y cyd-Aelodau, yn y Cynulliad hwn, a thu hwnt, i roi’r gorau i rethreg o’r fath a gweithio tuag at gonsensws i helpu i ddatrys y broblem wirioneddol hon.

Mae’r cynnig hwn yn gofyn i Lywodraeth Cymru gydnabod yr argyfwng hwn a’i effaith ar yr iaith Gymraeg, ac i weithredu. Ni chredaf fod hynny’n ormod i’w ofyn. Ni chredaf fod gofyn am hynny yn fy ngwneud i yn berson hiliol.

in Welsh It is no surprise that the nationalists have held back until now before bringing this motion before the Assembly. During the last few months, and during the general election campaign in particular, they were determined to avoid debating matters that would cause them embarrassment. The last subjects that they wanted to discuss were independence, homes in rural areas and the Welsh language. Having listened to what Janet Davies said about amendment 5, I wonder whether congratulations from Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, seen in an e-mail, is a further embarrassment to them this morning.

yn Saesneg Yn ystod fy ymweliad â gogledd Cymru yn ddiweddar, siaradais â llawer o bobl, gan gynnwys llawer o’m perthnasau. Yr oedd teimlad cryf bod y cenedlaetholwyr yn osgoi’r materion sydd, yn draddodiadol, wedi bod yn bwysig iddynt. Yr oeddwn yn synnu i glywed cyfeiriad at Blaid Cymru fel ‘Y Blaid Fach’.

yn Saesneg Nid wyf yn gwadu pwysigrwydd tai. Fodd bynnag, mae materion eraill yn dylanwadu ar gynaladwyedd yr iaith Gymraeg. Rhaid i rôl yr ysgol gynradd Gymraeg draddodiadol o fewn cymunedau gwledig gael ei gwerthfawrogi. Er bod addysg drwy gyfrwng y Gymraeg yn bwysig, mae angen creu system hefyd sydd yn atal ysgolion nad ydynt yn rhai cyfrwng Cymraeg rhag cael eu Seisnigeiddio. Ar ôl agor Ysgol Gyfun Ystalyfera, sydd yn ysgol gyfun ddwyieithog ragorol, rhoddwyd y gorau i ddysgu Cymraeg fel iaith gyntaf yn Ysgol Gyfun Cwm Tawe. Fodd bynnag, yr wyf yn falch o ddweud ei bod yn cael ei dysgu yno unwaith eto. Mae prinder athrawon Cymraeg ac athrawon a all ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg—

in Welsh One minute please, Alun.

yn Saesneg Mae datblygu’r iaith fel iaith gymunedol yn bwysig, a rhaid cydnabod rôl mentrau iaith, fel Menter Castell-nedd Port Talbot. Mae mater cost cyfieithu i’r Gymraeg yn ein Cynulliad hefyd yn rhywbeth i’w ystyried. A ellid defnyddio rhai o’r adnoddau hyn yn well i ddiogelu a meithrin yr iaith Gymraeg? A yw’n golygu unrhyw beth mewn gwirionedd i blentyn neu athro yn ysgol gynradd Gymraeg draddodiadol Gwauncaegurwen bod pob dogfen a gynhyrchir gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn cael ei chyfieithu i’r Gymraeg, gan gynnwys deddfwriaeth ar datws o’r Aifft? Er mor bwysig yw’r ddeddfwriaeth honno—

I want to underline one of Gwenda’s points about Welsh medium education in Cwm Tawe Comprehensive School and every English medium school. Is she willing to commend the last Conservative Government, which introduced those policies?

in Welsh It would be difficult for me to commend the Tory Party on anything, Alun.

yn Saesneg Hoffwn awgrymu fod cymunedau gwledig arfordirol yn dioddef o broblem wahanol i gymunedau gwledig mewn mannau eraill. Yn fy etholaeth i, er enghraifft, nid yw prisiau tai yn uchel, er bod llawer o bobl nad ydynt yn bobl leol wedi eu prynu. Mae tai fforddiadwy a chynnal yr iaith Gymraeg yn gysylltiedig â dileu tlodi a datblygu economi gref. Er y dylid gwneud ymdrech fawr i gynnal a datblygu’r iaith Gymraeg, rhaid cydnabod hefyd bod llawer eisoes yn cael ei wneud. Ceir llawer o gefnogaeth gan siaradwyr di-Gymraeg ac, yn fy marn i, nid gweithredu uniongyrchol yw’r ffordd ymlaen. Gallai fod yn niweidiol i ddyfodol yr iaith ac i les economaidd ein gwlad.

yn Saesneg Yng nghyfarfod y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar 6 Mehefin, bu trafodaeth ar bwysigrwydd yr iaith Gymraeg mewn rhai cymunedau a’r angen i sicrhau y diogelir y cymunedau hynny mewn ffordd effeithiol. Dywedais yn y cyfarfod fod y materion hynny yn berthnasol i adolygiad y Pwyllgor Diwylliant o’r iaith Gymraeg ac felly mae’r Pwyllgor yn bwriadu trefnu amser i ystyried tai a’r iaith Gymraeg. Er fy mod yn cydnabod bod angen dybryd i ddiogelu a datblygu’r iaith Gymraeg ac i sylweddoli’r problemau tai gwahanol sydd yn bodoli mewn cymunedau gwahanol, yr wyf yn hyderus bod y Cynulliad Cenedlaethol yn datblygu, ac y bydd yn datblygu polisïau mesuradwy clir a mentrau ystyrlon o dan arweinyddiaeth Llafur—gwir blaid Cymru gyfan.

Yr hyn sydd yn bwysig yw cydnabod y broblem. Mae dwy broblem wahanol, sef darparu tai i ddiwallu anghenion lleol a diogelu cymunedau. Tra bod y pleidiau eraill yn anobeithio, mae Plaid Cymru yn mynd i’r afael â’r broblem. Gwna’r adroddiad hwn gyfres o gynigion synhwyrol a chyfreithlon gyda’r nod o alluogi pobl, beth bynnag fo’u hiaith, i brynu neu rentu tai fforddiadwy yn eu cymunedau lleol. Eisoes gweithredir llawer o’r cynigion hyn mewn cymunedau gwledig eraill, yn Ardal y Llynnoedd yn arbennig. A yw’r bobl hynny sydd yn beirniadu’r adroddiad hwn a Phlaid Cymru, hefyd yn beirniadu ardaloedd fel Ardal y Llynnoedd? Efallai y dylai Peter Black a’i gyd-Aelodau Democrataidd Rhyddfrydol siarad â’u cyd-Aelodau yn Windermere, yng nghanol Ardal y Llynnoedd, i ganfod a yw’r polisïau a ddefnyddir yno yn gweithredu er mwyn boddio cenedlaetholdeb yn unig, fel y dywed ef. Os nad ydynt, os cânt eu defnyddio i ddiogelu cymunedau, pam ei fod yn beirniadu’r un defnydd o’r polisïau at yr un diben yma?

Cewch gyfle i siarad yn ddiweddarach, Peter.

Mae’n rhaid i rywun amau ei gymhellion dros ddweud hyn. Onid ef sydd yn creu awyrgylch gelyniaethus rhwng y Cymry a’r Saeson gyda’i sylwadau diofal? Mae’r cymunedau yn y gogledd-orllewin ymysg yr ychydig sydd yn weddill lle y defnyddir y Gymraeg fel yr iaith gymunedol. Nid yw cyflwyno mesurau i sicrhau goroesiad yr iaith yn achos crogi. Mae’r iaith yn rhan o amrywiaeth diwylliannol cyfoethog Cymru, ac mae’n haeddu cael ei pharchu. Mae’n perthyn i holl bobl Cymru fel ei gilydd, pa un ai a siaradant Gymraeg ai peidio. Ni ddylid ei defnyddio fel arf i greu ofn a rhaniadau.

Yn yr un modd, portreadwyd y cynnig i godi’r dreth gyngor i berchnogion ail gartrefi fel ffordd o gadw pobl allan. Nid dyna ydyw o gwbl. Mae’n gydnabyddiaeth bod llawer o ail gartrefi yn wag am ran o’r flwyddyn. Rhydd hynny lawer o bwysau ar wasanaethau lleol, sydd yn galw am fàs critigol o drigolion ar hyd y flwyddyn i fod yn gynaliadwy. Gallai treth gyngor ychwanegol gyfrannu at gynnal a chadw gwasanaethau sydd yr un mor bwysig i berchnogion ail gartrefi ag y maent i drigolion sydd yn byw yno drwy’r flwyddyn. Yn sail i hyn, mae’r angen am gyfleoedd gwaith da ac economïau gwledig cryf; materion i gadw pobl yno. Bydd Plaid Cymru yn mynd i’r afael â’r materion hyn, ond yn anochel bydd yn cymryd ychydig yn fwy o amser.

Ni ellir oedi, gan fod yr argyfwng o ran tai yn llawer rhy bwysig ac mae arno angen sylw brys. Gall y manylion yn yr adroddiad, ac fe ddylent, gael eu gweithredu yn awr, o fewn y 12 mis nesaf. Mae Plaid Cymru—The Party of Wales, wedi cydnabod y problemau yn ein cymunedau gwledig, ac wedi ceisio ymdrin â hwy. Beth mae’r pleidiau eraill yn mynd i’w wneud yn eu cylch? Dyna’r her.

Nid oes amheuaeth gennyf fod sicrhau cartrefi i bobl ifanc yn eu hardaloedd yn fater pwysig. Ynghyd â swyddi â chyflog isel, mae’r broblem yn ddiau yn gorfodi pobl ifanc i adael eu hardaloedd. Mae’n effeithio ar bob rhan o Gymru, fel y dywedodd William Graham. Nid oes gwell enghraifft na Bae Caerdydd. Yr wyf yn byw mewn datblygiad o’r enw Adventurers’ Quay. Mewn gwirionedd, ail gartref ydyw sydd yn gysylltiedig â’m gwaith. Nid oes gan y bobl a oedd yn byw yn yr ardal honno cyn hynny unrhyw obaith o brynu eiddo yno yn awr. Nid yw hyn yn broblem newydd. Deuthum ar ei thraws gyntaf yn 1980 pan oeddwn yn gadeirydd etholedig awdurdod cynllunio lleol mewn ardal wledig, swydd a ddaliais am chwe blynedd. Seilir fy nghyfraniad i’r ddadl hon ar fy ymagwedd tuag at y broblem fwyaf difrifol yr oeddem yn ei hwynebu ar y pryd yn fy marn i. Y strategaeth gyffredinol oedd edrych am fesurau a gyrhaeddai gytundeb cyffredinol heb gythruddo’r rheini nad oeddent yn effeithio arnynt. Yr wyf yn dal i gredu mai dyna’r egwyddor gywir. Dyna pam fy mod yn ddig ynglŷn â’r sylwadau a briodolwyd i Simon Glyn o Blaid Cymru. Mae ar fai am ei fod wedi hollti barn. Mae’n fater difrifol, ond fe’i gwnaeth yn anodd inni gymryd camau i ddelio ag ef.

Rhoddais ateb tebyg i Owen John Thomas yn dilyn ei gyfraniad ef y bore yma. Mae’r iaith Gymraeg yn fater perthnasol iawn. Yn ddiau, mae ei dyfodol yn dibynnu’n llwyr ar ymagwedd gadarnhaol y rheini na all siarad Cymraeg tuag ati.

Yn 1990, credais mai’r ffordd ymlaen yn Sir Drefaldwyn wledig oedd nodi tir lle y gallai pobl leol yn unig gael caniatâd cynllunio. Yn hanfodol, ni phennwyd amodau ar dir a oedd wedi ei rannu yn ardaloedd i’w datblygu. Byddai hynny wedi creu drwgdeimlad. Yr oedd yn rhaid nodi tir arall na fyddai fel arfer yn cael ei rhannu yn ardaloedd i’w datblygu, a fyddai ar gael i bobl ifanc leol am bris llai o lawer. Dyna lle y dechreuodd y cysyniad o anheddau bach, a fu’n rhan o bolisi cynllunio Sir Drefaldwyn ers yr adeg honno. Lluniwyd y polisi ar gyfer pobl leol. Mae’n peri pryder imi y bu tueddiad, hyd yn oed o fewn y cyngor hwnnw, i bennu amodau ar dir a oedd wedi ei rannu yn ardaloedd i’w datblygu. Mae’r polisi hwnnw yn creu drwgdeimlad sydd yn atal y broblem rhag cael ei datrys.

Mae’r ddadl ynglŷn â’r berthynas rhwng y mater hwn a’r iaith Gymraeg yn llawer mwy anodd a dadleuol. Derbyniaf fod rhywfaint o gyswllt. Mewn cymuned Gymraeg ei hiaith, os caiff pobl ifanc anhawster i gael cartrefi a’u bod yn gorfod symud i ffwrdd, mae’r gymuned yn gwanhau; mae hynny’n amlwg ohono’i hun. Felly, mae cyfeirio at yr iaith yn hollol resymol. Croesewais y syniad hwnnw pan ddaeth yn rhan o bolisi cynllunio, tua 10 mlynedd yn ôl. Mae hwn yn fater difrifol, ac ni chymeradwyaf sylwadau eithafol a wneir gan aelodau o unrhyw blaid, gan gynnwys fy mhlaid i fy hun. Mae unigolion yn gwneud sylwadau sydd yn warthus yn fy marn i. Rhaid condemnio unrhyw un sydd yn hollti’r ddadl hon neu’n gwneud sylwadau sydd yn amlwg yn amhriodol. Dywedaf wrth Blaid Cymru, a gyflwynodd y ddadl hon heddiw—y cyflwynwyd y rhan fwyaf ohoni yn rhesymol, ac nid yw’n achosi problem imi—fod ganddi broblem wrth ddelio ag aden fwy gwyllt ei phlaid, yr hyn y byddech yn ei galw efallai yn aden Simon Glyn. Er enghraifft, mae cynnig Plaid Cymru i gyflwyno treth gyngor ddwbl yn—

Ni chaniataf ichi dorri ar draws fy mhwynt allweddol.

Mae cynnig Plaid Cymru i gyflwyno treth gyngor ddwbl yn rhan fawr iawn o’i hymdrech i gynnal ei chefnogaeth draddodiadol mewn ardaloedd Cymraeg eu hiaith, a gaiff ei bygwth gan ei dyheadau i ymestyn i rannau eraill o Gymru.

Ni chymeraf ymyriad yn awr gan fy mod wedi gorffen.

Croesawaf y ffaith ein bod yn dadlau materion tai unwaith eto, pwnc a gafodd broffil eithriadol o isel cyn sefydlu’r Cynulliad. Croesawaf hefyd yr adroddiad a gyhoeddwyd gan Blaid Cymru, pe bai ond am y rheswm syml ei fod wedi crynhoi llawer o’r polisïau a ddilynir eisoes gan weinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur ac wedi eu hailgyhoeddi. Mae’r ffaith bod yr adroddiad yn ceisio hawlio perchnogaeth o lawer o’r polisïau hynny yn ei gwneud yn gyw cog yn y nyth—

Ni wnaethoch ildio imi, Janet, felly gallwch eistedd.

Nid yw’n gog ddatganoledig-lythrennog iawn ychwaith, gan ei bod yn hawlio pwerau i’r Cynulliad nad yw’n meddu arnynt, gan gynnwys y gallu i gyflwyno treth gyngor 200 y cant ar ail gartrefi. Byddai’r pŵer i ddiffinio a gweithredu polisi o’r fath ond ar gael drwy ddeddfwriaeth sylfaenol. Hoffwn i’r Cynulliad gael y pwerau i weithredu’r disgresiwn hwnnw, ond mae hynny’n fater i’r dyfodol.

Mae mynd i’r afael â llawer o’r problemau sydd yn wynebu ardaloedd gwledig, gan gynnwys tai gwael a thai na ellir eu fforddio, yn galw am ymagwedd integredig. Mae tai gwael yn effeithio ar iechyd, cyraeddiadau addysgol a llawer o faterion eraill. Yn yr un modd, gall gwella cysylltiadau trafnidiaeth a chynyddu ffyniant economaidd arwain at fuddsoddi mewn cymunedau gwledig a galluogi pobl leol i fod mewn gwell sefyllfa i allu fforddio aros yn eu cymunedau os dymunant.

Nid ymwneud â thai yn unig y mae hyn; mae’n rhan annatod o adfywio ardaloedd gwledig. Mae angen cydnabod hynny. Mae’n wir bod sawl ardal wledig, yn enwedig y rheini ger yr arfordir, yn dioddef oherwydd effaith prynu ail gartrefi. Mewn rhai achosion, gall hynny fygwth ymarferoldeb cymuned. Fodd bynnag, ni ddylid gor-bwysleisio ei effaith. Ac ni ddylwn ychwaith anghofio y gall fod yn gleddyf daufiniog. Mae awgrym yr adroddiad i ddynodi tir mewn rhai cymunedau er mwyn datblygu ail gartrefi newydd yn ddiddorol ac yn werth ei ymchwilio.

Gall perchnogion ail gartrefi ddod ag arian i mewn i gymuned drwy gyflogi llafur lleol a defnyddio gwasanaethau lleol. Am y rheswm hwnnw, yr ymagwedd a gymerwyd eisoes gan y weinyddiaeth, o ymchwilio i’r modd y dosberthir ail gartrefi mewn ardaloedd gwledig a’u goblygiadau o ran defnydd tir, cyn dod i gasgliadau brysiog, yw’r un gywir. Ni chefnogaf y cynigion i godi treth gyngor 200 y cant ar berchnogion ail gartrefi. Mae mesurau cosbol o’r fath yn cyfleu’r neges anghywir i’r rheini sydd yn dymuno dod i Gymru ar wyliau. Byddai’n camliwio’r farchnad dai leol a byddai’n wrthanogaeth aneffeithiol. Byddai’n well gennyf weld ymagwedd fwy cadarnhaol tuag at y broblem lle y byddem yn ceisio targedu’r rheini sydd angen tai lleol ac yn rhoi’r modd iddynt eu prynu, yn lle cosbi pobl. Dyna pam bod y cynllun prynu cartref a ail-luniwyd yn bwysig, fel y mae ein hymgynghoriad ar lacio rheoliadau a gwella lefelau cymhorthdal i annog cymdeithasau tai i droi adeiladau gwledig presennol yn gartrefi i bobl leol. Dechreuwyd gweithredu’r polisïau hynny gan y weinyddiaeth hon.

Mae llwyddiant y cynllun prynu cartref yn dibynnu ar gynghorau lleol ac nid yw rhai ohonynt, gan gynnwys Gwynedd, wedi manteisio eto ar y cyfle y mae’n ei gynnig. Mae angen i’r cynghorau ddeall y farchnad dai yn eu hardaloedd, asesu’r anghenion a defnyddio grantiau tai cymdeithasol yn unol â hynny. Sicrhawyd gennym bod £1.5 miliwn ychwanegol ar gael eleni a ddylai olygu, pan gaiff ei gyfateb â grantiau tai cymdeithasol, y caiff 150 o gartrefi o’r fath eu prynu eleni. Mae’r dangosyddion cyfredol yn nodi bod 140 o dai yn y cynllun prynu cartref wedi eu prynu yng Nghymru eleni. Gobeithio y bydd hynny’n gwella ac yn cynyddu gydag amser.

Mae’r ffaith bod Plaid Cymru wedi gofyn am £10 miliwn i fod ar gael ar gyfer y cynllun, yn awgrymu nad yw’n deall ei heconomeg. Ymddengys bod y ffigur hwnnw wedi ei dynnu o’r awyr ac mae’n dioddef o’r diffyg arferol a geir yn y rhan fwyaf o gynigion Plaid Cymru sef nad yw’n dweud o ble y daw’r arian. Mae hefyd yn methu â chydnabod bod adnoddau ar gael yn y grant tai cymdeithasol i ariannu’r gwaith o ymestyn y cynnig—

Mae tanwariant.

Os gallwch ddangos tanwariant yn y gyllideb tai, mae croeso ichi roi cynnig ar hynny. Mae adnoddau ar gael yn y grant tai cymdeithasol ar gyfer y cynllun hwn a’r cyfan y mae’n ei olygu yw bod awdurdodau lleol yn asesu’r angen, ac yn defnyddio a chyfeirio’r grant tai cymdeithasol er mwyn sicrhau y prynir y cartrefi hyn.

Byddai unrhyw ymateb i ddogfen Plaid Cymru yn anghyflawn heb gyfeiriad at ei gwreiddiau. Mae hon yn ddogfen a luniwyd o’r argyfwng a achoswyd gan y cynghorwyr Simon Glyn a Brittain, a ddatgelodd garfan wrth-Seisnig sylweddol o fewn Plaid Cymru. Yr wyf am weld mesurau i hyrwyddo’r iaith Gymraeg—

Nid wyf am ildio i Janet. [Torri ar draws.]

Treuliodd Plaid Cymru funud o’r amser hwnnw yn fy ngwawdio. Gorffennaf fy mhwynt, os caf. Yr wyf am weld mesurau i hyrwyddo’r iaith Gymraeg mewn ffyrdd cadarnhaol ac ystyrlon. Nid wyf am gefnogi mesurau sydd yn cyfleu’r neges nad oes croeso i siaradwyr di-Gymraeg neu bersonau di-Gymraeg mewn rhai cymunedau. Gwleidyddiaeth allgáu yw hynny.

Fel y dywedwyd, mae gennym gyngor cynllunio eisoes sydd yn cydnabod y gall yr iaith Gymraeg, fel materion cymdeithasol eraill, fod yn ystyriaeth berthnasol yn y system gynllunio. Gall cynghorau lleol ystyried yr iaith Gymraeg wrth baratoi cynlluniau datblygu unedol, ond ni ddylent geisio cyflwyno unrhyw elfen o wahaniaethu rhwng unigolion ar sail eu gallu ieithyddol.

Yr wyf ar fin gorffen.

Dyna’r ffordd gywir ymlaen. Bydd y polisïau a hyrwyddwyd gan weinyddiaeth y Democratiaid Rhyddfrydol/ Llafur yn helpu pobl i aros yn eu cartrefi a bod yn berchen tai yn eu cymunedau eu hunain. Mae’r cynnig hwn—

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i siarad a cheisiaf gadw at dair munud. Yr wyf innau, hefyd, yn cydnabod y broblem sydd yn codi yn sgîl y cynnig hwn, a chytunaf â sylwadau Glyn Davies a William Graham. Mae hon yn broblem wirioneddol. Mae pobl fel Simon Glyn wedi dwysáu’r emosiwn sydd yn gysylltiedig â’r mater hwn ac yn rhoi Plaid Cymru mewn sefyllfa anodd.

Trafodaf y risgiau o gyflwyno deddfwriaeth i lywio’r sefyllfa, er yr awgrymir hynny efallai gyda’r bwriadau gorau.

O ran y cynnig i ddyblu’r dreth gyngor ar gyfer ail gartrefi, cyfeiriodd Glyn Davies eisoes at Aelodau’r Cynulliad sydd ag ail gartrefi yma yng Nghaerdydd. Dywedodd Janet Ryder fod ail gartrefi yn wag am gyfnodau hir o amser am eu bod yn gartrefi gwyliau. Fodd bynnag, ni ddylem anghofio fod gan lawer o bobl ail gartrefi gan fod angen iddynt weithio y tu allan i ardal eu cartref. Efallai y byddwn am gadw pobl o’r fath yn y cymunedau yng Nghymru wledig, oherwydd efallai eu bod yn ennill cyflogau uchel yn Llundain neu yn ne-ddwyrain Cymru ac yn dychwelyd i wario eu henillion mewn cymunedau Cymreig gwledig dros y penwythnos.

Mae risgiau eraill o ganlyniad i ddeddfu fel hyn. Nid yw’r broblem hon yn unigryw i Gymru. Soniwyd am Ardal y Llynnoedd, ond mae anawsterau tebyg yn Ynysoedd y Sianel, lle mae mewnlifiad y bobl i’r cymunedau hynny yn creu anawsterau unigryw. Ateb Ynysoedd y Sianel oedd deddfu, tua 80 mlynedd yn ôl, fe gredaf, er mwyn gwahaniaethu rhwng marchnad leol a marchnad agored. Er y gallai hynny fod wedi gweithio am gyfnod byr o amser, bu’n rhaid i bobl a oedd yn symud i mewn i’r ardal brynu cartrefi ar y farchnad agored. Yn naturiol, byddai gwahaniaeth ym mhrisiau’r farchnad leol a’r farchnad agored. Erbyn hyn, mae prisiau’r farchnad agored bron dair gwaith yn fwy na phrisiau’r farchnad leol. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae pobl, o dde-ddwyrain Lloegr, er enghraifft, wedi symud i Guernsey neu Ynysoedd eraill y Sianel ac wedi prynu eiddo ar brisiau’r farchnad agored. Yna maent wedi magu teulu a gafodd eu geni a’u magu ar Ynysoedd y Sianel ac yn naturiol sydd yn dod o gefndir mwy cyfoethog. O ganlyniad mae hynny wedi cynyddu’r prisiau yn y farchnad leol. Felly, mae pobl wirioneddol frodorol Guernsey yn cael eu hunain yn yr un sefyllfa’n union ag yr oeddent tua 30 mlynedd ynghynt. Felly nid yw deddfu fel hyn—waeth pa mor dda yw’r bwriadau—yn berffaith a bydd yn creu problemau. Nid yw cyfraniadau fel y rhai a glywsom gan Blaid Cymru a soniodd am hiliaeth, a rhai o’r sylwadau a wnaethpwyd gan y cynghorydd Simon Glyn yn fuddiol. Mae angen mynd i’r afael â’r broblem hon mewn ffordd sensitif lle y gall pob un ohonom gyfrannu’n gadarnhaol i’r ddadl.

Ni fyddai neb yn gwadu bod problemau tai sylweddol yng Nghymru wledig. Mewn rhai cymunedau Saesneg a Chymraeg eu hiaith, mae prisiau tai yn rhad yn ôl unrhyw safonau. Fodd bynnag, yn ein hardaloedd mwy prydferth mae argaeledd a chost cartrefi i rywun sydd yn prynu am y tro cyntaf yn broblem wirioneddol. Er i Lafur gyflwyno’r cyfraddau llog morgais isaf ers cenhedlaeth ac er gwaethaf lefelau uchel o gyflogaeth, caiff llawer o bobl ifanc anhawster o hyd i ddringo gris cyntaf yr ysgol eiddo. Yr ateb yn ddiau yw datblygu’r amodau economaidd cywir. Mae Amcan 1 yn buddsoddi cannoedd o filiynau o bunnoedd yn yr economi wledig. Mae’r rhan fwyaf o’r ardaloedd lle mae tai yn broblem wirioneddol o fewn ardal Amcan 1.

Nid dweud yr ydwyf bod yr un beiau gan bob aelod o Blaid Cymru. Mae gan lawer o aelodau Plaid Cymru hanes rhagorol a chanmoladwy o ran cyfleoedd cyfartal, ac mae gan rai ohonynt gymwysterau adain-chwith da. Fodd bynnag, ni allwch wadu bod carfan o fewn Plaid Cymru, gan gynnwys pobl sydd yn dal swyddi, sydd, a bod yn onest, yn wrth-Seisnig. Fy nyletswydd ddinesig flynyddol bwysicaf oll yw cymryd rhan yn Sul y Cofio.

Mae’n ddrwg gennyf, dim ond tair munud sydd gennyf. Sul y Cofio yw fy nghyfle i ddweud ‘diolch yn fawr’ i bawb a aberthodd wrth amddiffyn rhyddid. Mae rhai o’r bobl hynny yn Gymry a llawer yn Saeson. Fodd bynnag, Prydeinwyr yw’r pensiynwyr i gyd, sydd yn ymarfer eu hawl ddemocrataidd i fyw eu blynyddoedd olaf yn un o ardaloedd harddaf y Deyrnas Unedig—arfordir gogledd Cymru. Mae’n dramgwyddus yn fy marn i fod rhai aelodau o Blaid Cymru yn galw fy etholwyr yn faich ar y gymdeithas Gymreig. Sut y caiff twristiaeth a mewnfuddsoddiad ei helpu gan ei rhethreg wrth-Seisnig?

Wrth gwrs, mae’r iaith Gymraeg o dan fygythiad. Mae’n bosibl i ieithoedd byd-eang fel Sbaeneg a Saesneg fygwth unrhyw iaith a siaredir gan nifer fach o bobl, unrhyw le yn y byd. Fodd bynnag, y ffordd o ddiogelu’r iaith Gymraeg yw drwy gefnogi sefydliadau fel Bwrdd yr Iaith Gymraeg, cefnogi addysg drwy gyfrwng y Gymraeg, gwneud y Gymraeg yn orfodol yn ein cwricwlwm cenedlaethol ac, yn holl bwysig, drwy ddatblygiad economaidd, nid drwy godi’r bont godi, drwy geisio rigio’r farchnad dai nac encilio y tu ôl i sloganau gwrth-Seisnig.

Yr wyf yn falch o weld y cynnig hwn ar yr agenda heddiw gan ei fod yn dangos nad yw Plaid Cymru—The Party of Wales yn gymwys i lywodraethu eto. Y rheswm yw po hwyaf y mae’n parhau i gael ei thywys gerfydd ei thrwyn gan garfanau eithafol fel ei bod yn teimlo bod yn rhaid iddi liniaru—ychydig y tu allan i’r blaid, o ran grwpiau fel Plaid Annibynnol Cymru, ac o’i mewn, o ran pobl fel Simon Glyn—yna ni fydd byth wedi penderfynu a yw’n garfan bwyso i’r iaith Gymraeg a mathau penodol o gymunedau yng Nghymru neu a yw’n blaid wleidyddol wirioneddol sydd yn ceisio dod o hyd i atebion synhwyrol i holl bobl Cymru. Galwaf ar Blaid Cymru i ymuno â Llafur. Hyd y gwelaf i mae Plaid Cymru—The Party of Wales, neu’r blaid orau yn y byd erioed cyfrol 2 neu beth bynnag y mae’n ei galw ei hun—rhaid imi ddefnyddio’r teitl llawn yn awr—newydd ddeffro y bore yma a sylweddoli bod cyfalafiaeth yn annymunol ac weithiau na all pobl fforddio cartref safonol. O’i weld drwy brism gwleidyddiaeth, mae ond yn bwysig eich bod yn y sefyllfa honno os ydych yn fath penodol o berson sydd yn byw mewn math penodol o le. Ymunwch â’r Blaid Lafur a gofidiwch am yr holl bobl yn y sefyllfa honno ledled Cymru, ymhob math o gymuned waeth beth fo’r iaith a siaradant. Mae hwn yn fater economaidd. Y penderfynydd pwysicaf wrth ystyried a allwch fforddio cartref lle y dymunwch fyw yw pa un a oes gennych gyflog gweddol ai peidio. Mae’r Blaid Lafur yn gweithredu ar hynny ac yn unioni’r sefyllfa.

Rhoddaf enghraifft o ddwy gymuned sydd yn profi fod y cynnig hwn yn hollol wirion. Dwy gymuned yw’r rhain â thraddodiadau mawr, balch. Er bod ganddynt hanes ac ymagwedd wahanol o ran yr iaith Gymraeg, mae’r iaith yn gadarn yn y ddwy gymuned. Y gymuned gyntaf yw Blaenau Ffestiniog, yr ardal y daeth fy nheulu ohoni. Yr ail yw Merthyr Tudful, sef yr ardal yr aeth fy nheulu iddi. Mae gan Flaenau Ffestiniog gnewyllyn caled traddodiadol mawr o gefnogwyr Lafur. [Chwerthin.] Mae’n ddrwg gennyf, nid Llafur, er yr arferai fod yn Llafur ac fe fydd unwaith eto. Mae ganddi gnewyllyn caled o Gymry Cymraeg sydd yn gadarn oherwydd bywiogrwydd y gymuned, er gwaethaf ei phroblemau economaidd. Mae tai ym Mlaenau Ffestiniog yn rhad iawn. Hoffwn annog siaradwyr Cymraeg ledled Cymru i symud i Ferthyr Tudful os ydynt am fod yn rhan o gymuned Gymraeg ei hiaith sydd yn fyw ac yn ffynnu. Mae gan y gymuned hanes o groesawu pobl o bob traddodiad. Mae’r iaith Gymraeg yn tyfu ac yn ffynnu ym Merthyr. Nid yw hyn am ein bod yn adeiladu muriau o’i hamgylch nac yn adeiladu geto ar ei chyfer. Mae hyn o ddewis ac oherwydd polisïau sydd yn sicrhau, lle bo’n bosibl, bod gan bobl fynediad i gartrefi safonol. Dyna’r ffordd ymlaen, nid mabwysiadu ymagwedd ddethol a diwylliannol gul ar gyfer yr iaith Gymraeg a gynigir gan Blaid Cymru.

Yr wyf yn cydnabod ac yn gofidio bod prinder tai fforddiadwy i bobl leol mewn llawer o gymunedau gwledig yng Nghymru. Yr wyf yn cydnabod hefyd ac yn gofidio bod prinder tai fforddiadwy i eraill, fel y dangosodd Glyn Davies, mewn ardaloedd fel Caerdydd, lle mae problemau hefyd.

Fodd bynnag, gofynnaf i’r Cynulliad wrthod y cynnig am ei fod yn galw am adolygiad pellach o Gymru gyfan. Dylem gydnabod fod llawer o adolygiadau wedi eu cynnal a chamau wedi eu comisiynu eisoes a dylem ddod i’r casgliad y byddai pobl sydd angen tai arnynt yn ystyried ein bod yn gwneud unrhyw beth yn hytrach na gweithredu.

Dechreuaf fy nghyfraniad i’r ddadl hon gyda’r cynnig, sydd yn y bôn yn un Marcsaidd, sef bod y problemau tai hynny sydd gan gymunedau gwledig yn rhan annatod o broblemau’r economi leol. Mae’n bosibl targedu’r problemau sydd yn ymwneud â thai lleol neu gludiant neu iechyd, ond mae tai gwledig yn rhan o broblem economaidd ehangach o lawer. Mae angen economi leol gryfach o lawer, fel y dywedodd y siaradwyr yn ystod y ddadl.

Mae llawer gormod o gymunedau gwledig lle nad oes digon o swyddi neu lle nad yw’r ychydig swyddi sydd ar gael yn cynnig digon o gyflog i gadw teulu. Gorfodir pobl ifanc yn arbennig i adael y cymunedau hynny i chwilio am waith. O ganlyniad, dim ond pobl hŷn sydd ar ôl ac mae’r diffyg cydbwysedd o ran oedran yn arwain at gyfres arall o broblemau, fel y gŵyr pob un ohonom.

Mewn sawl rhan o Gymru, mae prinder swyddi ac ymfudo o gymunedau gwledig yn creu gormod o dai cost isel, sydd yn dirywio’n gyflym gan nad oes digon ohonynt wedi’u meddiannu. Y broblem ar hyn o bryd mewn cymunedau yng Ngwynedd, Ceredigion, Sir Gaerfyrddin a Chastell-nedd Port Talbot yw nid bod dim digon o gartrefi fforddiadwy ar gael ond nad oes digon o alw am y tai sydd yno’n barod.

Mewn rhai cymunedau gwledig, yn arbennig cymunedau arfordirol, mae galw lleol isel am dai yn cyd-fynd â galw cymharol uchel gan fewnfudwyr sydd yn edrych am gartrefi i ymddeol iddynt neu am ail gartref. Gall hyn greu manteision i’r boblogaeth leol, drwy roi incwm ychwanegol i’r economi leol ac atal gormod o dai rhag dirywio. Fodd bynnag, mewn rhai ardaloedd, gall hefyd achosi problemau difrifol i bobl leol ar incwm isel, sydd yn cael eu prisio o’u marchnad dai eu hunain, hyd yn oed pan fydd ganddynt swydd a allai fod wedi eu helpu i aros o fewn y gymuned. I ryw raddau, dyna’r pwnc trafod heddiw.

Mae hwn yn fater sydd yn achosi cymaint o bryder fel bod y Gweinidog dros yr Amgylchedd, Sue Essex, wedi ymateb i argymhellion y fforwm cynllunio ar ddefnydd tir drwy gomisiynu prosiect ymchwil ar ail gartrefi a chartrefi gwyliau a’r system gynllunio defnydd tir. Mae’r prosiect ar hyn o bryd wedi ei osod ar dendr. Rhagwelir y bydd yn dechrau’r mis nesaf. Byddwn yn pennu nifer a lleoliad ail gartrefi a chartrefi gwyliau mewn cymunedau gwledig ac yn nodi sut y gellid gwella systemau casglu data. Bydd y prosiect yn dadansoddi effaith y cartrefi hynny ar farchnadoedd tai lleol ac yn gwneud argymhellion ar sut y gellid defnyddio’r system gynllunio mewn ffordd gadarnhaol. Cytunaf â’r pwyntiau a godwyd gan Glyn Davies ynglŷn â chydbwysedd. Nid yw’r polisi cynllunio a ddilynir yn Ardal y Llynnoedd yn ateb pob un o’n problemau. Mae materion o ran ymyrraeth, a rhaid inni ystyried y manteision a’r anfanteision. Hefyd, mae tystiolaeth yn Ardal y Llynnoedd sydd yn awgrymu bod y polisi wedi codi prisiau tai yn yr ardal.

Cafodd y prosiect ymchwil gyhoeddusrwydd da. Yr wyf yn synnu na chyfeiriwyd ato o fewn argymhellion adroddiad tasglu Plaid Cymru ar gyfer ymchwil bellach.

Cyflawnir y gwerthusiadau gorau o anghenion tai yn lleol. Mae angen iddynt gael eu trefnu gan y prif awdurdodau lleol a cheir enghreifftiau o gefnogaeth dda gan gynghorau cymuned ar hyn. Yn yr arweiniad a ddarperais ar strategaethau tai, pwysleisiais yr angen am arolygon anghenion tai a sicrheais fod adnoddau ar gael. Rhaid i awdurdodau lleol, fel arweinwyr cymunedau, gymryd y cyfrifoldeb dros hyn o ddifrif. Byddaf yn edrych am wybodaeth o ansawdd gwell yn y dyfodol.

Ers blynyddoedd lawer, bu’n bosibl i awdurdodau lleol nodi safleoedd ar gyfer datblygiadau tai a gedwir ar gyfer cartrefi fforddiadwy i bobl â chysylltiadau lleol. Mae’r Cynulliad wedi cyhoeddi cyngor ar sut y gellir cyflawni’r amcan hwnnw wrth baratoi cynlluniau datblygu unedol. Mae angen i awdurdodau lleol roi’r flaenoriaeth i baratoi eu cynlluniau datblygu, yn ogystal â’u harolygon anghenion tai, a chyfuno’r ddau weithgaredd hwnnw. Mae hynny’n allweddol bwysig.

Mae Cymru ar y blaen i rannau eraill o’r DU gan ei bod yn codi treth gyngor o 100 y cant ar gyfer pob cartref, gan gynnwys ail gartrefi. Byddai newid, fel yr awgrymwyd, i dreth gyngor o 200 y cant ar gyfer ail gartrefi yn creu problemau diffinio a gweithredu. Nid oes unrhyw dystiolaeth y cai hynny effaith gadarnhaol ar bobl leol sydd yn cystadlu mewn marchnad dai leol, a dyna beth ddylai fod yn allweddol bwysig inni.

Lle yr ymatebir i’r angen am dai drwy adeiladu tai newydd i’w rhentu gan landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, yr wyf wedi sicrhau bod £18 miliwn ar gael i awdurdodau lleol mewn ardaloedd gwledig i’w ddyrannu i’r landlordiaid hynny. Yr wyf yn cydnabod mai uchelgais rhai pobl mewn ardaloedd gwledig yw bod yn berchen ar gartrefi, yn hytrach na’u rhentu. Felly, cyflwynasom gynllun perchenogaeth gartref cost isel o’r enw prynu cartref. Eleni, gostyngais y gyfran ecwiti a oedd yn ofynnol ar gyfer y cynllun hwn o 70 i 50 y cant. Dylai hynny ganiatáu i fwy o bobl elwa arno.

Derbyniaf fod pobl am gael mynediad i dai presennol yn ogystal â thai newydd mewn ardaloedd gwledig. Rhwystrwyd landlordiaid cymdeithasol cofrestredig gan gostau cymharol uchel adfer adeiladau hŷn. Bûm yn ymgynghori i weld a allai rheoliadau’r Cynulliad leihau’r rhwystr hwnnw a byddaf yn dod i benderfyniad yn fuan yn dilyn yr ymgynghori hwnnw.

Mae llawer o waith yn mynd rhagddo i ddylanwadu ar farchnadoedd tai gwledig, ond mae angen i ni ac awdurdodau lleol wneud llawer mwy. Dychwelaf at fy mhwynt gwreiddiol, sef, oni allwn greu gymunedau lleol deinamig a chynaliadwy, cyfyngir ar effaith ymyrryd yn y marchnadoedd tai. Felly, y materion allweddol yw’r materion economaidd.

Gorffennaf drwy sôn yn fyr am effaith y marchnadoedd tai ar yr iaith Gymraeg. Gobeithiaf y cydnabyddir bod yr ymrwymiad i ddatblygu’r iaith Gymraeg ymhellach mewn Cymru wirioneddol ddwyieithog yn un a rennir gan bawb yn y Cynulliad Cenedlaethol. Mae arweiniad y Cynulliad yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol nodi cymunedau lle mae defnyddio’r Gymraeg yn rhan o’r ffabrig cymdeithasol. Lle mae hynny’n wir, rhaid i’r cynlluniau datblygu unedol ystyried anghenion a buddiannau’r iaith Gymraeg. Mae adroddiad ymchwil Plaid Cymru yn galw am ystyried y Gymraeg wrth gynllunio maint y datblygiadau. Fodd bynnag, dylid cydnabod—a chydnabu Helen hyn yn ei chyfraniad—fod hynny eisoes ar y gweill.

Mae’r iaith Gymraeg a’i chadarnleoedd yn bwysig, ond nid ydynt yn sefyll yn yr unfan. Maent yn gymunedau byw a datblygol. Fel y dywedwyd, rhaid inni sicrhau bod croeso i bawb yn y cymunedau hynny, bod yr iaith Gymraeg yn ffynnu ynddynt a bod cymunedau gwledig yn parhau i ddatblygu.

Fel y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, gyda’r cyfrifoldeb am dai, byddaf yn parhau i weithredu ymhob ffordd bosibl i greu tai fforddiadwy i bobl leol mewn cymunedau gwledig. Mae llawer yn digwydd ar hyn o bryd. Mwynheais wrando ar y ddadl a byddaf yn ystyried yr holl awgrymiadau a wnaethpwyd. Er mwyn gwneud gwahaniaeth, byddaf yn gweithio gyda’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, y Gweinidog dros yr Amgylchedd, y Gweinidog dros Faterion Gwledig a’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg. Mae hwn yn fater trawsbynciol. Nid yw’n ymwneud â thai o fewn llywodraeth leol yn unig; mae’n ymwneud â phob un o feysydd a ffactorau ein polisi.

Darllenais adroddiad tasglu Plaid Cymru ar dai gwledig yn fanwl a nodais y camau gweithredu y cyfeiriodd y blaid honno atynt. Mae 10 o’r 12 eisoes yn cael eu gweithredu. O ran y ddau gam gweithredu arall, nid oedd cyfiawnhad dros ddyblu’r dreth gyngor ar gyfer ail gartrefi, a bydd rheoliadau adeiladu yn berthnasol pa un a dderbynnir grant adnewyddu ai peidio.

Mewn ymateb i Janet Ryder, nid yw’r syniadau yn adroddiad Plaid Cymru yn newydd. Yr ydych ar ei hôl hi ac yr wyf innau eisoes 100 metr ar y blaen i chi. Yr wyf wedi dechrau gweithredu rhai o’r prosiectau hyn. Gofynnaf ichi wrthod y cynnig, gan gydnabod bod materion ar waith ond bod llawer eto i’w wneud. O ran y gwelliannau, ni allwch wella’r cynnig hwn a byddwn yn ymatal arnynt.

Gwerthfawrogaf sylwadau cynigydd y cynnig ynglŷn â’r gwaith sydd ar y gweill. Rhaid inni sicrhau bod y ddadl ar dai gwledig yn ymwneud â thai gwledig ac nid â materion eraill. Gwerthfawrogaf bob cyfraniad i’r ddadl hon gan bob plaid. Os oes gennych ragor o syniadau, byddaf yn eu hystyried, ond yr wyf eisoes yn gweithredu mwyafrif argymhellion adroddiad Plaid Cymru. Efallai nad wyf yn rhy dda wrth gyhoeddi’r hyn a wnaf.

I thank Edwina for the way in which she responded to this debate. We regret the fact that she is not willing to support the motion, but we are pleased that she has considered all the points made in our document and that she will work on these issues. That, in itself, justifies holding this debate today. I do not believe that as many as ten of the 12 recommendations are already being implemented. For example, apart from the two that Edwina referred to, I do not believe that impact assessments have yet been taken forward, nor do I believe that some of the matters that she and Sue Essex currently have under consideration have been decided upon. Therefore, we would be pleased to see movement in the direction that we recommended when those have been completed. However, they are currently being discussed and considered.

From our inquiries, and from the experience of many of us, there is a feeling that there is a lack of detailed statistics and knowledge about the condition of housing and about the demand for housing in Wales. This stems from an unwillingness on behalf of the Welsh Office, under various governments, to provide the necessary resources for this work. If we are to be able to cope with housing problems in general in Wales, not only rural housing, we need these facts to be as complete as possible.

I also welcome Peter Black’s different approach in his contribution today. It was different to the press release he gave on the morning that we published our document, with the large, bold heading: ‘Plaid Practises Policy of Exclusion’. He viciously attacked our argument. By midday on that day he had read the document. After that he rebriefed the press and said that the Government was already working on the issue, as we heard from Edwina today. It is a shame that Peter does not wait to read recommendations before he sends out press releases.

I turn to the substance of this debate. There are six problems to consider. How do we enable people with roots in our rural areas, and who are possibly on a low income, to buy houses that are suitable for their needs, within their communities? Second, how do we enable that part of the same group who want to rent housing to do so? Third, how is that to be done without having to build housing in areas of natural beauty, which contravenes our environmental policies? Fourth, how can we prevent the growth of second homes, which can kill our villages when they reach high levels, and leave them lifeless and soulless for long periods in the winter? That pattern leads to the closure of shops and post offices. That is why we recommend a higher council tax on second homes—a somewhat controversial recommendation—in order to have the resources to help support post offices, shops and so on. A part of the problem would then be helping to contribute financially to solving that problem. Fifth, how can we ensure that the Welsh language is not squeezed out of its strongholds and that the language does not find itself homeless? Sixth, we need to ensure that we have a basis of detailed facts and figures.

Those are the considerations behind the document that we presented. We did so constructively, putting forward recommendations that could be implemented, to a large degree, by the Assembly. We believe that one change is needed—a change that I think Edwina herself would be pleased to see, from what she said—in some of the standards that are part of the original Westminster legislation. Changes would possibly have to be made to legislation in London to achieve what she wants to do, as we want to do. I urge the Government to pass this message on to Paul Murphy to see whether a clause could be added to the Homes Bill, which is going through Parliament this year, to give the Assembly the power to deal with this or to implement the changes that we are calling for.

One of the most important recommendations is the one that Edwina Hart herself acted upon in February soon after the debate in the Chamber on rural housing problems, to change the percentage allowed under the homebuy scheme regarding the state’s contribution, an increase from 30 per cent to 50 per cent. That will make a great difference to many people. Imagine that a house is for sale for £80,000. Someone with an income of £200 to £250 a week would have no chance of getting a mortgage of more than £35,000 or £40,000. However, if it were possible to get half that money from state funding through the housing associations, that would make a great deal of difference. We estimate that about 500 to 600 homes a year need to be provided through this system. That is why we feel that we need more than the £3 million that is currently available. However, we need to encourage our housing associations and our councils to ensure that the information about this scheme is available to people. Currently, the information is far too inadequate. We need a sum, therefore, that is closer to £10 million for that number of houses, but we will only have that demand when people know exactly what scheme is available. We also need guidelines—

Mae gennyf chwe munud a hanner. Dyna’r amser sydd yn weddill ar ôl 15 munud. Defnyddiwyd wyth munud a hanner i gynnig y cynnig.

The information that is currently provided to housing associations is rather vague. It notes that it is a matter for the housing associations to decide what the rules and regulations will be in terms of income and the value of houses, and so on, which they provide through the homebuy scheme. We need more detailed guidelines for housing associations and for our local councils if that is to be implemented.

I realise that I am coming to the end of my time. I therefore press the Government, in the spirit in which we have presented this programme, to act in detail, if possible, on all these recommendations, without rejecting any of them, by seeing what can be done and discussing it further. However, action must be taken within the year. The problem is too important to be allowed to run on and on. We need these answers in rural Wales, and the sooner we act on them the better.