Ni fydd fy araith heddiw yn adlewyrchu’r sylwadau a wnaethpwyd yn The Western Mail ddoe. Bydd yn ddatganiad swyddogol ar bolisi’r Llywodraeth yn y maes hwn.

Mae’r cynnig hwn yn ben llanw i ddwy flynedd o waith caled gan lawer o bobl. Noda ‘Better Homes for People in Wales’ ein cynigion terfynol ar gyfer strategaeth tai genedlaethol Cymru. Mae’n ganlyniad i’r broses fwyaf uchelgeisiol ac eang ei hystod o ddatblygu polisi yr ymgymerwyd â hi erioed yng Nghymru. Dengys sut y gall y Cynulliad Cenedlaethol, drwy gydweithio’n agos â’i bartneriaid, ddatblygu polisi sydd yn adlewyrchu anghenion Cymru.

Datblygwyd y strategaeth yn wreiddiol o’r ddogfen fframwaith a gyflwynwyd inni gan y Fforwm Ymgynghorol Cenedlaethol ar Dai yng Nghymru. Yna derbyniasom adroddiadau manwl y pedwar grŵp gorchwyl tai. Yn olaf, buom yn ymgynghori’n eang ar gynigion drafft yn gynharach eleni.

Cofnodaf fy niolch i bawb a gyfrannodd at ddatblygu’r strategaeth ac i’r rheini a ymatebodd i’n papur ymgynghorol, sef ‘Cartrefi Gwell i Bobl Cymru’, sydd yn nodi ei weledigaeth glir a digamsyniol ar gyfer tai yng Nghymru gan ddefnyddio’r geiriau hyn:

‘Yr ydym am i holl bobl Cymru gael y cyfle i fyw mewn tai fforddiadwy, o safon a dewis ble y maent yn byw, a dewis p’un ai prynu neu rentu sydd orau iddynt hwy a’u teuluoedd.’

Mae gwelliant 2 William Graham yn ychwanegu’r geiriau hyn at y cynnig. Cefnogaf y gwelliant hwn gan ei fod yn darparu crynodeb effeithiol o ddiben y strategaeth hon. Gall amddifadedd ac anghydraddoldeb cymdeithasol fod yn guddiedig weithiau. Mae tai, fodd bynnag, yn rhoi delweddau byw inni o anghydraddoldeb, a’r rhai mwyaf graffig ohonynt yn dangos y rheini sydd yn cysgu ar ein strydoedd.

Nid mater o friciau a morter yn unig yw tai o ansawdd da. Yr ydym am gael cartrefi sydd mewn cyflwr da mewn cymdogaethau diogel, difygythiol. Yr ydym am wasanaethau tai gwell a dewis helaethach o dai. Dyna pam nad wyf yn barod i gefnogi gwelliannau 1 a 4 Jocelyn Davies. Nid wyf yn barod i fod yn glaear ynglŷn â’n gweledigaeth na’n strategaeth. Mae ‘derbyn’ yn hytrach na ‘chymeradwyo’ a ‘chefnogi’ yn gyfystyr â thanseilio’r ymrwymiad i wella sydd yn ganolog i’r adroddiad hwn.

Ar y cyfan, bu gwelliant cyson yng nghyflwr tai Cymru, ond mae llawer i’w wneud o hyd. Mae gan y Cynulliad a’i bartneriaid rôl bwysig i’w chwarae wrth ddarparu cymorth i deuluoedd diamddiffyn, incwm isel sydd yn byw mewn tai anaddas. Mae hynny’n hanfodol o gofio effaith negyddol ddofn tai gwael ar iechyd a lles corfforol a meddyliol pobl.

Dylai pobl Cymru gael y cyfle i fyw mewn cartrefi sydd mewn cyflwr da ac sydd yn ddiogel. Dylent gael eu gwresogi’n ddigonol, bod yn effeithlon o ran tanwydd, a meddu ar gyfleusterau modern. Mae cyflawni’r nod hwn yn galw am ddatblygu partneriaeth effeithiol ar bob lefel yng Nghymru. Mae angen cefnogaeth Llywodraeth y Deyrnas Unedig arno hefyd, wrth sicrhau bod arfau ar gael inni, fel y ddeddfwriaeth arfaethedig ar drwyddedu tai amlbreswyliaeth, a’r system graddio iechyd a diogelwch newydd.

Mae’r Llywodraeth eisoes wedi cyflwyno Mesur Digartrefedd i’r Senedd newydd. Ar ôl ei basio, rhydd gydnabyddiaeth statudol fwy i anghenion pobl ddigartref yng Nghymru, a bydd yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn sefydlu strategaethau lleol effeithiol i ddelio â digartrefedd. Fodd bynnag, yr wyf wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn mynegi fy mhryder na chynhwyswyd y ddeddfwriaeth hir-addawedig ar drwyddedu’r sector preifat a newidiadau i’r system graddio addasrwydd, unwaith eto, yn Araith y Frenhines. Yr wyf wedi gofyn i’r Ysgrifennydd Gwladol pryd y gallwn ddisgwyl i’r ddeddfwriaeth hon gael ei chyflwyno, gan fod consensws o fewn y Cynulliad hwn bod yn rhaid cyflwyno’r ddeddfwriaeth honno.

Mae sawl ymateb i’n papur ymgynghorol yn galw am arian ychwanegol ar gyfer tai. Clywyd yr alwad ac fe’i deallwyd. Yr oeddwn yn falch o allu gwrthdroi’r duedd ariannu tuag i lawr a welwyd yn ystod y blynyddoedd diwethaf yng nghyllideb eleni. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod y cyfyngiadau a geir yn sgîl yr adnoddau ariannol cyfyngedig sydd ar gael inni. Un broblem na allwn obeithio mynd i’r afael â hi drwy arian cyhoeddus yn unig, yw cyflwr ein stoc tai cyngor. Bu ymgynghori yn hanfodol, a pharha felly. Dyna pam na allaf gefnogi gwelliant 6 William Graham, sydd yn ceisio lleihau nifer y rheini yr ymgynghorir â hwy. Mae partneriaethau lleol yn sylfaen ar gyfer cynllunio, datblygu a chyflwyno polisïau a gwasanaethau lleol effeithiol. Ni allaf ychwaith gefnogi gwelliant 5 Jocelyn Davies, nad yw, ymddengys, yn derbyn y realiti synnwyr cyffredin sydd yn datgan, wrth ymgynghori, na allwch dderbyn pob safbwynt. Mae’r mwyafrif o’r argymhellion wrthi’n cael eu gweithredu.

Fel y dywedais pan gawsom ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar drosglwyddo stoc tai, mae graddfa’r broblem yn tyfu. Nid mater o ddelio ag atgyweiriadau a moderneiddio stoc yn unig ydyw; mae gwella’r cymdogaethau lle y lleolir y tai hyn yr un mor bwysig. Awgryma asesiadau y bydd hynny’n costio ymhell dros £1 biliwn. Erfyniodd adroddiad y Pwyllgor arnom i roi pwysau ar y Llywodraeth i newid rheolau benthyca llywodraeth leol er mwyn rhoi rhyddid i awdurdodau lleol fenthyg ar yr un telerau â landlordiaid cymdeithasol cofrestredig. Yr wyf wedi ysgrifennu at y Trysorlys yn ei annog i weithredu’r newid hwn. Yr oeddwn wedi gobeithio dod â newyddion ichi am ymateb cadarnhaol heddiw, ond mae arnaf ofn na lwyddwyd i ddarbwyllo’r Trysorlys.

Er inni allu gwneud rhywfaint o gynnydd yn y ddarpariaeth cyfalaf tai, nid yw hynny’n ddigon. Mae angen i awdurdodau lleol ystyried pob opsiwn credadwy er mwyn sicrhau buddsoddiad ar gyfer gwelliannau yn eu stoc tai. Bydd yn ofynnol i bob awdurdod lleol yng Nghymru feintioli graddau rhwymedigaethau atgyweirio a gwella eu stoc, a chynhyrchu cynlluniau sydd yn dangos sut yr adnewyddir y stoc o fewn y 10 mlynedd nesaf. Er mwyn gwneud hynny, bydd yn ofynnol i rai awdurdodau lleol ystyried trosglwyddo eu stoc i landlordiaid a all ddenu buddsoddiad gan y sector preifat. Gallai fod amgylchiadau lle y gall cymunedau fwynhau buddiannau economaidd o ganlyniad i fuddsoddi ar raddfa fawr. Fodd bynnag, pryd bynnag yr ystyrir trosglwyddo stoc, dylid ei weld fel mwy na chyfrwng o gasglu arian cyfalaf ychwanegol. Dylai unrhyw gynnig i drosglwyddo ystyried yr angen i adnewyddu’r gymuned gyfan lle y lleolir y stoc.

Bydd angen i gynigion sicrhau bod gan denantiaid y pŵer i wneud cyfraniad gwirioneddol wrth reoli eu cartrefi a’u cymunedau yn y dyfodol. Nid trosglwyddo perchenogaeth i landlordiaid pellennig nad ydynt wedi’u hymrwymo i gymunedau lleol fydd y ffordd ymlaen. Mae sawl model trosglwyddo stoc posibl. Hyd yn hyn, perchenogaeth gymunedol fu’r model a ddefnyddiwyd fwyaf ar gyfer achosion o drosglwyddo mewn mannau eraill o fewn y DU. Rhaid i benderfyniadau ar y ffordd fwyaf priodol ymlaen fod yn fater i’r awdurdodau lleol a’u tenantiaid. Fodd bynnag, hoffwn weld strwythur yn datblygu, a hwnnw’n cael ei ystyried, a fydd yn rhoi cyfrifoldeb a pherchenogaeth lawer mwy i denantiaid: dyna’r cydfodel cymunedol, lle y byddai perchenogaeth stoc awdurdod lleol yn cael ei throsglwyddo i’r tenantiaid. I raddau helaeth mae cyfansoddiad ward y ward newydd yn dilyn y strwythur traean: traean: traean traddodiadol ond mae’n darparu’r posibilrwydd o gyfle mwy i denantiaid ddethol cyfansoddiad pob traean. Yr unig gyfranddeiliaid yn y sefydliad a drosglwyddir fyddai ei denantiaid. O dan fodelau presennol, nid yn unig y cynhelir y busnes er budd y gymuned, ond mae’r sefydliad hefyd yn eiddo i’r gymuned. Mae hynny’n cynnig ymdeimlad o berchenogaeth ac yn annog tenantiaid i gymryd rhan a chyfranogi. Gellid cael unedau rheoli llai hefyd o dan ymbarél y sefydliad sydd yn trosglwyddo.

Bydd rhoi pŵer i denantiaid drwy greu busnesau cymunedol yn annog y broses o adfywio cymunedau ymhellach. Bydd hynny, yn ei dro, yn ei gwneud yn bosibl cael gafael ar ffynonellau arian ychwanegol ar gyfer mentrau cymunedol ehangach. Darparaf ragor o fanylion am y cynigion hyn yn y dyfodol agos. Y mae’n bleser gennyf felly gefnogi gwelliant 7 Jocelyn, sydd, mewn ffordd gadarnhaol, yn cynnig ychwanegu’r gair ‘cynaliadwyedd’ ar ôl ‘cyfle cyfartal’.

Gan droi at y gwelliannau eraill, cefnogaf welliant 8, a gyflwynwyd gan William Graham. Mae’r hyn a gynigia yn gyson â’r strategaeth sydd yn hyrwyddo partneriaethau effeithiol rhwng sectorau. Ni chefnogaf welliant 3, gan ei fod yn cymryd yn ganiataol y bydd y Cynulliad yn gorfodi hen ddull y Torïaid o breifateiddio tai cyngor; ni wnawn hynny. Yr ydym yn datblygu ystod o opsiynau ar gyfer pobl leol ac awdurdodau lleol, y mae gan bob un ohonynt yr amcanion annhorïaidd o adfywio cymunedau a rhoi pŵer iddynt.

Ni chefnogwn welliant 9. Mae ein cynigion ar gyfer datblygu darlun manwl o angen o ran tai ar lefelau cenedlaethol a lleol yn briodol, yn berthnasol ac yn gost-effeithiol. Byddant hefyd yn darparu amrywiaeth eang o wybodaeth ar faterion fel amgylchiadau cymdeithasol, economaidd ac iechyd.

Cydymdeimlaf â’r teimlad sy’n sail i welliant 10 Jocelyn. Fodd bynnag, gallai’r gair ‘hawl’ ein rhoi mewn sefyllfa anodd ei rheoli. Rhaid imi, felly, ei wrthod.

Mae gwelliant 11 yn ailadrodd y cynnig a fabwysiadwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol yn y Cyfarfod Llawn, lle y cynhaliwyd dadl ar y papur ymgynghorol ar y strategaeth tai ddrafft hydref diwethaf. Mynegodd Prif Weinidog Cymru safbwyntiau’r Cynulliad i Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi hynny. Fodd bynnag, yr wyf yn barod i wneud sylwadau pellach ar y mater hwn ac, felly, cefnogaf y gwelliant.

Cydymdeimlaf hefyd â’r bwriad sydd yn sail i welliant 12. Fodd bynnag, mae’n cynnwys camgymeriad ffeithiol. Nid oes gan y pwyllgor ymgynghorol ar reoliadau adeiladu unrhyw bwerau; rhoi cyngor i’r Ysgrifennydd Gwladol a wna, sydd yn gweithredu’r pwerau. Yr wyf yn fodlon cynnig y dylid trosglwyddo’r pwerau hynny i’r Cynulliad, ond byddai angen imi fod yn siŵr y byddai trosglwyddo cyfrifoldebau o’r fath yn golygu y trosglwyddid yr adnoddau yn llawn hefyd. Felly, ni chefnogaf y gwelliant hwnnw a gofynnaf iddo gael ei dynnu’n ôl yng ngoleuni’r hyn a ddywedais.

Yr wyf wedi canolbwyntio heddiw ar broblemau stoc tai cyngor. Fodd bynnag, nid ymwneud â thai cymdeithasol yn unig a wna ein strategaeth, ond â thai ar draws pob sector a daliadaeth. Mae’n anelu at ddarparu dewis gwirioneddol o ran tai. Ni roddwn ffafriaeth i un sector dros un arall. Byddwn yn cefnogi system lle mae pobl yn berchen ar eu cartrefi bob amser lle y bo’n gynaliadwy. Yr ydym am weld sector rhentu preifat sydd yn llewyrchus, ac a reolir yn dda, gyda thai o ansawdd da. Yr ydym hefyd am weld tai cymdeithasol o safon uchel. Mae ‘Better Homes for the People of Wales’ wedi’i gynllunio i ddarparu fframwaith polisi clir i’n partneriaid ar lefel leol a fydd o gymorth wrth droi’r nodau hyn yn realiti.

Cynigiaf welliant 4. Ym mhwynt 2 rhodder ‘derbyn y’ yn lle ‘cefnogi’r’.

Cynigiaf welliant 5. Dileer yr atalnod llawn ac ychwaneger ar ddiwedd pwynt 2:

Cynigiaf welliant 7. Ym mhwynt 3 ychwaneger ‘a chynaliadwyedd’ ar ôl ‘cyfle cyfartal’.

Cynigiaf welliant 9. Ychwaneger ar ddiwedd y cynnig fel pwynt newydd:

Cynigiaf welliant 10. Ychwaneger fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 11. Ychwaneger fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Tynnaf welliant 12 yn ôl. Mae’r Gweinidog wedi gadael y Siambr, ond derbyniaf ei phwynt bod problem ffeithiol gyda’i eiriad. Fodd bynnag, yr ydym o blaid trosglwyddo pwerau ar reoliadau adeiladu i’r Cynulliad Cenedlaethol o hyd.

Gofynnodd y Gweinidog inni dynnu’r gwelliant yn ôl am resymau technegol, ond nid yw hynny’n golygu ein bod wedi newid ein meddyliau am y syniadau sydd yn sail iddo.

Mae Plaid Cymru wedi cymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu’r strategaeth hon yn y Pwyllgor ac wedi ystyried y pedwar adroddiad tasglu y mae’r strategaeth yn seiliedig arnynt. Gresynwn fod rhai o syniadau mwy radical y tasgluoedd wedi’u glastwreiddio gan Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, cymeradwywn rai o egwyddorion y ddogfen hon, yn arbennig y sylwadau ym mharagraffau 3.1 a 3.2 ynglŷn â’r angen i dai da a fforddiadwy fod ar gael i bawb, a’r effeithiau andwyol sydd yn deillio o’r ffaith nad ydynt ar gael i bawb. Cymeradwywn gyfranogiad tenantiaid yn y gwaith o reoli’r ardaloedd y maent yn byw ynddynt, a’r nod o ddiogelu pob tenant drwy sefydlu rheolau clir gyda dulliau monitro priodol.

Cefnoga Plaid Cymru yr angen am dai cynaliadwy, ac yr ydym yn falch y bydd y Gweinidog yn cefnogi ein gwelliant 7. Golyga tai cynaliadwy dai y gellir eu fforddio, y gellir eu cynnal am gost resymol, y gellir eu haddasu i ffyrdd o fyw cyfnewidiol ac sydd yn parchu’r amgylchedd.

Adeiledir llawer o dai newydd ar gyfer y farchnad agored ac mae rheolaeth gynllunio yn bwysig. Cefnogwn y defnydd o dir llwyd lle bynnag y bo’n bosibl ynghyd â rhoi blaenoriaeth i angen lleol. Fodd bynnag, parha tai cymdeithasol yn bwysig i lawer o bobl. Dyma’r unig ffordd o ddiwallu eu hanghenion. Ni chaniatâ cymdeithas wâr i bobl fyw mewn budreddi diraddiol neu grwydro’r strydoedd heb gartref. Mae Llywodraeth Cymru yn nodi’r strategaeth genedlaethol ac mae llywodraeth leol yn pennu’r strategaeth leol o fewn y cyd-destun hwnnw. Rhaid i’r ddwy weithredu o fewn strategaethau ariannol gwladwriaeth Prydain.

Rhaid i strategaethau cenedlaethol a lleol fod yn briodol ac yn greadigol wrth wireddu dyheadau’r unfed ganrif ar hugain. Rhaid i dai ar gyfer pobl fregus, anabl ac oedrannus newid er mwyn gwireddu dyheadau newydd. Mae’r sector preifat ar flaen y gad yn hyn o beth. Rhaid i dai cymdeithasol ddatblygu i’r un graddau. Rhaid newid tai iwtilitaraidd, wedi’u safoni, er mwyn rhoi preifatrwydd, perchenogaeth yn ystyr ehangaf y gair, cwmnïaeth a gofal i bobl.

Mae’r tai presennol sydd yn eiddo i awdurdodau lleol—fel y dywedodd y Gweinidog—yn amrywio o ran cyflwr ac maent yn gwaethygu gan fod buddsoddiad ynddynt wedi lleihau’n ddramatig ers rhai blynyddoedd. Ar adeg ad-drefnu llywodraeth leol ym 1996, dechreuodd awdurdodau lleol bryderu fwyfwy wrth i Lywodraeth y Ceidwadwyr gwtogi’r buddsoddiad cyhoeddus mewn tai. Ni ddisgwyliai unrhyw un i Lafur Newydd barhau â’r polisi hwnnw, ond dyna a ddigwyddodd. O 1996 i 1997, cwtogwyd gwariant ar dai yng Nghymru 75 y cant, o gymharu â chynnydd o 80 y cant yn Lloegr.

Mae’r Cynulliad Cenedlaethol wedi penderfynu ar opsiynau ar gyfer dyfodol tai awdurdodau lleol, ac ar gyfer cydweithio mewn cymunedau, ond pa mor dda bynnag y bo gwaith cymunedol, a pha mor uchel bynnag y bo ein hawydd am dai da, heb fuddsoddi mewn briciau a morter, caiff y cyfan ei wastraffu. Safbwynt cyffredin Llywodraeth Cymru fu mai dim ond trwy drosglwyddo stoc i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, neu drwy bartneriaethau cyhoeddus-preifat neu fentrau cyllid preifat y gellir cyflawni hynny. Prin y cyffyrddwyd â materion anodd, pwysig, fel ecwiti negyddol.

Mae’r posibilrwydd o ariannu drwy fond, fel gyda chynigion system danddaearol Llundain, lle byddai llywodraeth leol yn parhau fel perchennog, hefyd wedi’i roi i’r neilltu. Sut bynnag y codir yr arian, mae gwirionedd na ellir ei osgoi: er mwyn ariannu benthyciad, mae angen incwm refeniw. Gall hwnnw ddod o renti neu o gymhorthdal cyhoeddus a rhenti. Mewn gwirionedd, telir rhenti i raddau helaeth drwy gymhorthdal cyhoeddus ar ffurf budd-dâl tai beth bynnag. Dylai’r ffordd y telir budd-dâl tai, fel y cynigia ein gwelliant 11, fod yn deg; dylid ei dalu waeth beth fo oedran y tenant. Os bydd rhenti yn codi i lefel uchel, bydd budd-dâl tai yn cynyddu gan olygu mai dim ond y rheini sydd yn cael budd-dâl a all fforddio byw mewn tai cymdeithasol. Yna ni fyddent yn gallu fforddio cael gwaith a fyddai’n eu gwneud yn anghymwys am fudd-dâl. Nid yw hynny’n gydnaws â sefydlogrwydd cymdeithasol.

Hyd yn hyn, mae’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai a’r Gweinidog wedi parchu eu safbwyntiau ei gilydd ar ddyfodol tai llywodraeth leol a’r opsiynau o ran y ffordd ymlaen a oedd ar gael i lywodraeth leol. Ni chredaf fod y Gweinidog am fwrw ati ar hyd y llinellau a awgrymir ganddi. Ni chredaf ei bod am roi gorchmynion i lywodraeth leol. Credaf mai rheolau Trysorlys y DU sydd yn pennu ymddygiad y Gweinidog o ran tai. Yr wyf wedi dechrau amau ei bod yn byped llaw i Gordon Brown ac, er gwaethaf ei chryfder ymddangosiadol, mai’r tu allan i Gymru y mae’r llaw haearn.

Cynigiaf welliant 3. Ychwaneger pwynt newydd ar ôl pwynt 1:

Cynigiaf welliant 6. Ym mhwynt 3, rhodder ‘tra’n’ yn lle ‘yn’, ac yna ychwaneger y frawddeg ganlynol ar y diwedd:

Cynigiaf welliant 8. Ychwaneger pwynt 4 newydd:

Yr ydym oll yn gyfarwydd â’r ystadegau sydd yn disgrifio’r 1.27 miliwn o anheddau sydd yn ffurfio’r stoc tai yng Nghymru, sef bod perchennog-ddeiliad i 72 y cant ohonynt, yr adeiladwyd 35 y cant ohonynt cyn 1919, a bod 15 y cant wedi’u rhentu gan awdurdodau lleol. Rhaid i strategaeth tai genedlaethol Cymru ymdrin â llawer o heriau. Yn eu plith mae’r problemau sydd yn gysylltiedig â nifer uchel y cartrefi â pherchennog-ddeiliad, canran uchel y tai sydd dros 80 mlwydd oed, a’r nifer ostyngol o eiddo y gellir eu rhentu gan awdurdodau lleol, ynghyd â’r nodweddion demograffig cyfnewidiol yng Nghymru.

Er mwyn iddi fod yn strategaeth ar gyfer y bobl, rhaid iddi barchu dyheadau’r bobl. Amlygir y ffactor mwyaf trawiadol o ran dyfodol y ddarpariaeth dai yng Nghymru mewn arolwg diweddar ar gyfer y Cyngor Benthycwyr Morgeisi ar berchenogion tai ag incwm isel. Canfu fod gan bron i 80 y cant o oedolion ddyhead canolig o fod yn berchen ar eu cartref eu hunain.

Un o ragdybiaethau sylfaenol ‘Gwellcymru.com’ yw mai awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i benderfynu ar anghenion tai lleol a’u nodi. Cred grŵp Ceidwadwyr Cymru fod y sector annibynnol hefyd mewn sefyllfa dda i nodi a diwallu anghenion y gymuned. Ystyria amwynderau lleol, rhwydweithiau trafnidiaeth a chyfleoedd cyflogaeth. Bydd yn buddsoddi yn y gwaith adeiladu ac adnewyddu angenrheidiol er mwyn gwella tai lleol. Mae ganddo’r hyblygrwydd o ran adnoddau a datblygiad, ynghyd ag arbenigedd rheoli, i sicrhau y cyflawnir prosiectau yn effeithlon ac o fewn terfynau cyllidebol.

Yn ogystal â gorddibynnu ar awdurdodau lleol, mae cyflawni amcanion ‘Gwellcymru.com’ yn golygu dibynnu ar ymgynghori â gormod o ffynonellau a chael mewnbwn ganddynt—aelodaeth fwy o’r panel ymgynghorol ar ymchwil tai, grwpiau strategaeth tai lleol, grwpiau gorchwyl tai a strategaeth a’r fforwm ymgynghorol cenedlaethol ar dai yng Nghymru. Cydymdeimlwn â Phlaid Cymru wrth iddi chwilio am argymhellion arbennig gan y grwpiau gorchwyl tai. Meddyliwn tybed faint yn fwy o argymhellion a gaiff eu hanghofio yn y broses ymgynghori a’r mewnbynnau y geilw’r strategaeth hon amdanynt. Gallai’r orddibyniaeth hon rwystro cynnydd llawer o amcanion y strategaeth. Pan wyneba’r strategaeth hon y broblem o ddelio â’r realiti a’r heriau y mae angen iddi ymdrin â hwy, bydd gan rai o’i mentrau ar gyfer datrys problemau tai yng Nghymru rywfaint o hygrededd.

Cefnogwn y mentrau, yn arbennig ar dlodi tanwydd ac ymdrin ag effeithlonrwydd ynni, a all ddarparu gwelliant sylweddol i ansawdd bywyd y rheini sydd yn byw mewn cartrefi a adeiladwyd cyn 1919 a’r henoed. Cefnogwn hefyd y llety a ddarperir i’r rheini sydd yn wirioneddol ofni trais yn y cartref neu sydd dan fygythiad ohono ac i’r digartref. Mae’r rheswm dros awgrymu nad awdurdodau lleol ar eu pennau eu hunain sydd yn y sefyllfa orau i nodi a darparu gofynion tai lleol i’w weld yn y ffaith bod llawer o awdurdodau lleol a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru yn cofnodi bod y galw am rai mathau o anheddau yn gostwng. I ryw raddau, mae’n bosibl bod newidiadau o ran demograffeg a disgwyliadau yn digwydd yn gyflymach fel y gall darparwyr tai cymdeithasol ymateb. Fodd bynnag, diwellir anghenion cymhleth y farchnad dai gan y sector annibynnol, drwy eu hyblygrwydd o ran sgiliau cynllunio, datblygu a rheoli i ddehongli’r galw yn y farchnad. Eisoes, maent wedi ymateb i ddisgwyliadau’r rheini sydd am gael cartrefi newydd; rhaid iddynt wneud hynny, neu ni oroesant. Nid oes ganddynt rwyd ddiogelwch trethdalwyr i gynnal arferion aneffeithlon.

Croesawn y gydnabyddiaeth i’r ffaith bod nifer yr eiddo o dan reolaeth awdurdodau lleol yn gostwng, boed drwy drosglwyddo stoc i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig neu symud i berchenogaeth breifat drwy gyfrwng y cynllun hawl i brynu. Cydnabyddwn hefyd y ffaith bod mentrau cyllid preifat wedi eu derbyn, o fewn y strategaeth, a fydd yn sicrhau y cyflawnir llawer o’r amcanion. Honnwyd ers tro bod y polisi hawl i brynu wedi golygu mai’r cartrefi annymunol sydd yn weddill i awdurdodau lleol. Os felly, pam oedd y gwerthiannau hawl i brynu yn 2000 yn uwch nag mewn unrhyw flwyddyn ers 1991, er gwaethaf y stoc sydd yn dirywio’n gyson? Dengys yr arwyddion y bydd gwerthiannau yn parhau ar y lefel honno.

Y realiti ar gyfer awdurdodau lleol yw y cyrhaeddodd canran eu stoc tai a oedd yn wag yn ystod 2000 y lefel uchaf ers i gofnodion ddechrau yn 1981. Bu bron i nifer yr eiddo gwag a oedd ar gael i’w gosod ddyblu rhwng 1997 a 2000. Cododd y rheini a oedd yn wag am fwy na chwe mis fwy na chwe gwaith dros yr un cyfnod. I ddarparwyr tai cymdeithasol, nid mater o ddyrannu adnodd brin ydyw bellach yn gymaint ag o ddyfeisio a chyflenwi cynnyrch i ddenu tenantiaid.

Deallwn yr angen i ddarparu cartrefi rhad o ansawdd, yn ogystal â’r angen i sicrhau y gall pobl fforddio costau eu prynu a’u cadw a’u cynnal. Cydnabyddwn fod pobl yn dymuno bod yn berchen ar eu cartrefi a bod pryder efallai ynglŷn ag ymrwymo i forgais. Fodd bynnag, rhaid i bobl fod yn ymwybodol, mewn sawl rhan o Gymru, bod y ddadl economaidd gall dros brynu a chost morgais yn llai na’r gost o rentu rhai eiddo, neu’n debyg. Collir y ffactorau gwirioneddol sydd yn pennu tai da o ansawdd yn y fforymau ymgynghorol lu. Oherwydd hynny, gofynnaf ichi gefnogi’r gwelliannau, ac yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am nodi y gwnaiff hynny.

Aiff y ffactorau sydd yn pennu tai da o ansawdd y tu hwnt i friciau a morter. Yn eu plith mae’r rhyddid o beidio ag ofni troseddau, presenoldeb heddlu ar ein strydoedd, peidio â dioddef aflonyddu gan gymdogion gwael, mynediad i feddygfa a gwasanaethau cymunedol ehangach, a byw mewn amgylchedd glân a gedwir yn dda. Mae’n ymwneud yn fwy â rheoli cymdogaethau na pholisïau tai.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i siarad yn y ddadl hon. Mae’r strategaeth yn symbol o ymrwymiad i bobl Cymru. Mae’n ddiddorol gweld Mike German yn ôl yn y Siambr—er y gresynnaf ei fod newydd adael—oherwydd gofynnodd yn ddiweddar beth a lwyddodd gweinyddiaeth gyntaf y Cynulliad i’w gyflawni. Gweithiodd y weinyddiaeth gyntaf yn galed i sicrhau bod y ddogfen hon yn dwyn ffrwyth fel ei bod yn destun ymgynghoriad ar yr un adeg ag y cafodd y Llywodraeth bartneriaeth ei sefydlu. Nid oedd hynny yn ymwneud gymaint â Gweinidogion neu weision sifil ond â llu o bobl a roddodd mor hael o’u hamser, y bobl hynny y mae’r Gweinidogion yn talu teyrnged iddynt. Pa un a oeddent yn denantiaid, benthycwyr morgeisi, landlordiaid neu gynrychiolwyr cymdeithasau tai neu awdurdodau lleol, daethant i gyd ynghyd ar bedwar gweithgor y fforwm tai cenedlaethol i ysbarduno hyn. Dyna pam bod gennym y symbol hwn o ymrwymiad heddiw. Dyna pam y gwnawn bethau yn wahanol yng Nghymru a gallwn ymfalchïo yn hynny. Sefydlwyd hyn yn ystod y weinyddiaeth gyntaf. Yr wyf yn hynod falch y cyflwynwyd y strategaeth hon ger ein bron heddiw a diolchaf i’r bobl hynny am eu gwaith. Mae hwn yn gyfle inni brofi y gwnawn bethau yn gadarnhaol ac yn wahanol ar gyfer pobl Cymru. Mae’n ymwneud â darparu amodau byw gweddus i bobl, cartrefi mewn cyflwr da a rhesymol, a sicrhau cynhwysedd cymdeithasol. Yn anffodus, mae cymaint o ystadau lle nad yw hynny’n wir. Mae llawer yn fy etholaeth i.

Nid wyf yn falch na allem gynyddu’r gyllideb pan ddaeth y Cynulliad i fodolaeth ddwy flynedd yn ôl, oherwydd yr oeddem yn gweithredu ar ffigurau’r adolygiad cynhwysfawr o wariant. Fodd bynnag, cydnabu’r Gweinidog hynny ac yr ydym yn cynyddu’r gyllideb o dan yr adolygiad cynhwysfawr o wariant newydd. Ni fydd byth yn ddigon, ond mae’n gam ymlaen i roi mwy o nawdd i’n hawdurdodau lleol i fynd i’r afael ag anghenion tai yn eu hardaloedd. Ceir llawer o ystadau o hyd lle mae’r amodau’n wael a chydag ôl-groniad gwerth £1 biliwn o atgyweiriadau, ni fyddwn byth yn gallu gwneud y gwaith yn iawn. Mae ein hadnoddau yn annigonol. Nid trosglwyddo stoc yw’r unig fater o bwys, ond mae’n opsiwn. Pan fo pobl yn byw mewn amodau gwael, rhaid ichi, mewn gwirionedd, ystyried yr holl opsiynau. Ystyriwyd trosglwyddo stoc o ddifrif gan y Pwyllgor a’r Llywodraeth. Mae’n haeddu cael ei ystyried yn y dyfodol. Mae’n bwysig inni wneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau y gall yr awdurdodau lleol reoli cwmnïau—

Gwrandawais ar sylwadau Peter. Ceir enghraifft wych o sut y gweithiodd trosglwyddo stoc yn y Trallwng, lle y trawsnewidiwyd ystad ddirwasgedig yn Oldford o dan y system trosglwyddo stoc tua 10 mlynedd yn ôl. Mae’n enghraifft wych o’r hyn y gellir ei gyflawni.

Efallai bod hynny’n wir, ond ceir safbwyntiau gwahanol ynglŷn â hynny. Mae angen imi ymchwilio ymhellach i hynny. Fodd bynnag, prin yw’r enghreifftiau yng Nghymru. Un o brif achosion y broblem oedd tanfuddsoddiad Llywodraethau Ceidwadol dros nifer o flynyddoedd. Yr oedd y Torïaid yn gwrthwynebu llywodraeth leol. Parhânt i wneud hynny. Clywsoch araith William Graham yn gynharach. Maent yn atebol dros lawer—

Beth bynnag a ddywedwch am y Ceidwadwyr, etifeddodd y Blaid Lafur economi aruthrol ganddynt. Onid yw’n wir mai tai yw un o’r agweddau pwysicaf ar fywyd yng Nghymru? Clywsoch William Graham yn cyfeirio at oedran rhai o’n tai. Felly, oni ddylech fuddsoddi peth o’r arian ychwanegol hwnnw i sicrhau bod tai gweddus yng Nghymru?

Mae hynny’n deimladwy iawn o ystyried ei fod yn deillio o blaid sydd hyd yn oed yn gwadu bod unrhyw ddigartrefedd yng Nghaerdydd. Pe baech yn treulio cymaint o amser yn lobïo am gyfleusterau tai ag y treuliwch yn lobïo ar danwydd, yna byddai llawer o bobl yn byw mewn amodau mwy diogel. Dyna wraidd y mater. Yr ydym yn ymdrin ag etifeddiaeth o ddyddiau’r Torïaid. Cafwyd pedair blynedd o Lywodraeth Lafur, ond bu’n unioni’r diffygion ac yn mynd i’r afael â’r problemau a etifeddodd oddi wrthych chi. Peidiwch â gofyn imi, gofynnwch i’r bobl y tu allan. Dywedant fod yr hyn y mae’r Cynulliad eisoes wedi’i wneud fel chwa o awyr iach.

A ydych yn ymwybodol bod cwestiwn seneddol a ofynnwyd tua dwy flynedd yn ôl wedi datgelu bod nifer y bobl ddigartref wedi cynyddu ers i’ch Llywodraeth ddod i rym?

Nid oes â wnelo cwestiwn seneddol unrhyw beth â mi, am mai Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw hwn. Mae nifer y bobl ddigartref yng Nghymru wedi gostwng. Os siaradwch â’r sefydliadau sydd yn awdurdod ar hyn, nad ydych erioed wedi eu cydnabod hyd yn hyn—megis Shelter, Cymuned Wallich Clifford a’r Big Issue, sydd yn gwneud gwaith ardderchog—dywedant wrthych fod y Cynulliad Cenedlaethol hwn yn gwneud gwahaniaeth. Dyma lle y cyfeiriaf yn ôl at yr hyn a ddywedais yn gynharach ynglŷn â—

Nid ildiaf eto, gan fod siarad â’r Torïaid yn wastraff amser.

Dymunaf gyfeirio yn fyr at drosglwyddo stoc. Ni ellir trosglwyddo unrhyw stoc heb gefnogaeth tenantiaid, sydd yn gorfod bwrw pleidlais, neu’r awdurdodau lleol. Yn bwysicach, rhaid inni ystyried ac ymgynghori â’r gweithwyr rheng flaen sydd yn ymdrin â’r gwaith gweinyddol a chynnal a chadw ar gyfer yr ystadau hyn, a hebddynt ni allem reoli’r ystadau hynny. Maent yn bwysig a dyna pam y cefnogaf bryderon yr undebau llafur ynglŷn â hyn.

Yr wyf yn hynod falch o’r ffordd yr estynnwyd Gofal a Thrwsio Cymru ledled Cymru ac y bwriedir iddo gael ei ariannu yn gyfan gwbl bellach gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae’n sefydliad gwych sydd yn gwneud gwaith da ar gyfer ein henoed a phobl anabl. Mae’r Comisiwn Digartrefedd yn gorff pwysig sydd yn gweithio â’r holl gyrff digartrefedd i wneud gwahaniaeth o ddydd i ddydd. Gwelsom gynnydd mawr yn yr adnoddau sydd ar gael iddynt fynd i’r afael â’r problemau hynny. Nid oes unrhyw amheuaeth fod y Gweinidog yn realydd a’i bod yn dymuno gweld y gorau i’n pobl i gyd. Fe’i canmolaf am y ffordd y gofynnodd i’r Trysorlys unwaith eto i lacio’r cyfyngiadau hyn. Ar ôl dweud hynny, yn y pen draw, ar ein hysgwyddau ni y mae’r cyfrifoldeb o dan y ddeddfwriaeth sydd gennym. Ni allwn anwybyddu’r ffaith bod angen help ar bobl. Rhaid inni ddatblygu tai mewn cymunedau lle y mae pobl yn dymuno byw a lle na chaiff camgymeriadau’r gorffennol eu hailadrodd. Rhaid inni anelu at ddatblygu cynaliadwy lle y gall ein pobl fwynhau tai cymdeithasol o ansawdd da, mewn amgylchedd diogel, dymunol ac iach. Dyna yw byrdwn y ddogfen hon a dyna pam mae’n bleser gennyf ei chefnogi.

I am pleased to have the opportunity to speak briefly on some specific aspects of the issues before us, and particularly, those aspects concerning rural housing. As Members know, I chaired a working group on this issue and I suggested many recommendations. I am pleased that the Government’s response to the majority of our recommendations has been quite positive.

I refer particularly to pages 27 to 29. The strategy recognises the problems that local communities face, with regard to essential services, such as shops, post offices, buses, and so on. The Government strategy also confirms—and Members should note this—that inward migration and buying second homes is one of the most influential factors as far as the structure of communities in rural areas is concerned, and therefore has a direct impact on the future of the Welsh language. That is a factor, whatever we feel the solution to the problem should be.

The strategy does not go far enough to solve the problem of houses in rural areas. Remember that non-Welsh speaking individuals face that problem just as much as Welsh-speaking individuals. The problem exists in areas such as Powys, Monmouth and Pembrokeshire as in Ceredigion or Gwynedd. We need to seriously consider the homebuy scheme that the Minister introduced in February. That scheme has increased the proportion of public sector funding available as assistance to buy a house to 50 per cent. We welcome that. It is a substantial step forward that will enable somebody who can afford a mortgage of £35,000 to buy a house worth £70,000.

However, people who are looking for homes do not know enough about this scheme. There was not enough leadership to ensure that local authorities and housing associations implemented it. If the scheme is to make a substantial difference to the prospects for rural Wales, we estimate that some 500 houses will be needed annually. At present, there are around 130 houses. We need four times that amount. We need closer to £10 million rather than £3 million. That is a matter of detail. If the Government commits to its scheme, which we welcome, we suggest that it provides adequate funding to indicate that it is serious about the issue.

Another problem for people is trying to rent houses in rural areas. Many of the houses are bought as second homes, or are used as houses in the private sector. People on low incomes cannot compete in that sector. Housing associations need to be able to buy houses more easily in rural areas and let them at an affordable rent to people on low incomes in those areas. This can be achieved—

I will give way in a minute.

The guidance that we received at the recent meeting of the North Wales Regional Committee in Rhyl states that there is no problem. However, having spoken with housing associations, it is obvious that there are problems in terms of the value of houses, the mandatory guidelines and the standards.

Yn fy ardal i, yn ddiweddar gasympiodd cymdeithas dai bâr ifanc a oedd wedi bwriadu prynu eiddo. Achosodd hynny gryn broblemau ond, ar ôl imi ymyrryd, darbwyllwyd y gymdeithas i dynnu ei chynnig yn ôl. Yr wyf yn bryderus, felly, ynghylch y ffordd y mae cymdeithasau tai yn prynu eiddo.

Housing associations should have the resources and facility to work quickly without being tied down by too many guidelines, so that they can buy the available houses in order to meet local needs. That would make a significant difference.

Another problem is second homes and holiday homes. Everyone accepts that holiday homes are vital to our tourist industry. However, when 20 per cent or 30 per cent of properties within a community are holiday homes, it can destroy village life and encourage local people to move away to look for the services that are disappearing from the area. That is why Plaid Cymru feels that, to turn a residential property into a holiday home, particularly if there are numerous holiday homes in the community already, planning permission should be mandatory.

It is local people who understand the property situation in their community, and mandatory planning permission would enable them to control that situation. For example, it would be acceptable to turn an empty house on top of a mountain, which no local people wanted to buy, into a second home. Were that house to be in the middle of a village where almost a third of its properties are already holiday homes, local people should have the ability to say ‘no’. It is a reasonable, not revolutionary, idea that the Assembly has the power to implement. I implore Sue Essex, rather than Edwina Hart in this instance, to reconsider this issue. I know that she has received some negative advice but, were it possible to empower communities in this respect, it would demonstrate that the Assembly is reacting in a sensitive manner and is trying to resolve the problem. I hope that the Government will consider that.

Datganaf fuddiant fel aelod o’r Blaid Gydweithredol. Croesawaf ddatganiad cynnes y Gweinidog ar opsiwn cwmnïau cymunedol cydfuddiannol. Yr wyf yn falch ei bod wedi dewis coleddu’r opsiwn hwn. Cadeiriaf grŵp Plaid Gydweithredol Lafur y Cynulliad, a gyfarfu yr wythnos hon â chynrychiolwyr yr Undeb Cydweithredol i drafod cwmnïau cydfuddiannol cymunedol. Bydd y grŵp yn fwy na pharod i ddatblygu’r opsiwn hwn.

Crybwyllodd y Gweinidog yr erthygl yn The Western Mail. Cefais alwadau ffôn di-rif ddoe gan bobl bryderus, a dywedais wrthynt i beidio â phoeni am ymrwymiad Edwina Hart i awdurdodau lleol a’u rhan barhaus mewn tai cymdeithasol a throsglwyddo stoc. Hoffwn pe bai Clive Betts wedi darllen yr adroddiad cyfan yn hytrach na chodi ambell air fan hyn fan draw.

Apeliodd yr hawl i brynu at filoedd o gyn denantiaid tai cyngor. Nid wyf yn eu beio am hynny, gan fod y gostyngiadau ffafriol wedi’u galluogi i brynu eu heiddo. Fodd bynnag, gadawodd hynny awdurdodau lleol â stoc tai gwael, gan fod yr eiddo gwell wedi’i werthu. Ceir nifer o gymdeithasau tai da sydd yn cydweithio’n agos ag awdurdodau lleol ledled Cymru, ond mae nifer sylweddol o bobl o hyd sydd yn dymuno bod yn denantiaid cyngor. Nid wyf yn siŵr beth allai’r ateb fod. Ni fyddwn yn ddigon dewr i dynnu’r hawl i brynu yn ôl, ond efallai y dylid ei wneud yn fwy teg i’r rheini sydd yn dymuno prynu tai preifat. Dylem ystyried yr hyn y gallwn ei wneud i ddiogelu tai cyngor presennol ac i annog y rheini sydd yn gallu ei fforddio i brynu tai preifat yn hytrach na pharhau i lyncu’r stoc tai cyngor.

Croesawaf ymrwymiad parhaus y Gweinidog i gynnwys yr awdurdodau lleol ym mha bynnag gynllun y credant sydd orau i’w cymunedau.

Nid oes digon o fuddsoddiad mewn tai yng Nghymru. Mae gan Gymru’r gyfran uchaf o berchenogion-breswylwyr ym Mhrydain a’r gyfran uchaf o hen dai. Mae angen cryn wariant ar y tai hynny i sicrhau eu bod o safon addas i fyw ynddynt. Mae llawer gormod o dai yn is na’r safonau a ddisgwyliwn mewn cymdeithas fodern. Mae angen mwy o arian arnom, ac mae’n rhaid ei ddefnyddio’n fwy effeithiol. Un ffordd ymlaen fyddai cynnwys y sector annibynnol yn fwy gweithredol wrth reoli a chyflwyno prosiectau. Cytunaf â sylwadau Peter Law ynglŷn â gofal a thrwsio. Mae’n enghraifft wych o’r modd y gellid arbed arian gwasanaethau cymdeithasol. Arbedodd un sir eisoes dros £1 miliwn drwy ei fuddsoddiad mewn gofal a thrwsio, gan fod llai o bobl yn gorfod symud i dai preswyl. Dylem ddatblygu’r gwaith hwnnw.

Fodd bynnag, mae gweinyddu cynlluniau gofal a thrwsio yn gostus. Dengys ffigurau fod un sir yn gwario £90,000 ar weinyddu’r cynllun, sydd yn golygu bron i £900 ar gyfer pob darn o waith a wnaethpwyd. Mewn sir arall, £600 yw’r ffigur fesul darn o waith. Felly, mae rhoi mwy o arian ar gyfer gofal a thrwsio a sicrhau bod gan bobl dai gweddus, fel nad oes yn rhaid iddynt droi at ofal preswyl, yn un ffordd o arbed arian. Gall cynlluniau o’r fath wneud gwahaniaeth mawr i’r bobl hynny y mae angen help arnynt. Llongyfarchaf y siroedd a wnaeth ymdrechion taer. Fodd bynnag, a ydym yn cael gwerth ein harian? Rhaid inni ystyried sut y rheolwn y cynlluniau hyn. A allai’r sector preifat weithredu yn fwy cost effeithlon? Beth a olygwn wrth ddefnyddio’r gair ‘angen’?

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Crybwyllodd Peter y gost fesul pob darn o waith gofal a thrwsio. A gytuna fod y cyfuniad o danfuddsoddiad parhaus a hanesyddol a thendro gorfodol cystadleuol wedi chwarae rhan fawr mewn lleihau effeithiolrwydd y rhaglenni cynnal tai ar ystadau cyngor? Arweiniodd hyn at etifeddiaeth warthus o waith atgyweirio a chynnal a chadw tai sydd wedi ein gorfodi i ystyried opsiynau trosglwyddo stoc.

Gan fod arian bellach ar gael gan y Llywodraeth, rhaid inni fynd i’r afael â’r problemau yng Nghymru a symud ymlaen.

Mewn nifer o siroedd, mae’r grantiau gwella tai yn amharu ar fynediad i barau ifanc, lleol y mae angen iddynt gamu ar yr ysgol dai. Gan na chânt eu categoreiddio, fe’u rhoddir ar waelod y rhestrau aros am grantiau gwella tai. Yn hollol briodol, mae’r rheini sydd yn y categorïau uchaf yn cynnwys yr henoed, pobl anghenus a’r di-waith. Fodd bynnag, rhaid inni roi peth anogaeth i bobl ifanc. Dylid dyrannu peth o’r gyllideb i bobl ifanc sydd yn prynu tai am y tro cyntaf, fel bod ganddynt yr arian i wella’u tai i safon weddus.

Mae gan yr henoed fynediad mewn nifer o ardaloedd eraill—

Llongyfarchaf Peter ar ei gyfraniad rhagorol. A gytuna fod hyn yn nodweddiadol o’r Blaid Geidwadol heddiw? Gwna i bobl fel Peter Law, sydd yn gwneud cyfraniadau ffôl ynglŷn â hanes, yn hytrach na Phlaid Geidwadol fodern heddiw, swnio’n henffasiwn. Mae’n polisïau yn llawer gwell ar gyfer pobl anrhydeddus y wlad hon nag unrhyw beth a wna ef byth.

Er bod Llafur wedi bod mewn grym yn etholaeth Peter Law am gyfnod hir, nid yw’r amodau wedi gwella o hyd.

Pe baem yn ymestyn mynediad i amrywiaeth o gynlluniau grantiau, gallwn feithrin ymdeimlad o falchder a chyfranogiad mewn cymunedau y mae angen dirfawr arnynt am fwy o falchder dinesig. Pe bai gennym weledigaeth i ddechrau ar hyn yn awr, byddwn yn y pen draw yn annog pobl ifanc i gydnabod manteision camu ar yr ysgol dai. Byddai hynny o fudd i ddatblygiad economaidd a chymdeithasol Cymru, sydd yn mynd law yn llaw.

Croesawaf yr adroddiad a’r ffaith i’r Gweinidog ymbellhau oddi wrth yr erthygl warthus a gyhoeddwyd yn The Western Mail ddoe. Mae’r adroddiad hwn yn ymwneud ag opsiynau a dewisiadau, a dyna pam ei fod yn bwysig.

Canolbwyntiaf ar drosglwyddo stoc, a ddylai fod yn arf i awdurdodau lleol os dewisant ei ddefnyddio fel rhan o’u strategaeth gwella stoc tai. Cyfeiria’r term ‘stoc tai’ at gartrefi pobl. Rhaid i awdurdodau lleol gael dewis ynglŷn â throsglwyddo eu stoc ai peidio. Nid yw trosglwyddo stoc bob amser o fudd ariannol. Mae gan y cynghorau hynny a ddewisodd beidio â buddsoddi, neu’r rheini na allant ei fforddio, eiddo hŷn a dyledion llai. Bydd gan gynghorau blaengar, megis Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd, a fuddsoddodd mewn stoc mwy newydd, ddyledion mwy. Felly, mae’n bosibl na fydd trosglwyddo stoc bob amser o fudd ariannol i gynghorau neu, yn bwysicach, i’w tenantiaid.

Pleidleisiodd tenantiaid yng Nghasnewydd yn erbyn trosglwyddo stoc sawl gwaith, gan fod yn well ganddynt gael y cyngor fel eu perchennog. Fodd bynnag, os trosglwyddir stoc, rhaid ystyried y costau staff uchel dilynol. Mae cyngor Casnewydd yng nghanol prosiect trosglwyddo stoc yn cynnwys cannoedd o dai parod, a adeiladwyd fel cartrefi ar gyfer arwyr yn dilyn yr ail ryfel byd. Golygodd y gost enfawr o adeiladu tai newydd yn lle’r hen dai parod, drafftiog ond hoffus hyn, mai trosglwyddo stoc oedd yr unig opsiwn fforddiadwy. Treuliwyd bron i flwyddyn yn darbwyllo cynghorwyr, a blwyddyn arall yn darbwyllo tenantiaid mai trosglwyddo stoc oedd yr unig ffordd ymlaen.

Talaf deyrnged i gyngor Casnewydd am y ffordd sensitif yr ymdriniodd â sefyllfa anodd, a oedd yn aml yn llawn pryderon. Mae ei denantiaid yn cymryd rhan weithredol ar fwrdd yr ymddiriedolaeth, ond yr oedd angen cymorth arnynt gan y cyngor, ac maent yn parhau i fod angen cymorth. Os bydd awdurdod yn dewis yr opsiwn trosglwyddo stoc, bydd angen rhoi cymorth ariannol ychwanegol ymlaen llaw iddo i’w ganiatáu i benodi staff cymorth ychwanegol i’w helpu i weithredu’r prosiect yn ddidrafferth. Os cymeradwyir yr adroddiad hwn, rhoddir dewisiadau i gynghorau. Os gweithiant mewn partneriaeth â’r Cynulliad Cenedlaethol, fe sicrhawn stoc well o dai ledled Cymru.

Cywiraf bwynt ynglŷn â’r gwelliant a dynnwyd yn ôl. Newidiasom eiriad y gwelliant hwnnw ar ôl derbyn cyngor gan y Swyddfa Gyflwyno. Yn wreiddiol defnyddiwyd ‘Llywodraeth y DU’ ond fe’n cynghorwyd gan y Swyddfa Gyflwyno i newid hynny i ‘Bwyllgor Ymgynghorol Rheoliadau Adeiladu’. Hoffwn egluro hynny a gofyn ichi ymchwilio i’r mater hwnnw, Ddirprwy Lywydd. Defnyddiasom y geiriad cywir yn wreiddiol, ond fe’n cynghorwyd i’w newid.

Ni fydd yn syndod i’r Aelodau ein bod yn galw unwaith eto am arolwg o anghenion ac amodau. Er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog, nid yw’r polisi presennol o roi grantiau i bob awdurdod lleol i gynnal ei arolwg ei hun yn rhoi darlun cenedlaethol o amodau ledled Cymru. Noda’r strategaeth y bydd nifer o’n polisïau yn ymwneud â chyfrif y stoc bresennol. Fodd bynnag, heb ddarlun clir o’r sefyllfa, sut ar y ddaear y gallwn gyfrif y stoc?

Rhaid ichi edrych unwaith eto ar strategaeth anghenion tai genedlaethol. Nid yw’r arfer presennol o ofyn i awdurdodau lleol gynnal yr arolygon hynny yn gweithio. Nid yw pob un ohonynt wedi cynnal yr arolygon eto. Byddai arolwg yn tanlinellu’r angen presennol a phosibl ac yn nodi’r nifer o unedau tai sydd eu hangen. Byddai hefyd yn amlygu’r math o lety sydd ei angen a’r cymorth sydd ei angen i gynnal lleoliadau. Mae gan yr holl bethau hynny oblygiadau o ran y gyllideb ac, heb yr wybodaeth y byddai arolwg cenedlaethol yn ei darparu, mae’n anodd pennu cyllidebau yn genedlaethol.

Mae cyllid ar gael yn y gyllideb tai ar gyfer 2002-03 ar gyfer arolwg cenedlaethol. Fodd bynnag, ar sail yr hyn a ddywedodd y Gweinidog a’r swyddogion, nid yw’n swnio’n debygol y bydd yn fwy na’r hyn sydd gennym ar hyn o bryd, sef arolwg o bob awdurdod unedol. Mae angen arolwg cenedlaethol arnom yn awr.

Mae angen i’r strategaeth hon ddangos yn gliriach sut y cysyllta â strategaethau eraill y mae’r Cynulliad yn eu datblygu. Fel y cydnabu’r holl Aelodau, mae tai da yn hanfodol ar gyfer bywyd iach, creu cynhwysedd cymdeithasol ac adeiladu cymunedau gwell. Mae gan y strategaeth, felly, oblygiadau ar gyfer y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, y Pwyllgor Datblygu Economaidd a, mwy na thebyg, y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

Fodd bynnag, nid yw’n glir yn y ddogfen hon sut y bydd y strategaeth yn cydweddu â strategaethau eraill sydd yn cael eu datblygu a gwaith Pwyllgorau eraill. Efallai y dylid monitro cynnydd y strategaeth gan Bwyllgorau Pwnc eraill yn ogystal â chan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Sut y bwriada’r Gweinidog fonitro’r strategaeth hon, oherwydd nid yw hynny’n glir o’r ddogfen sydd ger ein bron? Os—fel y cytuna’r rhan fwyaf o bobl—yw’r polisi yn un o’r conglfeini y bwriada’r Cynulliad adeiladu arno, a fyddai’n ormod i ofyn am adroddiad cynnydd blynyddol ar gyfer y Cyfarfod Llawn, gydag asesiad, pan drafodir y gyllideb, ar y newid mewn blaenoriaethau a’u goblygiadau ar gyfer y gyllideb? Ar bwynt tebyg, a wnaiff y Gweinidog lunio cynllun gweithredu? Cynigiodd y strategaeth bwyntiau gweithredu di-rif. Fodd bynnag, ni chânt eu tynnu ynghyd mewn un cynllun gweithredu cydlynol â dyddiadau penodol ar eu cyfer. Byddai hynny yn sicr o gymorth gyda monitro.

Trafoda llawer o’r ddogfen gyfranogiad tenantiaid a chroesawn hynny. Fodd bynnag, nid oes unrhyw strategaeth glir ar sut i adeiladu ar allu tenantiaid, yn arbennig mewn cymunedau difreintiedig. Rhaid inni sefydlu canolfan hyfforddi yng Nghymru oherwydd, ar hyn o bryd, mae’r ddarpariaeth hyfforddi agosaf yng Nghaer. Gyda dyfodiad trosglwyddo stoc, mae angen inni feithrin hyder ymhlith tenantiaid er mwyn iddynt allu chwarae rôl gynyddol wrth redeg y cymdeithasau tai newydd a gaiff eu creu. Fodd bynnag, nid ydym yn darparu’r hyfforddiant hwnnw iddynt yn glir.

I gloi, mae angen arolwg anghenion tai cenedlaethol arnom. Rhaid inni ddangos yn glir sut y bydd y strategaeth yn cysylltu â holl strategaethau eraill y Cynulliad. Rhaid inni lunio cynllun gweithredu a sefydlu system fonitro—drwy gyfrwng adroddiad blynyddol gobeithio—a rhaid inni ystyried yn ofalus sut y gallwn ddatblygu gallu’r tenantiaid i gymryd rhan.

Croesawaf sylwadau’r Gweinidog bod angen i bob awdurdod lleol archwilio’r holl opsiynau credadwy ar gyfer dyfodol eu stoc tai. Tra yr oeddwn yn aelod o’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ystyriasom y mater hwnnw yn fanwl iawn, a thalaf deyrnged i’r Pwyllgor am ei waith ers hynny wrth lunio’r adolygiad polisi ar drosglwyddiadau stoc tai. Fodd bynnag, dymunaf weld ymchwiliad pellach o opsiynau lle y rhoddir pŵer i denantiaid gymryd mwy o ran wrth reoli eu cartrefi a’u cymunedau. Cyfeiriodd y Gweinidog a Lorraine Barrett at y model cydfuddiannol cymunedol. Fel aelod o’r Blaid Gydweithredol datganaf fuddiant a chroesawaf y cyfeiriad at y model cydfuddiannol cymunedol a gofynnaf iddo gael ystyriaeth ddifrifol, bellach.

Bydd y rheini sydd wedi ymchwilio i hyn yn gwybod bod y model cydfuddiannol cymunedol yn darparu cyfle gwell i denantiaid gyfranogi ac arwain, ac mae’n canolbwyntio rheolaeth o fewn y gymuned ei hun. Nid dim ond er budd y gymuned y caiff y sefydliad ei redeg ond mae hefyd yn eiddo i’r gymuned. Fel Aelod sydd yn cynrychioli ardaloedd difreintiedig, gwn pa mor bwysig yw hynny i breswylwyr yr ardaloedd hynny. Y tenantiaid, felly, sydd yn gwneud penderfyniadau ar faterion sydd yn effeithio arnynt yn uniongyrchol, gan greu ymdeimlad o berchenogaeth a chyfranogiad. Byddai’r model cydfuddiannol cymunedol yn mynd i’r afael â’r diffyg perchenogaeth sydd yn digwydd pan na cheir ymdeimlad o awdurdod lleol, sef canlyniad tebygol perchenogaeth anhygyrch, anatebol a phell. Croesawaf gyfeiriad y Gweinidog yn ei datganiad at y ffaith na fyddai perchenogaeth bell, sydd yn debygol o arwain at ddiffyg cyfrifoldeb a gofal, yn opsiwn.

Golyga’r model cydfuddiannol cymunedol fod tenantiaid yn aelodau a pherchenogion a bod y gymuned leol yn cymryd rhan wirioneddol. Nid oes unrhyw un arall yn berchen ar y sefydliad—naill ai o ran gwneud elw na gwneud penderfyniadau—at ddiben arall ar wahân i fod o fudd i’r gymuned. Daw hefyd ag ymdeimlad o atebolrwydd, oherwydd gellid dwyn y cynrychiolwyr ar y bwrdd cydfuddiannol cymunedol i gyfrif gan y gymuned a wasanaetha.

Unwaith eto, croesawaf gyfeiriad y Gweinidog at y model hwn a gobeithiaf y caiff ei ddilyn i’r pen yn y dyfodol.

Daeth y broses y dechreusom arni wrth ddatblygu’r strategaeth tai genedlaethol hon gyfoeth o arbenigedd a gwybodaeth ynghyd ar draws y sbectrwm tai yng Nghymru a thu hwnt. Bu’n ymagwedd agored a chynhwysol tuag at ddatblygu polisi tai a darparodd y sail a’r model ar gyfer datblygu agweddau mwy penodol ar y polisi tai. Mae’r Comisiwn Digartrefedd, a gadeiriaf, yn un enghraifft o’r fath. Dylem gydnabod unwaith eto waith Peter Law wrth roi’r broses hon ar waith.

Yr ydym hefyd yn dechrau gweld canlyniadau cyntaf y rhaglen ymchwil tai a sefydlwyd yn ddiweddar, a fydd o help inni gael sail o dystiolaeth gadarn i gefnogi a gwella ein proses o lunio polisïau. Fodd bynnag, nid yw cyhoeddi’r strategaeth tai genedlaethol yn ddiwedd ar y broses. Byddwn yn parhau i ddatblygu a mireinio’r strategaeth i adlewyrchu newid o ran anghenion ac amgylchiadau. Byddwn yn gweithio â’n partneriaid i fonitro ac adolygu cynnydd, ac adrodd yn ôl yn flynyddol ar gynnydd i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai.

Codwyd nifer o bwyntiau yn y ddadl hon ac af drwyddynt yn gyflym yn yr amser cyfyngedig sydd ar gael. Yr oedd Janet Davies yn iawn i godi pwnc tai ar gyfer henoed eiddil. Rhaid inni gydnabod pwysigrwydd y pwnc hwnnw, o ystyried bod proffil ein cymdeithas yn heneiddio. Yr ydym yn hyrwyddo cartrefi am oes a’n dyhead yw y dylai hynny gael ei drosglwyddo i’r sector preifat. Crybwyllwyd Gofal a Thrwsio. Mae’n ddatblygiad pwysig a gobeithiwn ei ariannu’n well yn fuan. Cyhoeddasom yn ddiweddar hefyd raglen ymateb cyflym ar gyfer cyfleusterau anabledd, a fydd o gymorth i bobl aros yn eu cartrefi eu hunain.

Mae buddsoddi mewn briciau a morter yn bwysig ac aiff i galon y strategaeth gyfan. Yr wyf yn falch inni wyrdroi’r gostyngiad o flwyddyn i flwyddyn ar wariant mewn buddsoddiad cyfalaf ar dai. Yr ydym yn ystyried ffyrdd eraill o ddod ag arian i mewn. Er enghraifft, yr ydym yn siarad â’r Trysorlys am ddyled fargodol, o ran trosglwyddo stoc tai.

Mewn ymateb i William Graham a Peter Rogers, rhaid inni egluro mai awdurdodau tai lleol sydd yn y sefyllfa orau i gyflawni’r rôl strategol. Er bod gan y sector preifat rôl i’w chwarae, ni allwn roi hyn yn eu dwylo. Mae angen partneriaethau â landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, y sector preifat, tenantiaid ac eraill. Rhaid wrth strategaethau ar y cyd i gyflwyno hyn, oherwydd gwn mai dyna yw’r sefyllfa yn y byd go-iawn. Mae gwelliant 8 William Graham, y byddwn yn ei gefnogi, yn cydnabod hynny. Rhaid i’r ateb fod yn nwylo’r cynghorau lleol, tenantiaid a pherchnogion tai. Ein rôl yw hwyluso atebion lleol, yn hytrach na’u gorfodi.

Gofynnodd Rosemary Butler, wrth drafod y materion hyn, a allwn ddarparu arian ymlaen llaw ar gyfer trosglwyddo stoc. Gellir gwneud ceisiadau am gymorth ar gyfer arian strategol o gymeradwyaethau credyd atodol.

Cododd Dafydd Wigley fater tai gwledig, a fu’n uchel ei broffeil yn y misoedd diwethaf. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn gwneud llawer ynglŷn â hyn. Mae’r cynllun prynu cartrefi yn dechrau cydio, ac arweiniodd y newidiadau pwysig a gyflwynasom at fwy o bobl yn cymryd rhan yn y cynllun. Yr ydym yn ymgynghori ar gyfyngiadau ar yr hawl i brynu a’r hawl i gaffael. Yr ydym yn ymgynghori ar lacio’r rheoliadau ar gyfer cymdeithasau tai ar addasu adeiladau nas defnyddir yn gartrefi mewn ardaloedd gwledig. Awgryma canlyniad cychwynnol yr ymgynghoriad hwnnw fod cynghorau a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn gwrthwynebu llacio’r safonau. Fodd bynnag, gwyddom fod modd talu am y costau uwch a wynebant a gwnawn bopeth o fewn ein gallu i geisio helpu. Yr ydym hefyd yn ymgymryd ag ymchwil ar effaith ail gartrefi.

Mae ariannu’r cynllun prynu cartrefi hefyd yn bwysig. Fe’i hariennir gan y grant tai cymdeithasol, ac mae’r arian eisoes ar gael. Yr ydym yn ei hyrwyddo yn ehangach, ond cyfrifoldeb cynghorau lleol fydd ystyried hyn a defnyddio’r adnoddau sydd ganddynt ar hyn o bryd. Nid yw hynny’n digwydd eto ym mhob cyngor lleol.

Codwyd yr arolwg anghenion tai cenedlaethol sawl gwaith yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Ni allwn fod yn rhy gyfarwyddol na gorchymynol o’r canol. Mae gan gynghorau lleol ddyletswydd am anghenion tai eu hardaloedd, ac hwy sydd yn y sefyllfa orau i nodi’r anghenion hynny. Bydd arolwg i gyfweld â deiliaid tai yng Nghymru yn dechrau yn 2002, yn gysylltiedig â’r arolwg cyflwr stoc ac yn atodol i gyfrifiad 2001. Bydd yr arolwg hwnnw yn darparu darlun manwl o sawl agwedd ar anghenion tai.

I gloi, mae’r strategaeth tai genedlaethol yn gyfle i bob lefel o’r llywodraeth a phob sector i fynd i’r afael â’r her o wireddu ein gweledigaeth gyffrous ond cyflawnadwy ar gyfer tai gyda brwdfrydedd newydd, lle y bydd gan bawb yng Nghymru’r cyfle i fyw mewn cartref fforddiadwy o ansawdd da, mewn cymuned ffyniannus, ddiogel a chroesawgar. Mae’n gyfle inni alluogi pobl i allu dewis lle y byddant yn byw ac a ydynt yn dymuno rhentu neu brynu. Dylai ansawdd a dewis fod yn hawl y mwyafrif yn hytrach na braint y lleiafrif.

Cefnogaf y mesurau ger ein bron. Mae rhesymau cyfreithlon pam y bydd y lwfansau y bydd yr Aelodau yn eu hawlio yn amrywio, a rhaid cydnabod hynny. Fel Aelod o etholaeth sydd yn agos i’r Cynulliad mae gennyf lai o alw ar bwrs y wlad. Fodd bynnag, yr wyf am fanteisio ar y cyfle hwn i fynnu i’n ceisiadau am lwfansau gael eu cyhoeddi’n flynyddol. Byddai hynny’n eglur ac yn cydnabod hawl y cyhoedd i archwilio’r wybodaeth hon. Byddai hefyd yn efelychu arfer gorau Senedd yr Alban ac awdurdodau lleol. Cyflwynais ddatganiad barn heddiw, yn galw ar Swyddfa’r Llywydd i gyhoeddi’r ffigurau hyn. Anogaf pob Aelod i lofnodi’r datganiad barn hwn os gallant wneud hynny ac nad ydynt yn aelodau o’r Cabinet. Yn y cyfamser, darparaf grynodeb o’m ceisiadau i unrhyw etholwr sydd yn gofyn amdano.